— 862 —
اون بشنجى شعاع
الحجة الزهرا
ايكى مقامدر
بو درس ظاهرًا كوچك، حقيقةً پك بيوك و چوق قوّتلى و چوق گنيش بر رسالهدر. هم بنم تفكّرى حياتمڭ، هم نورڭ تحقيقى حياتِ معنويهسنڭ علم اليقين، عين اليقين إتّحادندن چيقان بر ميوهِٔ ايمانيه و فردوسى بر ثمرهِٔ قرآنيهدر.
سعيد النورسى
— 863 —
برنجى مقام
اوچ قسمدر
(يگرمنجى مكتوبڭ خلاصة الخلاصهسى، اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهده ويريلن درسڭ برنجى قسميدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
آفيون حپسنده اون بر آى تجريدِ مطلقده بولونديغمه دائر محكمهِٔ تمييزه يازديغم إستدعا بهانهسيله اوتوز بش سنه إنزواده، خصوصًا گيجهلرده دنيايى اونوتمقده بولونان و غرضكارانه ترصّدلرله يگرمى اوچ سنه صيقنتى چكمهسندن إنسانلردن توحّش ايدوب يالڭز تك باشنه قالارق، خدمتچيسندن و نور درسنى إشتياقله آرزولاياندن باشقه كيمسه ايله بر ساعت برابر بر يرده بولونماسندن چوق صيقيلان بنم گبى بر بيچارهيى، بشنجى قوغوشه جبرًا نقل و قارداشلريمڭ يانمه گلمهلرينى ياساق ايتديلر. او غلبهلك ايچنده ياشاياميهجغم دييه چوق تلاش ايدركن، بردن بر علامتِ حدّت و غضب اولارق صوغوق او درجه شدّتلندى كه؛ أگر او أسكى يرمده قالسه ايدم، هيچ طايانهميهجقدم. او زحمت، بنم حقّمده رحمته دوندى.
قلبه گلدى كه: "گرچه نور شاكردلرى، هر قوغوشده هم كنديلرى حسابنه، هم سنڭ بدلڭه تام نور درسلرى ايله چاليشييورلر. فقط بو بشنجى قوغوش، بر نوع
— 864 —
تجريدخانه اولماسندن تازهلهنييور، دگيشييور؛ نور درسنه داها زياده محتاجدر. هم روسڭ دهشتلى بر إنكار ايله و اللّٰهى طانيمهمق ايله هجومنى يازان غزتهلرڭ يازيلرينى اوقويان گنجلر و إختيارلر، ألبته ايمانِ بِاللّٰهدهكى موجوديت و وحدانيتِ إلٰهيهيه دائر غايت قطعى و قوّتلى درسلره پك زياده إحتياجلرى وار." دييه تسبيحاتده قلبه گلدى. بن ده صباح نمازندن صوڭره أسكيدن بَرى اون دفعه اوقوديغم و قوجه يگرمنجى مكتوب رسالهسى اون بر كلمهسنده هم اون بر برهانِ وجوبِ وجود و وحدتِ ربّانيه، هم اون بر مژده غايت پارلاق، گونش گبى تفصيلاتله گوسترن و بر روايتده إسمِ أعظم طاشييان بو تهليل و توحيدِ معظّم:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
قدسى جملهيى متفكّرانه تكرار ايدوب "يگرمنجى مكتوب"ڭ قيصه بر خلاصة الخلاصهسنى برابر دوشونويوردم. بردن قلبه گلدى كه: "بو قيصهجق خلاصهيى نادر خواجهيه و بورادهكى گنجلره درس وير." بن ده بسم اللّٰه دييوب باشلادم، ديدم:
بو كلامِ توحيدده اون بر مژده، اون بر حجّتِ ايمانيه وار. شيمدى، يالڭز حجّتلره غايت قيصه بر إشارت ايدوب، ايضاحنى و مژدهلرى يگرمنجى مكتوب و نور أجزالرينه حواله ايدهجگم. فقط شيمدى، او درسى يازديغم زمان اونلره سويلهمديگم بعض كلمهلرى و نكتهلرى دخى يازمغى مناسب گوردم. ايشته او كلامِ توحيدڭ اون بر كلمهسندن،
— 865 —
برنجى كلمه:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ در. بوندهكى حجّت ايسه، مطبوع آيت الكبرا رسالهسيدر. او أمثالسز حجّتڭ خارقهلغى ايچوندر كه؛ إمامِ على (رض)، نورڭ أجزالرندن خبر ويرديگى صيرهده
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
دييوب او آيت الكبرايى شفاعتجى ياپارق نور شاكردلرينڭ دڭزلى حپسنده، او رسالهنڭ هم آنقره، هم دڭزلى محكمهلرنده غلبهسيله و پرده آلتنده تأثيرلى إنتشاريله طلبهلرينه برائت قزانديرمغه سبب اولديغى گبى؛ اونڭ گيزلى طبعى ده، شاكردلرينڭ طوقوز آى موقوفيتلرينه وسيله اولماسيله إمامِ علىنڭ (رض) هم كرامتِ غيبيهسنى، هم نور شاكردلرينڭ بدلنه دعاسنى پك ظاهر بر صورتده تصديق ايتدى.
أوت آيت الكبرا شعاعى اوتوز اوچ إجماعِ عظيمى و كلّى حجّتلرى موجوداتڭ هيئتِ مجموعهسنده گوستروب، هر بر حجّتِ كلّيهده حدسز برهانلره إشارت ايدهرك باشده سماوات، ييلديزلر كلمهلريله؛ أرض، حيوانات و نباتات كلاملرى و جملهلريله؛ گيت گيده تا كائنات مجموعهسى، مشتملات و موجودات و حدوث و إمكان و تغيّر حقيقتلرينڭ كلمهلريله واجب الوجودڭ موجوديتنى و وحدانيتنى گونش ظهورنده و گوندوز قطعيتنده إثبات ايدييور. صارصيلماز بر ايمان ايستهين و دينسز آنارشيستلگه قارشى قيريلماز بر قلنج آرايانلر، آيت الكبرايه مراجعت ايتسينلر.
ايكنجى كلمه:
وَحْدَهُ در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
بو كائناتده، هر جهتده بر برلك، بر وحدت گورونويور. مثلا: كائنات بر منتظم شهر، بر محتشم سراى، بر مجسّم معنيدار كتاب، بر جسمانى و هر آيتى،
— 866 —
حتّى هر بر حرفى و هر بر نقطهسى معجزهكار بر قرآن حكمنده بولونماسيله بر وحدت و برلك گوسترديگى گبى، او سرايڭ لامباسى بر و تقويمجى قنديلى بر و آتشلى آشجيسى بر و سقاجى سونگرى، صوجيسى بر، بر بر بر، تا بيڭ برلر قدر برلكلرى و وحدتلرى گوسترمكله او سرايڭ و شهرڭ، او كتابڭ، او جسمانى قرآنِ كبيرڭ صاحبى، حاكمى، كاتبى، مصنّفى بِالبداهه موجود و واحد و بردر دييه قطعى إثبات ايدر.
اوچنجى كلمه:
لَا شَرِيكَ لَهُ در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر كه:
آيت الكبرا شعاعنڭ معدنى، استادى، أساسى و آيت الكبرا نامنده اولان
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبِيلًا
إلى آخر.. آيتِ أكبريدر. يعنى: أگر شريكى اولسه و باشقه پارمقلر ايجاده و ربوبيته قاريشسه ايديلر، إنتظامِ كائنات بوزولاجقدى. حالبوكه كوچوجك سينگڭ قنادندن و گوز ببگندهكى حجيرهجكدن طوت، تا طيّارهِٔ جوّيه اولان حدسز قوشلره، تا منظومهِٔ شمسيهيه قدر هر شيده جزئى كلّى، كوچك و بيوك أڭ مكمّل بر إنتظام بولونماسى؛ شكسز و قطعى بر صورتده شريكلرڭ محاليتنه و معدوميتنه دلالت ايتديگى گبى، واجب الوجودڭ موجوديتنه و وحدتنه بِالبداهه شهادت ايدر.
دردنجى كلمه:
لَهُ الْمُلْكُ در. بوندهكى اوزون حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوت گوزيمزله گورويورز كه؛ زمين يوزينى بر تارلا ياپوب ايچنده هر بر بهارده يوز بيڭ نوع نباتاتڭ تخملرينى برابر، قاريشق اولارق او پك گنيش تارلاده أكييور.
— 867 —
و محصولاتلرينى آيرى آيرى، هيچ قاريشديرميهرق، شاشيرميهرق كمالِ إنتظامله قالديروب ايكى يوز بيڭ نوع حيواناتنه اوندن أرزاق و تعييناتى (رحمت و حكمت أليله) إحتياجلرينه گوره توزيع ايدن حدسز قدرت و علم صاحبى بر متصرّف پرده آرقهسنده وار كه؛ بو گنيش و زنگين ملكنده، خصوصًا زمين تارلاسنده بو تصرّفاتى ياپييور. بو متصرّفِ حكيمى و مالكِ رحيمى طانيميان؛ بو زمينى، أحمق سوفسطائيلر گبى محصولاتيله إنكار ايتمگه مجبور اولور.
بشنجى كلمه:
وَ لَهُ الْحَمْدُ در. بوندهكى پك گنيش حجّته غايت قيصه بر إشارتدر:
أوت گوزيمزله گورويورز و عقلمزله بداهتله بيلييورز كه؛ بو كائنات شهرنده و زمين محلّهسنده و إنسان و حيوانات قيشلهسنده اويله بر رزّاقِ رحيم و محسنِ كريم تصرّف و نظارت و تربيه ايدر كه؛ كندى نعمتلرينه مقابل حمد و شكر ايتديرمك ايچون، زمينى بر سفينهِٔ تجّاريه و أرزاق گتيرن بر شمندوفر و يوزندهكى بهار موسمنى بر واغون طرزنده يوز بيڭ نوع طعاملرله و ممهلر دينيلن قونسروه پاكتلريله طولديروب قيش آخرنده أرزاقلرى بيتن محتاج ذىحياتلره يتيشديرن بر رزّاقِ رحيمڭ ايشلرى اولديغنى، ذرّه قدر عقلى بولونان تصديق ايدر. و تصديق ايتمهيوب إنكاره صاپان، ألبته زمين يوزنده وسيلهِٔ حمد و شكران اولان بتون منتظم نعمتلرى و معيّن رزقلرى إنكار ايتمگه مجبور اولارق أحمق بر مضر حيوان اولور.
آلتنجى كلمه:
يُحْيِى در. حجّتنه، غايت قيصه بر إشارت:
أوت اوننجى سوزده و نور أجزالرنده برهانلريله إثبات ايديلمش كه: هر بهارده، ذىحياتدن اوچ يوز بيڭ نوع و چشيد چشيد طرزلرده و حدسز أفرادى
— 868 —
بولونان بر اوردوىِ سبحانى، روىِ زمينده إحيا ايديلييور. اونلره حيات و لوازماتِ حياتيه كمالِ إنتظامله ويريلييور. حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ نمونهلرينى، بلكه أمارهلرينى گوستروب او آيرى آيرى حدسز مخلوقاتى برابر، بربرى ايچنده سهوسز، ياڭليشسز، نقصانسز، هيچ شاشيرميهرق، قاريشق ايكن هيچ قاريشديرميهرق، اونوتميهرق كمالِ ميزان و نظامله ديريلتن و حيات ويرن و نطفه دينيلن متماثل صو قطرهلرندن و طوپراق، متشابه تخملرندن و آز فرقلى حبّهجكلرندن و سينكلرڭ بربرينڭ عينى اولان يمورطهجقلرندن و قوشلرڭ عين هوادن، بربرينڭ عينى نطفهلرندن، هم بربرينڭ مِثلى ويا آز فرقلى يمورطهلرندن او حدسز أفرادى بولونان و بربرندن صورتجه، صنعتجه و معيشتجه آيرى آيرى يوز بيڭلر ذىحياتلرى ديريلتن و زمين و بهار صحيفهسنده يوز بيڭ باشقه باشقه كتابلرى برابر، بربرى ايچنده، خطاسز، مكمّل يازان؛ حدسز بر دقّت و نهايتسز بر حكمتله ايش گورن، تصرّف ايدن بر ذاتِ حىّ قيّوم و محيى بر خلّاقِ عليم اولديغنه قناعت گتيرمهين، ألبته هم كندينى، هم بتون زمينده و زمان شريدينه آصيلان بتون گچمش بهارلرده و حياتلى زمين و فضا يوزلرنده بولونمش بتون ذىحياتلرى إنكار ايتمگه و أڭ أحمق و بدبخت بر ذىحيات اولمغه مجبوردر.
يدنجى كلمه:
وَ يُمِيتُ در. بونڭ حجّتنه غايت قيصه بر إشارت:
أوت گورويورز كه: گوز موسمنده اوچ يوز بيڭ نوع ذىحيات وفات ناميله ترخيص ايديليركن، هر بر نوع و فردڭ صحيفهِٔ عمللرينڭ قوطوجقلرى و ايشلدكلرينڭ فهرستهلرى و گلن بهارده ايشليهجكلرينڭ ليستهلرى و بر جهتده بر نوع روحلرى اولان تخملرينى اونلرڭ يرلرنده حفيظِ ذو الجلالڭ يدِ حكمتنه أمانت ايديلديگنى و اينجيرڭ تخم و چكردكلرى گبى ذرّهجك او كوچوجك تخملرى برر روحِ باقى گبى اينجير آغاجنڭ بتون قوانينِ حياتيهسنى طاشييان و بر كتاب قدر
— 869 —
قوّهِٔ حافظهده يازى مِثللو آغاجڭ تاريخچهِٔ حياتنى اونده قدر قلميله يازان، بيوك بر كتاب حكمنه گتيرن بر خلّاقِ حكيم، بر حىِّ لا يموتى طانيميان؛ ألبته دگل أحمق بر إنسان و ديوانه بر حيوان، بلكه جهنّم آتشنى قاريشديران بر سرسرى شيطاندن داها بدبخت و أبدى ئولومه محكوم اولور.
أوت بو كلمهلرڭ حجّتلرينه إشارت ايدن كلّى، إحاطهلى و حدسز خارقه و نهايتسز خارقهلرى، معجزهلرى إحتوا ايدن بو مذكور حكيمانه أفعال، فاعلسز اولمالرى يوز درجه محال و باطل اولديغى گبى؛ كور، عاجز، شعورسز، صاغير، جامد، قارمهقاريشيق، إنتظامسز، قاريشق، إستيلاجى اولان أسبابه إسناد ايتمك بيڭ درجه ممتنع، أساسسزدر. يوقسه طوپراغڭ هر بر ذرّهسنده حدسز بر قدرت، بر حكمت و بتون اوتلر و چيچكلرڭ تشكيلاتنه دائر پك خارقه و كلّى بر صنعتكارلق بولونمق؛ هوانڭ هر بر ذرّهسنده (رهبردهكى هو نكتهسنڭ ديديگى گبى) بتون قونوشمالرى و تلفون و راديولرڭ كلمهلرينى بيلهجك و سائر ذرّهلره درس ويرهجك بر قابليت بولونمق لازم گلير. بو عجيب فكرى ايسه؛ هيچ بر شيطان، هيچ بر كيمسهيه قبول ايتديرهمز. و بو درجه عقلدن، حقيقتدن اوزاق و بتون موجوداته قارشى بر تحقير و تجاوز اولان كفر و إنكارڭ جزاسى، آنجق دهشتلى جهنّم اولابيلير و عينِ عدالتدر. ألبته اويله منكِرلر ايچون "ياشاسين جهنّم!" ديمهمز لازم.
سكزنجى كلمه:
وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ
در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
مثلا: ناصل گوندوزده چالقانان بر دڭز يوزنده و آقان بر نهر اوستندهكى قبارجقلرده گورونن گونشجكلر گيتمهلريله آرقهلرندن گلن يڭى قبارجقلر، عينًا گيدنلر گبى گونشجكلرى گوستروب گوكدهكى گونشه إشارت و شهادت ايدرلر و
— 870 —
زوال و وفاتلريله بر دائمى گونشڭ موجوديتنه و بقاسنه دلالت ايدرلر؛ عينًا اويله ده: هر وقت دگيشن كائنات دڭزينڭ يوزنده و تازهلهنن حدسز فضاسنده و ذرّات تارلاسنده و بتون حادثاتى و فانى موجوداتى قوجاغنه آلارق برابر چالقانان زمان نهرينڭ ايچنده مخلوقات، متماديًا سرعتله آقوب گيدييورلر، ظاهرى سببلريله برابر وفات ايدييورلر. هر سنه، هر گون بر كائنات ئولور، بر تازهسى يرينه گلير. و ذرّات تارلاسنده، متماديًا سيّار دنيالر و سيّال عالملر محصولاتى آلينديغندن، ألبته قبارجقلر و گونشجكلر زواللريله دائمى بر گونشى گوستردكلرى گبى، او حدسز مخلوقات و محصولاتڭ وفاتلرى و ظاهرى سببلريله برابر كمالِ إنتظامله ترخيصلرى، گوندوز گبى شبههسز، گونش گبى ظاهر بر قطعيتده بر حىِّ لا يموتڭ، بر شمسِ سرمدينڭ، بر خلّاقِ باقينڭ و بر قوماندانِ أقدسڭ وجوبِ وجودى و وحدتى و موجوديتى، كائناتڭ موجوديتندن بيڭ درجه ظاهر و قطعيدر دييه بتون موجودات، آيرى آيرى و برابر شهادت ايدرلر.
ايشته كائناتى طولديران بو يوكسك سسلرى و قوّتلى شهادتلرى ايشيتمهين و قولاق ويرمهين، نه درجه صاغير و أحمق و جانى اولديغنى ألبته آڭلاديڭز.
طوقوزنجى كلمه:
بِيَدِهِ الْخَيْرُ در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
گورويورز كه: بو كائناتده هر دائره، هر نوع، هر طبقه، حتّى هر فرد، هر أعضا، حتّى هر بدندهكى هر بر حجيرهنڭ إحتياط رزقنى طاشييان بر مخزنى، بر دهپوسى و لوازماتنى يتيشديرن، محافظه ايدن بر تارلاسى و خزينهسى وار كه؛ غايت إنتظام و ميزان ايله و نهايتسز حكمت و عنايت ايله وقتى وقتنه (محتاجڭ إقتدار و إختيارى خارجنده) بر دستِ غيبى طرفندن او محتاجڭ ألنه ويريلييور.
— 871 —
مثلا: طاغلر، ذىحياته و إنسانه لازم اولان بتون معدنلرى، علاجلرى و حياته لازم شيلرى طاشييور و برينڭ أمريله و تدبيريله غايت مكمّل بر خزينه، بر آنبار اولديغى گبى.. زمين دخى بتون او ذىحياتڭ أرزاقلرينى بر رزّاقِ حكيمڭ قوّتيله يتيشديرن كمالِ ميزان و إنتظامله بر تارلا، بر خرمان، بر مَطْبَخْدر. حتّى هر إنسانڭ و جسمندهكى هر بر عضوڭ بر دهپوسى و مخزنى، حتّى بر حجيرهنڭ دخى بر إحتياط مخزنجگى بولونماسى گبى.. گيت گيده تا دارِ آخرتڭ بر مخزنى دنيادر و جنّتڭ بر تارلاسى و دهپوسى، بو عالمدهكى حُسنلرى و حسناتلرى و نورلرى محصول ويرن عالمِ إسلاميت و حقيقتلى إنسانيت؛ و جهنّمڭ بر آنبارى ايسه، شرلرى و چركينلرى و كفرلرى محصول ويرن و شر اولان عدمدن گلن و خير اولان وجود عالملرينى تلويث ايدن پيس مادّهلر، طائفهلر؛ و ييلديزلرڭ حرارت مخزنى جهنّم و نورلر خزينهسى بر جنّتدر كه؛ بِيَدِهِ الْخَيْرُ كلمهسى، بتون او حدسز خزينهلره إشارتله پك پارلاق بر حجّتى گوسترييور.
أوت بو كلمه ايله و بِيَدِهِ مَقَالِيدُ كُلِّ شَيْءٍ جملهسيله، (يعنى "هر شيئڭ آناختارى اونڭ ألندهدر") نهايتسز گنيش و حدسز خارقهلى بر حجّتِ ربوبيت و وحدتى، بتون بتون كور اولميانه گوسترر. مثلا حدسز او خزينه و آنبارلردن يالڭز بوڭا باق كه: هر برى بر قوجه آغاجڭ ويا بر پارلاق چيچگڭ جهازاتنى و مقدّراتنڭ پروغرامنى طاشييان كوچوجك مخزنجكلر اولان چكردكلر و تخملرڭ آناختارلرى ألنده بولونان بر متصرّفِ حكيم بر چكردگڭ قپوجغنى "اويان!" أمريله و إراده آناختاريله تام ميزانِ نظامله آچديغى گبى، زمين خزينهسنى دخى ياغمور آناختاريله آچارق، مخزنجكلرى و نباتاتڭ نطفهلرى اولان بتون حبّهلرى و حيواناتڭ منشألرى و قوشلرڭ و سينكلرڭ صو و هوادن نطفهلرى اولان بتون إنكشاف أمرينى آلان قطرهلر مخزنجكلرينى برابر، خطاسز آچديغى وقتده، كائناتده كلّى و جزئى،
— 872 —
مادّى و معنوى بتون خزينه و دپولرى حكمت و إراده و رحمت و مشيئت أليله هر برينه مخصوص بر آناختارله آچديغنى بيلمك و گورمك ايسترسهڭ، سنڭ بر نوع مخزنجكلرڭ اولان كندى قلبڭه و دماغڭه و جسديڭه و معدهڭه و باغچهڭه و زمينڭ چيچگى اولان بهاره و اوندهكى چيچكلره و ميوهلره باق كه؛ كمالِ نظام و ميزان و رحمت و حكمتله بر دستِ غيبى طرفندن "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" تزگاهندن گلن آيرى آيرى آناختارلرله آچييور. بر درهم قدر بر قوطوجقدن بر بطمان، بلكه بعضًا يوز بطمان طعاملرى كمالِ إنتظام ايله چيقارييور، ذىحياتلره ضيافت ويرييور. عجبا بويله منتظم، عليمانه، بصيرانه نهايتسز بر فعله و تصادفسز تام حكمتلى بر صنعته و ياڭليشسز تام ميزانلى بر تصرّفه و ظلمسز تام عدالتلى بر ربوبيته هيچ ممكن ميدر كه؛ كور قوّت، صاغير طبيعت، سرسرى تصادف، جامد جاهل عاجز أسباب مداخله ايدهبيلسين؟ و بتون أشيايى بردن گوروب و برابر إداره ايدهمهين و ذرّاتله سيّارات ييلديزلرى أمرنده بولونميان بر موجود، بو هر جهتله حكمتلى، معجزهلى، ميزانلى تصرّفه و إدارهيه قاريشهبيلسين؟
ايشته هر خير ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده بولونان بويله بر متصرّفِ رحيمى، بر ربِّ حكيمى طانيميان و إنكاره صاپانه، ألبته تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ آيتنڭ ديديگى گبى، جهنّم اوڭا قيزييور و قيزيشييور و حدسز عذابمه مستحقدر، مرحمته هيچ لايق دگلدر، دييه لسانِ حال ايله دير.
اوننجى كلمه:
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
بو مسافرخانهِٔ دنيايه گلن هر ذىشعور، گوزينى آچدقجه گورور كه: بر قدرت، بتون كائناتى قبضهسنده طوتمش و نهايتسز، هيچ شاشيرمايان أزلى،
— 873 —
إحاطهلى بر علم و غايت دقّتلى، هيچ ميزانسز، فائدهسز حركت ايتمهين بر سرمدى حكمت و عنايت او قدرتڭ ايچنده بولونوب ذرّات اوردوسندن بر تك ذرّهيى مجذوب مولوى گبى دونديرهرك چوق وظيفهلرده إستخدام ايتديگى گبى؛ كُرهِٔ أرضى عين آنده، عين قانونله بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده ينه بر مجذوب مولوى مِثللو گزديرر. موسملرڭ محصولاتلرينى حيوان و إنسانلره گتيرديگى عين قانونله، عين زمانده گونشى بر مكيك، بر چيقريق ياپارق مركزنده جذبهدارانه و جاذبهكارانه دونديروب منظومهِٔ شمسيه اوردوسى اولان سيّارات ييلديزلرينى كمالِ ميزان و إنتظامله وظيفهلرده چاليشديرر. و عين قدرت؛ عين زمانده، عين قانونِ حكمتله زمين صحيفهسنده يوز بيڭلر كتاب حكمنده يوز بيڭلر نوعلرى برابر، بربرى ايچنده، إلتباسسز، سهوسز يازار، حشرِ أعظمڭ بيڭلر نمونهلرينى إظهار ايدر. و عين قدرت، عين زمانده هوا صحيفهسنى بر يازار بوزار تختهسنه چويرر. بتون ذرّهلرينى برر قلم اوجلرى و او كتابڭ نقطهلرى حكمنده أمر و إرادهنڭ اونلره تعيين ايتديگى وظيفهلرنده إستعمال ايدهرك و بتون او ذرّهلره هر برينه اويله بر قابليت ويرمش كه؛ گويا بتون سوزلرى و قونوشمالرى بيلير گبى آلير، نشر ايدر، شاشيرماز. كوچوجك برر قولاق، اينجهجك برر لسان اولارق إستخدام ايدوب عنصرِ هوا، أمر و إرادهِٔ إلٰهينڭ بر عرشى اولديغنى إثبات ايدر.
ايشته بو قيصه إشارته قياسًا، بو كائناتى بر منتظم شهر، بر مكمّل آپارتمان و مسافرخانه، بر معجزاتلى كتاب و قرآن حكمنه گتيروب هيئتِ مجموعهسندن تا بر ذرّهيه قدر بتون مخلوقات طبقهلرينى و دائرهلرينى و طائفهلرينى ميزانِ علم و نظامِ حكمتله قبضهسنه آلان، تصرّف ايدن؛ قدرتى ايچنده حكمتنى، رحمتنى گوسترن و ربوبيتِ مطلقهسى ايچنده موجوديتنى و وحدانيتنى گونش و گوندوز گبى بيلديروب طانيتديرمسنه مقابل، ايمانله طانيمق و سَوْديرمسنه مقابل، عبوديتله
— 874 —
سومك و إحساناتلرينه مقابل، شكر و حمد ايستهين بويله بر رحمٰنِ رحيمى طانيميان و عبوديتله اونى سومگه چاليشميان، بلكه إنكار ايله اوڭا بر نوع عداوت طاشييان إنسان صورتندهكى شيطانلر، برر كوچك نمرود و فرعون حكمنده نهايتسز بر عذابه ألبته مستحق اولور.
اون برنجى كلمه:
وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
در. يعنى: دائرهِٔ حضورينه و عالمِ باقيسنه و آخرتنه و سرمدى دارِ سعادتنه گيديلهجگى گبى، بتون كائناتدهكى مخلوقاتڭ مرجعى اودر؛ بتون أسباب سلسلهلرى اوڭا طايانييور و قدرتنه إستناد ايدر و او قدرتنڭ تصرّفاتنه برر پردهدرلر؛ او قدرتِ قدسيهنڭ عزّتنى و حشمتنى محافظه ايچون، بتون ظاهرى سببلر يالڭز برر پردهدرلر؛ ايجادده ده هيچ تأثيرلرى يوقدر؛ أمر و إرادهسى اولمازسه هيچ بر شى حتّى هيچ بر ذرّه حركت ايدهمز ديمكدر. بو كلمهدهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوّلا:بو قدسى كلمهنڭ إفاده ايتديگى حشر و آخرت و حياتِ باقيه حقيقتنڭ بو گلن بهار گبى قطعى و شبههسز تحقّقنى و گلهجگنى تام ايمان ايتديرمك و إثبات ايتمك جهتنى اوننجى سوز و ذيللرينه و يگرمى طوقوزنجى سوزه و "ميوه"نڭ يدنجى مسئلهسنه و "مناجات" شعاعنه و نورڭ ايمانى رسالهلرينه حواله ايدرز. الحقّ، اونلر بو ركنِ ايمانىيى اويله بر طرزده حدسز حجّتلرله إثبات ايتمشلر كه؛ دنيانڭ موجوديتى درجهسنده آخرتڭ تحقّقنى، أڭ معنّد منكِرلرى ده تصديقه مجبور ايدن بر صورتده إثبات ايتمشلر.
ثانيًا:معجز البيان قرآنڭ اوچدن بريسى حشره و آخرته باقار، هر دعوايى اوڭا بنا ايدر. اويله ايسه، قرآنڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، آخرتڭ وجودينه دخى دلالت ايتدكلرى گبى؛ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ
— 875 —
نبوّتنه شهادت ايدن بتون معجزهلرى و عموم دلائلِ نبوّتى و صدقنڭ بتون حجّتلرى، حشر و آخرته دخى شهادت ايدرلر. چونكه او ذاتڭ (عصم) بتون حياتنده دائمى بر بيوك دعواسى آخرت اولديغى گبى، بتون يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر (عليهم السلام) دخى حياتِ باقيه و سعادتِ أبديهيى دعوا ايدوب بشره مژده ايدهرك حدسز معجزهلرله و قطعى دليللر ايله إثبات ايتدكلرندن، ألبته اونلرڭ پيغمبرلكلرينه و صادقيتلرينه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، اونلرڭ أڭ بيوك و دائمى دعوالرى اولان آخرته و حياتِ باقيهيه شهادت ايدرلر. بوڭا قياسًا سائر أركانِ ايمانيهيى إثبات ايدن بتون دليللر دخى حشرڭ وقوعنه و دارِ سعادتڭ آچيلمهسنه شهادت ايدرلر.
ثالثًا:هيچ ممكن ميدر كه؛ كندى كمالاتنى و قدرت و ربوبيتنى إظهار ايتمك ايچون بو كائناتى بتون ذرّات و سيّارات و أجزا و طبقاتيله خلق ايدوب كمالِ حكمتله هر بريسنى بر وظيفه ايله بلكه چوق وظيفهلرله متماديًا چاليشديران و سرمدى، حدسز جلوهِٔ أسماسنى گوسترمك ايچون قافله قافله آرقهسنده، بلكه سيّار متجدّد دنيا دنيا آرقهسنده و مخلوقات طائفهلرينى بو مسافرخانهِٔ عالمه و حياتِ دنيويه ميدانِ إمتحاننه گوندروب عالمِ مثالده قورولان اُخروى سينهمالر و برزخى فوطوغرافلرله صورتلرينى و عمللرينى و وضعيتلرينى آلارق اونلرى ترخيصدن صوڭره، باشقه طائفه و قافله و سيّال و سيّار بر نوع دنيالرى او ميدانه وظيفهلر و جلوهِٔ أسماسنه آيينهلر اولمق ايچون گوندرن بر صانعِ ذو الجلال، بر خالقِ ذو الجمال، بر اللّٰهِ ذو الكمال؛ بو فانى دنياده شعور و عقل ايله او خالقڭ بتون مقصدلرينه قارشى مقابله ايدن و بتون إستعداديله او خالقى سَووب سَوْديروب طانييوب طانيتديروب حدسز دعالرله بقاءِ آخرت سعادتنى يالواران و عقل سببيله نهايتسز ألملر آلديغندن، بتون فطرتى و روحى و إستعدادى ايله عينِ لذّت اولان حياتِ باقيهيى
— 876 —
ايستهين بو نوعِ إنسان ايچون بر دارِ مكافات و مجازات، بر حشر نشر اولماسين؟ حاشا! يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!
ايشته بو قيصهجق إشارتڭ ايضاحاتى و تفصيلاتى و حجّتلرى، پارلاق و قوّتلى بر صورتده رسالهِٔ نورده بولونماسندن، اوڭا حواله ايدهرك بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسييورز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 877 —
فاتحهِٔ شريفهنڭ بر مختصر خلاصهسى
(اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهده موقّت پك آز بر زمانده تجريددن تماسه نقلمده ويريلن يالڭز بر تك درسڭ ايكنجى قسمى)
حپسده نور شاكردلرينه قيصهجق بر درس نمونهسيدر. او ده شودر:
فاتحهِٔ شريفه دڭزندن بر قطره و گونشندهكى ألوانِ سبعه يعنى ضياسندهكى يدى رنگندن بر تك لمعه بيان ايتمگى، نمازدهكى فاتحه قلبه أمر ايتدى. گرچه يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ بر قسمنده، خصوصًا "نَعبُدُ" "نون"ندهكى سياحتِ خياليه و رموزِ ثمانيهده و إشارات الإعجاز تفسيرنده و سائر نور أجزالرنده بو قدسى خزينهنڭ چوق طاتلى و گوزل نكتهلرينى يازمشز. فقط او پك شيرين خلاصهِٔ قرآنيهدن يالڭز ايمانڭ ركنلرينه و حجّتلرينه إشاراتنى، غايت قيصه بر مختصر خلاصهسنى برنجى قسمدهكى طرزِ إفاده گبى، كندم نمازدهكى تفكّريمى يازماسنه بر جهتده مجبور اولدم.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كلمهسنى نورڭ ايكى اوچ رسالهلرينه حواله ايدوب اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ دن باشلايورم.
— 878 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ... الخ.
برنجى كلمه:اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ در. بوندهكى حجّتِ ايمانيهيه غايت قيصه بر إشارت:
أوت كائناتده مدارِ حمد و شكر اولان قصدى إنعاملر و نعمتلر، خصوصًا قان و فيشقى ايچندن صافى، تميز، غدالى سوتى عاجز ياورولره گوندرمك و إختيارى إحسانلر و هديهلر و مرحمتلى إكراملر و ضيافتلر زمين يوزينى، بلكه كائناتى طولديرمش. اونلرڭ فيآتى دخى؛ باشده بسم اللّٰه، آخرده الحمد ِللّٰه، اورتهده نعمتده إنعامى حسّ ايتمك و ربّنى اونڭ ايله طانيمقدر. سن كندى نفسڭه، معدهڭه، طويغولريڭه باق! نه قدر شيلره، نعمتلره محتاجدرلر. و نه درجه حمد و شكر فيآتيله رزقلرى، لذّتلرى ايسترلر، گور؛ هر ذىحياتى كنديڭه قياس أيله. ايشته بو عمومى إنعاملر مقابلنده حال و قال ديللريله ايديلن حدسز حمدلر، پك قطعى بر صورتده بر معبودِ محمود، بر منعمِ رحيمڭ موجوديتنى و عمومى ربوبيتنى گونش گبى گوسترر.
ايكنجى كلمه:رَبِّ الْعَالَمِينَ در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوت بز گوزيمزله گورويورز كه: بو كائناتده بيڭلر دگل، بلكه ميليونلر عالملر، كوچك كائناتلر، أكثرى بربرى ايچنده، هر برينڭ إدارهسى و تدبيرينڭ شرائطى آيرى آيرى اولديغى حالده، اويله بر مكمّل تربيه، تدبير، إداره ايديلييور كه؛ بتون
— 879 —
كائنات بر صحيفه گبى هر آن نظرنده و بتون عالملر برر سطر گبى قلمِ قدرت و قدريله يازيلير، تازهلنير، دگيشير. بر نهايتسز ربوبيت ايچنده نهايتسز بر علم و حكمت و إحاطهلى حدسز بر رحمت و دقّت ايله بو ميليونلر عالملرى و سيّال كائناتلرى إداره ايدن بر ربّ العالمينڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه كلّى و جزئى شهادتلر، ذرّهلر و ذرّهلردن تركّب ايدن موجودلر عددنجه حدسز، نهايتسز شهادتلر هر آن و زمان گلييورلر. ذرّات تارلاسندن تا منظومهِٔ شمسيهيه، تا صمان يولى دينيلن كهكشان دائرهسنه و بر حجيرهِٔ بدندن تا زمين مخزننه، تا كائنات هيئتِ مجموعهسنه قدر عين قانون، عين ربوبيت، عين حكمت ايله برابر إداره و تربيه ايدن بر ربوبيتى تصديق و حسّ ايتمهين، بيلمهين، گورمهين بر إنسان، ألبته حدسز بر عذابه كندينى مستحق ايدر و مرحمته لياقتنى سلب ايدر.
اوچنجى كلمه:اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوت كائناتده حدسز رحمتڭ موجوديتى و حقيقتى، عينًا گونشڭ ضياسى گبى گورونور. و ضيانڭ گونشه قطعى شهادتى مِثللو، بو گنيش رحمت دخى، پرده آرقهسنده بر رحمٰنِ رحيمه شهادت ايدر. أوت رحمتڭ بر أهمّيتلى قسمى رزقدر كه، رحمانه رزّاق معناسى ويريلير. رزق ايسه، او درجه ظاهر بر طرزده بر رزّاقِ رحيمى گوسترر كه؛ ذرّه قدر شعورى بولونان تصديقه مجبور اولور. مثلا: بتون ذىحياتڭ، خصوصًا عاجزلرڭ و بِالخاصّه ياورولرڭ، بتون زمينده و فضاده إختيار و إقتدارلرينڭ خارجنده غايت خارقه بر طرزده هيچدن و متماثل چكردكلردن و صو قطرهلرندن و طوپراق حبّهجكلرندن يتيشديرييور. حتّى آغاجڭ باشندهكى يوواده قنادسز، ضعيف قوشجقلره آننهلرينى أمربر نفر گبى گزديرر، رزقلرينى گتيرتديرر. و آج بر آرسلانى ياوروسنه مسخّر ايدر، ألده ايتديگى بر أتى
— 880 —
ييمهيوب ياوروسنه يديرر. و سائر حيواناتڭ و إنسانڭ ياورولرينه ممهلر موصلغندن آبِ كوثر گبى خوش، مُغَدّى، صافى، خالص، بياض سوتلرى قيرمزى قان و ملوّث فيشقى ايچندن بولاشمادن، بولانديرمادن إمدادلرينه گوندرر، والدهلرينڭ شفقتلرينى يارديمجى ويرر. و بر نوع رزق ايستهين عموم آغاجلره، مناسب رزقلرينى اونلره پك خارقه بر طرزده قوشديرديغى گبى، بر نوع مادّى و معنوى رزق ايستهين إنسانڭ طويغولرينه؛ عقل، قلب، روحلرينه دخى پك گنيش بر سفرهِٔ أرزاق اونلره إحسان ايديلييور. گويا كائنات، گُل چيچگنڭ ياپراقلرى و مصر سنبلنڭ گوملكلرى گبى بربرى ايچنده صاريلى، يوز بيڭلر آيرى آيرى، چشيد چشيد سفرهلردر كه؛ او سفرهلر عددنجه و اونلردهكى طعاملر و نعمتلر مقدارنجه ديللر ايله و آيرى آيرى، كلّى و جزئى لسانلر ايله بر رحمٰنِ رزّاقى، بر رحيمِ كريمى بتون بتون كور اولميانه گوسترر.
أگر دينيلسه:"بو دنيادهكى مصيبتلر، چركينلكلر، شرلر؛ او إحاطهلى رحمته منافيدر، بولانديرييور."
الجواب:رسالهِٔ قدر گبى نورڭ رسالهلرنده بو دهشتلى سؤاله تام جواب ويريلمش. اونلره حواله ايله، قيصهجق بر إشارتى شودر:
هر بر عنصرڭ، هر بر نوعڭ، هر بر موجودڭ، كلّى و جزئى متعدّد وظيفهلرى و او هر بر وظيفهنڭ چوق نتيجهلرى و ميوهلرى وار. و أكثريتِ مطلقهسى، مصلحت و گوزل و خير و رحمتدرلر. و آز بر قسمى، قابليتسزلره و ياڭليش مباشرت ايدنلره ويا جزا و تربيهيه مستحق اولانلره ويا چوق خيرلرى سنبل ويرمگه وسيله اولانلره راست گلير. ظاهرى، جزئى بر شر، بر چركينلك اولور؛ بر مرحمتسزلك گورونور. أگر او جزئى شر گلمهمك ايچون رحمت طرفندن او عنصر و كلّى موجود او وظيفهسندن منع ايديلسه؛ او وقت بتون خيرلى، گوزل سائر نتيجهلرى وجود بولماز.
— 881 —
بر خيرڭ عدمى شر و بر گوزللگڭ بوزولماسى چركينلك اولماسى إعتباريله؛ او نتيجهلر عددنجه شرلر، چركينلكلر، مرحمتسزلكلر حصول بولور. ديمك بر تك شر گلمهمك ايچون يوزر شرلر، مرحمتسزلكلر إرتكاب ايديلير كه؛ بتون بتون حكمته، مصلحته، ربوبيتدهكى رحمته مخالف دوشر. مثلا: قار، صوغوق، آتش، ياغمور گبى نوعلرڭ يوزر حكمتلرى، مصلحتلرى ايچنده بعض دقّتسز و إحتياطسزلر، سوءِ إختيارلريله كنديلرى حقّنده شر ياپسه؛ مثلا ألنى آتشه صوقسه، آتشڭ خلقتنده رحمت يوقدر ديسه؛ آتشڭ حدّ و حسابه گلمهين خيرلى، مصلحتلى، مرحمتلى فائدهلرى اونى تكذيب ايدوب آغزينه وورور.
هم إنسانڭ خودكام هوساتى و سفلى و عاقبتى گورمهين حسّياتى، كائناتده جريان ايدن رحمانيت و حكيميت و ربوبيت قانونلرينه مقياس و محك و ميزان اولاماز. كندى آيينهسنڭ رنگنه گوره گورور. مرحمتسز سياه بر قلب؛ كائناتى آغلار، چركين، ظلم و ظلمات صورتنده گورور. فقط ايمان گوزيله باقسه؛ يتمش گوزل حلّهلرى گيمش بر جنّت حوريسى گبى، رحمتلر و خيرلر و حكمتلردن ديكيلمش يتمش بيڭلر گوزل لباسلرى بربرى اوستنه گيمش، دائما گولر، رحمتله تبسّم ايدر بر إنسانِ أكبر و اوندهكى إنسان نوعنى بر كائناتِ صُغرا و هر بر إنسانى بر عالمِ أصغر مشاهده ايدر. بتون روح و جانيله
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
دير.
دردنجى كلمه:مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ در. حجّتنه غايت قيصه بر إشارت:
أوّلا:بو درسڭ برنجى قسمنڭ آخرنده وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ حجّتنه و حشر و آخرته شهادت ايدن بتون دليللر، عينًا مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ڭ إشارت ايتديگى ايمانى و گنيش حقيقته شهادت ايدرلر.
— 882 —
ثانيًا:اوننجى سوزڭ آخرنده دينيلديگى گبى؛ بو كائنات صانعنڭ سرمدى ربوبيتى، رحمتى، حكمتى، أزلى أبدى جمالى، جلالى، كمالى و نهايتسز صفتلرى و يوزر إسملرى آخرتى قطعى بر صورتده ايستديگى گبى؛ قرآن، بيڭلر آيات و برهانلرى ايله و محمّد عليه الصلاة والسلام يوزر معجزات و حجّتلريله و بتون أنبيا عليهم السلام و سماوى كتابلر و صحفلر، حدسز دليللريله شهادت ايتدكلرى دارِ آخرتدهكى حياتِ باقيهيه اينانميان بر إنسان، كندينى دنياده دخى كفردن نشئت ايدن بر معنوى جهنّمه آتار، دائما عذاب چكر. رهبرده ايضاح ايديلديگى گبى، بتون گچمش و گلهجك زمانلر و مخلوقلر و كائناتلر، زوال و فراقلريله متماديًا اونڭ روح و قلبنه حدسز ألملرى ياغديرييورلر، جهنّمه گيتمهدن أوّل جهنّم عذابنى چكديرييورلر.
ثالثًا:يَوْمِ الدِّينِ رمزيله بيوك و قوّتلى بر حجّتِ حشريهيه إشارت ايدر. فقط بو مقامده بردن بر حال، او حجّتى باشقه زمانه تأخيرينه سبب اولدى؛ بلكه ده اوڭا داها إحتياج قالمادى. چونكه نور رسالهلرى، گيجهدن صوڭره گوندوزڭ و قيشدن صوڭره بهارڭ گلمهسى قطعيتنده يوزر قوّتلى حجّتلرله حشرڭ صباحنى و نشرڭ بهارينى إثبات ايتمشلر.
بشنجى كلمه:
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
در. بوندهكى حجّته إشارتدن أوّل حقيقتلى بر سياحتِ خياليهيى يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ ايضاحنه بناءً قيصهجه بيان ايتمك قلبه گلدى. شويله كه:
بر زمان، قرآنڭ معجزهلرينى آراركن؛ رسالهِٔ نورده، خصوصًا إشارات الإعجاز تفسيرِ نورىده و رموزِ ثمانيهده بيانلرى گبى، سورهِٔ فتحڭ آخرندهكى آيتده درت بش معجزه و إخبارِ غيبىيى، حتّى الْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ جملهسنده بر
— 883 —
تاريخى معجزهيى، حتّى چوق كلمهلرنده متعدّد إعجاز لمعهلرينى و بعض حرفلرنده معجزانه نكتهلرى بولديغم بر زمانده، نمازده فاتحهيى اوقوركن نَعْبُدُ نَسْتَعِينُ دهكى "نون"ڭ بر معجزهسنى بڭا بيلديرمك ايچون بر سؤال قلبمه گلدى: نهدن اَعْبُدُ اَسْتَعِينُ يعنى "بن عبادت و إستعانه ايدرم" دينيلمهدى؟ نُونِ متكلّمِ مع الغير ايله، يعنى "بز سڭا عبادت و إستعانه ايدرز" ديمش؟ بردن او "نون" قپوسيله بر سياحتِ خياليه ميدانى آچيلدى. نمازدهكى جماعتڭ عظيم سرّينى و بيوك منفعتنى و بو تك حرف بر معجزه اولديغنى شهود درجهسنده بيلدم و گوردم. شويله كه:
بن او زمان إستانبولده بايزيد جامعنده نماز قيلاركن، اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديدم. باقدم، او جامعدهكى جماعت، بنم گبى دييهرك بو دعوامه و اِهْدِنَا دهكى دعامه تمامًا إشتراك ايدوب تصديق ايتدكلرى زمانده، بر پرده داها آچيلدى. گوردم كه؛ إستانبولڭ بتون مسجدلرى، بيوك بر بايزيد حكمنه گچديلر. عينًا بنم گبى اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييوب بنم دعوالريمه و دعالريمه إمضا باصييورلر، آمين دييورلر. و بڭا بر نوع شفاعتجى صورتنى آلمالرى ايچنده، خيالمه بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ عالمِ إسلام، بيوك بر مسجد صورتنى آلدى. مكّه، كعبه محراب حكمنه گچدى. بتون نماز قيلان مسلمانلرڭ صفلرى، دائرهوى بر طرزده او قدسى محرابه توجّه ايدهرك، بنم گبى اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اِهْدِنَا دييوب، هر برى عموم نامنه هم دعا، هم دعوا، هم تصديق ايدر، هم اونلرى كندينه شفاعتجى ياپار. هم بو قدر عظيم بر جماعتڭ يولى، دعواسى ياڭليش اولاماز و
— 884 —
دعاسى ردّ ايديلمز؛ شيطانى وسوسهلرى طرد ايدر دييه دوشونوركن و نمازده جماعتڭ بيوك منفعتلرينى بِالمشاهده تصديق ايدركن، بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ كائنات، بر جامعِ أكبر و بتون مخلوقات طائفهلرى، بر صلاتِ كبراده جماعت ايله هر برى كندينه مخصوص بر عبادتله و حال ديلى ايله بر نوع نماز قيلييورلر گبى معبودِ ذو الجلالڭ محيط ربوبيتنه قارشى چوق گنيش بر عبوديتله مقابله ايچون هر برى عمومڭ شهادتلرينى و توحيدلرينى تصديق ايدر كه، عين نتيجهيى إثبات طرزنده وضعيت آلييورلر دييه مشاهده ايدركن، بردن بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ ناصل بر إنسانِ أكبر اولان كائنات، لسانِ حال و چوق أجزالرى، إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله و ذىشعور موجوداتلرى، لسانِ قال ايله اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييورلر و خالقنڭ مرحمتكارانه ربوبيتنه قارشى عبوديتلرينى گوسترييورلر؛ عينًا اويله ده، برر كوچوجك كائنات حكمنده او جماعتِ عظماده هر بر آرقداشمڭ جسدى گبى بنم جسدمدهكى ذرّهلر و قوّهلر و طويغولرم دخى خالقنڭ ربوبيتنه قارشى إطاعت و إحتياجلرينڭ لسانِ حاليله اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييهرك أمر و إرادهِٔ إلٰهيهيه گوره حركت ايتدكلرينى و هر آنده خالقلرينڭ عنايتنه و رحمتنه و يارديمنه محتاج اولدقلرينى گوسترييورلر گوردم. هم نمازدهكى جماعتڭ قدسى سرّينى، هم نونڭ گوزل معجزهسنى حيرتله مشاهده ايدوب، نون قپوسيله گيرديگم گبى چيقدم، الحمد ِللّٰه ديدم. اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ جملهسنى، او اوچ جماعتڭ و او بيوك و كوچوجك آرقداشلرم حسابنه ده سويلهمگه آليشدم.
شيمدى مقدّمه بيتدى، صدده گلييورز.
— 885 —
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
ڭ إشارت ايتدكلرى حجّته غايت قيصه بر إشارتدر:
أوّلا:بز، گوزيمزله گورويورز: كائناتده، خصوصًا زمين يوزنده؛ دهشتلى و دائمى بر فعاليت و خلّاقيتڭ إنتظامله جريانى ايچنده مرحمتكارانه، مدبّرانه بر ربوبيتِ مطلقه حدسز ذىحياتلرڭ إستعانهلرينه و فعلًا و حالًا و قالًا إستمدادلرينه و دعالرينه كمالِ حكمت و عنايت ايله إمداد و هر برينه فعلًا جواب ويرمك تظاهرى ايچنده بر الوهيتِ مطلقه، بر معبوديتِ عامّهنڭ تجلّياتى، عموم مخلوقاتڭ، خصوصًا ذىحياتڭ و بِالخاصّه إنسان طائفهلرينڭ فطرى و إختيارى بيڭلر طرزدهكى عبادتلرينه مقابلهسنى عقلِ سليم و ايمان گوزى گورديگى گبى، بتون سماوى فرمانلر و أنبيالر خبر ويرييورلر.
ثانيًا:نَعْبُدُ (نون) نڭ رمزيله مقدّمهده مذكور اوچ جماعتدن هر برى و عمومى برابر، چشيد چشيد، فطرى و إختيارى عبادتلرله مشغول اولمالرى؛ شكسز، بداهتله بر معبوديته قارشى شاكرانه بر مقابله و بر معبودِ مقدّسڭ موجوديتنه حدسز و شبههسز بر شهادتدر. و نَسْتَعِينُ (نون) نڭ رمزيله مذكور اوچ جماعتڭ، يعنى مجموعِ كائناتدن تا بر جسددهكى ذرّهلرڭ جماعتندن هر بر طائفهنڭ، هر بر فردڭ فعلى و حالى إستعانهلرى و دعالرى وار. و اونلرڭ معاونتلرينه قوشان و دعالرينه قبول ايله جواب ويرن بر شفقتلى مدبّره، شبههسز شهادت ايدر. مثلا: يگرمى اوچنجى سوزڭ ديديگى گبى، زميندهكى عموم مخلوقاتڭ اوچ نوع دعالرى پك خارقه و اميدڭ خارجنده قبول اولماسى، بر ربِّ رحيم و مجيبه قطعى شهادت ايدر. أوت تخملر و چكردكلر إستعداد لسانيله هر برى برر آغاج و برر سنبله اولمايى خالقندن ايستهيوب، دعالرى گوزيمز اوڭنده قبول اولماسى گبى؛ بتون حيواناتڭ إحتياجِ فطرى لسانيله أللرى يتيشمديگى يرلردن
— 886 —
رزقلرينى و حياتلرينه لزومى بولونان و إقتدارلرينڭ خارجندهكى مطلوبلرينى بريسندن ايستهيوب او فطرى إحتياج ديليله ايتدكلرى بتون دعالرينى گوزيمز اوڭنده قبول ايدن و إمدادلرينه عجيب و شعورسز مخلوقاتى وقتى وقتنه حكمتله قوشديران بر خالقِ كريمه ظاهر شهادت ايدر. ايشته بو ايكى قسمه قياسًا، لسانِ قال ايله ايديلن دعالرڭ بتون نوعلرى خصوصًا أنبيالرڭ (عليهم السلام) و خواصلرڭ خارقه بر صورتده مقبوليتى، اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى حجّتِ وحدانيته شهادت ايدر.
آلتنجى كلمه:
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
أوت ناصل بر يردن بر يره گيدن يوللرڭ و بر نقطهدن اوزاق بر نقطهيه چكيلن خطلرڭ أڭ قيصهسى ايسه، أڭ طوغريسيدر و مستقيميدر. عينًا اويله ده؛ معنوياتده و معنوى يوللرده و قلبى مسلكلرده أڭ طوغريسى، أڭ مستقيمى ايسه أڭ قيصه و أڭ قولاييدر. مثلا: رسالهِٔ نورده بتون موازنهلرى و كفر و ايمان يوللرينڭ مقايسهلرى قطعى گوسترييورلر كه؛ ايمان و توحيد يولى، غايت قيصه و طوغرى و مستقيم و قولايدر. و كفر و إنكار يوللرى غايت اوزون و مشكلاتلى و تهلكهليدر. ديمك بو إستقامتلى و حكمتلى و هر شيده أڭ قيصه و قولاى يولده سَوق ايديلن بو كائناتده، ألبته شرك و كفرڭ حقيقتلرى اولاماز و ايمان و توحيدڭ حقيقتلرى، بو كائناته گونش گبى لازم و واجبدر.
هم أخلاقِ إنسانيهده أڭ راحت، أڭ فائدهلى، أڭ قيصه، أڭ سلامتلى يول ايسه صراطِ مستقيمده، إستقامتدهدر. مثلا: قوّهِٔ عقليه، حدِّ وَسَط اولان حكمتى و قولاى، فائدهلى إستقامتى غائب ايتسه، إفراط ويا تفريطله مضر بر جربزهيه و بلالى بر بلاهته دوشر، اوزون يوللرنده تهلكهلرى چكر. و قوّهِٔ غضبيه، حدِّ إستقامت
— 887 —
اولان شجاعتى تعقيب ايتمزسه؛ إفراطله چوق ضررلى و ظلملى تهوّره و تجبّره و تفريطله چوق ذلّتلى و ألملى جبانت و قورقاقلغه دوشر.. إستقامتى غائب ايتمهسنڭ، خطاسنڭ جزاسى اولارق دائمى، وجدانى بر عذابى چكر. و إنساندهكى قوّهِٔ شهويه، سلامتلى إستقامتى و عفّتى ضايع ايتسه؛ إفراطله مصيبتلى، رذالتلى فجوره، فحشه و تفريطله خُموده، يعنى نعمتلردهكى ذوق و لذّتدن محروم دوشر و او معنوى خستهلغڭ عذابنى چكر.
ايشته بونلره قياسًا، حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهنڭ بتون يوللرنده، إستقامت أڭ فائدهلى و قولاى و قيصهدر. و صراطِ مستقيم غائب ايديلسه، او يوللر پك بلالى و اوزون و ضررلى اولور. ديمك اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ پك چوق جامع و گنيش بر دعا، بر عبوديت اولديغى گبى بر حجّتِ توحيده و بر درسِ حكمته و بر تعليمِ أخلاقه إشارت ايدر.
يدنجى كلمه:
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوّلا:عَلَيْهِمْ كيملردر دييه
مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ
آيتى بيان ايدهرك، نوعِ بشرده إستقامت نعمتنه مظهر درت طائفهيى بيان ايچنده، او طائفهلرڭ رئيسلرينه اَلنَّبِيِّينَ ايله محمّد عليه الصلاة والسلامه، وَالصِّدِّيقِينَ ايله أبو بكرِ صدّيق رضى اللّٰه عنهه، وَالشُّهَدَاءِ ايله عُمَر و عثمان و على رضى اللّٰه عنهمه إشارت ايدوب؛ پيغمبردن (عصم) صوڭره صدّيق (رض)، صوڭره عُمَر (رض)، عثمان (رض)، على (رض) اوچى هم شهيد، هم خليفه اولاجقلر دييه غيبى إحبارله بر لمعهِٔ إعجاز گوسترر.
— 888 —
ثانيًا:نوعِ بشرڭ أڭ يوكسك، أڭ مستقيم، أڭ صادق بو درت طائفهسى؛ آدم (عس) زمانندن بَرى حدسز حجّتلر، معجزهلر، كرامتلر، دليللر، كشفياتلر ايله بتون قوّتلريله دعوا ايدوب و بشرڭ أكثرى اونلرى تصديق ايتدكلرى حقيقتِ توحيد، ألبته گونش گبى قطعيدر. بو حدسز مشاهيرِ إنسانيه، يوز بيڭلر معجزهلرله و حدسز حجّتلرله طوغريلقلرينى و حقّانيتلرينى گوستروب توحيد و وجوبِ وجود و وحدتِ خالق گبى مثبت مسئلهلرده إتّفاقلرى و إجماعلرى اويله بر حجّتدر كه؛ هيچ بر شبههيى بيراقماز. عجبا كائناتڭ أهمّيتلى نتيجهِٔ خلقتى و زمينڭ خليفهسى و ذىحياتلرڭ إستعدادجه أڭ جمعيتلى و يوكسگى اولان نوعِ بشرڭ أڭ مستقيملرى، أڭ صادق و مصدّق مرشدلرى و كمالاتده رئيسلرى اولان مذكور او درت طائفهنڭ إجماع و إتّفاقله ايمان ايدوب خبر ويردكلرى و كائناتى بتون موجوداتيله دليل گوستروب حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين إعتقاد ايتدكلرى و صارصيلماز قناعت گتيردكلرى بر حقيقتى طانيميان و إنكار ايدن، حدسز بر جنايت و نهايتسز بر عذابه مستحق اولماز مى؟
سكزنجى كلمه:
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
در. بوندهكى حجّته قيصه بر إشارتدر:
أوت تاريخِ بشر و كتبِ مقدّسه، تواترلره و كلّى و قطعى حادثات و معلومات و مشاهداتِ بشريهيه إستنادًا بِالإتّفاق، صريح و قطعى بر صورتده خبر ويرييورلر كه: صراطِ مستقيم أهلى اولان پيغمبرلره (عليهم السلام) بيڭلر واقعاتده إستمدادلرينه خارقه بر طرزده غيبى إمداد گلمهسى و اونلرڭ ايستدكلرى عينًا ويريلمسى و دشمنلرى اولان منكِرلره يوزر حادثاتده عين زمانده غضب گلمهسى و سماوى مصيبت باشلرينه اينمسى قطعى شكسز گوسترر كه؛ بو كائناتڭ و ايچندهكى نوعِ بشرڭ حكيم و عادل و محسن و كريم و عزيز و قهّار بر متصرّفى، بر
— 889 —
ربّى وار كه؛ نوح و إبراهيم، موسى و هود و صالح گبى (عليهم السلام) چوق نبىلره پك خارقه بر صورتده تاريخى و گنيش حادثهلرله مظفّريت و نجاتلرى ويرمش و ثمود و عاد و فرعون قَوملرى گبى چوق ظالملره و منكِرلره دخى، پيغمبرلره عصيانلرينه مقابل دنياده دخى بر جزا اولارق، باشلرينه دهشتلى سماوى مصيبتلر اينديرمش.
أوت آدم (عس) زمانندن بَرى، بشريتده ايكى جريانِ عظيم بربريله چارپيشهرق گلمش. برى، إستقامت يولنى تعقيب ايله نعمت و سعادتِ داريْنه مظهر اولان أهلِ نبوّت و صلاحت و ايمان؛ كائناتڭ حقيقى گوزللگنه و إنتظام و كمالنه مطابق اولارق إستقامتده حركت ايتدكلرندن، هم كائنات صاحبنڭ لطفلرينه، هم ايكى جهانڭ سعادتنه مظهر اولوب بشرى، مَلكلر درجهلرينه، بلكه فوقنه ترقّى ايتديرمگه وسيله اولارق دنياده ايمان حقيقتلريله معنوى بر جنّت، آخرتده بر سعادت قزانوب و قزانديرمشلر.
ايكنجى جريان، إستقامتى بيراقوب إفراط و تفريطله عقلى بر وسيلهِٔ عذاب و ألملر طوپلايجى بر آلَته چويرمهسندن، إنسانيتى أڭ بدبخت بر حيوانيتدن آشاغى دوشوروب دنياده ظلملرينه مقابل غضبِ إلٰهى و مصيبت طوقاتلرينى يمكله برابر، ضلالتى جهتندن، عقل علاقهدارلغيله كائناتى بر حزنگاه و ماتمخانهِٔ عموميه و زوالده يووارلانان ذىحياتلر ايچون بر مذبحه، سلخخانه و غايت چركين و قاريشق گوروب روحى، وجدانى دنياده بر معنوى جهنّمده اولوب، آخرتده دائمى بر عذاب چكمگه كندينى مستحق ايدر.
ايشته فاتحهِٔ شريفهنڭ آخرنده
اَلَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
آيتى، بو ايكى جريانِ عظيمى درس ويرييور. و رسالهِٔ نوردهكى
— 890 —
بتون موازنهلرڭ منبعى و أساسى و استادى، بو آيتدر. مادام يوزر موازنهلرله نورلر، بو آيتى تفسير ايتمشلر؛ بز دخى ايضاحنى اوڭا حواله ايدهرك، بو قيصه إشارتله إكتفا ايدرز.
طوقوزنجى كلمه:اٰمِين در. بوڭا قيصهجق بر إشارت:
مادام نَعْبُدُ نَسْتَعِينُ دهكى "نون" اوچ جماعتِ عظيمهيى، بِالخاصّه عالمِ إسلام جامعندهكى موحّدين جماعتنى، خصوصًا او وقت نمازده بولونان ميليونلر جماعتنى بزه گوستروب بزى ايچلرنده بولونديرييور و دعالرينه و سويلهديگمزى عينًا سويلهملريله تصديقلرينه و بر نوع شفاعتلرينه حصّهدار اولمامزه يول آچييور؛ بز دخى بو " آمين" كلمهسيله، او جماعتِ موحّدين و مصلّينڭ دعالرينه يارديم و دعوالرينه تصديق و شفاعتلرينڭ و إستعانهلرينڭ مقبوليتنه او "آمين" ايله بر رجا ايتمهمزله، بزم جزئى عبوديت و دعا و دعوامزى كلّى، گنيش بر عبوديته چويروب، كلّى، عمومى ربوبيته مقابله ايتديرر. ديمك اخوّتِ ايمانيه و وحدتِ إسلاميه سرّيله، هر نماز وقتنده عالمِ إسلام مسجدنده ميليونلرله أفرادى بولونان بر جماعتڭ رابطهِٔ وحدت إعتباريله و معنوى راديولر واسطهسيله فاتحهدهكى " آمين" كلّيت كسب ايدر، ميليونلرله " آمين"لر حكمنه گچهبيلير.
(حاشيه):ايشته درجاته گوره بر عامى، بر چكردك قدر بو قدسى حقيقتدن حصّه آلسه، روحًا ترقّى ايتمش بر كامل إنسان، بر خرما آغاجى قدر حصّه آلير. فقط داها ترقّى ايتمهين بر آدم فاتحه اوقوركن بو معنالرى قصدًا خاطره گتيرمهملى، تا حضوره ضرر اولماسين. أگر او مقامه ترقّى ايتسه، ذاتًا او معنالر كنديلرينى گوستررلر.
(حاشيهجك):بو حايشهدهكى "قصدًا" كلمهسنڭ ايضاحنى استاديمزدن صوردق. آلديغمز جوابى عينًا يازييورز:
اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهدهكى رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه جيلان
— 891 —
تشهّد و فاتحه كلمهلرينڭ گنيش و يوكسك معنالرى قصدى دگل، بلكه طولاييسيله مشغوليت و حضوره بر نوع غفلت ويرن تفصيلاتى دگل، بلكه مجمل و قيصه معنالرى غفلتى طاغيتير، عبوديتى و مناجاتى پارلاتير گورويورم. نمازڭ و فاتحه و تشهّدڭ پك يوكسك قيمتلرينى تام گوسترر. ايكنجى قسمڭ آخرنده "قصدًا مشغول اولمامق"دن مراد ايسه: او معنالرڭ تفصيلاتيله بِالذّات إشتغال، بعضًا نمازى اونوتديرر، حضوره بلكه طوقونور. يوقسه طولاييسيله و مختصر بر طرزده بيوك فائدهلرينى حسّ ايدييورم.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 892 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
(اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهنڭ تك بر درسنڭ اوچنجى قسمى)
مقدّمه
نمازدهكى فاتحهنڭ معنوى أمريله
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
فيضيله ايكنجى قسم يازيلديغى گبى؛ نمازدهكى تشهّد دخى
وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
جملهسنڭ ديليله، معنوى إخطاريله و سورهِٔ فتحڭ آخرنده
هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهِيدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
... الخ. بش معجزهِٔ غيبيهيى گوسترن بيوك آيتڭ نوريله اوچنجى قسمنى يازمغه (شيمدى بياننه إذنم اولميان) اوچ سبب ايچون مجبور اولدم. تفصيلاتنى، ايضاحاتنى، سندلى حجّتلرينى رسالتِ محمّديهيه دائر ذو الفقار معجزاتِ أحمديه و عربى حزبِ نورىيه حواله ايدوب يالڭز غايت مختصر، قيصهجق اوچ إشارت ايله عربى حزبِ نورىنڭ خلاصهسنڭ بر خلاصهسى و تسبيحاتده تكرار ايتديگم كلمهِٔ توحيد ايله دائمى وردم بر تفكّرِ عربى اولارق بوراده يازيلان رسالهجگنڭ "مُحمّد رسول اللّٰه" شهادتنه دائر پارچهنڭ بر نوع ترجمهسى، ايكنجى و اوچنجى إشارتده يازيلهجق.
— 893 —
برنجى إشارت:
بو كائنات صاحبنڭ تظاهرِ ربوبيتنه و سرمدى الوهيتنه و نهايتسز إحساناتنه كلّى بر عبوديت و طانيتديرمقله مقابله ايدن محمّد عليه الصلاة والسلام، بو كائناتده گونشڭ لزومى گبى ألزمدر كه؛ نوعِ بشرڭ استادِ أكبرى و بيوك پيغمبرى و فخرِ عالم و
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
خطابنه مظهر و حقيقتِ محمّديهسى هم سببِ خلقتِ عالم، هم نتيجهسى و أڭ مكمّل ميوهسى اولديغى گبى، بو كائناتڭ حقيقى كمالاتى و سرمدى بر جميلِ ذو الجلالڭ باقى آيينهلرى و صفتلرينڭ جلوهلرى و حكمتلى أفعالنڭ وظيفهدار أثرلرى و چوق معنيدار مكتوبلرى اولماسى و باقى بر عالمى طاشيماسى و بتون ذىشعورلرڭ مشتاق اولدقلرى بر دارِ سعادت و آخرتى نتيجه ويرمهسى گبى حقيقتلرى، حقيقتِ محمّديه (عصم) و رسالتِ أحمديه (عصم) ايله تحقّق ايتديگندن، ناصل بو كائنات اونڭ رسالتنه غايت قوّتلى و قطعى شهادت ايدر؛ اويله ده: باشده عالمِ إسلام، بتون بشر و بتون ذىشعور؛ جهنّمدن داها آجى و قورقونج اولان عدمدن، هيچلكدن، إعدامِ أبديدن، فناءِ مطلقدن قورتولمق ايچون دائمى عشق و شوقله هر زمانده و جامع ماهيتنڭ بتون قوّتلريله، بتون إستعدادات لسانلرى ايله، بتون دعالر و عبادتلر و رجالرينڭ ديللريله ايستدكلرى حياتِ باقيهيى قوّتلى و قطعى بشارت ويرن رسالتِ أحمديه (عصم) و حقيقتِ محمّديهيه (عصم) شهادت ايدوب نوعِ بشرڭ مدارِ إفتخارى و أشرفِ مخلوقات اولديغنه إمضا باصديغى گبى.. هر زمانده اوچ يوز أللى ميليون أهلِ ايمانڭ اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، هر گون ايشلدكلرى بتون حسناتلر و خيرلرڭ بر مِثلى محمّد عليه الصلاة والسلامڭ دفترِ حسناتنه گيرمهسى و او تك شخصيتِ محمّديه (عصم)، يوزر ميليون، بلكه ميليارلر عابدِ محسن قدر كلّى بر عبوديته و فيوضاتنه مظهر بر مقام قزانمسى، او ذاتڭ رسالتنه پك قوّتلى شهادت ايدوب إمضا باصار.
— 894 —
ايكنجى إشارت:
بنم وردمده هر وقت تفكّرله باقديغم يگرميدن زياده شهادتلره إشارت ايدن
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ الْوَعْدِ الْاَمِينِ بِشَهَادَةِ ظُهُورِهِ دَفْعَةً مَعَ اُمِّيَّتِهِ بِاَكْمَلِ دِينٍ وَ اِسْلَامِيَّةٍ وَ شَرِيعَةٍ وَ بِاَقْوٰى اِيمَانٍ وَ اِعْتِقَادٍ وَ عِبَادَةٍ وَ بِاَعْلٰى دَعْوَةٍ وَ مُنَاجَاةٍ وَ دَعَوَاتٍ وَ بِاَعَمِّ تَبْلِيغٍ وَ اَتَمِّ مَتَانَةٍ خَارِقَاتٍ مُثْمِرَاتٍ لَا مِثْلَ لَهَا
قيصه بر نوع ترجمهسى و مئالى:يعنى محمّدڭ (عصم) رسالتنه شهادت ايدن:
برنجيسى:اون بر حالاتندن چيقان بر حجّتِ رسالتدر. أوت، اوقومق و يازمق اوگرنمديگى و اُمّى اولديغى حالده؛ اون درت عصرڭ عقلاسنى، فيلسوفلرينى حيرتده بيراقان و أديانِ سماويهده برنجيلگى قزانان بر دين ايله بردن، تجربهسز و دفعةً ميدانه چيقماسى أمثال قبول ايتمز بر حالت اولديغى گبى؛ سوزلرندن، فعللرندن، حاللرندن چيقان إسلاميت هر زمانده اوچ يوز أللى ميليون إنسانڭ روحلرينه، نفسلرينه، عقللرينه تربيهكارانه درس ويرمهسى و معنوى ترقّياته سَوق ايتمهسى، أمثالسز بر حالتدر. هم اويله بر شريعتله ميدانه گلمش كه؛ عادلانه قانونلريله نوعِ بشرڭ بشدن بريسنى اون درت عصرده مادّى و معنوى ترقّى ايچنده إداره ايتمهسى مِثلسز بر حالت اولديغى گبى، او ذات (عصم) اويله بر ايمان و إعتقادله ميدانه چيقدى كه؛ بتون أهلِ حقيقت هر زمان اونڭ مرتبهِٔ ايمانندن فيض آلمالريله برابر أڭ يوكسك و أڭ قوّتلى بر درجهدهدر دييه متّفقًا تصديقلرى و او زمانده حدسز معارضلرينڭ اوڭا مخالفتى ذرّه قدر بر تلاش، بر وسوسه، بر شبهه ويرمهمسى گوسترييور كه، قوّتِ ايمانيهده دخى اونڭ أمثالى يوق و او كلّى يوكسك ايمانى مِثلسزدر. هم اويله بر عبوديت و عبادت گوستردى كه؛ إبتدا و إنتهايى برلشديروب
— 895 —
هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك، عبادتڭ أڭ اينجه أسرارينى گوروب مراعات ايدهرك أڭ دغدغهلى زمانلرده دخى تام تامنه عبوديتى ياپماسى أمثالسز بر حالت اولماسى گبى، خالقنه قارشى اويله دعوات و مناجات و رجالر ياپمش كه، بو زمانه قدر تلاحقِ أفكارله برابر او مرتبهيه يتيشيلمهمش. مثلا: جوشن الكبير مناجاتنده بيڭ بر أسماءِ إلٰهيهيى شفاعتجى ايدهرك خالقنى اويله بر طرزده توصيف و تعريف ايدر كه، أمثالى يوق. و معرفت اللّٰهده كيمسه اوڭا يتيشهمهمسى، مِثلسز بر حالتدر. هم اويله بر متانتله إنسانلرى دينه دعوت و اويله بر جرئتله رسالتنى تبليغ ايتمش كه؛ قَومى و عموجهسى و دنيانڭ بيوك دولتلرى و أسكى دينلرڭ أتباعلرى اوڭا معارض و دشمن اولدقلرى حالده، ذرّه قدر قورقميهرق، چكينميهرك عمومنه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى، أمثالسز بر حالتدر.
ايشته اونڭ صدقنه و نبوّتنه بو خارقه، أمثالسز سكز حالتڭ مجموعى غايت قوّتلى بر شهادتدر. و بو حالتلر، او ذاتڭ (عصم) نهايت درجهده جدّيتنه و إطمئناننه و كمالِ صدقنه و حقّانيتنه قطعى قناعتى وار اولديغنى گوسترييور. عالمِ إسلام هر گونده، هر تشهّدده ميليونلر لسانله
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
دير. و اونڭ مأموريتنه تسليميتنى و گتيرديگى سعادتِ أبديه بشارتنى تصديق ايتديگنى و بشريتڭ درين بر عشقله و فطرى و إستعدادى پك قوّتلى بر إشتياقله آراديغى حياتِ باقيهيه صاغلام بر يول آچديغنه قارشى عالمِ إسلام منّتدارانه، متشكّرانه
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ
ايله بر معنوى زيارت و گوروشمك و اوچ يوز أللى ميليون، بلكه ميليارلر نامنه اونى تبريك ايدر.
يگرمى كلّى شهادتلردن و چوق شهادتلرى إحتوا ايدن ايكنجى شهادت:
وَ بِشَهَادَةِ جَمِيعِ حَقَائِقِ الْاِيمَانِ عَلٰى تَصْدِيقِهِ
— 896 —
يعنى: ايمانڭ آلتى ركنلرينڭ حقيقتلرى و تحقّقلرى و حقّانيتلرى، محمّدڭ (عصم) رسالتنه و حقّانيتنه قطعى شهادت ايدر. چونكه اونڭ رسالت حياتنڭ شخصيتِ معنويهسى و بتون دعوالرينڭ أساسى و ماهيتِ نبوّتى، او آلتى ركندر. اويله ايسه؛ او ركنلرڭ تحقّقلرينه دلالت ايدن بتون دليللر، محمّدڭ (عصم) رسالتنڭ حق اولديغنه و اونڭ صادقيتنه دخى دلالت ايدرلر. هم آخرتڭ تحقّقنه سائر ركنلرينڭ دلالتنى ميوه رسالهسى و اوننجى سوزڭ ذيللرى بيان ايتدكلرى گبى؛ اويله ده هر بر ركن حجّتلريله برابر اونڭ رسالتنه بر حجّتدر.
بيڭلر شهادتلرى إحتوا ايدن اوچنجى كلّى شهادت:
وَ بِشَهَادَةِ ذَاتِهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِاٰلَافِ مُعْجِزَاتِهِ وَ كَمَالَاتِهِ وَ عُلُوِّ اَخْلَاقِهِ
يعنى: او ذات (عصم) گونش گبى كندى كندينه دليلدر. بيڭلر معجزات و كمالات و يوكسك، گوزل أخلاقيله رسالتنه و صادقيتنه پك قوّتلى شهادت ايدر. أوت معجزاتِ أحمديه (عصم) رسالهِٔ خارقهده اوچ يوزدن زياده نقلِ صحيح ايله إثبات ايتديگى گبى؛ او ذات (عصم) وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ و
وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى
آيتلرينڭ صراحتيله، آووجنڭ بر پارمغيله قمر ايكى پارچه اولماسى و نقلِ صحيح و تواترله، عين ألڭ بش پارمغندن بش چشمه صو آقماسى و صوسز قالان بتون اوردوسى او صودن ايچمهسى و شاهد اولماسى و بو عجيب خارقه ايكى دفعه باشقه يرده ده وقوع بولماسى و عين آووج ايله بر پارچه طوپراغى، هجوم ايدن دشمن اوردوسنه آتارق، هر بريسنڭ گوزينه بر آووج طوپراق گيرمهسيله هجومده ايكن قاچمهلرى و عين آووجده كوچك طاشلر إنسانلر گبى تسبيح ايدوب سبحان اللّٰه ديمهلرى گبى نقلِ صحيح ايله و بر قسمى تواترله تاريخلرده قطعيًا وقوعه گلن يوزر و أهلِ تحقيقڭ ياننده بيڭه قدر معجزات، ألنده
— 897 —
ظهورى و دوست و دشمنلرڭ إتّفاقيله اونده گوزل خصلتلرڭ و أخلاقِ حسنهنڭ أڭ يوكسك درجهسنده
(حاشيه): حتّى شجاعت قهرمانى حضرتِ على (رضى اللّٰه عنه) دييور: "حربده بز قورقديغمز زمان، پيغمبرڭ (عصم) آرقهسنه صاقلانير، تحصّن ايدردك." شجاعت گبى هر خصلتده فائق اولديغنى، او زمان دشمنلرى دخى تصديق ايتدكلرينى تاريخلر نقل ايدييورلر.
بولونماسى و آرقهسنده تبعيتله سلوك ايدوب كمالاته أريشن و حقيقته عين اليقين يتيشن بتون أهلِ تحقيق، إتّفاقله كمالاتِ محمّديه (عصم) أڭ يوكسك درجهده بولونديغنه حقّ اليقين تصديقلرى و اونڭ دينندن گلن عالمِ إسلامڭ فيوضاتى و قوجه إسلاميتڭ حقيقتلرى اونڭ خارقه كمالاتنه دلالت ايدر. ألبته او ذات (عصم)، بِالذّات كندى رسالتنه غايت پارلاق و كلّى، گنيش شهادت ايدر ديمكدر.
پك چوق قوّتلى شهادتلرى إحتوا ايدن دردنجى شهادت:
وَ بِشَهَادَةِ الْقُرْاٰنِ بِمَا لَا يُحَدُّ مِنْ حَقَائِقِهِ وَ بَرَاهِينِهِ
يعنى: قرآنِ معجز البيان، حدسز حقيقتلر و حجّتلريله رسالتنه، صادقيتنه شهادت ايدر. أوت قرق وجهله معجزه اولديغى ذو الفقار مجموعهسنده إثبات ايديلن و اون درت عصرى نورلانديران و نوعِ بشرڭ بشدن بريسنى تبدّل ايتمهين قانونلريله إداره ايدن و او زماندن شيمدىيه قدر بتون معارضلره ميدان اوقويوب هيچ كيمسه حتّى بر سورهسنڭ مِثلنى گتيرمگه جسارت ايتمهين و آيت الكبراده إثبات ايديلديگى گبى آلتى جهتى نورانى، شبههلر گيرهمهين و آلتى مقامِ كبرا حقّانيتنه إمضا باصان و صارصيلماز آلتى حقيقتلره طايانان و هر زمانده يوزر ميليون لسانلرله شوق و حرمتله اوقونان و هر دقيقهده ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده قدسيتله يازيلان و عالمِ إسلامڭ بتون شهادتلرى و ايمانلرى اونڭ شهادتندن ترشّح ايدن و
— 898 —
بتون علومِ ايمانيه و إسلاميه اونڭ منبعندن آقان و او أسكى سماوى كتابلرى تصديق ايتديگى گبى، بتون كتب و صحفِ سماويهنڭ معنوى تصديقلرينه مظهر بولونان قرآنِ عظيم الشان، بتون حقيقتلريله و حقّانيتنى إثبات ايدن بتون حجّتلريله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ صدقنه و رسالتنه شهادت ايدر ديمكدر.
بشنجى، آلتنجى، يدنجى، سكزنجى كلّى شهادتلر:
وَ بِشَهَادَةِ الْجَوْشَنِ بِقُدْسِيَّةِ اِشَارَاتِهِ وَ رَسَائِلِ النُّورِ بِقُوَّةِ دَلَائِلِهِ وَ الْمَاضِى بِتَوَاتُرِ اِرْهَاصَاتِهِ وَ الْاِسْتِقْبَالِ بِتَصْدِيقِ اٰلَافِ حَادِثَاتِهِ
يعنى: بيڭ بر أسماءِ إلٰهيهيه صريحًا و إشارةً باقان و بر جهتده قرآندن چيقان بر خارقه مناجات اولان و معرفت اللّٰهده ترقّى ايدن بتون عارفلرڭ مناجاتلرينڭ فوقنده بولونان و بر غزوهده "زرهى چيقار، اونڭ يرينه بو جوشنى اوقو" دييه جبرائيل وحى گتيرن "جوشن الكبير" مناجاتى ايچندهكى حقيقتلر و تام تامنه ربّنه قارشى توصيفلر، محمّدڭ (عصم) رسالتنه و حقّانيتنه شهادت ايتديگى گبى؛ قرآندن ترشّح ايدن و بر جهتده جوشندن فيض آلان و تولّد ايدن رسائل النوريه، يوز اوتوز پارچهسيله رسالتِ محمّديهيه (عصم) بر تك حجّت اولارق رسالتنڭ بتون حقيقتلرينى عقلًا و منطقًا إثباتيله، حتّى فلسفهنڭ نظرنده عقلدن پك اوزاق مسئلهلرينى گوز اوڭنده گبى غايت قولاى و معقول بر طرزده درس ويرمسيله محمّدڭ (عصم) صادقيتنه و رسالتنه كلّى بر صورتده شهادت ايدر.
هم زمانِ ماضى دخى رسالتنه بر كلّى شاهددر كه؛ إرهاصات دينيلن نبوّتدن أوّل ظهور ايدن و گلهجك پيغمبرڭ معجزاتى صاييلان خارقهلر، تاريخلرده و سِيَر كتابلرنده قطعى تواتر طرزنده نقل ايديلن پك چوق واقعهلر، غايت صاغلام بر
— 899 —
صورتده رسالتنه شهادت ايدر و چوق نوعلرى وار. بر قسمى، گلهجك شهادتلرده بيان ايديلهجك؛ بر قسمى ده ذو الفقارده و تاريخ كتابلرنده صحيح بر صورتده نقل ايديلمش. مثلا: ولادتِ پيغمبريهيه (عصم) ياقين بر وقتده كعبهيى تخريب ايتمگه گلن أبرهه عسكرينڭ باشلرينه أبابيل قوشلرينڭ أللريله طاشلرڭ ياغماسى و ولادت گيجهسنده كعبهدهكى صنملرڭ باش آشاغى دوشمهسى و كِسراىِ فارس سراينڭ خراب اولماسى و آتشپرست مجوسيلرڭ بيڭ سنهدن بَرى يانماسى دوام ايدن آتشى او گيجه سونمهسى و بحيراءِ راهب و حليمهِٔ سعديهنڭ قطعى إخبارلريله، بلوطلر مبارك باشنه گولگه ايتمهسى گبى چوق حادثهلر، نبوّتندن أوّل نبوّتنى خبر ويرمشلر.
هم إستقبال، يعنى وفاتندن صوڭره اونڭ خبر ويرديگى حادثهلر پك چوقدر و چوق نوعلرى وار. بريسى، آلِ بيتنه و أصحابنه و فتوحاتِ إسلاميهيه عائد إخباراتِ غيبيهسيدر كه، ذو الفقارده معجزاتِ أحمديه قسمنده نقلِ صحيح ايله سكسان واقعهنڭ عينًا خبر ويرديگى گبى چيقماسى، مثلا حضرتِ عثمان (رض) مصحف اوقوركن، حضرتِ حسين (رض) طفده يعنى كربلاده شهيد ايديلمهلرى و شام و ايران و إستانبولڭ فتحلرى و عبّاسى دولتنڭ ظهورى و جنگيز و هلاكو اونى مغلوب و محو ايتمهسى گبى سكسان إخبارِ غيبى معجزاتى نقلِ صحيح ايله و تاريخ و سِيَر كتابلرينه إستنادًا تفصيلًا يازماسى گبى، إخبارِ غيبينڭ سائر نوعلريله و محمّدڭ (عصم) حقّانيتنه دلالت ايدن پك چوق واقعاتِ إستقباليه ايله زمانِ إستقبال دخى قوّتلى و كلّى بر صورتده رسالتِ محمّديهيه (عصم) و صادقيتنه شهادت ايدر ديمكدر.
— 900 —
طوقوزنجى، اوننجى، اون برنجى، اون ايكنجى شهادتلره إشارت ايدن:
وَ بِشَهَادَةِ اْلٰالِ بِقُوَّةِ يَقِينِيَّاتِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ حَقِّ الْيَقِينِ وَ الْاَصْحَابِ بِكَمَالِ اِيمَانِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ عَيْنِ الْيَقِينِ وَ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ تَحْقِيقَاتِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ عِلْمِ الْيَقِينِ وَ الْاَقْطَابِ بِتَطَابُقِهِمْ عَلٰى رِسَالَتِهِ بِالْكَشْفِ وَ الْمُشَاهَدَاتِ بِالْيَقِينِ
يعنى: محمّدڭ (عصم) صادقيتنه و حقّانيتنه كلّى شهادتلردن،
طوقوزنجيسى:
عُلَمَاءُ اُمَّتِى كَاَنْبِيَاءِ بَنِى اِسْرَائِيلَ
سرّينه مظهر و صلواتلرده آلِ إبراهيم عليه السلامه مقابل اولان آلِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ ايچندهكى بيوك أوليا و على (رض)، حسن (رض)، حسين (رض) و أهلِ بيتڭ اون ايكى إمامى و غوثِ أعظم، أحمدِ رفاعى، أحمدِ بدوى، إبراهيمِ دسوقى، أبو الحسنِ شاذلى گبى أقطابلر إماملر إتّفاقله، حقّ اليقين بر إعتقادله و كشفيات و مشاهداتله و امّتده گوستردكلرى خارقه إرشاداتله و كرامتلرله، رسالت و حقّانيت و صادقيتِ محمّديهيه (عصم) ايمانلرى و شهادتلريله إمضا باصييورلر.
اوننجيسى:أنبيادن صوڭره أڭ محترم و يوكسك طائفه و اُمّى و بدوى اولدقلرى حالده آز بر زمانده نورِ محمّدى (عصم) ايله شرقدن غربه قدر عادلانه إداره ايدوب، جهانگير دولتلرى مغلوب ايدهرك مترقّى، فنلى، مدنى، سياسى ملّتلره استاد، معلّم، ديپلومات، حاكمِ عادل اولارق او عصرى بر عصرِ سعادت حكمنه گتيرن صحابهلر؛ محمّدڭ (عصم) هر حالنى تدقيق و تحرّيدن صوڭره گوزلريله گوردكلرى چوق معجزاتڭ قوّتيله أسكى دشمنلقلرينى و أجدادلرينڭ
— 901 —
مسلكلرينى و چوقلرى (خالد ابن وليد و عِكْرِمَه ابن أبو جهل گبى) پدرلرينڭ طرفدارلقلرينى، قوم و قبيلهلرينى تماميله بيراقوب بتون روح و جانلريله، غايت فداكارانه بر صورتده إسلاميته گيرهرك عين اليقين درجهسنده محمّدڭ (عصم) صادقيتنه و رسالتنه ايمانلرى؛ صارصيلماز، كلّى بر شهادتدر.
اون برنجيسى:أصفيا و صدّيقين دينيلن مجتهدلر، إماملر، علّامهلر؛ ابن سينا، ابن رشد گبى داهى فيلسوفلر مِثللو بيڭلر أهلِ تحقيق، عقلى و منطقى بر طرزده، هر برى آيرى بر مسلكده، شبههسز بيڭلر حجّتلره و قطعى برهانلره إستنادًا، علم اليقين درجهسنده محمّدڭ (عصم) رسالتنه و حقّانيتنه ايمانلرى، اويله كلّى بر شهادتدر كه؛ اونلرڭ عمومى قدر بر ذكاسى بولونميان قارشيلرينه چيقاماز.
ايشته او حدسز شاهدلردن بريسى، بو زمانده رسالهِٔ نوردر كه؛ منكِرلر اوڭا قارشى هيچ بر چاره بولامدقلرندن، ضابطه و عدليهيى آلداتوب محكمه أليله صوصديرماسنه چاليشييورلر.
اون ايكنجيسى:عالمِ إسلامده هر برى اُمّتڭ أهمّيتلى بر قسمنى دائرهِٔ درسنه آلوب خارقه إرشاد و كرامتلرله معنوى ترقّى ايتديرن و حجّتلر يرنده مشاهداته، كشفياته طايانان و أقطاب دينيلن أڭ درين أهلِ تحقيق و حقيقت، روحانى ترقّيلرنده محمّدڭ (عصم) رسالتنى و صادقيتنى و أڭ يوكسك مرتبهِٔ حقّانيتده بولونديغنى كشفًا و شهودًا گوروب متّفقًا و متطابقًا نبوّتنه شهادتلرى اويله بر إمضادر كه؛ اونلرڭ عمومى قدر بر يوكسك مرتبهِٔ كمالاتى قزانميان او إمضايى بوزاماز.
اون اوچنجى شهادت:درت كلّى و چوق گنيش و قطعى حجّتلردن عبارتدر:
وَ بِشَهَادَةِ الْاَزْمِنَةِ الْمَاضِيَّةِ بِتَوَاتُرِ بَشَارَاتِ الْكَوَاهِنِ وَ الْهَوَاتِفِ وَ الْعُرَفَاءِ فِى
— 902 —
الْاَدْوَارِ السَّالِفِينَ وَ بِمُشَاهَدَةِ بَشَارَاتِ الرُّسُلِ وَ الْاَنْبِيَاءِ وَ بِشَهَادَتِهِمْ وَ بَشَارَتِهِمْ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فِى الْكُتُبِ الْمُقَدَّسَةِ
بو فقرهنڭ قيصهجه بر مئالى بوراده بيان ايديلهجك و ايضاحاتى و سندلرى ذو الفقارڭ معجزاتِ أحمديه قسمنڭ آخرنده مكمّل وار.
يعنى: گچمش زمانلرده نوعِ بشرڭ مشاهير و نامدارلرندن باشده أنبيا اولارق عارفلر، كاهنلر، هاتفلر متّفقًا محمّدڭ (عصم) رسالتنه و گلهجگنه إرهاصات نوعندن غايت صريح و مكرّر خبر ويردكلرينى نقلِ صحيح و بر قسمنى تواترله تاريخ و سِيَر و حديث كتابلرنده قيد و قبول ايديلمسنه و معجزاتِ أحمديه رسالهسنده او بيڭلر إخباراتڭ أڭ قوّتلى و قطعى قسمنى تفصيلًا بياننه بناءً اوڭا حواله ايدوب غايت قيصه بر إشارتله ديرز كه: أنبيالر، مقدّس سماوى كتابلرده محمّدڭ (عصم) نبوّتنه دائر تورات، إنجيل، زبورڭ يوزر آيتلرنده صراحته ياقين قسمندن يگرمى آيتلرى اون طوقوزنجى مكتوبده يازيلمش. خرستيان و يهوديلر طرفندن چوق تحريفاتيله برابر، ينه نبوّتِ أحمديهيى خبر ويرن يوز آيتى حسينِ جسرى كتابنده يازمش. كاهنلر ايسه، باشده مشهور شِقّ و سطيح اولارق، روحانى و جنّ واسطهسيله غيبدن خبر ويرن و شيمدى مديوم دينيلن تواتر بر نقلِ صحيح ايله پيغمبرڭ گلهجگنه و فارس دولتنى قالديرهجغنه صريح بر صورتده خبر ويردكلرى و شبهه قالديرماز بر طرزده ياقينده بر پيغمبر حجازده ظهورينى مكرّر سويلهدكلرى گبى؛ عارفِ بِاللّٰه قسمندن پيغمبرڭ جدلرندن كعب ابن لُؤى و يمن و حبش پادشاهلرندن سيف ابن ذىيزن و تُبَّعْ گبى چوق عارفلر، او زمان أوليالرى پك صريح بر صورتده محمّدڭ (عصم) رسالتندن خبر ويروب شعرلرله إعلان ايتمشلر. اون طوقوزنجى مكتوبده، أهمّيتلى و قطعى بر قسمى يازيلمش. حتّى او
— 903 —
پادشاهلردن بريسى ديمش: "بن، محمّده (عصم) خدمتكار اولماسنى بو سلطنته ترجيح ايدرم." بريسى ده ديمش: " آه بن اوڭا يتيشسه ايدم، اونڭ عمِّ زادهسى اولوردم." يعنى: حضرتِ على گبى فدائى بر خدمتكارى و وزيرى اولوردم. هر نه ايسه، (تاريخ و سِيَر كتابلرى بو خبرلرى تمامًا نشر ايله) بو عارفلر، رسالتِ أحمديهيه (عصم) قوّتلى و كلّى بر شهادتله صادقيتنه إمضا باصييورلر.
هم او عارفلر و كاهنلر گبى رسالتِ محمّديهيى (عصم) غيبى خبر ويرن و سوزلرى ايشيديلن و شخصلرى گورونمهين هاتف دينيلن روحانيلر، پك صريح بر صورتده محمّدڭ (عصم) نبوّتندن خبر ويردكلرى گبى؛ چوق مخبرلر، حتّى صنمه كسيلن قربانلر و صنملر و مزار طاشلرى نبوّتندن خبر ويرمهلريله اونڭ رسالتنه و حقّانيتنه إمضا باصوب تاريخ لسانيله شهادت ايتمشلر.
اون دردنجى شهادت:
كائناتڭ قوّتلى شهادتنه إشارت ايدن بو عربى فقره:
وَ بِشَهَادَةِ الْكَائِنَاتِ بِغَايَاتِهَا وَ بِالْمَقَاصِدِ الْاِلٰهِيَّةِ فِيهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ الْجَامِعَةِ بِسَبَبِ تَوَقُّفِ حُصُولِ غَايَاتِ الْكَائِنَاتِ وَ الْمَقَاصِدِ الْاِلٰهِيَّةِ مِنْهَا وَ تَقَرُّرِ قِيْمَتِهَا وَ وَظَائِفِهَا وَ تَبَارُزِ حُسْنِهَا وَ كَمَالِهَا وَ تَحَقُّقِ حِكَمِ حَقَائِقِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْاِنْسَانِيَّةِ لَاسِيَّمَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اِذْ هِىَ الْمُظْهِرَةُ وَ الْمَدَارُ الْاَتَمُّ لَهَا وَ لَوْلَاهَا لَصَارَتْ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْمُكَمَّلَةُ وَ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ ذُو الْمَعَانِى السَّرْمَدِيَّةِ هَبَاءً مَنْثُورًا مُتَطَايِرَةَ الْمَعَانِى مُتَسَاقِطَةَ الْكَمَالَاتِ وَ هُوَ مُحَالٌ مِنْ وُجُوهٍ وَ جِهَاتٍ
آيت الكبرا، بو عربى فقرهنڭ مئالنه دائر ديمش: بو كائنات، ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى، بر كتاب گبى،
— 904 —
بر سرگى، بر تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر؛ اويله ده: كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك، بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرينى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و "نرهدن گلييورلر؟ و نرهيه گيدهجكلر؟ و نه ايچون بورايه گلييورلر؟ و چوق طورمييورلر، گيدييورلر؟" دييه دهشتلى سؤاللره جواب ويرهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى و آياتِ تكوينيهسنڭ حكمتلرينى تفسير ايدهجك بر يوكسك دلّال، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق استاد، بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتله؛ ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه قوّتلى و كلّى شهادت ايدوب اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ دير.
أوت محمّدڭ (عصم) گتيرديگى نور ايله كائناتڭ ماهيتى، قيمتى، كمالاتى و ايچندهكى موجوداتڭ وظيفهلرى و نتيجهلرى و مأموريتلرى و قيمتلرى بيلينير، تحقّق ايدر. و كائنات باشدن باشه غايت معنيدار مكتوباتِ إلٰهيه و مجسّم بر قرآنِ ربّانى و محتشم بر مشهرِ آثارِ سبحانيه اولور. يوقسه عدم و هيچلك و زوال و فنا قراڭلقلرنده يووارلانان قارمهقاريشيق وحشتلى بر ويرانه و دهشتلى بر ماتمخانه ماهيتنه دوشر. بو حقيقته بناءً، كائناتڭ كمالاتى و حكمتلى تحوّلاتى و سرمدى معنالرى، قوّتلى بر طرزده نَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰه دير.
اون بشنجى شهادت:
پك چوق قدسى شهادتلرى إحتوا ايدن، بو كائناتده تصرّف ايدهرك ذرّاتدن سيّاراته قدر بتون تحوّلات و حركات و سكنات و حيات و ممات گبى بتون تصرّفات أمريله، إرادهسيله، قوّتيله بولونان ذاتِ واجب الوجودڭ
— 905 —
إجراآتِ ربوبيتى و أفعالِ رحمانيتى جهتنده رسالتِ محمّديهيه (عصم) مقدّس شهادتنه إشارت ايدن، بو گلن عربى فقرهدر:
وَ بِشَهَادَةِ صَاحِبِ الْكَائِنَاتِ وَ خَلَّاقِهَا وَ مُتَصَرِّفِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بِاَفْعَالِ رَحْمَانِيَّتِهِ وَ بِاِجْرَااٰتِ رُبُوبِيَّتِهِ كَفِعْلِ الرَّحْمَانِيَّةِ بِاِنْزَالِ الْقُرْاٰنِ الْمُعْجِزِ الْبَيَانِ عَلَيْهِ وَ بِاِظْهَارِ اَنْوَاعِ الْمُعْجِزَاتِ عَلٰى يَدَيْهِ وَ بِتَوْفِيقِهِ وَ حِمَايَتِهِ فِى كُلِّ حَالَاتِهِ وَ بِاِدَامَةِ دِينِهِ بِكُلِّ حَقَائِقِهِ وَ بِاِعْلَاءِ مَقَامِ حُرْمَتِهِ وَ شَرَفِهِ وَ اِكْرَامِهِ عَلٰى جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَياَنِ وَ كَفِعْلِ رُبُوبِيَّتِهِ بِجَعْلِ رِسَالَتِهِ شَمْسًا مَعْنَوِيَّةً لِكَائِنَاتِهِ وَ بِجَعْلِ دِينِهِ فِهْرِسْتَةَ كَمَالَاتِ عِبَادِهِ وَ بِجَعْلِ حَقِيقَتِهِ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اُلُوهِيَّتِهِ وَ بِتَوْظِيفِهِ بِوَظَائِفَ ضَرُورِيَّةٍ لَازِمَةٍ لِوُجُودِ الْمَخْلُوقَاتِ فِى هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ كَلُزُومِ الرَّحْمَةِ وَ الْحِكْمَةِ وَ الْعَدَالَةِ وَ كَضَرُورَةِ لُزُومِ الْغِذَاءِ وَ الْمَاءِ وَ الْهَوَاءِ وَ الضِّيَاءِ
بو پك قطعى و چوق گنيش و قدسى شهادتڭ تفصيلاتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب غايت قيصهجق بر إشارتله مئالِ إجماليسنه باقهجغز:
أوت بو كائناتده، گوزيمز اوڭنده بو منتظم تصرّفاتى ايچنده عدالت و حكمت ايله و رحمت و عنايت و حمايت ايله هر زمان اييلرى حمايه و فنالرى و يالانجيلرى طوقاتلامق، ربوبيتنڭ بر عادتى اولماسندن، أفعالِ رحمانيت مقتضاسيله بر قرآنِ معجز البيانى محمّدڭ (عصم) ألنه ويرمهسى و بيڭه ياقين معجزهلرڭ پك چوق أنواعنى اوڭا ويرمهسى و بتون حالاتنده و أڭ تهلكهلى وضعيتلرنده شفقتكارانه حمايه و حتّى گوگرجين و ئورومجكله محافظه ايتمهسى و بيوك وظيفهلرنده اونى تام موفّق ايتمهسى و ديننى بتون حقيقتلريله إدامهسى و إسلاميتنى
— 906 —
زمينڭ و نوعِ بشرڭ باشنه گچيرمسى و بتون مخلوقات اوستنده بر مقامِ شرف و مشاهيرِ إنسانيهنڭ فوقنده دائمى بر رتبهِٔ مقبوليت و دوست و دشمننڭ إتّفاقيله أڭ يوكسك خصلتلرى طاشييان بر شخصيتى ويرمكله، بشرڭ بشدن بريسنى اوڭا اُمّت ايتمهسى غايت قطعى بر طرزده صادقيتنه و رسالتنه شهادت ايتديگى گبى، أفعالِ ربوبيت جهتنده دخى گورويورز كه؛ بو عالمڭ متصرّفى و مدبّرى، محمّدڭ (عصم) رسالتنى بو كائناته بر معنوى گونش ياپوب، (نور رسالهلرنده إثبات ايديلديگى گبى) اونڭ ايله بتون قراڭلقلرى إزاله و نورانى حقيقتلرينى گوستروب و بتون ذىشعورى، بلكه كائناتى حياتِ باقيه مژدهسيله سَوينديرديگى گبى؛ ديننى دخى بتون مقبول أهلِ عبادتڭ فهرستهِٔ كمالاتى و حركاتِ عبوديتده صاغلام بر پروغرام ياپماسى گبى محمّدڭ (عصم) شخصيتِ معنويهسى اولان حقيقتنى، قرآنڭ و جوشنڭ دلالتيله تجلّياتِ الوهيتنه بر آيينهِٔ جامعه ياپماسى و سابقًا إشارت ايتديگمز حقيقتلرڭ و اون درت عصرده هر گون امّتنڭ بتون حسناتلرينڭ بر مِثلنى قزانماسنڭ و حياتِ إجتماعيه و معنويه و بشريهدهكى آثارينڭ دلالتيله، نوعِ بشره أڭ يوكسك رئيس و مقتدا و استاد ياپماسى؛ و اونى بيوك و قدسى وظيفهلرله بشرڭ إمدادينه گوندروب رحمت، حكمت، عدالت، غدا، هوا، ماء، ضيا درجهسنده إنسانلرى اونڭ ديننه، شريعتنه، إسلاميتدهكى حقيقتلرينه محتاج
(حاشيه): بن بو إختيارلغم و پريشانيتم ايچنده، ذاتِ محمّديهنڭ (عصم) گتيرديگى أرزاقِ معنويهنڭ ميليوندن بريسنى حسّ ايتدم. أليمدن گلسه ايدى، ميليونلر لسانله صلواتلرله اوڭا تشكّر ايدهجكدم. شويله كه:
بن فراقدن، زوالدن چوق اينجينيورم. حالبوكه سَوْديگم دنيا و دنيويهلر، مفارقتله بنى بيراقوب گيدييورلر. بن ده گيدهجگمى بيلييورم. بو پك أليم و جانخراش مأيوسيته قارشى، بردن سعادتِ أبديه و حياتِ باقيه مژدهسنى ذاتِ أحمديهدن (عصم) ايشيتمكله قورتولييورم و تام تسلّى بولويورم. حتّى تشهّدده اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ ديديگمده اوڭا هم بيعت، هم مأموريتنه تسليم و إطاعت، هم وظيفهسنى تبريك، هم بر نوع تشكّر و سعادتِ أبديه مژدهسنه بر مقابلهدر كه؛ مسلمانلر هر گون بش دفعه بو سلامى ياپارلر.
ياپماسى ايله اون ايكى كلّى و قطعى حجّتلرله رسالتِ محمّديهيه (عصم)
— 907 —
قدسى شهادت ايتديگى حالده، عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ سينك قنادينڭ و بر چيچگڭ تنظيمندن لاقيد قالميان بو كائنات صاحبنڭ بو درجه كلّى و گنيش شهادتلرينه مظهر اولان رسالتِ محمّديه (عصم)، كائناتڭ معنوى بر گونشى اولماسين.
ايشته بو اون بش كلّى شهادتلر،هر برى پك چوق شهادتلرى، حتّى "اوچنجى شهادت" معجزات لسانيله بيڭ شهادتى إحتوا ايدوب اويله بر قطعيتله و قوّتله اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ اولان دعوايى إثبات و تحقّقنى و قيمتنى و أهمّيتنى إعلان ايتمش كه؛ هر گون بش دفعه عالمِ إسلام، يوزر ميليون لسانلر ايله تشهّدده او دعوايى كائناته إعلان ايتديگى گبى؛ او دعوانڭ أساسى اولان حقيقتِ محمّديه (عصم)، كائناتڭ چكردكِ أصليسى، بر سببِ خلقتى و أڭ مكمّل ميوهسى اولديغنى ميليارلر أهلِ ايمان تردّدسز تصديق ايدهرك قبول ايتمشلر. و بو كائناتڭ صاحبى (جلّ جلاله) او شخصيتِ معنويهِٔ محمّديهيى (عصم) سلطنتِ ربوبيتنه بر يوكسك دلّالى و كائنات طلسمنڭ و خلقت معمّاسنڭ بر طوغرى كشّافى و لطف و رحمتنڭ بر پارلاق مثالى و شفقت و محبّتنڭ بر بليغ لسانى و عالمِ باقيدهكى حياتِ دائمه و سعادتِ أبديهنڭ أڭ قوّتلى مژدهجيسى و ألچيلرينڭ أڭ صوڭ و بيوگى بر رسول أيلهمش.
عجبا بو ماهيتدهكى بر حقيقته قناعت ايتمهين ويا أهمّيت ويرمهين، نه درجه خسارت و خطا و بلاهت و جنايت ايتديگى قياس ايديلسين!..
— 908 —
ايشته نمازدهكى فاتحه، ناصل ايكنجى قسمده إشاراتيله، تشهّدده
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
دهكى حقيقتِ توحيد دعواسنه قطعى حجّتلرى گوسترر، حدسز إمضالر باصار. بو اوچنجى قسمده دخى ينه تشهّدده
وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
ده حقيقتِ رسالت دعواسنه قوّتلى شاهدلرى گتيروب نهايتسز تصديق إمضالرينى باصديرر.
يا أرحم الرّاحمين!بو رسولِ أكرمڭ (عصم) حرمتنه، بزى اونڭ شفاعتنه مظهر و سنّتنڭ إتّباعنه موفّق و دارِ سعادتده اونڭ آل و أصحابنه قومشو أيله! آمين.. آمين.. آمين..
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 909 —
الحجّة الزهرانڭ ايكنجى مقامى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
فاتحهنڭ آخرنده، أهلِ هدايت و إستقامت و أهلِ ضلالت و طغيانڭ موازنهسنه إشارت ايدن و رسالهِٔ نورڭ بتون موازنهلرينڭ منبعى اولان آيتڭ بر حقيقتنى سورهِٔ نوردن
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكٰوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ
الخره... آيتى و آرقهسنده
اَوْ كَظُلُمَاتٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ يَغْشٰيهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ
الخره... آيتيله برابر پك عجيب بر طرزده او موازنهيى معجزانه إفاده ايدرلر.
برنجى آيتِ نور (برنجى شعاعده إثبات ايديلمش كه) اون إشارتله رسالهِٔ نوره باقييور، معجزانه قرآنڭ او تفسيرندن غيبى خبر ويرييور. و رسالهِٔ نوره نور نامى ويريلمسنه أڭ برنجى سبب اولماسندن، يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ بر قسمنده بر سياحتِ خياليه تمثيلنده، بو عجيب آيتڭ "نور" كلمهسنده "نُونِ نَعْبُدُ"
— 910 —
معجزهسى گبى بر معنوى معجزهسنڭ بياننه بناءً، آيت الكبرا رسالهسنده دنيا سيّاحى، خالقنى آرامق، بولمق، طانيمق ايچون بتون كائناتدن و أنواعِ موجوداتندن صورديغى و اوتوز اوچ يول ايله و قطعى برهانلرله خالقنى علم اليقين و عين اليقين بيلديگى گبى؛ او عين سيّاح عصرلرده و أرض و سماوات طبقهلرنده عقليله، قلبيله، خياليله گزن يورولماز، طوق اولماز، بتون دنيايى بر شهر گبى گوروب، تفتيش ايدهرك، كاه قرآن حكمتنه، كاه فلسفه حكمتنه عقلنى بينديروب گنيش خيال دوربينيله أڭ اوزاق طبقهلره باقهرق، حقيقتلرى واقعده اولديغى گبى گورمش، بزلره آيت الكبراده قسمًا خبر ويرمش.
ايشته شيمدى بز، او عينِ حقيقت و بر تمثيل معناسنده اولان سياحتِ خياليهسيله گيرديگى پك چوق عالملر و طبقهلردن نمونه ايچون يالڭز اوچ طبقهسنى، فاتحه آخرندهكى موازنهنڭ يالڭز قوّهِٔ عقليه جهتنده بر مثالنى، غايت مختصر بيان ايدهجگز. سائر مشهوداتنى و موازنهلرينى، رسالهِٔ نورڭ موازنهلرينه حواله ايدرز.
برنجى نمونه شويله:او، دنيايه صِرف خالقنى طانيمق، بولمق ايچون گلن سيّاح، عقلنه ديدى: "بز، هر شيدن خالقمزى صوردق، گوزل، تام جواب آلدق. شيمدى "گونشى گونشدن صورمق لازم" ضربِ مَثلى گبى، بز دخى خالقمزى، "علم" و "إراده" و "قدرت" گبى قدسى صفتلرينڭ تجلّيلريله و مشهود أثرلريله و إسملرينڭ جلوهلريله طانيمق، بولمق ايچون بر سياحت داها ياپاجغز." دييه دنيايه گيردى. و ايكنجى بر جريان اولان أهلِ ضلالت گبى بردن كُرهِٔ أرض سفينهسنه بيندى. حكمتِ قرآنيهيه تابع اولميان فن و فلسفه گوزلگنى طاقدى. و قرآن اوقوميان جغرافيا فنّنڭ پروغراميله باقدى، گوردى كه: نهايتسز بر بوشلقده، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده، طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى
— 911 —
بر حركتله گزر. يوز بيڭلر نوع بيچاره، عاجز ذىحياتلرى ايچنه آلمش. أگر بر دقيقه يولنى شاشيرسه ويا بر سرسرى ييلديزه چارپسه، پارچهلانهرق حدسز فضاده سقوط ايله، بتون او بيچاره ذىحياتلرى عدمه، هيچلگه بوشالتهجق، دوكهجك دييه آڭلادى.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالّيِنَ
جرياننڭ دهشتلى معنوى مصيبتنى،
اَوْ كَظُلُمَاتٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ
ڭ بوغوجى قراڭلغنى حسّ ايدهرك "أيواه! نه ياپدق؟ بو دهشتلى گمىيه نهدن بيندك؟ بوندن قورتولمق چارهسى نهدر؟" دييه او كور فلسفهنڭ گوزلگنى قيردى، الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ جرياننه گيردى. بردن حكمتِ قرآنيه إمدادينه گلدى، تام حقيقتنى گوسترن بر دوربين عقلنه ويردى، "شيمدى باق" ديدى. باقدى، گوردى كه: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ إسمى،
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ
برجنده بر گونش گبى طلوع ايتدى. زمينى غايت منتظم و سلامتلى بر گمى و ذىحياتلرى رزقلريله برابر ايچنه طولديرمش، كائنات دڭزنده چوق حكمتلر و منفعتلر ايچون سياحتله گونش أطرافنده گزديروب موسملرڭ محصولاتنى أرزاق ايستهينلره گتيرر و "ثَوْر" و "حوت" ناملرنده ايكى مَلگى او سفينهيه قپودان ياپمش، غايت گوزل و محتشم مملكتِ ربّانيهده خالقِ ذو الجلالڭ مخلوقات و مسافرلرينى كيفلنديرمك ايچون گزديرييور. و اونڭ ايله، اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ حقيقتنى گوسترر، خالقنى بو إسمڭ جلوهسيله طانيتديرر دييه آڭلادى. بتون روح و جانيله اْلحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ اْلعَالَمِينَ ديدى، الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ طائفهسنه گيردى.
او سيّاحڭ عالملردهكى سياحتنده گورديگى نمونهلردنايكنجى نمونهسى:او سيّاح، كُرهِٔ أرض گميسندن چيقوب حيوانات و إنسانلر عالمنه گيردى. ديندن روح
— 912 —
آلميان حكمتِ طبيعيه گوزلگى ايله او عالمه باقدى، گوردى كه: او حدسز ذىحياتلرڭ حدسز إحتياجلرى و اونلرى إنجيتن و خيرپالايان حدسز مضر دشمنلرى و مرحمتسز حادثهلرى وار ايكن، او إحتياجلره قارشى سرمايهلرى بيڭدن، بلكه يوز بيڭدن آنجق بر اولابيلير. و او مضر شيلره مقابل إقتدارلرى، ميليوندن آنجق بردر. بو چوق دهشتلى و آجينهجق وضعيتده، رقّتِ جنسيه و شفقتِ نوعيه و عقل علاقهدارلغى ايله اونلرڭ حالنه او درجه آجيدى و محزون و مأيوس و جهنّم عذابى گبى ألملر آليركن و او پريشان عالمه گيرديگنه بيڭ پشيمان اولوركن، بردن حكمتِ قرآنيه إمدادينه يتيشدى، الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ دوربيننى ويردى. "باق" ديدى. باقدى، گوردى كه:
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
تجلّيسيله رحمٰن، رحيم، رزّاق، منعم، كريم، حفيظ گبى چوق أسماءِ إلٰهيهنڭ هر برى، برر گونش گبى
مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ ٭ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى اٰدَمَ ٭ اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ
گبى آيتلرڭ برجلرنده طلوع ايتديلر. او إنسان و حيوان دنياسنى رحمتله، إحسانله طولديروب بر نوع موقّت جنّته چويرديلر. و بو شايانِ تماشا، گوزل عبرتلى مسافرخانهنڭ مهماندارِ كريمنى تام بيلديردكلرينى بيلدى. بيڭ كرّه اْلحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ اْلعَالَمِينَ ديدى.
سياحتندهكى يوزر مشاهداتندناوچنجى نمونهسى:خالقنى، إسملرينڭ و صفتلرينڭ تجلّى و جلوهلريله طانيمق ايستهين او دنيا سيّاحى، عقل و خيالنه ديدى كه: "هايدى! روحلر و مَلكلر گبى بز دخى جسديمزى يرده بيراقوب گوكلره چيقهجغز. خالقمزى سماواتدهكيلردن صوراجغز. روح خياله و عقل فكره بينديلر، سمايه چيقديلر. قوزموغرافيا فنّنى كنديلرينه رهبر ايتديلر. دينى ديڭلهمهين بر
— 913 —
فلسفه نظريله، مَغْضُوبْ ضَالِّينْ جريانلريله باقديلر. گوردى كه: كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك، طوپ گلّهسندن يوز دفعه چابوق حركت ايدنلر ايچلرنده بولونان بيڭلر كتلهلر، آتش صاچان ييلديزلر، شعورسز، جامد، سرسرى گبى بربرى ايچنده سرعتله گزرلر. بر دقيقه بر تصادفله برى يولنى شاشيرسه؛ او بوش و حدودسز و حدسز، نهايتسز عالمده بر شعورسز كره ايله چارپمق صورتنده قيامت گبى بر هرج و مرجه سبب اولور.
او سيّاح، هانگى طرفه باقدى ايسه؛ دهشت و وحشت و حيرت و قورقمق آلدى، گوگه چيقديغنه بيڭ پشيمان اولدى. عقل و خيال بتون بتون بوزولديلر. "بزم وظيفهمز گوزل حقيقتلرى گورمك و گوسترمك ايكن، بويله جهنّم گبى چركين و عذابلى معنالرى بيلمك، مشاهده ايتمك وظيفهسندن إستعفا ايدييورز و ايستهمييورز" ديركن، بردن
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
تجلّيسى ايله،
خَالِقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
و
مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ
و
رَبُّ الْعَالَمِين
گبى چوق إسملر، هر برى برر گونش گبى
وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ
و
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا
و
ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ
گبى آيتلرڭ برجلرنده طلوع ايتديلر. بتون سماواتى نورله، مَلكلرله طولديرديلر، بر بيوك جامعه و مسجده و اوردوگاهه چويرديلر. او سيّاح
الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
جرياننه گيردى. ضالّيندن،
اَوْ كَظُلُمَاتٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ
دن قورتولدى. بردن جنّت گبى منتظم، گوزل، محتشم بر مملكت گوردى. هر طرفده خالقِ ذو الجلالى بيلديرييورلر بر وضعيتى مشاهدهسيله، عقل و خيالڭ قيمتلرى و وظيفهلرى بيڭ درجه ترقّى ايتدى.
— 914 —
ايشته او سيّاحڭ كائناتدهكى سياحتنڭ يوزر نمونهسندن بو مذكور اوچ نمونهيه قياسًا سائر مشاهداتنى و إسملرڭ جلوهلريله واجب الوجودڭ معرفتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب بو پك قيصه إشارته إكتفاءً، بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسهرك خالقمزى بيلديرن قدسى صفتلردن و صفاتِ سبعهسندن يالڭز "علم" و "إراده" و "قدرت" گبى اوچ مهمّ صفتلرڭ أثرلريله، تجلّيلريله و تحقّقلرينڭ حجّتلريله كائنات خالقنى طانيمغه او دنيا سيّاحى گبى غايت قيصه إشارتلرله چاليشهجغز. تفصيلاتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدرز.
ايشته عربى حزبِ نورىنڭ خلاصة الخلاصهسندن دائمى، تفكّرى بر وردم و اَللّٰهُ اَكْبَرُ جملهسنڭ اوتوز اوچ مرتبهسندن اوچ مرتبهيى بيان ايدن بو گلن عربى فقرهنڭ بر نوع ترجمهسى ايچنده قيصه إشارتلرله علماءِ علمِ كلامى و عقيده علماسنى پك چوق مشغول ايدن علم و إراده و قدرتِ إلٰهيهنڭ كائناتدهكى جلوهلريله، اونلرى عين اليقين ايمان ايله تصديق و اونلرله واجب الوجودڭ بداهتله موجوديتنه و وحدانيتنه علم اليقين تصديق ايله تام ايمان ايتمگه يول آچان بو عربى فقرهدر:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِى الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيرًا ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْعَلِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ بِعِلْمٍ مُحِيطٍ لَازِمٍ ذَاتِىٍّ
(٭): وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (كَلُزُومِ الضِّيَاءِ الْمُحِيطِ للِشَّمْسِ)
للِذَّاتِ يَلْزُمُ الْاَشْيَاءَ لَا يُمْكِنُ اَنْ
— 915 —
يَنْفَكَّ عَنْهُ شَيْءٌ بِسِرِّ الْحُضُورِ وَ الشُّهُودِ وَ الْاِحَاطَةِ النُّورَانِيَّةِ وَ بِسِرِّ اِسْتِلْزَامِ الْوُجُودِ لِلْعُمُومِيَّةِ وَ اِحَاطَةِ نُورِ الْعِلْمِ بِعَالَمِ الْوُجُودِ ٭ نَعَمْ فَالْاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ وَ الْاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ وَ الْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ وَ الْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ وَ الْاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَ الْاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ وَ اْلٰاجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَ الْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ وَ الْاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَ الْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ وَ غَايَةُ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِنْسِجَامِ الْاِتِّسَاقِ الْاِتِّقَانِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى كَمَالِ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ دَالَّاتٌ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ ٭ فَنِسْبَةُ دَلَالَةِ حُسْنِ صَنْعَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى شُعُورِ الْاِنْسَانِ اِلٰى نِسْبَةِ دَلَالَةِ حُسْنِ خِلْقَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى عِلْمِ خَالِقِ الْاِنْسَانِ كَنِسْبَةِ لُمَيْعَةِ زُجَيْجَةِ الذُّبَيْبَةِ فِى اللَّيْلَةِ الدَّهْمَاءِ اِلَى شَعْشَعَةِ الشَّمْسِ فِى رَابِعَةِ النَّهَارِ
غايت قيصه بر نوع ترجمهسى ايچنده علمِ إلٰهىيه، بو پك أهمّيتلى حقيقتِ ايمانيهيه قيصهجق إشارتلر ايدوب تفصيلاتنى رسالهِٔ نوره حواله ايله ديرز:
(حاشيه): بوندن صوڭرهكى قسمى، بتون عمرمده گورمهديگم دهشتلى و سملى بر خستهلق ايچنده يازيلمش. قصوراتمه نظرِ مسامحه ايله باقيلسين. خسرو، مناسب گورمديگى قسمى تعديل، تبديل، إصلاح ايدهبيلير.
أوت ناصلكه رحمت، رزقِ عجائبيله گونش گبى كندينى گوستروب پردهِٔ غيبده بر رحمٰنِ رحيمى قطعيتله إثبات ايدييور؛ اويله ده يوزر آياتِ قرآنيهده موقع آلان و قدسى يدى صفتدن بر جهتده أڭ برنجيسى اولان "علم" دخى، نظام و ميزانڭ حكمتلرى و ميوهلريله گونش ضياسى مِثللو كندينى گوسترديگى گبى؛ بر
— 916 —
عليمِ كلِّ شيئڭ موجوديتنى قطعيتله بيلديرر. أوت إنسانڭ شعورينه، علمنه دلالت ايدن دوزگون، ئولچولى صنعتى ايله؛ إنسانڭ خالقنڭ علمنه، حكمتنه دلالت ايدن حسنِ خلقتِ إنسان موازنهسى؛ عينًا ييلديز بوجگنڭ گيجهدهكى ايشيغنڭ لمعهجغنڭ، گوندوزده گونشڭ إحاطهلى ضياسنه نسبتى گبيدر.
شيمدى علمِ إلٰهينڭ دليللرينى بيان ايتمهدن أوّل، او قدسى صفتڭ كائناتڭ أنواعندهكى تجلّيلريله ذاتِ أقدسى پك ظاهر بر طرزده گوسترمسنه دلالت و شهادت ايدن معراجِ محمّدى (عصم) گيجهسنده حضور و خطابِ إلٰهىيه مظهر اولديغى زمان، بردن
اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ ِللّٰهِ
دييهرك، بتون ذىحيات و أنواعِ مخلوقات نامنه بر مبعوث و ألچى اولماسندن، بتون اونلرڭ صفتِ علمڭ جلوهلريله ربلرينى بيلديردكلرى طرزده، سلام يرنده عموم ذىشعور بدلنه، خالقنه عموم ذىحياتڭ هديهلرينى تقديم ايدر. يعنى
اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ
درت كلمهلر ايله عموم ذىحياتڭ درت طائفهسنڭ أزلى، أبدى علمڭ جلوهلريله علّام الغيوبه قارشى تحيّهلرينى، تبريكلرينى، عبوديتلرينى، گوزل معرفتلرينى گوسترديگندن، بو قدسى مكالمهِٔ معراجيهيى گنيش معناسيله اوقومق، تشهّدده عموم إسلامڭ فرض بر وظيفهسى اولمش. او قدسى مكالمهنڭ ايضاحاتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب، غايت قيصه درت إشارتله بر معناسنى بيان ايدهجگز:
برنجيسى:اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰهِ در. قيصهجق مئالى شودر: ناصل بر اوسته، پك خارقه بر ماكينهيى درين علمى و معجزهكار ذكاسيله ياپسه، او عجيب ماكينهيى گورن هركس، او اوستهيى تقديركارانه تبريك ايدوب آلقيشلار و تحسينكارانه مدحلرله و إحسانلرله اوڭا مادّى، معنوى هديهلر، تحيّهلر ويرر؛ او
— 917 —
ماكينه دخى، او اوستهنڭ ايستديگى طرزده تام تامنه، غايت مكمّل اولارق آرزولرينى و خارقه اينجه صنعتنى و مهارتِ علميهسنى گوسترمهسيله، كندى اوستهسنى لسانِ حال ايله آلقيشلار، تبريك ايدر، معنوى تحيّهلر، هديهلر ويرر.
عينًا اويله ده؛ كائناتده بتون ذىحيات طائفهلرى، هر برى و هر بر فردى، هر طرفى معجزهلى برر خارقه ماكينهدر كه؛ اوستهسنڭ هر شيئڭ هر شى ايله مناسبتنى گورن و هر شيئڭ حياتنه لازم بتون شيلرى گوروب تام يرنده اوڭا يتيشديرن إحاطهلى علمنڭ درين و اينجه جلوهلرى ايله كندينى طانيتديران صانعِ ذو الجلالنى حياتلرينڭ لسانِ حاللريله، إنس و جنّ و مَلك اولان ذىشعورلرڭ قال ديللرى گبى تحيّهلرله آلقيشلار و تبريكلرله اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰهِ ديرلر. و حياتلرينڭ فيآتنى طوغريدن طوغرىيه بتون مخلوقاتى بتون أحواليله بيلن خالقلرينه عبوديتكارانه تقديم ايدييورلر كه؛ معراج گيجهسنده بتون ذىحيات نامنه محمّد عليه الصلاة والسلام، واجب الوجودڭ حضورنده سلام يرنده اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰهِ دييوب بتون ذىحيات طائفهلرينڭ تحيّه و هديه و معنوى سلاملرينى تقديم ايتمش. أوت عادى بر منتظم ماكينه، إنتظام و ميزانلى هيئتيله شكسز بر ماهر و دقّتلى اوستهيى گوسترديگى گبى؛ كائناتى طولديران حدسز ذىحيات ماكينهلر ده، هر بريسى بيڭ بر معجزاتِ علميهيى گوسترييورلر. ألبته ييلديز بوجگنڭ ايشيغنه نسبةً گونشڭ ضياسى درجهسنده علمڭ جلوهلرى ايله او ذىحياتلر، اوسته و سرمدى صنعتكارلرينڭ وجوبِ وجودينه و معبوديتنه پك پارلاق شهادت ايدرلر.
ايكنجى قدسى كلمهِٔ معراجيه:اَلْمُبَارَكَاتُ در. مادام حديثجه نماز، مؤمنڭ معراجيدر و معراجِ أكبرڭ جلوهسنه مظهردر. و مادام دنيا سيّاحى، هر عالمده، علم صفتيله علّام الغيوب خالقنى بولمش؛ بز دخى او سيّاحله برابر، مباركلرڭ و گورنلره بارك اللّٰه ديديرتنلرڭ و اَلْمُبَارَكَاتُ نڭ گنيش عالمنه
— 918 —
گيروب بتون ذىروحڭ معصوم، مبارك ياورولرينى و بتون ذىحياتڭ مقدّرات و پروغراملرينڭ قوطوجقلرى اولان تخم و چكردكلرى باشده اولارق او مباركات عالمنى تماشا و مطالعه ايله قدسى صفتِ علمڭ معجزاتلى، اينجه جلوهلريله خالقمزى علم اليقين ايله بيلمگه او سيّاح گبى چاليشهجغز:
أوت گوزيمزله گورويورز كه؛ بتون او معصوم ياوروجقلر و او مبارك مخزنجكلر، صندوقجقلر؛ بر عليمِ حكيمڭ علميله هم عمومى، هم هر بر فردى، بردن بر اويانمق و غايهِٔ خلقتنه يورومك ايچون بر حركت آليرلر. حقيقت نظريله باقانلره "بيڭ بارك اللّٰه! يوز بيڭ ما شاء اللّٰه!" ديديرتيرلر.
أوت مثلا: نطفهلر، يمورطهلر، تخملر، چكردكلر هر برى بردن علمدن گلن بر اينجه نظام و او نظام، مهارتدن گلن تام بر ميزان ايچنده؛ او ميزان، يڭى بر تنظيم؛ او ايسه، تازه بر ئولچو و توزين ايچنده؛ او دخى، بر تمييز و تربيه و متشابه أمثالندن قصدى فارقه علامتلرى ايچنده؛ او ده، صنعتلى بر تزيين و سوسلهمك ايچنده؛ بو دخى حكيمانه، لايق، مكمّل جهازات و تصوير ايچنده؛ بو ايسه كريمانه، رزق ايستهينلرڭ ذوقلرينى ممنون ايتمك ايچون، او مخلوقلرڭ و ميوهلرڭ أتلرى و يهنيلن قسملرى إختلاف ايچنده؛ بو ايسه، عالمانه، معجزانه، آيرى آيرى نقشلر، زينتلر ايچنده؛ بو ده، آيرى آيرى گوزل، خوش قوقولر و لذّتلى طاتلر ايچنده كه؛ كمالِ إنتظام ايچنده، بربرندن متمايز، آيرى ايكن كثرت و سرعت و وسعتِ مطلقه ايچنده سهوسز خطاسز، بتون اونلرڭ صورتلرينڭ إنكشافلرى و هر موسمده او خارقه حالڭ دوامى ايچنده بتون او مباركلرڭ هر برى و برابر، بو مذكور اون بش ديل ايله اوستهلرينڭ خارقه مهارتنى و معجزاتلى علمنى گوزه گوستروب علّام الغيوب، واجب الوجود صانعلرينى گونش گبى بيلديرييورلر. ايشته بو پك گنيش و پارلاق شهادتلرى و صانعنى تبريكلرى ايچوندر كه، معراج گيجهسنده بتون
— 919 —
مخلوقات حسابنه قونوشان ذاتِ محمّديه (عصم) اَلْمُبَارَكَاتُ كلمهسنى سلام يرنده ديمش.
اوچنجى كلمه:اَلصَّلَوَاتُ در كه؛ هم عمومى معراجِ أكبرِ محمّديده (عصم) هم هر مؤمنڭ خصوصى معراجى اولان نماز تشهّدنده، هر گون هيچ اولمازسه اون دفعه، يوز ميليونلر أهلِ ايمان، او قدسى كلمهيى، پيغمبرڭ (عصم) تبعيتيله درگاهِ إلٰهىيه تقديم ايدوب كائناتده إعلان ايدرلر. معراجه دائر اوتوز برنجى سوز، معراجڭ بتون حقيقتلرينى (بر مخاطب إتّخاذ ايتديگى معنّد، ملحد، منكِرلره قارشى دخى) غايت قطعى و قوّتلى بر صورتده إثبات ايتديگنه بناءً، تفصيلاتنى و حجّتلرينى اوڭا حواله ايدهرك غايت مختصر بر إشارتله بو اوچنجى كلمهِٔ معراجيهنڭ گنيش معناسنى گوسترن ذىروح، ذىشعور طائفهلرينڭ عجيب عالمنه باقوب، علمِ أزلينڭ جلوهلريله خالقمزڭ وحدت و موجوديتى ايچنده كمالِ رحمانيتنى و رحيميتنى و عظمتِ قدرت و شمولِ إرادتنى بيلمگه چاليشهجغز:
أوت، بو عالمده گورويورز كه: بو ذىروحلر، شعورًا و عقلًا اولماسه ده حسًّا، فطرةً حسّ ايدييورلر كه؛ هر برى، حدسز بر عجز و ضعف ايچنده، حدسز دشمنلرى و اينجيتنلرى وار و حدسز بر فقر و إحتياج ايچنده، حدسز حاجاتى و مطلوبلرى وار. إقتدارى و سرمايهسى بيڭدن برينه كافى گلمديگندن، بتون قوّتيله باغيرر و آغلار؛ معنًا، فطرةً يالوارير؛ كندينه مخصوص سسيله، لسانيله دعالر، نيازلر، بر نوع نمازلر، صلواتلر ايله بر عليمِ قدير درگاهنه إلتجا ايدركن بردن گورويورز كه؛ او باغيرانلرڭ هر ايشنى، هر إحتياجنى بيلن و هر دردينى و ضررينى آڭلايوب يالوارماسنى، فطرى دعاسنى ايشيدن عليمِ مطلق بر قديرِ حكيم، إمدادلرينه يتيشير، بتون ايستدكلرينى ياپار. آغلامالرينى گولمگه، باغيرمالرينى تشكّرلره چويرر. بو حكيمانه، عليمانه، رحيمانه يارديم، پك پارلاق بر طرزده علم و رحمتڭ
— 920 —
جلوهلريله بر مجيبِ مغيث، بر رحيمِ كريمى بيلديروب او ذىروح عالمنڭ بتون صلوات و عبوديتلرينى اوڭا تقديم و تخصيص ايدر معناسيله، معراجِ أكبرده محمّد (عليه الصلاة والسلام) و معراجِ أصغر اولان نمازلرده اونڭ اُمّتى اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ ِللّٰهِ دير.
دردنجى كلمهِٔ قدسيه:اَلطَّيِّبَاتُ ِللّٰهِ در. رسالهِٔ نورڭ چوق حقيقتلرى نماز تسبيحاتنده إخطار ايديلمسى حكمتيله؛ هم فاتحهنڭ، هم تشهّدڭ كلمهلرينڭ حقيقتلرينى قيصه إشارتلرله بيان ايتمگه عادتا إختيارسز سَوق ايديلدم.
ايشته معراجِ محمّديده (عصم) دينيلن اَلطَّيِّبَاتُ كلمهِٔ قدسيهسى؛ أهلِ معرفت و ايمان و كلّى شعور صاحبى اولان إنس و جنّ و مَلك و روحانيلرڭ، كائناتى گوزل طيّبهلرى و حسنهلرى و عبوديتلريله گوزللشديرن و گوزللرڭ عالمنه باقان و سرمدى جميلِ مطلقڭ حدسز جمال و گوزللكلرينى و كائناتى سوسلنديرن إسملرينڭ دائمى گوزللكلرينى تام بيلن و عشق و شوقله كلّى عبوديتلر ايله مقابله ايدن و پارلاق ايمان و گنيش معرفتلر و مدح و ثنالرڭ روائحِ طيّبه و خوش قوقولريله خالقلرينه قارشى او حدسز طيّباتلر معناسيله معراجده سويلنمش سرّيله؛ تشهّدده بتون اُمّت، هر گون اوصانمهدن او قدسى كلمهِٔ طيّبهيى تكرار ايدرلر.
أوت بو كائنات، نهايتسز بر حسن و جمالِ سرمدينڭ آيينهسى و جلوهلرى و كائناتدهكى بتون جمال و كمال و گوزللكلر، او سرمدى حُسندن گلير و اوڭا إنتسابله گوزللشير، قيمتى يوكسلير. يوقسه قارمهقاريشيق بر ويرانه، بر حزنگاه اولور. و او إنتساب ايسه، سلطنتِ الوهيتڭ دلّاللرى و إعلانجيلرى اولان إنس و مَلك و روحانيلرڭ معرفت و تصديقلريله آڭلاشيلير. حتّى او دلّاللرڭ گوزل و طاتلى حمدلرينى و ثنالرينى و معبودينه مدحلرينى و اونلرڭ كلمهلرينى هر طرفه نشر و عرشِ أعظمڭ
— 921 —
جانبنه سَوق ايتمك ايچون هوا عنصرينڭ ذرّهلرى أمربر نفرلر، كوچوجك ديللر و قولاقلر گبى او گوزل كلمهلرى درگاهِ الوهيته تقديم ايتمك ايچون او پك خارقه وضعيتِ عجيبه هوايه ويريلديگنه قوّتلى بر إحتمال وار دييه قلبمه گلدى.
ايشته إنس و مَلك، ناصلكه ايمانلرى و عبوديتلريله معبودِ ذو الجلالى بيلديرييورلر؛ اويله ده: او حكيمِ ذو الجلال دخى او إعلانجيلره ويرديگى چوق جامع إستعدادلرله، پك خارقه جهازلرله و دقائقِ علميهلريله هر بريسنى بتون كائناتله علاقهدار بر كوچك كائنات حكمنه گتيرمكله كندينى پك پارلاق بر طرزده بيلديرييور. مثلا: إنسانڭ كوچوجك قفاسنده جويز قدر بر يرده قوّهِٔ حافظه، قوّهِٔ خياليه، قوّهِٔ مفكّره گبى متعدّد، عجيب ماكينهلرى ياراتمق و قوّهِٔ حافظهيى بر بيوك كتبخانه حكمنه گتيرمكله علمِ أزلينڭ جلوهسيله گونش گبى كندينى گوسترييور.
(٭): پك شدّتلى خستهلغم مساعده ايتمييور. خسروڭ ترجمه وظيفهسنه يالڭز بر مأخذ و يارديمدر.
شيمدى سابقًا ذكر ايديلن و علمِ محيطڭ كلّى حجّتلرينه إشارت ايدن و بر گنيش حجّت اولارق حدسز برهانلرى إحتوا ايدن و اون بش دليل ايله علمِ محيطى گوسترن عربى پارچهنڭ غايت قيصه بر مئالنه و بر نوع ترجمهسنه إشارت ايدرز.
اون بش دليلدن برنجيسى:
فَالْاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ
در. يعنى: بتون مخلوقاتده مشاهده ايديلن ئولچولى دوزگونلك، ميزانلى إنتظام؛ إحاطهلى بر علمه شهادت ايدر. أوت منتظم بر سراى گبى كائناتدن و منظومهِٔ شمسيهدن و كلمهلر و سسلرڭ نشرنده ذرّهلرى مدارِ حيرت بر إنتظام گوسترن هوا صحيفهسندن و اوچ يوز بيڭ آيرى آيرى نوعلرى هر بهارده بر إنتظامِ أكمل ايچنده يتيشديرن زمين يوزندن طوت، تا هر بر ذىحياتڭ وجودندهكى أعضا و جهازات و حجيرات و ذرّهلره قدر
— 922 —
درين، إحاطهلى، شاشيرماز بر علمڭ أثرى اولان ميزانى دوزگونلك و تام إنتظام بولونماسى؛ غايت ظاهر و قطعى بر صورتده إحاطهلى بر علمه دلالت و شهادت ايدر ديمكدر.
ايكنجى دليل:
وَالْاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ
در. يعنى: بتون كائناتدهكى مصنوعاتده (جزئى، كلّى) سيّاراتدن تا قاندهكى كريواتِ حمراء و بيضايه قدر هر شيده غايت دوزگون بر ئولچو، متناسب بر ميزان بولونماسى؛ بداهتله محيط بر علمه دلالت و قطعى شهادت ايدر. أوت، گورويورز كه: مثلا بر سينگڭ، بر إنسانڭ أعضالرى و جهازاتى، حتّى جسدينڭ حجيراتى و قانندهكى قيرمزى و بياض كرهجكلرى او درجه حسّاس بر ميزان و اينجه بر ئولچو ايله يرلشديريلمش و او درجه بربرينه مناسب و اويغون و جسدڭ سائر أعضالرنده اويله منتظم بر تناسب وار كه؛ نهايتسز بر علمه مالك اولميان، او وضعيتى اونلره ويرمهسى هيچ بر جهتده إمكانى يوق.
ايشته عينًا بتون ذىحيات و أنواعِ مخلوقات، ذرّاتدن تا منظومهِٔ شمسيهدهكى سيّاراته قدر؛ اويله تام بر موازنه و ذرّه قدر شاشيرماز بر دوزگون ئولچو حكم ايتمهسى، إحاطهلى بر علمه قطعى دلالت و پارلاق شهادت ايدر. ديمك علمڭ هر دليلى، ذاتِ عليمڭ موجوديتنه دخى دليلدر. صفت موصوفسز اولماسى محال و إمكانسز اولماسندن، بتون حجّتلرى عليمِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قوّتلى و غايت قطعى بر حجّتِ كبرادر.
اوچنجى دليل:
وَالْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ
در. يعنى: بتون كائناتدهكى خلّاقيت و فعاليتده و تبدّلات و إحيا و توظيفات و ترخيصاتده بتون مصنوعاتڭ هر برى و هر بر طائفهنڭ تصادف إمكانى اولميان اويله قصدى و بيلهرك طاقيلان حكمتلرى و فائدهلرى و وظيفهلرى وار و گورويورز كه؛ إحاطهلى بر علمى
— 923 —
بولونميان، هيچ بر جهتده، هيچ بريسنه ايجاد نقطهسنده صاحب چيقاماز. مثلا: حدسز ذىحياتدن بر إنسانڭ يوز جهازاتندن بر تك جهازى اولان لسانى؛ بر أت پارچهسى ايكن، ايكى بيوك وظيفهسيله يوزر حكمتلره، نتيجهلره، ميوهلره، فائدهلره آلَت اولويور. طعاملرڭ ذوقندهكى وظيفهسى، آيرى آيرى بتون طاتلرى بيلهرك جسده، معدهيه خبر ويرمك و رحمتِ إلٰهيهنڭ مطبخلرينه دقّتلى بر مفتّش اولمق و كلمهلر وظيفهسنده قلبه و روحه و دماغه تام بر ترجمان و سانترال اولمق؛ ألبته غايت پارلاق و قطعى بر صورتده إحاطهلى علمه دلالت و شهادت ايدر. بر تك ديل، حكمتلرى و ميوهلريله بويله دلالت ايتسه؛ حدسز لسانلر و حدسز ذىحياتلر، نهايتسز مصنوعات، گونش ظهورنده و گوندوز قطعيتنده نهايتسز بر علمه دلالت و شهادت و علّام الغيوبڭ دائرهِٔ علمندن و حكمتندن و مشيئتندن خارج هيچ بر شى يوقدر دييه إعلان ايدرلر.
دردنجى دليل:
وَالْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ
در. يعنى: بتون ذىحيات، ذىشعور عالمنده، هر نوعه و هر فرده، خصوصى و اوڭا مناسب و عمومه شامل عنايتلر، شفقتلر، حمايتلر؛ بداهت درجهسنده إحاطهلى بر علمه دلالت و او عنايتلره مظهر اولانلرى و إحتياجلرينى بيلن بر عليمِ عنايتكارڭ وجوبِ وجودينه حدسز شهادتلر ايدر، ديمكدر.
إخطار:رسالهِٔ نورڭ خلاصة الخلاصهسنڭ زبدهسى اولان عربى فقرهدهكى كلمهلرڭ ايضاحى ايسه؛ قرآندن ترشّح ايدن رسالهِٔ نورڭ آياتِ قرآنيهنڭ لمعاتندن آلديغى حقيقتلره، خصوصًا "علم" و "إراده"يه و "قدرت"ه دائر دليللره و حجّتلره إشارتدر كه؛ بو عربى كلمهلرڭ إشارت ايتدكلرى او علمى دليللر، أهمّيتله تفسير ايديلييور. ديمك هر برى، چوق آياتڭ برر إشارت و برر نكتهسنى بيان ايتمكدر. يوقسه او عربى كلمهلرڭ تفسيرى و بيانى و ترجمهسى دگلدر.
— 924 —
صدده دونويورز. أوت گوزيمزله گورويورز كه؛ بزلرى و بتون ذىروحلرى بيلير و بيلهرك شفقتله حمايه ايدر و إحتياجنى و هر دردينى بيلير و بيلهرك عنايتيله إمدادينه يتيشير بر عليمِ رحيم وار. حدسز مثاللرندن بريسى: إنسانڭ رزق و علاج و محتاج اولديغى معدنلر جهتنده گلن خصوصى و عمومى عنايتلر، پك ظاهر بر صورتده بر علمِ محيطى گوسترر و بر رحمٰنِ رحيمه رزق، علاج، معدنلرڭ عددنجه شهادتلر ايدرلر. أوت إنسانڭ خصوصًا عاجزلرڭ و ياورولرڭ إعاشهلرى و بِالخاصّه معده مطبخندن جسدڭ رزق ايستهين أعضالرينه، حتّى حجيرهلرينه هر برينه مناسب رزقنى يتيشديرمهلرى و طاغلر بر أجزاخانه و إنسانه لازم بتون معدنلرڭ بر آنبارى اولمالرى گبى حكيمانه ايشلر، غايت إحاطهلى بر علم ايله اولابيلير. سرسرى تصادف، كور قوّت، صاغير طبيعت، جامد، شعورسز أسباب، بسيط، إستيلاجى عنصرلر؛ هيچ بر جهتده بو عليمانه، بصيرانه، حكيمانه، مرحمتكارانه، عنايتپرورانه اولان إعاشه و إداره و حمايت و تدبيره قاريشهمازلر. يالڭز او ظاهرى أسباب؛ عليمِ مطلقڭ أمريله، إذنيله، علم و حكمتى دائرهسنده بر پردهِٔ عزّتِ قدرتِ إلٰهيه اولارق إستعمال و إستخدام ايديلمهلرى وار.
بشنجى و آلتنجى دليل:
وَالْاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَالْاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ
در. يعنى: هر شيئڭ، خصوصًا نباتات و أشجار و حيوانات و إنسانلرڭ شكللرى و مقدارلرى، علمِ أزلينڭ ايكى نوعى اولان قضا و قدرڭ دستورلريله صنعتكارانه بيچيلمش و هر برينڭ قامتنه گوره تام مناسب ديكيلمش، مكمّل گيديرلمش، غايت منتظم برر حكمتلى شكل ويريلمش. اونلر، هر برى و برابر، بر نهايتسز علمه دلالت و بر صانعِ عليمه عددلرنجه شهادت ايدرلر ديمكدر.
أوت مثلا نمونه اولارق حدسز مثاللرندن يالڭز تك بر آغاج و بر فردِ إنسانه باقييورز، گورويورز كه: بو ميوهلى آغاج، او چوق جهازاتلى إنسان؛ هيچ بر رسّام
— 925 —
تام تقليدينى ياپاميهجق درجهده ظاهرى و باطنى، طيش و ايچى اويله بر غيبى پرگارله و اينجه بر علمڭ قلميله حدودلرى چيزيلمش و تام إنتظامله هر أعضاسنه مناسب صورت ويريلمش كه، ميوه و نتيجهلرينه و وظيفهِٔ فطرتلرينه يتيشسين. بو ايسه نهايتسز بر علم ايله اولابيلمهسى جهتيله هر شيئڭ هر شيله مناسبتنى بيلوب و نظره آلان و بو آغاج و بو إنسانڭ بتون أمثاللرينى و نوعلرينى علمِ أزليسنڭ قضا و قدر پرگار و قلميله طيش و ايچ مقدارلرينى و صورتلرينى حكيمانه ياپيلماسنى بيلهرك ايشلهين بر صانعِ مصوّر، بر عليمِ مقدّرڭ حدسز علمنه و وجوبِ وجودينه نباتات و حيوانات عددنجه شهادت ايدرلر ديمكدر.
يدنجى، سكزنجى دليل:
وَاْلٰاجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَالْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ
در. يعنى: أهمّيتلى بر حكمت ايچون، ظاهر نظرده مبهم و غيرِ معيّن توهّم ايديلن أجللر و رزقلر، إبهام پردهسى آلتنده قضا و قدرِ أزلينڭ دفترنده مقدّراتِ حياتيه صحيفهسنده هر ذىحياتڭ أجلى مقدّر و معيّندر؛ تقدّم، تأخّر ايتمز. و هر ذىروحڭ رزقى تعيين و تخصيص ايديلوب قضا و قدر لوحهسنده يازيلديغنه حدسز دليللر وار. مثلا: قوجه بر آغاجڭ ئولمسى، اونڭ بر نوع روحى اولان چكردگنى اونڭ يرنده وظيفه گورمك ايچون بيراقماسى، بر عليمِ حفيظڭ حكمتلى قانونيله اولماسى و بر ياورونڭ رزقى اولان سوت ممهلردن گلمهسى و قان و فيشقى ايچندن چيقوب هيچ بولاشمادن صافى، تميز اولارق آغزينه آقماسى، تصادف إحتمالنى قطعى بر صورتده ردّ و بر رزّاقِ عليمِ رحيمڭ شفقتلى دستوريله اولديغنى غايت قطعى گوسترييور. بو ايكى جزئى مثاله بتون ذىحيات، ذىروح قياس ايديلسين.
ديمك حقيقتده هم أجل معيّن و مقدّردر، هم رزق هركسه گوره بر تعيّن ايچنده مقدّرات دفترنده قيد ايديلمشدر. فقط غايت مهمّ بر حكمت ايچون هم
— 926 —
أجل، هم رزق پردهِٔ غيبده و مبهم و غيرِ معيّن و ظاهرًا تصادفه باغلى گبى گورونويور. أگر أجل گونشڭ غروبى گبى معيّن اولسه ايدى؛ يارى عمر غفلتِ مطلقهده و آخرته چاليشمامقله ضايع اولوب، يارى عمردن صوڭره هر گون ئولوم دار آغاجى طرفنه بر آياق آتمق گبى دهشتلى بر قورقو آلوب أجلدهكى مصيبت يوز درجه زيادهلشمهسى سرّيله، باشه گلن مصيبتلر و حتّى دنيانڭ أجلى اولان قيامت پردهِٔ غيبده مرحمةً بيراقيلمش. رزق ايسه؛ حياتدن صوڭره نعمتلرڭ أڭ بيوك بر خزينهسى و شكر و حمدڭ أڭ زنگين بر منبعى و عبوديت و دعا و رجالرڭ أڭ جمعيتلى بر معدنى اولماسندن، صورتِ ظاهرهده مبهم و تصادفه باغلى گبى گوستريلمش. تا هر وقت رزّاقِ كريمڭ درگاهنه إلتجا و رجا و يالوارمق و حمد و شكر شفاعتيله رزق ايستهمك قپوسى قپانماسين. يوقسه معيّن اولسه ايدى، ماهيتى بتون بتون دگيشهجكدى. شاكرانه، منّتدارانه رجالر، دعالر، بلكه متذلّلانه عبوديت قپولرى قپانيردى.
طوقوزنجى، اوننجى دليل:
وَالْاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَالْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ
يعنى: هر مصنوعده، خصوصًا بهار موسمنده زمين يوزنده سرمدى بر حسن و جمالڭ جلوهلرينى گوسترن بتون گوزل مخلوقلر، أزجمله چيچكلر، ميوهلر و قوشجقلر و سينكلر و بِالخاصّه يالديزلى و ييلديزلى قوشجقلرڭ خلقتلرنده و صورتلرنده و جهازاتلرنده اويله معجزانه بر مهارت و دقّت و خارقه بر صنعت، بر إتقان، بر مكمّليت و صنعتكارلرينڭ معجزاتلى هنرلرينى گوسترن آيرى آيرى، چشيد چشيد طرزلرده شكللر، ماكينهجكلر، غايت إحاطهلى بر علمه و (تعبيرده خطا اولماسين) غايت مهارتلى و فنونلى بر مَلكهِٔ علميهيه قطعى دلالت و سرسرى تصادفڭ و شعورسز و مشوّش أسبابڭ مداخله ايتمهسنڭ إمكانسز اولديغنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ وَالْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ إفادهسيله او گوزل
— 927 —
مصنوعلرده او درجه بر شيرين سوسلهمك و طاتلى بر زينت و جاذبهدار بر جمالِ صنعت وار كه، نهايتسز بر علم ايله ايش گورور و هر شيئڭ أڭ گوزل طرزينى بيلير و صنعتكارلغڭ جمالِ كمالنى و كمالِ جمالنى ذىشعورلره گوسترمك ايستر كه؛ أڭ جزئى بر چيچگى و كوچك بر سينگى إهتمامكارانه، ماهرانه، صنعتپرورانه أهمّيتله تصوير و ايجاد ايدر. بو إهتمامكارانه تزيين و تحسين، بداهتله حدسز و هر شيئه محيط بر علمه دلالت و او گوزللرڭ عددنجه بر صانعِ عليمِ ذو الجمالڭ وجوبِ وجودينه شهادتلر ايدرلر ديمكدر.
بش كلّى دليل و حجّتلرى إحتوا ايدن اون برنجى دليل:
وَغَايَةُ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ وَخَلْقُ الْاَشْيَاءِ فِى الْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّزَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى الْوُسْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ كَمَالِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَفِى الْبُعْدَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّفَاقِ الْمُطْلَقِ وَفِى الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقِ
بو دليل، سابقًا ذكر ايديلن عربى فقرهنڭ آخرنده يازيلان دليلڭ باشقه و داها گوزل بر طرزيدر. شدّتلى خستهلق سببيله، غايت قيصه بر إشارتله بوندهكى بش آلتى گنيش دليللرى بياندر.
أوّلا:بتون زمينده گورويورز؛ تام بيلمكدن و مهارتدن گلن غايت سهولت و قولايلقله عجيب ذىحيات ماكينهلر، دفعةً و بر قسمى بر دقيقهده دوزگون، ئولچولى، أمثالندن فارقهلى ياپيلمالرى، نهايتسز بر علمه دلالت و صنعتدهكى مهارتِ علميهدن گلن سهولت و قولايلق درجهسنده او علمڭ كمالنه شهادت ايدر.
— 928 —
ثانيًا:غايت كثرت و چوقلق ايچنده شاشيرمادن غايت درجهده صنعتلى، مكمّل ايجادلر، نهايتسز بر قدرت ايچنده حدسز بر علمه دلالت و عليم و قديرِ مطلقه حدسز شهادت ايدر.
ثالثًا:سرعتِ مطلقه و غايت چابوق ياپيلمقله برابر، غايت درجه ميزانلى، ئولچولى ايجادلرى؛ حدسز بر علمه دلالت و عددلرنجه بر عليمِ مطلق و قديرِ مطلقه شهادت ايدرلر.
رابعًا:غايت گنيش بتون زمين يوزنده حدسز ذىحياتلرڭ وسعتِ مطلقه ايله برابر غايت صنعتكارانه، سوسلى، كمالِ حسنِ صنعت ايله ياپيلمالرى هيچ شاشيرمايان، هر شيئى برابر گورن، بر شيئى بر شيئه مانع اولميان بر إحاطهلى علمه دلالت و بر عليمِ كلِّ شى و قديرِ مطلقڭ مصنوعلرى اولدقلرينه هر برى و برابر شهادت ايدرلر.
خامسًا:بُعْدِ مطلق و بربرندن غايت اوزاق بر نوعڭ أفرادى؛ برى شرقده، برى غربده، برى شمالده، برى جنوبده، عين زمانده، عين طرزده بربرينڭ مِثلى و بربرندن تشخّصجه إمتيازلى بر صورتده وجوده گلمهلرى آنجق بر عليمِ مطلق و قديرِ مطلقڭ كائناتى إداره ايدن حدسز قدرتى و بتون موجوداتى أحواليله إحاطه ايدن نهايتسز علميله اولابيلمهسى جهتيله، محيط بر علمه دلالت و بر علّام الغيوبه حدسز شهادت ايدرلر.
سادسًا:إختلاطِ مطلقله برابر هيچ شاشيرمادن و قاريشديرمادن هر بريسى تام بر إمتياز و علامتِ فارقه ايله او قاريشق أمثالنده و قراڭلق يرلرده، مثلا طوپراق آلتندهكى تخملر گبى شاشيران وضعيتلرده او چوق غلبهلكلى ذىحيات ماكينهلرڭ هر بريسنڭ هيچ بر جهازاتنى نقصان بيراقميهرق معجزاتلى بر صورتده
— 929 —
ياراديلمالرى، گونش گبى علمِ أزلىيه دلالت و گوندوز گبى قديرِ مطلق و عليمِ مطلقڭ خلّاقيتنه، ربوبيتنه شهادت ايدرلر. رسالهِٔ نوردهكى تفصيلاته حواله ايدوب بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسييورز.
شيمدى خلاصة الخلاصهدهكى "إراده" مسئلهسنه باشلايورز:
اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَعِلْمًا اِذْ هُوَ الْمُرِيدُ لِكُلِّ شَيْءٍ مَاشَاءَ اللّٰهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَاْ لَمْ يَكُنْ اِذْ تَنْظِيمُ اِيجَادِ الْمَصْنُوعَاتِ ذَاتًا وَصِفَةً وَمَاهِيَّةً وَهُوِيَّةً مِنْ بَيْنِ الْاِمْكَانَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ وَالطُّرُقِ الْعَقِيمَةِ وَالْاِحْتِمَالَاتِ الْمُشَوَّشَةِ وَسُيُولِ الْعَنَاصِرِ الْمُتَشَاكِسَةِ وَالْاَمْثَالِ الْمُتَشَابِهَةِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَدَقِّ الْاَرَقِّ وَتَوْزِينُهَا بِهٰذَا الْمِيزَانِ الْحَسَّاسِ الْجَسَّاسِ وَتَمْيِيزُهَا بِهٰذِهِ التَّعَيُّنَاتِ الْمُزَيَّنَةِ الْمُنْتَظَمَةِ وَخَلْقُ الْمُخْتَلِفَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْحَيَوِيَّةِ مِنَ الْبَسِيطِ الْجَامِدِ الْمَيِّتِ كَالْاِنْسَانِ بِجِهَازَاتِهِ مِنَ النُّطْفَةِ وَالطَّيْرِ بِجَوَارِحِهِ مِنَ الْبَيْضَةِ وَالشَّجَرَةِ بِاَعْضَائِهَا مِنَ النُّوَاةِ وَالْحَبَّةِ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ كُلَّ شَيْءٍ بِاِرَادَتِهِ تَعَالٰى وَاِخْتِيَارِهِ وَقَصْدِهِ وَمَشِيئَتِهِ سُبْحَانَهُ كَمَا اَنَّ تَوَافُقَ الْاَشْيَاءِ فِى اَسَاسَاتِ الْاَعْضَاءِ النَّوْعِيَّةِ وَالْجِنْسِيَّةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ صَانِعَ تِلْكَ الْاَفْرَادِ وَاحِدٌ اَحَدٌ كَذٰلِكَ اَنَّ تَمَايُزَهَا بِالتَّشَخُّصَاتِ الْمُتَمَايِزَاتِ وَالتَّعَيُّنَاتِ الْمُنْتَظَمَةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ ذٰلِكَ الصَّانِعَ الْوَاحِدَ الْاَحَدَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
بو فقره، إرادهِٔ إلٰهيهنڭ دليللرندن پك چوق كلّى حجّتلرى إحتوا ايدن بر تك كلّى و اوزون دليلدر. مئالنڭ قيصه بر ترجمهسى ايچنده إراده و
— 930 —
إختيار و مشيئتِ إلٰهيهيى غايت قطعى إثبات ايدن بر دليلى بيان ايدرز. هم علمِ إلٰهينڭ بتون مذكور دليللرى، عينًا إرادهنڭ دخى دليليدر. چونكه هر مصنوعده علم و إرادهنڭ برابر جلوهلرى، أثرلرى گورونويور.
بو عربى فقرهنڭ قيصهجه مئالى:
يعنى، هر شى اونڭ إراده و مشيئتيله اولور. ايستديگى اولور، ايستهمديگى اولماز. هر نه ايسترسه ياپار. ايستهمزسه، هيچ بر شى اولماز. بر حجّت شودر: گورويورز كه، بو مصنوعاتڭ هر برى معيّن ذاتى، مخصوص صفتى، آيرى خصوصى ماهيتى، ممتاز فارقهلى صورتى، حدسز إمكانات و باشقه طرزلرده اولابيلير، تشويشجى إحتمالات ايچنده، نتيجهسز چوق يوللرده و سيل گبى آقان و قاريشديران و بربرينه ضد عنصرلرڭ مداخلهلرى ايچنده و سهو و إلتباسه سببيت ويرن و بربرينه بڭزهين أمثاللرى ايچنده بو قارمهقاريشيق حاللره قارشى، او هر بر مصنوعى اينجه، تام، دوزگون بر نظام آلتنه آلمق و حسّاس، جسّاس، مكمّل بر ئولچو و ميزانله هر عضوينى و جهازينى طارتمق، طاقمق و يوزينه سوسلى، دوزگون بر سيما، بر تشخّص ويرمك و بربرينه مخالف أعضالرينى بسيط، جامد، ئولو بر مادّهدن ذىحيات اولارق غايت صنعتلى ياراتمق.. مثلا إنسانى آيرى آيرى يوز جهازاتى ايله بر قطره صودن ايجاد ايتمك و قوشى پك چوق آلات و مختلف جهازلريله بر بسيط يمورطهدن إنشا ايدوب معجزاتلى صورت گيديرمك و آغاجى دال، بوداق و متنوّع أعضا و أجزاسيله بسيط، جامد "قاربون، آزوت، مولّد الماء، مولّد الحموضه"دن تركّب ايدن بر كوچك چكردكدن چيقارمق، منتظم، ميوهلى بر شكل گيديرمك، ألبته و ألبته بداهتله، شبههسز قطعيتله وجوب و ضرورت و لزوم درجهسنده إثبات ايدر كه؛ او هر بر مصنوعه بتون ذرّات و أجزاسيله و صورت و ماهيتيله بر قديرِ مطلقڭ إراده و مشيئتيله و إختيار و قصديله او مخصوص، مكمّل
— 931 —
وضعيت ويريلييور. و هر شيئه شامل بر إرادهنڭ تحتِ حكمندهدر. و بو تك مصنوعڭ بو شبههسز طرزده إرادهِٔ إلٰهيهيه دلالتى گوسترييور كه، بتون مصنوعات حدسز، نهايتسز و گونش و گوندوز گبى ظاهر بر قطعيتده، هر شيئه شامل إرادهِٔ إلٰهيهيه، عددلرنجه شهادتلر و بر قديرِ مريدڭ وجوبِ وجودينه حدسز حجّتلردر.
هم علمِ إلٰهينڭ سابقًا مذكور بتون دليللرى، عينًا إرادهنڭ دخى دليللريدر. چونكه، ايكيسى قدرتله برابر ايش گورويورلر. برى بريسز اولماز. هر بر نوعڭ و جنسڭ أفرادى، أعضاءِ نوعيه و جنسيهده توافقلرى ناصل دلالت ايدر كه صانعلرى بردر، واحددر، أحددر.. اويله ده: يوزلرينڭ سيمالرى حكمتلى بر طرزده بربرندن فارقهلى و آيرى اولماسى قطعى دلالت ايدر كه: او صانعِ واحدِ أحد، بر فاعلِ مختاردر. إراده و إختيار و مشيئت و قصد ايله هر شيئى ياراتير.
ايشته إرادهيه دائر تك و كلّى بر دليلى بيان ايدن مذكور عربى فقرهنڭ قيصهجه مئالنڭ ترجمهسى بيتدى. إرادهيه دائر پك چوق مهمّ نكتهلرى، علم مسئلهسى گبى يازمق نيّت ايتمشدم. فقط سملى خستهلق دماغمه تام يورغونلق ويرديگى ايچون باشقه وقته تأخير ايديلدى.
قدرته دائر عربى فقرهسى:
اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُحِيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ الْاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ فِيهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ الْاِنْسَانُ بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ
— 932 —
الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِمْتِثَالِ وَ بِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزِّى وَ بِسِرِّ اِنْقِلَابِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلٰى حُكْمِ الْوَسَائِلِ الْمُسَهِّلَاتِ وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ الْاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ فَخَالِقُهَا هُوَ خَالِقُ هٰذِهِ بِالْحَدْسِ الشُّهُودِىِّ وَ بِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَالْاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُحِيطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ فِى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا فِيهَا بِمَوَازِينِ عِلْمِهِ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَاتِيرِ حِكْمَتِهِ وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْاٰنَ الْعِزَّةَ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ الْاَثِيرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْاٰنِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلٰى صَحِيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اَنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لَا النَّمْلَةُ مِنَ الْفِيلَةِ وَ لَا الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لَا النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ فِى اِيجَادِ الْاَشْيَاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلَالَةِ فِى اِلْتِبَاسِ التَّشْكِيلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالَاتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا الْاَوْهَامُ كَذٰلِكَ اَثْبَتَتْ لِاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَا اِلٰهَ ِالَّا هُوَ اللّٰهُ اَكْبَرُ
— 933 —
بو پك عظيم مسئلهِٔ قدرته دائر عربى فقرهنڭ قيصهجه مئالنڭ بر نوع ترجمهسندن أوّل، قلبه إخطار ايديلن بر حقيقتى بيان ايدرز. شويله كه:
قدرتڭ وجودى، كائناتڭ وجودندن داها زياده قطعيدر. بلكه بتون مخلوقات، هر برى هم برابر او قدرتڭ مجسّم كلماتيدر. اونڭ عين اليقين وجودينى گوستررلر. اونڭ موصوفى اولان قديرِ مطلقه عددلرنجه شهادتلر ايدرلر. داها حجّتلرله او قدرتڭ إثباتنه إحتياج يوقدر. بلكه ايمانده أڭ أهمّيتلى بر أساس، حشر و نشرڭ أڭ قوّتلى بر تمل طاشى و چوق مسائلِ ايمانيه و حقائقِ قرآنيهيه أڭ لزوملى بر مدار اولان و
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ دعوا ايتديگى و بتون عقللر اوڭا يول بولامدقلرندن، حيرتده، عجزده، بر قسمى إنكارده قالدقلرى قدرته عائد بر دهشتلى حقيقتڭ إثباتى لازمدر.
ايشته او أساس، او تمل، او مدار، او دعوا، او حقيقت ايسه مذكور آيتڭ مئاليدر. يعنى: "أى جنّ و إنس! بتون سزلرڭ ياراديلماڭز، ايجاديڭز و حشرده إحياڭز، ديريلتيلمهڭز؛ بر تك نفسڭ ايجادى گبى قدرتمه قولايدر." بر بهارى، تك بر چيچك مِثللو سهولتله ايجاد ايدر. جزئى، كلّى، كوچك، بيوك، آز، چوق؛ او قدرته نسبةً فرقلرى يوقدر. سيّارهلرى، ذرّهلر گبى قولاى دونديرر.
ايشته مذكور عربى فقره، يالڭز بو دهشتلى مسئلهيه "طوقوز باصامق" ايله پك قطعى و قوّتلى بر حجّتى بيان ايدر. غايت قيصه بر مئالى شودر: باصامغڭ أساسنه إشارت ايدن:
اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُحِيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ
— 934 —
نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ الْاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ فِيهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ الْاِنْسَانُ
يعنى: هر شيئه قدير اويله بر قدرتى وار كه؛ بتون أشيايى إحاطه ايتمش و ذاتِ واجب الوجوده لزومِ ذاتى ايله و فنِّ منطق تعبيرنجه ضروريتِ ناشئه ايله لازمدر، واجبدر، إنفكاكى محالدر، إمكانى يوقدر. مادام بويله بر لزومله بويله بر قدرت ذاتِ أقدسدهدر، ألبته اونڭ ضدّى اولان عجز هيچ بر جهتله ايچنه گيرهمز، ذاتِ قديره عارض اولاماز. مادام بر شيده مرتبهلرڭ بولونماسى، اونڭ ضدّى ايچنه گيرمهسى ايلهدر. مثلا؛ حرارتڭ درجه و مرتبهلرى صوغوغڭ گيرمهسى و گوزللگڭ ايسه چركينلگڭ مداخلهسى ايله اولماسى و بو ذاتى قدرته ضد اولان عجز، اوڭا ياناشماسى هيچ بر جهتله إمكانى يوق. ألبته او قدرتِ مطلقهده مرتبهلر بولونماز. مادام مرتبهلر اونده بولونماز؛ ألبته او قدرته نسبةً ييلديزلر، ذرّهلر مساوى و جزء و كلّ و بر فرد و بتون نوع او قدرته قارشى فرقلرى يوقدر. و بر چكردك و قوجه آغاجى و كائنات و إنسان و بر نفسى ديريلتمهسى و حشرده بتون ذىروحلرڭ إحياسى، او قدرته نسبةً مساويدرلر و قولايدر. بيوك كوچك، آز چوق؛ فرقى يوقدر. بو حقيقته قطعى شاهد، خلقتِ أشياده گورديگمز كمالِ صنعت، نظام، ميزان، تمييز، كثرت، سرعتِ مطلقهده سهولتِ مطلقه و تام قولايلقدر.
برنجى باصامق اولان:
بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ
مئالى، بو مذكور حقيقتدر.
— 935 —
ايكنجى باصامق:
وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِمْتِثَالِ
در.
بونڭ ايضاح و تفصيلاتنى، اوننجى سوزڭ آخرينه و يگرمى طوقوزنجى سوزه و يگرمنجى مكتوبه حواله ايدوب قيصهجه بر إشارت ايدرز. أوت ناصلكه نورانيت جهتيله گونشڭ ضياسى و عكسى، قدرتِ ربّانيه ايله دڭز يوزينه و بتون قبارجقلرينه گيرمهسى، بر تك جام پارچهسنه گيرمهسى گبى قولايدر، ايكيسى مساويدر. اويله ده ذاتِ نور الأنوارڭ نورانى قدرتى دخى گوكلرى، ييلديزلرى ياراتماسى، دونديرمسى؛ سينكلرڭ، ذرّهلرڭ ايجادى و دونديرمسى گبى اوڭا قولايدر، آغير گلمز.
هم ناصلكه شفّافيت خاصّهسيله بر تك آيينهجكده و بر گوز ببگنده گونشڭ مثالى صورتى قدرتِ إلٰهيه ايله بولونور، عين قولايلقله بتون پارلاق شيلره و قطرهلره و شفّاف ذرّهجكلره و دڭز يوزلرينه او عكسى و ايشيغى أمرِ إلٰهى ايله ويريلير. عينًا اويله ده؛ مصنوعاتڭ ملكوتيت و ماهيت يوزلرى شفّاف و پارلاق اولماسندن، قدرتِ مطلقهنڭ جلوهسى، تأثيرى بر تك نفسڭ ايجادنده بولونماسى قولايلغى درجهسنده بتون حيواناتى ياراتير. آز چوق، بيوك كوچك، فرق يوق.
هم ناصلكه طاغلرى طارتهجق درجهده غايت بيوك و تام حسّاس بر ترازىيه ايكى مساوى جويز قونولسه، بر كوچك چكردك بر جويزه علاوه ايديلسه، ترازينڭ بر گوزى طاغ باشنه، بر گوزى ده درين درهيه اينديرمهسى قولايلغى درجهسنده، او ايكى جويز يرينه ايكى مساوى طاغ ميزانڭ ايكى گوزينه قونولسه بريسنه بر جويز علاوهسيله بر طاغى گوكلره قالديرر، بر طاغى درهلره اينديرر. عينًا اويله ده؛ علمِ كلامڭ تعبيرنجه "إمكان، مساوى الطرفَيْن"در. يعنى، واجب و ممتنع اولميان، بلكه
— 936 —
ممكن و محتمل اولان شيلرڭ وجود و عدملرى، بر سبب بولونمازسه مساويدر، فرقلرى يوقدر. بو إمكان و مساواتده آز چوق، بيوك كوچك بردرلر. ايشته مخلوقات ممكندرلر و إمكان دائرهسنده وجود و عدملرى مساوى اولماسندن، واجب الوجودڭ حدسز قدرتِ أزليهسى بر تك ممكنه وجود ويرمهسى قولايلغنده بتون ممكناتڭ وجودى، عدمڭ موازنهسنى بوزار، هر شيئه لايق بر وجودى گيديرر. و وظيفهسى بيتمش ايسه، ظاهرى وجود لباسنى چيقارييور، صورتا عدمه، بلكه دائرهِٔ علمدهكى معنوى وجوده گوندرر. ديمك أشيا، قديرِ مطلقه ويريلسه؛ بهار بر چيچك قدر، بتون إنسانلرڭ حشرده إحيالرى بر نفس قدر قولاى اولور. أگر أسبابه إسناد ايديلسه، بر چيچك بر بهار قدر و بر سينك بتون حيوانات قدر مشكلاتلى اولور.
هم ناصلكه إنتظام سرّيله، بر قوجه سفينه ويا طيّارهيى بر پارمغى دوگمهسنه طوقونمق ايله حركته گتيرمهسى، بر ساعتڭ زنبرگنه آناختارله پارمق طوقونمسيله حركته گيرمهسى درجهسنده قولاى و راحتدر. عينًا اويله ده؛ علمِ أزلينڭ دستورلريله و حكمتِ سرمديهنڭ قانونلريله و إرادهِٔ ربّانيهنڭ كلّى جلوهلرى و معيّن اصوللريله هر شيئه كلّى و جزئى، بيوك كوچك، آز چوق بر معنوى قالب، بر خصوصى مقدار، بر خاص حدود ويريلديگندن، تام إنتظامِ علمى و إراده قانونى ايچندهدرلر. ألبته قديرِ مطلق حدسز قدرتيله منظومهِٔ شمسيهيى چويرمهسى و أرض سفينهسنى مدارِ سنويسنده گزديرمهسى، بر جسدده قانى و قاندهكى كريواتِ حمرا و بيضايى و او كرهجكلردهكى ذرّهلرى نظاملى، حكمتلى چويرمهسى درجهسنده سهولتلى و قولايدر كه؛ بر إنسانى كائنات سيستمنده خارقه جهازلريله بر قطره صودن بردن زحمتسز ياراتير. ديمك او أزلى و حدسز قدرته إسناد ايديلسه؛ بو كائناتڭ ايجادى، بر إنسانڭ ايجادى قدر سهولت پيدا ايدر، قولاى اولور. أگر
— 937 —
اوڭا ويريلمزسه؛ بر تك إنسانى، عجيب جهازلرى و طويغولريله ياراتمق، كائنات قدر مشكلاتلى اولور.
هم ناصلكه إطاعت و إمتثال و أمر ديڭلهمك سرّيله؛ بر قوماندان بر "آرش" أمريله بر نفرى هجومه سَوق ايتديگى گبى.. عين أمرله قوجه بر مطيع اوردويى دخى قولايجه هجومه تحريك ايدر. عينًا اويله ده: إرادهِٔ إلٰهى قانونلرينه كمالِ إطاعتده و تكوينى أمرِ ربّانينڭ إشارتنه أمربر نفر و أمر قولى مِثللو فطرى مَيل و شوق ايچنده و علمِ أزلى و حكمتڭ تعيين ايتدكلرى خطِّ حركت دستورلرى دائرهسنده و اوردو نفرلرندن بيڭ درجه زياده إطاعتلى و أمر ديڭلر و أمر قولى حكمنده اولان مصنوعات، خصوصًا ذىحياتلردن بر تك فردى، "عدمدن هايدى وجوده چيق، وظيفه باشنه گير!" دييه أمرِ ربّانى ايله و علمڭ تعيين ايتديگى طرزده و إرادهنڭ تخصيص أيلديگى صورتده قدرت اوڭا مخصوص بر وجود گيديروب، ألنى طوتوب، ميدانه چيقارمق قولايلغنده بهاردهكى ذىحياتڭ اوردوسنى عين قوّت و قدرتله ايجاد ايدر، وظيفهلر ويرر. ديمك هر شى او قدرته إسناد ايديلسه؛ بتون ذرّات اوردوسنڭ و ييلديزلر فرقهلرينڭ ايجادى، بر ذرّه بر تك ييلديز قدر قولاى و سهولتلى اولور. أگر أسبابه إسناد ايديلسه بر ذىحياتڭ گوز ببگنده و دماغندهكى ذرّهنڭ عجيب وظيفهلرينى يرينه گتيرهجك بر قابليتله ياراديلماسى، حيوانات اوردوسى قدر مشكلاتلى و زحمتلى اولور.
اوچنجى باصامق:
وَبِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ
در. قيصهجق إشارتلرله مئالنه باقهجغز. يعنى، ناصلكه بر پادشاه و قوماندانِ أعظم، حاكميتنڭ واحديتى و بتون رعيتى يالڭز اونڭ أمرلرينه گوره حركتى جهتيله؛ او حاكمِ أعظم، قوجه مملكتى و بيوك ملّتى إداره ايتمهسى، بر كوى أهلنى إداره ايتمك قدر قولاى اولور. چونكه حكمده واحديت إعتباريله؛ أفرادِ ملّت عينًا
— 938 —
عسكر نفراتى گبى تسهيلاته وسيله اولوب، قولايجه أمرلر، قانونلر تطبيق ايديلير. أگر مختلف حاكملره بيراقيلسه؛ چوق كشماكشه دوشمهسيله برابر، بر تك كويڭ بلكه بر خانهنڭ او مملكت قدر إدارهسى مشكل اولور. هم او إطاعتلى ملّت، بر تك قوماندانه باغلانماسى حيثيتيله؛ هر بر فردِ نفر گبى، او قوماندانڭ قوّتنه و جهازات دپولرينه و اوردوسنه طايانديغى بر قوّت ايله بر شاهى أسير ايدهبيلير، بيڭ درجه شخصى قوّتندن زياده ايش گورهبيلير. اونڭ او پادشاهه إنتسابى حدسز بر قوّتى و إقتدارى اولوب پك بيوك ايشلر ياپار. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او بيوك قوّت گيدر، كندى بيلگندهكى جزئى قوّتيله و بلندهكى آز جبخانه و فشنكلرى مقدارنجه ايش گورهبيلير. يوقسه إنتساب قوّتنه طايانان مذكور عسكرڭ گورديگى بتون ايشلر اوندن ايستهنيلسه، بيلگنده بر اوردو قوّتى و بلنده پادشاهڭ جبخانهلر آنبارى بولونمق گركدر.
عينًا اويله ده: سلطانِ أزل و أبد، صانعِ قدير، واحديتِ سلطنت و حاكميتِ مطلقه جهتيله، كائناتى بر شهر قولايلغنده و بر بهارى بر باغچه سهولتنده و حشرده بتون ئولمشلرى إحيا ايتمك، او باغچه آغاجلرينڭ ياپراق، چيچك، ميوهلرينى گلن بهارده ياراتمق قولايلغنده ياپار. و قولايجه بر سينگى، قوجه قارتال قوشى سيستمنده ياراتير. و سهولتله بر إنسانى بر كوچك كائنات حكمنه گتيرر. أگر أسبابه ويريلسه؛ بر ميقروب بيڭ گرگدان، بر ميوه بر بيوك آغاج قدر مشكلاتلى اولور. و بلكه ذىحياتڭ بدننده عجيب وظيفهلرى گورن هر بر ذرّهيه هر شيئى گورهجك بر گوز و هر شيئى بيلهجك بر علم ويريلمك لازمدر كه، او اينجه و مكمّل وظيفهِٔ حياتيهيى ياپابيلسين.
هم وحدتده يُسر و سهولت و قولايلق او درجهيه گلير. ناصلكه بر اوردو تجهيزاتى بر تك ألدن، بر تك فابريقهدن گلمهسيله، بر تك نفرڭ تجهيزاتِ عسكريهسى
— 939 —
گبى قولايلاشير، أگر آيرى آيرى أللر قاريشسه و مختلف جهازات هر برى باشقه فابريقهدن آلينسه، او وقت بر تك نفر تجهيزاتى، كميت نقطهسنده بيڭ مشكلاتله تدارك ايديلهبيلير، متعدّد آمر و ضابطلر قاريشديغى جهتيله بيڭ نفر قدر صعوبت پيدا ايدر. هم بيڭ نفرڭ إدارهسى و قوماندانلغى بر تك ضابطه ويريلسه، بر جهتده بر نفر قدر قولاى اولور، أگر اون ضابطه ويا نفرلره بيراقيلسه، پك قاريشق و مشكل دوشر. عينًا اويله ده؛ هر شى واحدِ أحده ويريلسه، بر تك شى گبى قولاى اولور. أگر أسبابه إسناد ايديلسه، بر تك ذىحيات، زمين قدر مشكل، بلكه إمكانسز اولور. ديمك وحدتده قولايلق، وجوب و لزوم درجهسنه گلير. و كثرتلى أللر قاريشمقده صعوبت، إمكانسزلق درجهسنه دوشر.
رسالهِٔ نور مكتوباتنده دينيلديگى گبى، أگر گيجه - گوندوزدهكى تبدّلاتى و ييلديزلرڭ حركاتى و سنهدهكى گوز، قيش، بهار، ياز گبى موسملرڭ تحوّلاتى بر تك مدبّره و آمره بيراقيلسه؛ او قوماندانِ أعظم، بر نفرى اولان كُرهِٔ أرضه أمر ايدر كه: "قالق، دون، گز!" او ده، او إلتفات و أمرڭ نشئه و سَوينجندن مجذوب مولوى گبى ايكى حركتيله يومى و سنوى تحوّلاته و ييلديزلرڭ ظاهرى و خيالى حركتلرينه غايت قولايجه بر وسيله اولوب وحدتدهكى تام سهولت و غايت قولايلغى گوسترر. أگر او تك آمره دگل، بلكه أسبابه و ييلديزلرڭ كيفلرينه بيراقيلسه و أرضه "سن طور، گزمه" دينيلسه؛ او حالده، أرضدن بيڭلر درجه بيوك، بيڭلر ييلديزلر و گونشلر، هر گيجه و هر سنه ميليونلر و ميليارلر سنهلك مسافهلرى كسمك و گزمكله موسملر و گيجه گوندوز گبى او وضعيتِ أرضيه و سماويه حصول بولابيلير. و إمكانسزلق و محاليت درجهسنده مشكل و صعوبتلى دوشر.
اوچنجى باصامقدهكى وَتَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ كلمهسى، پك بيوك و چوق اينجه و درين و غايت گنيش بر حقيقته إشارت ايدر. اونڭ ايضاح و إثباتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب، غايت قيصه بر تمثيل ايله بر تك نكتهسنى بيان ايدهجگز.
— 940 —
أوت ناصلكه گونش، ضياسيله عموم زمينى ايشيقلانديروب واحديته بر مثال اولديغى گبى، آيينه گبى مقابلندهكى هر شفّاف شيده تمثالى و عكسى و يدى رنكلى ضياسيله و ذاتنڭ صورتيله بولونوب أحديته دخى بر مثال تشكيل ايدر. أگر گونشڭ علمى و قدرتى و إختيارى اولسه ايدى و جام پارچهلرينڭ و ايچنده گونشجكلر گورونن قطرهلرڭ و قبارجقلرڭ قابليتلرى بولونسه ايدى؛ إرادهِٔ إلٰهيهنڭ قانونيله هر بريسنده و ياننده تمثاليله و صفتلريله تام بر گونش بولونوب، سائر يرلرده بولونماسى اونڭ تصرّفاتنه هيچ نقصان ويرميهرك قدرتِ ربّانيهنڭ أمريله، تأثيريله، حكميله پك بيوك ظهوراته سبب اولارق، أحديتدهكى فوق العاده قولايلق و سهولتى گوسترر.
عينًا اويله ده؛ صانعِ ذو الجلال، واحديت إعتباريله بتون أشيايى إحاطه ايدن علم و إرادهسى و قدرتيله باقار و حاضر و ناظر اولديغى گبى، أحديت جهتيله و تجلّيسيله هر شيئڭ، خصوصًا ذىحياتڭ ياننده إسملرى و صفتلريله بولونور كه؛ قولايجه، بر آنده سينگى قارتال سيستمنده، بر إنسانى كوچك بر كائنات سيستمنده ايجاد ايدر. و ذىحياتى اويله معجزاتلى بر شكلده ياراتير كه؛ أگر بتون أسباب طوپلانسه، بر بلبلى، بر سينگى ياپامازلر. و بر بلبلى يارادان، بتون قوشلرى يارادان اولابيلير و بر إنسانى خلق ايدن، آنجق كائناتى ايجاد ايدن ذاتدر.
دردنجى و بشنجى باصامق:
وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزِّى
بو ايكى باصامغڭ حقيقتنى عمومه إفاده ايتمك چوق مشكل اولماسندن، يالڭز قيصهجق بر ايكى نكتهسى و مختصر مئالى بيان ايديلهجك. يعنى، وجود مرتبهلرينڭ أڭ قوّتلى و صارصيلماز اولان وجوب مرتبهسنده و أزلى و أبدى درجهسنده بر وجود صاحبى و مادّياتدن
— 941 —
منزّه و مجرّد و بتون ماهيتلره مباين بر ماهيتِ مقدّسهيى طاشييان بر قديرِ مطلقڭ قدرتنه نسبةً، ييلديزلر ذرّهلر گبى و حشر بر بهار مِثللو و حشرده بتون إنسانلرى ديريلتمهسى بر نفسڭ إحياسى درجهسنده قولايدر. چونكه وجود طبقهلرندن قوّتلى بر نوعڭ بر طيرناغى، خفيف بر طبقهنڭ بر طاغنى ألنه آلير، چويرر. مثلا؛ قوّتلى وجودِ خارجيدن بر آيينه و قوّهِٔ حافظه، ضعيف و خفيف اولان وجودِ مثالى و معنويدن يوز طاغى و بيڭ كتابى ايچنه آليرلر و چويرهبيليرلر. ايشته وجودِ مثالى نه درجه قوّتجه وجودِ خارجيدن آشاغى ايسه، ممكناتڭ حادث و عارضى وجودلرى دخى أزلى، سرمدى، واجب بر وجوددن بيڭلر درجه داها آشاغى و خفيفدر كه، او مقدّس وجود، بر ذرّه تجلّيسيله، ممكناتڭ بر عالمنى چويرر. مع التأسّف شيمديلك سملى خستهلق گبى اوچ أهمّيتلى سبب مساعده ايتمدكلرندن، بو پك اوزون حقيقتى و نكتهلرينى رسالهِٔ نوره و باشقه زمانه حواله ايدرز.
آلتنجى باصامق:
وَ بِسِرِّ اِنْقِلَابِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلٰى حُكْمِ الْوَسَائِلِ الْمُسَهِّلَاتِ
يعنى: ناصلكه فنّڭ تعبيرنجه عقدهِٔ حياتيه نامنده بر جلوهِٔ إرادهِٔ إلٰهيهنڭ و أمرِ تكوينىنڭ بر قانونى ايله و او أمر و إرادهنڭ توجّهلريله قوجه بر آغاجڭ شعورسز دال و سرت بوداقلرى، ميوهلرينه و ياپراق و چيچكلرينه زنبرگى و معدهسى حكمندهكى او عقدهِٔ حياتيهدن اونلره گيدهجك لزوملى مادّهلر و أرزاقلره عوائق و موانع و سد اولمازلر، بلكه تسهيلاته وسيله اولويورلر؛ عينًا اويله ده: كائنات و بتون مخلوقاتڭ ايجادنده بتون مانعلر بر جلوهِٔ إراده و توجّهِ أمرِ ربّانىيه قارشى ممانعتى بيراقوب قولايلغه آلَت اولماسندن، قدرتِ سرمديه او تك آغاجى ايجاد قولايلغنده، كائناتى و زميندهكى أنواعِ مخلوقاتى ايجاد ايدر، هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز.
— 942 —
أگر بتون ايجادلر او قدرته ويريلمزسه؛ او وقت او تك آغاجڭ إنشا و إدارهسى، بتون آغاجلر، بلكه زمينڭ ايجادى و إدارهسى قدر مشكل اولاجق. چونكه او زمان هر شى مانع و سد اولور. او حالده بتون أسباب طوپلانسه؛ بر آغاجڭ أمردن، إرادهدن گلن عقدهِٔ حياتيه معدهسندن، زنبرگندن إنتظام ايله ميوه، ياپراق، دال و بوداقلره لازم أرزاق و جهازاتى گوندرهمزلر. إلّا كه، آغاجڭ هر بر جزئنه، حتّى هر بر ذرّهسنه بتون آغاجى و أجزاسنى و ذرّاتنى گورهجك و بيلهجك و يارديم ايدهجك بر گوز، بر إحاطهلى علم، بر خارقه قدرت و فوق العاده معاونت ويريلسين.
ايشته بو بش عدد باصامقلردن چيق، باق. كفر و شركده نه درجه مشكلات، بلكه محالات بولونديغنى و نه قدر عقلدن، منطقدن اوزاق و ممتنع اولديغنى؛ و ايمانده و قرآن يولنده نه قدر سهولت و وجوب درجهسنده قولايلق و نه قدر معقول و مقبول و لزوم درجهسنده قطعى و راحت بر حق و حقيقت بولونديغنى گور، بيل. "الحمد ِللّٰهِ على نعمة الايمان" دى.
(راحتسزلق و صيقنتيلر، بو أهمّيتلى باصامغڭ باقى قسمنى تأخيره سبب اولديلر.)
يدنجى باصامق:
وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ الْاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ
بر إخطار:بو طوقوز باصامقلرڭ حقيقتلرينڭ أساسى و معدنى و گونشى، سورهِٔ إخلاصدن
قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ
آيتلريدر. سرِّ أحديت و صمديت جلوهسندن گلن لمعهلره قيصه إشارتلردر.
— 943 —
بو يدنجينڭ مئالنه بر ايكى نكته ايله غايت مختصر باقوب، تفصيلنى رسالهِٔ نوره حواله ايدرز. يعنى؛ گوز و بيندهكى عجيب وظيفهلرى گورن بر ذرّه، بر ييلديزدن و بر جزء، كلّ مجموعندن.. مثلا؛ دماغ و گوز، إنسانڭ تمامندن و جزئى بر فرد، حسنِ صنعتجه و غرابتِ خلقتجه عموم بر نوعدن و بر إنسان، عجيب جهازلريله كلّى جنس حيواندن و بر فهرسته و پروغرام و قوّهِٔ حافظه حكمنده اولان بر چكردك، مكمّل مصنوعيتى و مخزنيتجه قوجه آغاجندن و بر كوچك كائنات اولان بر إنسان، كمالِ خلقتى و جمعيتلى خارقه جهازلرينڭ بيڭلر عجيب وظيفهلرى گورهجك بر طرزده مخلوقيتى كائناتدن آشاغى دگللر.
ديمك ذرّهيى ايجاد ايدن، ييلديزڭ ايجادندن عاجز قالاماز. و لسان گبى بر عضوى خلق ايدن، ألبته إنسانى قولايجه خلق ايدر. و بر تك إنسانى بويله مكمّل يارادان، هر حالده بتون حيواناتى كمالِ سهولتله ياراتهبيلهجك و گوزيمز اوڭنده ياراتييور. و چكردگى بر ليسته، بر فهرسته، بر دفترِ قوانينِ أمريه، بر عقدهِٔ حياتيه ماهيتنده يارادان، ألبته بتون آغاجلرڭ خالقى اولابيلير. و عالمڭ بر نوع معنوى چكردگى و جمعيتلى ميوهسى اولان إنسانى خلق ايدوب بتون أسماءِ إلٰهيهيه مظهر و آيينه و بتون كائناتله علاقهدار و زمينڭ خليفهسى ياپان ذاتڭ، ألبته و ألبته اويله بر قدرتى وار كه، قوجه كائناتى إنسان ايجادينڭ قولايلغى و سهولتى درجهسنده خلق ايدوب تنظيم ايدر.
اويله ايسه؛ ذرّهنڭ و جزء و جزئى و چكردك و بر إنسانڭ خالقى، صانعى، ربّى كيم ايسه؛ ألبته بداهتله ييلديزلرڭ و نوعلرڭ و كلّ و كلّياتلرڭ و آغاجلرڭ و بتون كائناتڭ خالقى، صانعى، ربّى عينًا اودر. باشقه اولماسى محال و ممتنعدر.
— 944 —
سكزنجى باصامق:
وَبِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَالْاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُحِيطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ فِى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا فِيهَا بِمَوَازِينِ عِلْمِهِ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَاتِيرِ حِكْمَتِهِ
يعنى: إحاطه ايديلن جزئيات و كلّ و كلّياتڭ ايچنده بولونان فردلر و تخملر و چكردكلرڭ، إحاطه ايدن بيوك كلّياته نسبتلرى؛ گويا كوچوجك نمونه و غايت اينجه يازى ايله چوق كوچك قطعهده يازيلمش عين كلّ و كلّياتڭ نسخهلرى، مثاللريدر. اويله ايسه، إحاطه ايدن كلّيات، او جزئيات خالقنڭ قبضهسنده و تمامًا تصرّفنده بولونمق لازمدر. تا علمنڭ ميزانلريله و اينجه قلملريله او بيوك محيطڭ كتابنى، او چوق كوچوجك يوزر قطعهلرده، دفترلرده درج ايدهبيلسين. هم إحاطه ايديلن أجزا و جزئياتڭ محيط ايله نسبتلرى، تمثيللرى، گويا سوت گبى محيطلكدن صاغيلمش قطرهلر.. ويا برى او محيطى صيقمش، او نقطهلر اوندن آقمش. مثلا؛ قاوون چكردگى، اونڭ عموم أطرافندن صاغيلمش بر قطره ويا او كتاب تمامًا ايچنده يازيلمش بر نقطهدر كه؛ فهرستهسنى، ليستهسنى، پروغرامنى طاشييور.
مادام بويلهدر، ألبته او جزئيات و قطرهلر و نقطهلر و فردلر صانعنڭ ألنده، او محيط كلّ و كلّيات بولونمق ألزمدر. تا حكمتنڭ حسّاس دستورلريله او فردلرى، قطرهلرى، نقطهلرى اوندن صاغسين. ديمك بر تك تخمى، بر تك فردى يارادان، ألبته او بيوك كلّ و كلّياتى و اونلرى إحاطه ايدن و اونلردن چوق بيوك اولان ديگر كلّياتلرى و جنسلرى يارادان ينه اودر، باشقه اولاماز. اويله ايسه، بر تك نفسى يارادان، بتون إنسانلرى ياراتهبيلير. و بر تك ئولويى ديريلتن، حشرده بتون جنّ و
— 945 —
إنس ئولولرينى ديريلتهبيلير و ديريلتهجك. ايشته
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ حكمى و دعواسى غايت قطعى و پارلاق بر صورتده حق و عينِ حقيقت اولديغنى گور.
طوقوزنجى باصامق:
وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْاٰنَ الْعِزَّةِ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ الْاَثِيرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْاٰنِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلٰى صَحِيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اِنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لَا النَّمْلَةُ مِنَ الْفِيلَةِ وَ لَا الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لَا النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ فِى اِيجَادِ الْاَشْيَاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلَالَةِ فِى اِلْتِبَاسِ التَّشْكِيلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالَاتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا الْاَوْهَامُ كَذٰلِكَ اَثْبَتَتْ لِاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَا اِلٰهَ ِالَّا هُوَ اللّٰهُ اَكْبَرُ
(بو صوڭ باصامغڭ اوزون بر بيانله مئالنى سويلهمك ايستردم. فقط مع التأسّف كيفى تحكّم و تضييقلردن گلن شدّتلى صيقنتيلر و تسمّمدن گلن ضعفيت و أليم خستهلقلر مانع اولماسندن، مئالنه يالڭز پك قيصه بر إشارتله إكتفايه مجبور اولدم.)
يعنى: ناصلكه فرضا قابلِ إنقسام اولميان و علمِ كلام و فلسفهده جوهرِ فرد نامنى آلان بر ذرّهده، اوندن داها كوچوجك اولان مادّهِٔ أثيريه ذرّهلريله بر قرآنِ عظيم الشان يازيلسه و سماوات صحيفهلرنده دخى ييلديزلر و گونشلرله ديگر بر قرآنِ كبير يازيلسه، ايكيسى موازنه ايديلسه؛ ألبته جوهرِ فرد ذرّهسندن يازيلان خردهبينى
— 946 —
قرآن، گوكلر يوزلرينى يالديزلايان قرآنِ عظيم و كبيردن عجائبجه و صنعتڭ إعجازنده گرى دگل، بلكه بر جهتده ايلرى اولديغى گبى؛ عينًا اويله ده: خالقِ كائناتڭ قدرتنه نسبةً مصنوعيتندهكى غرابت و جزالت نقطهسنده زهره چيچگى، زهره ييلديزندن گرى دگل و قارينجه، فيلدن آشاغى اولماز و ميقروب، گرگداندن خلقتجه داها عجيب و آرى سينگى، خرما آغاجندن فطرتِ عجيبهسيله داها ايلريدر. ديمك بر آرىيى يارادان، بتون حيوانلرى ياراتهبيلير. بر نفسى ديريلتن، حشرده بتون إنسانلرى إحيا ايدوب حشر ميداننده طوپلايهبيلير و طوپلايهجق. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز كه؛ گوزيمز اوڭنده غايت چابوق و قولايلقله هر بهارده حشرڭ يوز بيڭ نمونهلرينى ياراتييور.
صوڭ جملهِٔ عربيهنڭ غايت قيصهجق مئالى شودر: يعنى؛ أهلِ ضلالت، مذكور باصامقلرڭ صارصيلماز حقيقتلرينى بيلمدكلرندن و غايت چابوق و غايت قولايلقله بردن مخلوقات وجوده گلدكلرندن، تشكيلى و بر صانعڭ حدسز قدرتيله ايجادى، تشكّل و كندى كنديلرينه وجود بولمق توهّم ايدوب؛ هيچ بر ذهن، حتّى وهم دخى قبول ايتمديگى و هر جهتله محال و إمكانسز خرافهلرڭ قپوسنى كنديلرينه آچمشلر. مثلا؛ او حالده ذىحياتڭ هر بر ذرّهسنه حدسز بر قدرت، بر علم، هر شيئى گورهجك بر گوز و هر صنعتى ياپابيلهجك بر إقتدار ويرمك لازم گلير. بر تك إلٰهى قبول ايتمهمكله، ذرّهلر عددنجه إلٰههلرى مذهبلرنجه قبول ايتمگه مجبور اولارق جهنّمڭ أسفلِ سافليننه گيرمگه مستحق دوشرلر.
امّا أهلِ هدايت ايسه، گچن باصامقلردهكى قوّتلى حقيقتلر و صارصيلماز حجّتلر، سليم قلبلرينه و مستقيم عقللرينه غايت قطعى قناعت و قوّتلى ايمان و عين اليقين بر تصديق ويرمش كه، شبههسز و وسوسهسز إطمئنانِ قلب ايله إعتقاد ايدرلر كه؛ ييلديزلر، ذرّهلر، أڭ كوچك، أڭ بيوك؛ قدرتِ إلٰهىيه نسبةً فرقلرى يوقدر كه،
— 947 —
گوزيمز اوڭنده بو عجائبلر اولويور. و هر بر عجيبهِٔ صنعت
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ دعواسنى تصديق و حكمى عينِ حق و حقيقت اولديغنه شهادت ايدرلر، لسانِ حال ايله اَللّٰهُ اَكْبَرُ ديرلر. بز دخى اونلرڭ عددنجه اَللّٰهُ اَكْبَرُ ديرز. و شو آيتڭ دعواسنى بتون قوّت و قناعتمزله تصديق و حكمى عينِ حق و نفسِ حقيقت اولديغنه حدسز حجّتلرله شهادت ايدرز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ
وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 948 —
(رسالهِٔ نور نهدر و حقيقتلر مواجههسنده رسالهِٔ نور و ترجمانى نه ماهيتدهدرلر دييه بر تقريضنامهدر)
هر عصر باشنده حديثجه گلهجگى تبشير ايديلن دينڭ يوكسك خادملرى؛ أمرِ دينده مبتدى دگل، متّبعدرلر. يعنى، كنديلرندن و يڭيدن بر شى إحداث ايتمزلر، يڭى أحكام گتيرمزلر. أساسات و أحكامِ دينيهيه و سننِ محمّديهيه (عصم) حرفيًا إتّباع يوليله دينى تقويم و تحكيم و دينڭ حقيقت و أصليتنى إظهار و اوڭا قاريشديريلمق ايستهنيلن أباطلى رفع و إبطال و دينه واقع تجاوزلرى ردّ و إمحا و أوامرِ ربّانيهيى إقامه و أحكامِ إلٰهيهنڭ شرافت و علويتنى إظهار و إعلان ايدرلر. آنجق طورِ أساسىيى بوزمادن و روحِ أصلىيى رنجيده ايتمهدن يڭى ايضاح طرزلريله، زمانڭ فهمنه اويغون يڭى إقناع اصوللريله و يڭى توجيهات و تفصيلات ايله ايفاءِ وظيفه ايدرلر.
بو مأمورينِ ربّانيه، فعلياتلريله و عمللريله ده مأموريتلرينڭ مصدّقى اولورلر. صلابتِ ايمانيهلرينڭ و إخلاصلرينڭ آيينهدارلغنى بِالذّات ايفا ايدرلر. مرتبهِٔ ايمانلرينى فعلًا إظهار ايدرلر. و أخلاقِ محمّديهنڭ (عصم) تام عاملى و مشوارِ أحمديهنڭ (عصم) و حليهِٔ نبويهنڭ (عصم) حقيقى لابسى اولدقلرينى گوستررلر. خلاصه: عمل و أخلاق باقيمندن و سنّتِ نبويهيه (عصم) إتّباع و تمسّك جهتندن اُمّتِ محمّده (عصم) تام بر حسنِ مثال اولورلر و نمونهِٔ إقتدا تشكيل ايدرلر.
— 949 —
بونلرڭ كتاب اللّٰهڭ تفسيرى و أحكامِ دينيهنڭ ايضاحى و زمانڭ فهمنه و مرتبهِٔ علمنه گوره طرزِ توجيهى صددنده يازدقلرى أثرلر، كندى تلقاىِ نفسلرينڭ و قريحهِٔ علويهلرينڭ محصولى دگلدر، كندى ذكا و عرفانلرينڭ نتيجهسى دگلدر. بونلر، طوغريدن طوغرىيه منبعِ وحى اولان ذاتِ پاكِ رسالتڭ (عصم) معنوى إلهام و تلقيناتيدر. جلجلوتيه و مثنوئِ شريف و فتوح الغيب و أمثالى آثار هپ بو نوعدندر. بو آثارِ قدسيهيه او ذواتِ عاليشان آنجق ترجمان حكمندهدرلر. بو ذواتِ مقدّسهنڭ، او آثارِ بَرْگُزيِدهنڭ تنظيمنده و طرزِ بياننده بر حصّهلرى واردر؛ يعنى بو ذواتِ قدسيه، او معنانڭ مظهرى، مرآتى و معكسى حكمندهدرلر.
رسالهِٔ نور و ترجماننه گلنجه:بو أثرِ عالىشانده شيمدىيه قدر أمثالنه راستلانمامش بر فيضِ علوى و بر كمالِ نامتناهى موجود اولديغندن و هيچ بر أثرڭ نائل اولماديغى بر شكلده مشعلهِٔ إلٰهيه و شمسِ هدايت و نيّرِ سعادت اولان حضرتِ قرآنڭ فيوضاتنه وارث اولديغى مشهود اولديغندن؛ اونڭ أساسى نورِ محضِ قرآن اولديغى و أولياء اللّٰهڭ آثارندن زياده فيضِ أنوارِ محمّدىيى (عصم) حامل بولونديغى و ذاتِ پاكِ رسالتڭ اوندهكى حصّه و علاقهسى و تصرّفِ قدسيسى أولياء اللّٰهڭ آثارندن زياده اولديغى و اونڭ مظهرى و ترجمانى اولان معنوى ذاتڭ مظهريتى و كمالاتى ايسه او نسبتده عالى و أمثالسز اولديغى گونش گبى آشكار بر حقيقتدر.
أوت او ذات داها حالِ صباوتده ايكن و هيچ تحصيل ياپمهدن ظواهرى قورتارمق اوزره اوچ آيلق بر تحصيل مدّتى ايچنده علومِ أوّلين و آخرينه و لدنّيات و حقائقِ أشيايه و أسرارِ كائناته و حكمتِ إلٰهيهيه وارث قيلنمشدر كه، شيمدىيه قدر بويله مظهريتِ عليايه كيمسه نائل اولمامشدر. بو خارقهِٔ علميهنڭ أشى أصلا
— 950 —
مسبوق دگلدر. هيچ شبهه ايديلهمز كه؛ ترجمانِ نور، بو حاليله باشدن باشه عفّتِ مجسّمه و شجاعتِ خارقه و إستغناىِ مطلق تشكيل ايدن خارق العاده متانتِ أخلاقيهسى ايله بِالذّات بر معجزهِٔ فطرتدر و تجسّم ايتمش بر عنايتدر و بر موهبهِٔ مطلقهدر.
او ذاتِ ذىخوارق داها حدِّ بلوغه ايرمهدن بر علّامهِٔ بىعديل حالنده بتون جهانِ علمه ميدان اوقومش، مناظره ايتديگى أربابِ علومى إلزام و إسكات ايتمش، هر نرهده اولورسه اولسون واقع اولان بتون سؤاللره مطلق بر إصابتله و أصلا تردّد ايتمهدن جواب ويرمش، اون درت ياشندن إعتبارًا استادلق پايهسنى طاشيمش و متماديًا أطرافنه فيضِ علم و نورِ حكمت صاچمش، ايضاحلرندهكى اينجهلك و درينلك و بيانلرندهكى علويت و متانت و توجيهلرندهكى درين فراست و بصيرت و نورِ حكمت، أربابِ عرفانى شاشيرتمش و حقّيله "بديع الزمان" عنوانِ جليلنى بخش ايتديرمشدر. مزاياىِ عاليه و فضائلِ علميهسيله ده دينِ محمّدينڭ (عصم) نشرنده و إثباتنده بر كمالِ تام حالنده رونما اولمش اولان بويله بر ذات ألبته سيّد الأنبيا حضرتلرينڭ (عصم) أڭ يوكسك إلتفاتنه مظهر و أڭ عالى حمايه و همّتنه نائلدر. و شبههسز او نبىِّ أقدسڭ (عصم) أمر و فرمانيله يوروين و تصرّفيله حركت ايدن و اونڭ أنوار و حقائقنه وارث و معكس اولان بر ذاتِ كريم الصفاتدر.
أنوارِ محمّديهيى (عصم) و معارفِ أحمديهيى (عصم) و فيوضاتِ شمعِ إلٰهىيى أڭ مشعشع بر شكلده پارلاتماسى و قرآنى و حديثى اولان إشاراتِ رياضيهنڭ كنديسنده منتهى اولماسى و خطاباتِ نبويهيى (عصم) إفاده ايدن آياتِ جليلهنڭ رياضى بيانلرينڭ كندى اوزرنده طوپلانماسى دلالتلريله، او ذات
— 951 —
خدمتِ ايمانيه نقطهسنده رسالتڭ بر مرآتِ مجلّاسى و شجرهِٔ رسالتڭ بر صوڭ ميوهِٔ منوّرى و لسانِ رسالتڭ إرثيت نقطهسنده صوڭ دهانِ حقيقتى و شمعِ إلٰهينڭ خدمتِ ايمانيه جهتنده بر صوڭ حاملِ ذىسعادتى اولديغنه شبهه يوقدر.
اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهنڭ الحجة الزهرا و زهرة النور اولان تك درسنى ديڭلهين نور شاكردلرى نامنه
أحمد فيضى، أحمد نظيف، صلاح الدين، زبير، جيلان، صونغور، طابانجهلى
بنم حصّهمى حدّمدن يوز درجه زياده ويرمهلريله برابر، بو إمضا صاحبلرينڭ خاطرلرينى قيرمغه جسارت ايدهمدم. سكوت ايدهرك او مدحى رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ شخصِ معنويسى نامنه قبول ايتدم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 952 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
چوق سَوْگيلى، چوق مبارك، چوق قيمتدار، چوق مشفق استاديمز أفنديمز حضرتلرينه!
أى إرادهِٔ جزئيهسنى تماميله ترك ايدوب هر امورينى إرادهِٔ ربّانيهيه بيراقان و هر ظاهرى مصيبت و صيقنتيده قدرِ إلٰهينڭ مرحمت و حكمتنى گوروب كمالِ توكّل و تسليميتله او جلوهِٔ ربّانيهنڭ دخى نتائجنى صبر ايله بكلهين محترم استاد! بعض يرلرده، أهلِ ايمانڭ نقطهِٔ إستنادينڭ ييقيلمغه باشلاديغى و بر قسم أسباب و نشريات، ايمانڭ أركاننه قارشى مخالف جبهه آلوب، اللّٰهى إنكار ايدن إنسانلر علنًا و تفاخرله طولاشديغى و قرآنڭ أوامرينه مخالف حركت ايتمك و معنوى قوّتلره اينانمامق، ايجاد و تصنيع حقّنى شعورسز، كور، صاغير طبيعته ويرمك بر شعارِ مدنيت و عرفان و منوّرلك تلقّى ايديلديگى يوركلر تيترهتن شو دهشتلى عصرده، قرآنڭ بر معجزهِٔ معنويهسى اولان رسالهِٔ نورى تأليف ايدهرك مضطرب و ايمان آبِ حياتنه محتاج پك چوق بيچاره گوڭللره پانزهر حكمنده اولان دوالرينى ويرهرك اونلره سعادتِ أبديهيى مژدهلهين و دعوالرينى غايت قطعى برهان و حجّتلرله إثبات ايدن، حقيقت جادّهِٔ كبراسنده قدسى و معزّز رهبريمز و اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّيله رسالهِٔ نور ايله ايمانلرينى قورتاران يوز بيڭلر نور طلبهسنڭ حسناتنڭ بر مِثلى دفترِ أعمالنه گچن فضيلتمَاٰب أفنديمز!
ناصلكه جنابِ حق، دڭزلى حپسنڭ صيقنتيلرينى هيچه اينديرهجك درجهده شفابخش اولان ميوه رسالهسنى اوراده إحسان ايتمش و گلڭ چيچگندهكى غايت شيرين رايحهسى، تيكننڭ آجيسنى هيچه بيراقديغى گبى، فانى صيقنتيلريڭزى
— 953 —
إزاله ايتمشدى؛ عينًا اويله ده، ينه كريم اولان رحيمِ ذو الجمال حضرتلرى، دڭزلى حپسنڭ بر آيلق صيقنتيسنه بر گونلك مادّى إضطرابى مقابل گلن بو آفيون حپسخانهسنده سز سَوْگيلى استاديمز أليله ترياق و پانزهر حكمنده توحيد، تحميد و إستعانه و رسالتِ محمّديهيى (عصم) تصديق و معظّم حجّتلرينى إحسان ايتمش بولونويور. اوقومق و يازمغى رسالهِٔ نورڭ فيضيله اوگرنن چوق قصورلى طلبهلريڭز بزلر، بو اوچ كوچك رسالهيى (چام چكردگنڭ قوجه چام آغاجنڭ فهرستهسنى، پروغرامنى ايچنده صاقلاديغى مِثللو) هم رسالهِٔ نورڭ حقّانيتنڭ قطعى بر حجّتى، هم بر نوع خلاصة الخلاصهسى اولارق تلقّى ايتدك.
فضائلنى تعريفدن عاجز بولونديغمز، فقط اوقوماسى روحمزده پك بيوك بر إنشراحه وسيله اولان و مادّى ألملريمزى سروره قلب ايدن و ايمان باغچهسندن حدسز ميوهلرى گتيرن بو اوچ كوچك رسالهدن بريسى، زمانمزدهكى موجود كفر، ضلالت، طبيعت قراڭلقلرينى طاغيدهجق و إزاله ايدهجك اون بر حجّتِ توحيدى؛ ايكنجيسى؛ رسالهِٔ نورڭ بتون موازنهلرينڭ منبعى و أساسى و استادى ايچنده بولونان فاتحهِٔ شريفهنڭ ايمانى و قدسى حجّتلرينى حاوى بر شيرين تفسيرينى؛ اوچنجيسى، ينه آفيون مدرسهِٔ يوسفيهسنده سز سَوْگيلى استاديمزڭ قلبِ مباركلرينه خطور ايدن رسالتِ محمّديهيه (عصم) دائر قسمنڭ غايت پارلاق و تام بر إطمئنان تأمين ايدن بر مكمّل ترجمهسنى بيان بيورييوردى.
هيچ بر جهتده هيچ بر شيئه لياقتمز اولميان بزلر، بتون قوّتمزله نشرينه چاليشهجغمز بو ماهيتدهكى أثرلريڭزى آلدق. جنابِ حقّه حدسز شكر ايدهرك "يا أرحم الرّاحمين! استاديمزدن أبديًا راضى اول!" دييه دعا ايتدك.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه
زبير، جيلان، صونغور، إبراهيم
٭ ٭ ٭
— 954 —
الخطبة الشاميه نامندهكى عربى درسڭ ترجمهسنڭ مقدّمهسيدر.
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
(قرق سنه أوّل شامدهكى جامع الأمويده شام علماسنڭ إصراريله اون بيڭ آدمه ياقين، ايچنده يوز أهلِ علم بولونان عظيم جماعته ويريلن بو عربى درس رسالهسندهكى حقيقتلرى بر حسِّ قبل الوقوع ايله أسكى سعيد حسّ ايتمش، كمالِ قطعيتله مژدهلر ويرمش و پك ياقين زمانده او حقيقتلر گورونهجك ظن ايتمش. حالبوكه ايكى حربِ عمومى و يگرمى بش سنه بر إستبدادِ مطلق، او حسِّ قبل الوقوعڭ قرق سنه تأخيرينه سبب اولمش و شيمدى او زمانده ويردكلرى خبر، عينًا تظاهرلرى عالمِ إسلاميتده باشلامش. ديمك بو پك أهمّيتلى درس، زمانى گچمش أسكى بر خطبه دگل، بلكه طوغريدن طوغرىيه ١٣٢٧ يه بدل، ١٣٧١ دهكى (جامع الأموى يرينه عالمِ إسلام جامعنده) اوچ يوز يتمش ميليون بر جماعته حقيقتلى و تازه بر درسِ إجتماعى و إسلاميدر، دييه ترجمهسنى نشر ايتمك مناسب گورورسهڭز نشر ايدرسڭز.)
غايت مهمّ بر سؤاله ويريلن چوق أهمّيتلى بر جوابى بوراده يازمغه مناسبت گلدى. چونكه قرق سنه أوّل أسكى سعيد، او درسنده بر حسِّ قبل الوقوع ايله
— 955 —
رسالهِٔ نورڭ خارقه درسلرينى و تأثيراتنى گورمش گبى بحث ايدييور. اونڭ ايچون او سؤال جوابى يازاجغز. شويله كه:
چوقلر طرفندن هم بڭا، هم بعض نور قارداشلريمه سؤال ايتمشلر و ايدييورلر: "نهدن بو قدر معارضلره قارشى و معنّد فيلسوفلره و أهلِ ضلالته مقابل رسالهِٔ نور مغلوب اولمايور؟ ميليونلر قيمتدار حقيقى كتبِ ايمانيه و إسلاميهنڭ إنتشارلرينه بر درجه سد چكمكله و سفاهت و حياتِ دنيويهنڭ لذّتلريله چوق بيچاره گنجلرى و إنسانلرى حقائقِ ايمانيهدن محروم بيراقييورلر. حالبوكه أڭ شدّتلى هجوم و أڭ غدّارانه معامله و أڭ زياده يالانلرله و عليهنده ياپيلان پروپاغندهلرله رسالهِٔ نورى قيرمق، إنسانلرى اوندن اوركوتمك و واز گچيرمگه چاليشدقلرى حالده، هيچ بر أثرده گورولمديگى بر طرزده رسالهِٔ نورڭ إنتشارى، حتّى چوغى أل يازماسى ايله آلتى يوز بيڭ نسخه رسالهلرندن كمالِ إشتياق ايله پرده آلتنده إنتشار ايتمهسى و داخل و خارجده كمالِ إشتياق ايله كندينى اوقوتديرماسنڭ حكمتى نهدر؟ سببى نهدر؟" دييه بو مئالده چوق سؤاللره قارشى الجواب ديرز كه:
قرآنِ حكيمڭ سرِّ إعجازيله حقيقى بر تفسيرى اولان رسالهِٔ نور؛ بو دنياده بر معنوى جهنّمى ضلالتده گوسترديگى گبى، ايمانده دخى بو دنياده معنوى بر جنّت بولونديغنى إثبات ايدييور. و گناهلرڭ و فنالقلرڭ و حرام لذّتلرڭ ايچنده معنوى أليم ألملرى گوستروب، حسنات و گوزل خصلتلرده و حقائقِ شريعتڭ عملنده جنّت لذائذى گبى معنوى لذّتلر بولونديغنى إثبات ايدييور. سفاهت أهلنى و ضلالته دوشنلرى او جهتله، عقلى باشنده اولانلرينى قورتارييور. چونكه، بو زمانده ايكى دهشتلى حال وار:
برنجيسى:عاقبتى گورمهين، بر درهم حاضر لذّتى، ايلريده بر بطمان لذّتلره ترجيح ايدن حسّياتِ إنسانيه، عقل و فكره غلبه ايتديگندن أهلِ سفاهتى
— 956 —
سفاهتدن قورتارمانڭ چارهِٔ يگانهسى؛ عين لذّتنده ألمى گوستروب حسّنى مغلوب ايتمكدر. و
يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا
آيتنڭ إشارتيله؛ بو زمانده آخرتڭ ألماس گبى نعمتلرينى، لذّتلرينى بيلديگى حالده، دنيوى قيريلهجق شيشه پارچهلرينى اونلره ترجيح ايتمك، أهلِ ايمان ايكن أهلِ ضلالته او حبِّ دنيا و او سرّ ايچون تابع اولمق تهلكهسندن قورتارمانڭ چارهِٔ يگانهسى، دنياده دخى جهنّم عذابى گبى ألملرى گوسترمكله اولور كه؛ رسالهِٔ نور او مسلكدن گيدييور. يوقسه بو زماندهكى كفرِ مطلقڭ و فندن گلن ضلالتڭ و سفاهتدهكى ترياكيلگڭ عنادى قارشيسنده جنابِ حقّى طانيتديردقدن صوڭره و جهنّمڭ وجودينى إثبات ايله و اونڭ عذابى ايله إنسانلرى فنالقدن، سيّئاتدن واز گچيرمك يولى ايله اوندن، بلكه ده يگرميدن بريسى درس آلابيلير. درس آلدقدن صوڭره ده، "جنابِ حق غفور الرحيمدر، هم جهنّم پك اوزاقدر." دير، ينه سفاهتنه دوام ايدهبيلير. قلبى، روحى حسّياتنه مغلوب اولور. ايشته رسالهِٔ نور أكثر موازنهلريله كفر و ضلالتڭ دنيادهكى أليم و اوركوديجى نتيجهلرينى گوسترمكله، أڭ معنّد و نفسپرست إنسانلرى دخى او منحوس، غيرِ مشروع لذّتلردن و سفاهتلردن بر نفرت ويروب عقلى باشنده اولانلرى توبهيه سَوق ايدر. او موازنهلردن، آلتنجى، يدنجى، سكزنجى سوزلردهكى قيصه موازنهلر و اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفندهكى اوزون موازنه؛ أڭ سفيه و ضلالتده گيدن آدمى ده اوركودييور، درسنى قبول ايتديرييور. مثلا؛ آيتِ نورده، سياحتِ خياليه ايله حقيقت اولارق گورديگم وضعيتلرى غايت قيصهجه إشارت ايدهجگز. تفصيلنى ايستهين سكّهِٔ غيبيهنڭ آخرينه باقسين.
أزجمله:او سياحتِ خياليهده، رزقه محتاج حيوانات عالمنى گورديگم وقت، مادّى فلسفه ايله باقدم. حدسز إحتياجات و شدّتلى آجلقلريله برابر ضعف و عجزلرى، او ذىحيات عالمنى بڭا چوق آجيقلى و أليم گوستردى. أهلِ ضلالت و
— 957 —
غفلتڭ گوزيله باقديغمدن فرياد أيلدم. بردن حكمتِ قرآنيه و ايمانڭ دوربينى ايله گوردم كه: رحمٰن إسمى رزّاق برجنده، پارلاق بر گونش گبى طلوع ايتدى. او آج، بيچاره ذىحيات عالمنى رحمت ايشيغيله يالديزلادى. صوڭره حيوانات عالمى ايچنده، ياورولرڭ ضعف و عجز و إحتياج ايچنده چيرپندقلرى حزين، أليم و هركسى رقّت و آجيمغه گتيرهجك بر قراڭلق ايچنده ديگر بر عالمى گوردم. أهلِ ضلالتڭ نظريله باقديغمه أيواه ديدم. بردن ايمان بڭا بر گوزلك ويردى، گوردم كه: رحيم إسمى شفقت برجنده طلوع ايتدى. او قدر گوزل و شيرين بر صورتده او آجى عالمى سَوينجلى عالمه چويروب ايشيقلانديردى كه؛ شكوا و آجيمق و حزندن گلن گوزياشلريمى، سَوينج و شكرڭ لذّتلرندن گلن طاملهلره چويردى. صوڭره سينهما پردهسى گبى إنسان عالمى بڭا گوروندى. أهلِ ضلالتڭ دوربينى ايله باقدم. او عالمى او قدر قراڭلقلى، دهشتلى گوردم كه؛ قلبمڭ أڭ درينلكلرندن فرياد ايتدم. أيواه! ديدم. چونكه إنسانلرده أبده اوزانوب گيدن آرزولرى، أمللرى و كائناتى إحاطه ايدن تصوّرات و أفكارلرى و أبدى بقا و سعادتِ أبديهيى و جنّتى غايت جدّى ايستهين همّتلرى و فطرى إستعدادلرى و حدّ قونولميان و سربست بيراقيلان فطرى قوّهلرى و حدسز مقصدلره متوجّه إحتياجلرى و ضعف و عجزلريله برابر هجوملرينه معروض قالدقلرى حدسز مصيبت و أعدالرى ايله برابر غايت قيصه بر عمر، هر گون و هر ساعت ئولوم أنديشهسى آلتنده، غايت دغدغهلى بر حيات، ياشامق ايچون غايت پريشان بر معيشت ايچنده قلبه، وجدانه أڭ أليم و أڭ مدهش حالت اولان متمادى زوال و فراق بلاسنى چكمك ايچنده (أهلِ غفلت ايچون ظلماتِ أبديه قپوسى صورتنده گورولن) قبره و مزارستانه باقييورلر. برر برر و طائفه طائفه او ظلمات قويوسنه آتيليورلر گوردم. ايشته بو إنسان عالمنى بو ظلمات ايچنده گورديگم آنده، قلب و روح و عقلمله برابر بتون لطائفِ إنسانيهم، بلكه بتون ذرّاتِ وجودم فرياد ايله آغلامغه حاضر ايكن، بردن قرآندن گلن نور و قوّتِ ايمان
— 958 —
او ضلالت گوزلگنى قيردى، قفامه بر گوز ويردى. گوردم كه: جنابِ حقّڭ عادل إسمى حكيم برجنده، رحمٰن إسمى كريم برجنده، رحيم إسمى غفور برجنده يعنى معناسنده، باعث إسمى وارث برجنده، محيى إسمى محسن برجنده، ربّ إسمى مالك برجنده برر گونش گبى طلوع ايتديلر. او قراڭلقلى و ايچنده چوق عالملر بولونان إنسان عالمنڭ عمومنى بردن ايشيقلانديرديلر، شنلنديرديلر. جهنّمى حالتلرى طاغيتوب، نورانى آخرت عالمندن پنجرهلر آچوب او پريشان إنسان دنياسنه نورلر سرپديلر. ذرّاتِ كائنات عددنجه، "الحمد ِللّٰه، الشُّكْرُ ِللّٰه" ديدم. و عين اليقين گوردم كه؛ ايمانده معنوى بر جنّت و ضلالتده معنوى بر جهنّم بو دنياده ده واردر، يقينًا بيلدم.
صوڭره كُرهِٔ أرضڭ عالمى گوروندى. او سياحتِ خياليهمده دينه إطاعت ايتمهين فلسفهنڭ، قراڭلقلى قوانينِ علميهلرى، خيالمه دهشتلى بر عالم گوستردى. يتمش دفعه طوپ گلّهسندن داها سرعتلى حركتيله، يگرمى بش بيڭ سنه مسافهيى بر سنهده گزوب دور ايدن و هر وقت طاغيلمغه و پارچهلانمغه مستعد (قابل) و ايچى زلزلهلى، چوق إختيار و چوق ياشلى كُرهِٔ أرض ايچنده و او دهشتلى گمى اوستنده كائناتڭ حدسز بوشلغنده سياحت ايدن بيچاره نوعِ إنسان (وضعيتى) بڭا پك وحشتلى بر قراڭلق ايچنده گوروندى. باشم دوندى، گوزم قراردى. فلسفهنڭ گوزلگنى يره ووردم، قيردم. بردن حكمتِ قرآنيه و ايمانيه ايله ايشيقلانمش بر گوز ايله باقدم، گوردم كه: خالقِ أرض و سماواتڭ قدير، عليم، ربّ، اللّٰه و ربّ السمواتِ و الأرض و مسخّر الشمس و القمر إسملرى، رحمت، عظمت، ربوبيت برجلرنده گونش گبى طلوع ايتديلر. او قراڭلقلى، وحشتلى، دهشتلى عالمى اويله ايشيقلانديرديلر كه؛ او حالتده، بنم ايمانلى گوزيمه كُرهِٔ أرض غايت منتظم، مسخّر، مكمّل، خوش، أمنيتلى، هركسڭ أرزاقى ايچنده بر
— 959 —
سياحت گميسى و تنزّه و كيف و تجارت ايچون مهيّا ايديلمش و ذىروحلرى گونشڭ أطرافنده، مملكتِ ربّانيهده گزديرمك و ياز و بهار و گوزڭ محصولاتنى رزق ايستهينلره گتيرمك ايچون بر گمى، بر طيّاره، بر شمندوفر حكمنده گوردم. كُرهِٔ أرضڭ ذرّاتى عددنجه "الحمد ِللّٰهِ على نعمة الايمان" ديدم.
ايشته بوڭا قياسًا رسالهِٔ نورده پك چوق موازنهلرله إثبات ايديلمشدر كه، أهلِ سفاهت و ضلالت، دنياده دخى بر معنوى جهنّم ايچنده عذاب چكرلر و أهلِ ايمان و صلاحت، دنياده دخى بر معنوى جنّت ايچنده، إسلاميت و إنسانيت معدهسيله و ايمانڭ تجلّيات و جلوهلريله، معنوى بر جنّت لذّتلرى طادابيلير، بلكه درجهِٔ ايمانلرينه گوره إستفاده ايدهبيليرلر. فقط بو فورطنهلى زمانڭ حسّى إبطال ايدن و بشرڭ نظرينى آفاقه طاغيدان و بوغان جريانلر، إبطالِ حسّ نوعندن بر سرسملك ويرمش كه؛ أهلِ ضلالت معنوى عذابنى موقّةً تام حسّ ايدهمييور. أهلِ هدايته دخى غفلت باصييور، حقيقى لذّتنى تام تقدير ايدهمييور.
بو عصرده ايكنجى دهشتلى حال:
أسكى زمانده كفرِ مطلق و فندن گلن ضلالتلر و كفرِ عناديدن گلن تمرّد، بو زمانه نسبةً پك آز ايدى. اونڭ ايچون أسكى إسلام محقّقلرينڭ درسلرى، حجّتلرى او زمانلرده تام كافى اولوردى. كفرِ مشكوكى چابوق إزاله ايدرلردى. اللّٰهه ايمان عمومى اولديغندن، اللّٰهى طانيتديرمقله و جهنّم عذابنى إخطار ايتمكله چوقلرى سفاهتلردن، ضلالتلردن واز گچهبيليرلردى. شيمدى ايسه؛ أسكى زمانده بر مملكتده بر كافرِ مطلق يرينه، شيمدى بر قصبهده يوز دانه بولونهبيلير. أسكيده فن و علم ايله ضلالته گيروب عناد و تمرّد ايله حقائقِ ايمانه قارشى چيقانه نسبةً شيمدى يوز درجه زياده اولمش. بو متمرّد عنادجيلر، فرعونلق درجهسنده بر غرور ايله و دهشتلى ضلالتلريله حقائقِ ايمانيهيه قارشى معارضه ايتدكلرندن، ألبته بونلره قارشى آتوم بومباسى گبى (بو
— 960 —
دنياده اونلرڭ تمللرينى پارچه پارچه ايدهجك) بر حقيقتِ قدسيه لازمدر كه؛ اونلرڭ تجاوزاتنى طورديرسون و بر قسمنى ايمانه گتيرسين. ايشته جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون كه؛ بو زمانڭ تام يارهسنه بر ترياق اولارق قرآنِ معجز البيانڭ بر معجزهِٔ معنويهسى و لمعاتى بولونان رسالهِٔ نور، پك چوق موازنهلرله، أڭ دهشتلى معنّد متمرّدلرى، قرآنڭ ألماس قلنجى ايله قيرييور. و كائنات ذرّهلرى عددنجه وحدانيتِ إلٰهيهيه و ايمانڭ حقيقتلرينه حجّتلرى، دليللرى گوسترييور كه؛ يگرمى بش سنهدن بَرى أڭ شدّتلى هجوملره قارشى مغلوب اولمايوب غلبه ايتمش و ايدييور. أوت رسالهِٔ نور، ايمان و كفر موازنهلرى و هدايت و ضلالت مقايسهلرى، بو مذكور حقيقتلرى بِالمشاهده إثبات ايدييور. مثلا: يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكى مقامنڭ برهانلرينه و لمعهلرينه و اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنه و اوتوز اوچنجى مكتوبڭ پنجرهلرينه و عصاىِ موسىنڭ اون بر حجّتنه، سائر موازنهلر قياس ايديلسه و دقّت ايديلسه آڭلاشيلير كه؛ بو زمانده كفرِ مطلقى و متمرّد ضلالتڭ عنادينى قيرهجق، پارچهلايهجق رسالهِٔ نورده تجلّى ايدن حقيقتِ قرآنيهدر.
إن شاء اللّٰه ناصل طلسملر مجموعهسنده، دينڭ مهمّ طلسملرينى و خلقتِ عالمڭ معمّالرينى كشف ايدن پارچهلر، او مجموعهده طوپلانمش. عينًا اويله ده، أهلِ ضلالتڭ دنياده دخى جهنّملرينى و أهلِ هدايتڭ دنياده لذائذِ جنّتلرينى گوسترن و ايمان جنّتڭ بر معنوى چكردگى و كفر ايسه جهنّم زقّومنڭ بر تخمى اولديغنى گوسترن نورڭ او گبى پارچهلرى، قيصهجق بر طرزده بر مجموعهجق اولارق يازيلهجق، إن شاء اللّٰه نشر ايديلهجك.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭