— 4 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
شعاعلر
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
— 5 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
عزيز، صدّيق، صارصيلماز، ثباتكار، فداكار، وفادار قارداشلرم!
بيليرسڭز كه آنقره أهلِ وقوفى رسالهِٔ نوره عائد كرامتلرى و إشارتِ غيبيهلرى إنكار ايدهمهمشلر. يالڭز، ياڭليش اولارق او كرامتلرده حصّهدار ظن ايدوب إعتراض ايدهرك، "بويله شيلر كتابده يازيلماملى ايدى؛ كرامت إظهار ايديلمز." دييه خفيف بر تنقيده مقابل مدافعاتمده اونلره جوابًا ديمشدم كه:
اونلر بڭا عائد دگل و او كرامتلره صاحب اولمق بنم حدّم دگل. بلكه قرآنڭ معجزهِٔ معنويهسنڭ ترشّحاتى و لمعهلريدر كه حقيقى بر تفسيرى اولان رسالهِٔ نورده كرامتلر شكلنى آلارق (شاكردلرينڭ قوّهِٔ معنويهلرينى تقويه ايتمك ايچون) إكراماتِ إلٰهيه نوعندندر. إكرام ايسه، إظهارى بر شكردر، جائزدر، هم مقبولدر.
شيمدى أهمّيتلى بر سببه بناءً جوابى بر پارچه ايضاح ايدهجگم. و "نه ايچون إظهار ايدييورم و نه ايچون بو نقطهده بو قدر تحشيدات ياپييورم و نه ايچون بر قاچ آيدر بو موضوعده چوق ايلرى گيدييورم. أكثر مكتوبلر او كرامته باقييور؟" دييه سؤال ايديلدى.
الجواب:رسالهِٔ نورڭ خدمتِ ايمانيهسنده بو زمانده بيڭلر تخريباتجيلره مقابل يوز بيڭلر تعميراتجى لازم گليركن، هم بنمله لا أقل يوزر كاتب و يارديمجى بولونمق إحتياج واركن، دگل چكينمك و تماس ايتمهمك، بلكه ملّت و أهلِ إداره تقدير ايله و تشويق ايله يارديم و تماس ايتمك ضرورى ايكن و او خدمتِ ايمانيه حياتِ باقيهيه باقديغى ايچون حياتِ فانيهنڭ مشغلهلرينه و فائدهلرينه ترجيح ايتمك، أهلِ ايمانه
— 6 —
واجب ايكن، كنديمى مثال آلارق ديرم كه: بنى هر شيدن و تماسدن و يارديمجيلردن منع ايتمك ايله برابر عليهمزده اولانلر بتون قوّتلريله آرقداشلريمڭ قوّهِٔ معنويهلرينى قيرمق و بندن و رسالهِٔ نوردن صوغوتمق و بنم گبى إختيار، خسته، ضعيف، غريب، كيمسهسز بيچارهيه، بيڭلر آدمڭ گورهجگى وظيفهيى باشنه يوكلهمك و بو تجريد و تضييقلرده مادّى بر خستهلق نوعنده إنسانلر ايله تماس و إختلاطدن چكيلمگه مجبور اولمق، هم او درجه تأثيرلى بر طرزده خلقلرى اوركوتديرمك ايله قوّهِٔ معنويهيى قيرمق جهتلريله و سببلريله، إختيارم خارجنده بتون او مانعلره قارشى رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ قوّهِٔ معنويهلرينڭ تقويهسنه مدار إكراماتِ إلٰهيهيى بيان ايدهرك رسالهِٔ نور أطرافنده معنوى بر تحشيدات ياپديرمق و رسالهِٔ نور كندى كندينه، تك باشيله باشقهلرينه محتاج اولميهرق بر اوردو قدر قوّتلى اولديغنى گوسترمك حكمتيله بو چشيد شيلر بڭا يازديريلمش. يوقسه حاشا كنديمزى صاتمق و بگنديرمك و تمدّح ايتمك و خودفروشلق ايتمك ايسه؛ رسالهِٔ نورڭ أهمّيتلى بر أساسى اولان إخلاص سرّينى بوزمقدر. إن شاء اللّٰه رسالهِٔ نور كندى كندينه، هم كندينى مدافعه ايتديگى، هم قيمتنى تام گوسترديگى گبى، بزى ده معنًا مدافعه ايدوب قصورلريمزى عفو ايتديرمگه وسيله اولاجقدر.
عموم قارداشلريمڭ و همشيرهلريمڭ خاصّةً دعالرى مقبول و مبارك معصوملر طائفهسى و محترم إختيارلر جماعتندن هر بررلرينه بيڭلر سلام و دعا ايدهرك رمضانِ شريفلرينى تبريك ايدرز، دعالرينى رجا ايدرز.
خسته قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 7 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
بو عاجز قارداشڭز، هم إعتراض ايدن او أسكى دوست ذاته هم أهلِ دقّته و سزلره بيان ايدييورم كه:
قرآنِ معجز البيانڭ فيضيله يڭى سعيد حقائقِ ايمانيهيه دائر او درجه منطقجه و حقيقتجه برهانلر ذكر ايدييور كه؛ دگل مسلمان علماسى، بلكه أڭ معنّد آوروپا فيلسوفلرينى ده تسليمه مجبور ايدييور و ايتمكدهدر. امّا رسالهِٔ نورڭ قيمت و أهمّيتنه إشارى و رمزى بر طرزده حضرتِ على (رض) و غوثِ أعظمڭ (رض) إخباراتى نوعندن، قرآنِ معجز البيان دخى بو زمانده بر معجزهِٔ معنويهسى اولان رسالهِٔ نوره نظرِ دقّتى جلب ايتمهسنه معناىِ إشارى طبقهسندن رموز و ايمالرى، إعجازينڭ شأنندندر و او لسانِ غيبڭ بلاغتِ معجزهكارانهسنڭ مقتضاسيدر.
أوت أسكيشهر حپسخانهسنده دهشتلى بر زمانده و قدسى بر تسلّىيه چوق محتاج اولديغمز هنگامده، معنوى بر إخطارله: "رسالهِٔ نورڭ مقبوليتنه أسكى أوليالردن شاهد گتيرييورسڭ. حالبوكه
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
سرّيله أڭ زياده بو مسئلهده سوز صاحبى قرآندر. عجبا رسالهِٔ نورى قرآن قبول ايدر مى؟ اوڭا نه نظرله باقييور؟" دينيلدى. او عجيب سؤال قارشيسنده بولوندم. بن ده قرآندن إستمداد أيلدم. بردن اوتوز اوچ آيتڭ معناىِ صريحنڭ تفرّعاتى نوعندهكى طبقاتدن معناىِ إشارى طبقهسندن و او معناىِ إشارى كلّيتنده داخل بر فردى رسالهِٔ نور اولديغنى و دخولنه و مدارِ إمتيازينه برر قوّتلى قرينه بولونماسنى بر ساعت ظرفنده حسّ ايتدم. و بر قسمى بر درجه ايضاحلى و بر قسمنى مجملًا گوردم. قناعتمه هيچ بر شكّ و شبهه و وهم و وسوسه قالمادى. و
— 8 —
بن ده أهلِ ايمانڭ ايماننى رسالهِٔ نور ايله تقويه ايتمك نيّتيله او قطعى قناعتمى يازدم و خاص قارداشلريمه محرم طوتولمق شرطيله ويردم.
و او رسالهده بز ديمييورز كه؛ آياتڭ معناىِ صريحى بودر، تا خواجهلر فِيهِ نَظَرٌ ديسين. هم ديمهمشز كه، معناىِ إشارينڭ كلّيتى بودر. بلكه دييورز كه:
معناىِ صريحنڭ تحتنده متعدّد طبقهلر وار. بر طبقهسى ده معناىِ إشارى و رمزيدر و او معناىِ إشارى ده بر كلّيدر. هر عصرده جزئياتلرى وار. و رسالهِٔ نور دخى بو عصرده او معناىِ إشارى طبقهسنڭ كلّيتنده بر فرددر و او فردڭ قصدًا بر مدارِ نظر اولديغنه و أهمّيتلى بر وظيفه گورهجگنه، أسكيدن بَرى علما بيْننده بر دستورِ جفرى و رياضى ايله قرينهلر، بلكه حجّتلر گوستريلمش ايكن، قرآنڭ آيتنه ويا صراحتنه دگل اينجيتمك، بلكه إعجاز و بلاغتنه خدمت ايدييور. بو نوع إشاراتِ غيبيهيه إعتراض ايديلمز. أهلِ حقيقتڭ نهايتسز إشاراتِ قرآنيهدن حدّ و حسابه گلمهين إستخراجلرينى إنكار ايدهمهين، بونى ده إنكار ايتمهملى و ايدهمز.
امّا بنم گبى أهمّيتسز بر آدمڭ ألنده بويله أهمّيتلى بر أثرڭ ظهور ايتمهسنى إستغراب و إستبعاد ايدوب بويله إعتراض ايدن ذات، أگر بغداى دانهسى قدر چام چكردگندن طاغ گبى چام آغاجنى خلق أيلهمك عظمت و قدرتِ إلٰهيهيه دليل اولديغنى دوشونسه؛ ألبته بزم گبى عاجزِ مطلق و فقيرِ مطلقده، بويله إحتياجِ شديد زماننده بويله بر أثر ظهورى، وسعتِ رحمتِ إلٰهيهيه دليلدر ديمگه مجبور اولور.
بن سزى و معترضلرى رسالهِٔ نورڭ شرف و حيثيتيله تأمين ايدييورم كه: بو إشارتلر و أوليانڭ ايمالى خبرلرى، رمزلرى، بنى دائما شكره و حمده و قصورلرمدن إستغفاره سَوق ايتمش. هيچ بر وقتده و هيچ بر دقيقه نفسِ أمّارهمه مدارِ فخر و غرور
— 9 —
اولاجق بر أنانيت و بنلك ويرمديگنى، سزه بو يگرمى سنه حياتمڭ گوزيڭز اوڭنده ترشّحاتيله إثبات ايدييورم.
أوت بو حقيقتله برابر إنسان قصوردن، نسياندن، خالى دگل. بنم بيلمديگم چوق قصورلرم وار. بلكه ده فكرم قاريشمش، رسالهلرده بعض خطالر اولمش. فقط قرآنڭ حروفاتِ قدسيهسنڭ يرينه بشرڭ ترجمهسنى إقامه پردهسى آلتنده، نقصان حروفلرله يڭى خط آلتنده تحريفكارانه أهلِ ضلالتڭ تأويلاتِ فاسدهلرى آياتڭ صراحتنى اينجيتمهلرينه باقمييور گبى؛ بيچاره مظلوم بر آدمڭ قارداشلرينڭ ايماننى قوّتلنديرمك ايچون بر نكتهِٔ إعجازيهيى بيان ايتديگى ايچون خدمتِ ايمانيهسنه فتور ويرهجك درجهده إعتراض، ألبته دگل أهلِ حقيقت ذاتلر، بلكه ذرّه مقدار إنصافى بولونان إعتراض ايدهمز.
بونى ده علاوةً بيان ايدييورم:
بو زمانده غايت قوّتلى و حقيقتلى ميليونلرله فداكارلرى بولونان مشربلر، مسلكلر، طريقتلر؛ بو دهشتلى ضلالت هجومنه قارشى ظاهرًا مغلوبيته دوشدكلرى حالده؛ بنم گبى ياريم اُمّى و كيمسهسز و متماديًا ترصّد آلتنده، قرهقول قارشيسنده و مدهش، متعدّد جهتلرله عليهمده پروپاغندهلر و هركسى بندن تنفير ايتمك وضعيتنده بولونان بر آدم، او مسلكلردن داها ايلرى، داها قوّتلى طايانان رسالهِٔ نوره صاحب دگلدر. و او أثر اونڭ هنرى اولاماز، اونڭله إفتخار ايدهمز. بلكه طوغريدن طوغرىيه قرآنِ حكيمڭ بو زمانده بر نوع معجزهِٔ معنويهسى اولارق رحمتِ إلٰهيه طرفندن إحسان ايديلمشدر.
او آدم، بيڭلر آرقداشيله برابر او هديهِٔ قرآنيهيه أل آتمشلر. هر ناصلسه برنجى ترجمانلق وظيفهسى اوڭا دوشمش. اونڭ فكرى و علمى و ذكاسنڭ أثرى
— 10 —
اولماديغنه دليل، رسالهِٔ نورده اويله پارچهلر وار كه؛ بعضسى آلتى ساعتده، بعض ايكى ساعتده، بعض بر ساعتده، بعض اون دقيقهده يازيلان رسالهلر وار. بن يمين ايله تأمين ايدييورم كه، أسكى سعيدڭ (رض)
(حاشيهجك): بعض مستنسخلر بو بيچاره سعيد حقّنده (رض) كلمهسنى بر دعا نيّتيله يازمشلر. بن بوزمق ايستدم، خاطره گلدى كه: اللّٰه راضى اولسون معناسنده بر دعادر، ايليشمه. بن ده بوزمادم.
قوّهِٔ حافظهسى ده برابر اولمق شرطيله او اون دقيقه ايشى اون ساعتده فكرم ايله ياپامييورم. او بر ساعتلك رسالهيى، ايكى گون إستعدادمله، ذهنمله ياپامييورم. و او بر گونده آلتى ساعتلك رساله اولان اوتوزنجى سوزى نه بن و نه ده أڭ مدقّق ديندار فيلسوفلر آلتى گونده او تحقيقاتى ياپامازلر و هكذا...
ديمك بز مفلس اولديغمز حالده، غايت زنگين بر مجوهرات دكّاننڭ دلّالى و بر خدمتجيسى اولمشز. جنابِ حق فضل و كرميله، شو خدمتده خالصانه، مخلصانه بزى و عموم رسالهِٔ نور طلبهلرينى دائم و موفّق أيلهسين، آمين بِحُرْمَةِ سيّد المرسلين...
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 11 —
برنجى شعاع
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
(ايكى عجيب سؤاله قارشى دفعةً خاطره گلن غريب جوابدر.)
برنجى سؤال:دينيلدى كه: "فاتحه و يٰس و ختمِ قرآنى گبى اوقونان وردلر، قدسى شيلر، بعضًا حدسز ئولمش و صاغ إنسانلره باغيشلانييور. حالبوكه بويله جزئى بر تك هديه آنِ واحدده حدسز ذاتلره يتيشمك و هر بريسنه عين هديه دوشمك، طورِ عقلڭ خارجندهدر."
الجواب:فاطرِ حكيم ناصلكه عنصرِ هوايى كلمهلرڭ برق گبى إنتشارلرينه و تكثّرلرينه بر مزرعه و بر واسطه ياپمش و راديو واسطهسيله بر منارهده اوقونان أذانِ محمّدى (عصم) عموم يرلرده و عموم إنسانلره عين آنده يتيشديرمك گبى، اويله ده؛ اوقونان بر فاتحه دخى، (مثلا) عموم أهلِ ايمان أمواتنه عين آنده يتيشديرمك ايچون حدسز قدرت و نهايتسز حكمتيله معنوى عالمده، معنوى هواده چوق معنوى ألكتريقلرى، معنوى راديولرى سرمش، سرپمش؛ فطرى تلسز تلفونلرده إستخدام ايدييور، چاليشديرييور. هم ناصلكه بر لامبا يانسه، مقابلندهكى بيڭلر
— 12 —
آيينهيه (هر برينه) تام بر لامبا گيرر. عينًا اويله ده، بر يٰس شريف اوقونسه، ميليونلر روحلره هديه ايديلسه، هر برينه تام بر يٰس شريف دوشر.
ايكنجى سؤال:شدّتله و آمرانه دينيلدى كه: "سن رسالهِٔ نورڭ مقبوليتنه دائر حضرتِ على (رض) و غوثِ أعظم (رض) گبى ذاتلرڭ قصيدهلرندن شاهدلر گوسترييورسڭ. حالبوكه، أصل سوز صاحبى قرآندر. رسالهِٔ نور، قرآنڭ حقيقى بر تفسيرى و حقيقتنڭ بر ترجمانى و مسئلهلرينڭ برهانيدر. قرآن ايسه، سائر كلاملر گبى قشرلى، كميكلى و شعورى خصوصى و جزئى دگلدر. بلكه قرآن، عموم إشاراتيله و أجزاسيله عينِ شعوردر، قشرسزدر؛ فضولى، لزومسز مادّهلرى يوقدر. عالمِ غيبڭ ترجمانيدر. سوزلر حقّنده سوز اونڭدر، گورهلم او نه دييور؟"
الجواب:رسالهِٔ نور طوغريدن طوغرىيه قرآنڭ باهر بر برهانى و قوّتلى بر تفسيرى و پارلاق بر لمعهِٔ إعجازِ معنويسى و او بحرڭ بر رشحهسى و او گونشڭ بر شعاعى و او معدنِ علمِ حقيقتدن ملهم و فيضندن گلن بر ترجمهِٔ معنويهسى اولديغندن اونڭ قيمتنى و أهمّيتنى بيان ايتمك قرآنڭ شرفنه و حسابنه و ثناسنه گچديگندن، ألبته رسالهِٔ نورڭ مزيتنى بيان ايتمكلگى، حق إقتضا ايدر و حقيقت ايستر، قرآن إذن ويرر. بنم گبى بر ترجمانڭ حصّهسى يالڭز شكردر. هيچ بر جهتله فخره، تمدّحه، غروره حقّى يوقدر و اولاماز. گلهجك آيتلرڭ إشاراتنه بو نقطهِٔ نظرله باقمق گركدر. يوقسه بنى خودبينلك ايله إتهام ايدنلره حقّمى حلال ايتمهم.
بو چوق أهمّيتلى سؤاله قارشى ايكى اوچ ساعت ظرفنده بردن قرآنڭ آياتِ مشهورهسندن "سوزلر" عددنجه اوتوز اوچ آيتڭ هم معناسيله، هم جفر ايله رسالهِٔ نوره إشارتلرى اوزاقدن اوزاغه إجمالًا گورولدى. آيرى آيرى طرزلرده اوتوز اوچ آيت متّفقًا رسالهِٔ نورى رمزلريله گوسترديگى خيال ميال گورولدى.
— 13 —
إخطار:أڭ أوّل يگرمى دردنجى آيتڭ باشنده ذكر ايديلن إخطاره دقّت ايتمك لازمدر. او إخطارڭ يرى باشده ايدى. فقط اوراده خاطره گلدى، اورايه گيردى.
ايكنجى بر إخطار:توافقله إشارتلر أگر مناسباتِ معنويهيه إستناد ايتمزسه، أهمّيتى آزدر. أگر مناسبتِ معنويهسى قوّتلى ايسه، بو اونڭ بر فردى، بر ماصدقى حكمنده اولسه و مستثنا بر لياقتى بولونسه، او وقت توافق أهمّيتليدر. و او كلامدن بونڭ إرادهسنه بر أماره اولور. و اوندن او فردڭ خصوصى بر صورتده داخل اولديغنه يا رمز، يا إشارت، يا دلالت حكمنده اونى گوسترر. ايشته گلهجك آياتِ قرآنيهنڭ رسالهِٔ نوره إشارتلرى و توافقلرى أكثريت ايله قوّتلى بر مناسبتِ معنويهيه إستناد ايدرلر. أوت بو گلهجك آياتِ مشهوره متّفقًا اون اوچنجى عصرڭ آخرينه و اون دردنجى عصرڭ أوّلنه جفرجه باقييورلر و قرآن و ايمان حسابنه بر حقيقته إشارت ايدييورلر. و مدارِ تسلّى بر "نور"دن خبر ويرييورلر. و او زمانڭ ضلالت فتنهسندن گلن شبهاتى إزاله ايدهجك، قرآنى بر برهانى مژده ويرييورلر.
و او إشارتلره و رمزلره تام مظهر و او وظيفهلرى بِحقٍّ گورهجك، رسالهِٔ نور گبى بر تفسيرِ قرآنى اولاجق. حالبوكه رسالهِٔ نور بو مذكور نقطهده ايلرى اولديغى، اونى اوقويانلرجه شبههسز اولماسيله دلالت ايدر كه؛ او آيتلر بِالخاصّه رسالهِٔ نوره باقوب اوڭا إشارت ايدييورلر.
برنجيسى:
سورهِٔ نوردن آيت النوردر كه، رسالهِٔ نورڭ رسائل النور و رسالهِٔ النور و رسالة النور ناملريله سببِ تسميهسنڭ اون آلتى سببندن بر سبب اولديغندن، برنجى اولارق اونى بيان ايتمك گركدر. بو آيت النور:
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكٰوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ
— 14 —
فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
شو آيتِ نوريهنڭ معناجه چوق طبقاتى و وجوهِ كثيرهسى واردر. و او طبقهلردن و وجهلردن إشارى و رمزى بر وجهى، معناجه و جفرجه نورلى بر تفسيرى اولان رسالهِٔ النور و رسالة النوره درت بش جملهسيله اون جهتدن باقييور. و او طبقهلردن و او وجهلردن بر طبقه و بر پرده دخى معجزانه ألكتريقدن خبر ويرييور.
رسالهِٔ نوره باقان برنجى جملهسى:
مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكٰوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ
در. يعنى: نورِ إلٰهينڭ ويا نورِ قرآنينڭ ويا نورِ محمّدينڭ (عصم) مثالى شو
مِشْكٰوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ
در. مقامِ جفريسى طوقوز يوز طقسان سكز (٩٩٨) اولارق عينًا رسالة النور، (شدّهلى نون ايكى نون صاييلمق جهتيله) تام تامنه توافقله اوڭا إشارت ايدر.
ايكنجى جملهسى:
اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ
در. يگرمى سكزنجى لمعهده تفصيلًا بيان ايديلديگى گبى، إمامِ على (رض) قصيدهِٔ جلجلوتيهسنده صراحت درجهسنده رسالهِٔ النوره باقهرق و اوڭا إشارت ايدهرك ديمش:
اَقِدْ كَوْكَبِى بِالْاِسْمِ نُورًا
بن تخمين ايدييورم كه، إمامِ علىنڭ (رض) بو إشارتى، بو جملهِٔ نوريهنڭ رمزندن ملهمدر. بو جملهِٔ آيتڭ مقامى، بش يوز قرق آلتى (٥٤٦) ايدوب، رسالهِٔ نورڭ عددى اولان بش يوز قرق سكزه (٥٤٨) غايت جزئى و سرلى ايكى فرق ايله توافق نقطهسندن إشارت ايتديگى گبى، رمزى بر معناسيله تام باقييور.
— 15 —
اوچنجى جملهسى:
مِنْ شَجَرَةٍ در. أگر مِنْ شَجَرَةٍ دهكى (ة) وقفلرده گبى (هی) صاييلسه بش يوز طقسان سكز (٥٩٨) ايدهرك تام تامنه رسائل النور و رسالهِٔ النور عددى اولان بش يوز طقسان سكزه توافقله برابر مِنْ فُرْقَانٍ حَكِيمٍ ڭ عددينه ينه سرلى بر تك فرقله توافقِ رمزى ايله، هم رسائل النورى أفرادينه داخل ايدر، هم ينه رسالهِٔ النورڭ شجرهِٔ مباركى (فرقانِ حكيم) اولديغنى گوسترر. أگر مِنْ شَجَرَةٍ دهكى (ة)، (ت) قالسه، او وقت مقامِ جفريسى طوقوز يوز طقسان اوچ (٩٩٣) ايدر. توافقه ضرر ويرمهين جزئى و سرلى بش فرقله رسالة النور عددى اولان طوقوز يوز طقسان سكزه (٩٩٨) توافقله معناسنڭ دخى موافقتنه بناءً اوڭا إشارت ايدر.
دردنجى جملهسى:
نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهِ
در كه، طوقوز يوز طقسان طوقوز (٩٩٩) ايدهرك سرلى بر تك فرقله رسالة النور عددى اولان طوقوز يوز طقسان سكزه (٩٩٨) توافقله معناسنڭ قوّتلى مناسبتنه بناءً إشارت درجهسنده رمز ايدر.
بشنجى جملهسى:
مَنْ يَشَاءُ جملهسى غايت جزئى بر فرقله رسالة النور مؤلّفنڭ إسميله مشهور بر لقبنه توافقله معناسى باقديغى گبى باقييور. أگر يَشَاءُ دهكى مقدّر ضمير إظهار ايديليرسه مَنْ يَشَائُهُ اولور. تام تامنه توافق ايدر.
بو آيت ناصلكه رسالهِٔ النوره إسميله باقييور، اويله ده تاريخِ تأليفنه و تكمّلنه تام تامنه توافقله رمزًا باقييور:
كَمِشْكٰوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ
جملهسى كَمِشْكٰوةٍ دهكى تنوين وقف يرى اولماديغندن نون صاييلمق و
— 16 —
فِى زُجَاجَةٍ وقف يرى اولديغندن (ة)، (هی) اولمق جهتيله بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز (١٣٤٩) ايدهرك، رسائل النورڭ أڭ نورانى جزءلرينڭ تأليفى هنگامى و تكمّل زمانى اولان بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز تاريخنه تام تامنه توافقله إشارت ايدر.
هم
اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ
جملهسى بيڭ اوچيوز قرق بش (١٣٤٥) ايدهرك، رسائل النورڭ إنتشارى و إشتهارى و پارلاماسى تاريخنه تام تامنه توافق ايدر. چونكه شدّهلى (ر) ايكى (ر)، شدّهلى (ن) ايكى (ن)، شدّهلى (ز) أصلى إعتباريله بر (ل) بر (ز) و برنجى زُجَاجَة وقف جهتيله (هی)، ايكنجى وقف اولماديغندن (ت) صاييلير. أگر شدّهلى (ز) ايكى (ز) صاييلسه او وقت بيڭ اوچ يوز يگرمى ايكى (١٣٢٢) ايدر كه، ينه رسالهِٔ النور مؤلّفى، مقدّماتِ نوريهيه باشلاديغى عين تاريخه تام تامنه توافق ايدر.
هم مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ جملهسى؛ تاءِ أوّل (ت)، ايكنجى (ت) ايسه وقف يرى اولديغندن (هی) اولمق و شَجَرَةٍ دهكى تنوين (ن) صاييلمق جهتيله بيڭ اوچيوز اون بر (١٣١١) ايدر كه، او تاريخده رسائل النور مؤلّفى رسالة النورڭ مبارك شجرهِٔ قدسيهسى اولان قرآنڭ باصامقلرى اولان علومِ عربيهيى تدريسه باشلاديغى عين تاريخه تام تامنه توافق ايدهرك رمزًا باقار. ايشته بو قدر معنيدار و متعدّد توافقاتِ قرآنيهنڭ إتّفاقى يالڭز بر أماره، بر إشارت دگل، بلكه قوّتلى بر دلالتدر. بلكه ألكتريق ايله برابر رسائل النوره مناسبتِ معنويهسيله بر تصريحدر.
— 17 —
بو آيتڭ مناسبتِ معنويهسنڭ لطافتلرندن بر لطافتى شودر كه: إخبارِ غيب نوعندن معجزانه هم ألكتريقه، هم رسالهِٔ النوره إشارت ايتديگى گبى، ايكيسنڭ ظهورلرينه و زمانِ ظهورلرندن صوڭرهكى تكمّل زمانلرينه و خلافِ عادت وضعيتلرينى چوق گوزل گوسترييور.
مثلا،
زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ
جملهسى دير: "ناصلكه ألكتريقڭ قيمتدار متاعى، نه شرقدن نه ده غربدن جلب ايديلمش بر مال دگلدر. بلكه يوقاريده، جوِّ هواده رحمت خزينهسندن، سماوات طرفندن اينييور. هر يرڭ ماليدر. باشقه يردن آرامغه لزوم يوقدر." دير. اويله ده معنوى بر ألكتريق اولان رسائل النور دخى نه شرقڭ معلوماتندن، علومندن و نه ده غربڭ فلسفه و فنونندن گلمش بر مال و اونلردن إقتباس ايديلمش بر نور دگلدر. بلكه سماوى اولان قرآنڭ، شرق و غربڭ فوقندهكى يوكسك مرتبهِٔ عرشيسندن إقتباس ايديلمشدر.
هم مثلا
يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ
جملهسى، معناىِ رمزيله دييور كه: "اون اوچنجى و اون دردنجى عصرده سماوى لامبالر آتشسز يانارلر، آتش طوقونمادن پارلارلر. اونڭ زمانى ياقيندر، يعنى بيڭ ايكى يوز سكسان (١٢٨٠) تاريخنه ياقيندر. ايشته بو جمله ايله ناصلكه ألكتريقڭ خلافِ عادت كيفيتنى و گلهجگنى رمزًا بيان ايدر. عينًا اويله ده: معنوى بر ألكتريق اولان رسائل النور دخى غايت يوكسك و درين بر علم اولديغى حالده، كلفتِ تحصيله و درسه چاليشمغه و باشقه استادلردن تعلّم ايديلمگه و مدرّسينڭ آغزندن إقتباس اولمغه محتاج اولمادن هركس درجهسنه گوره او علومِ عاليهيى، مشقّت آتشنه لزوم قالمادن آڭلايهبيلير، كندى كندينه إستفاده ايدر، محقّق بر عالم اولابيلير.
— 18 —
هم إشارت ايدر كه؛ رسائل النور مؤلّفى دخى آتشسز يانار، تحصيل ايچون كلفت و درس مشقّتنه محتاج اولمادن كندى كندينه نورلانير، عالم اولور. أوت بو جملهنڭ بو معجزانه اوچ إشاراتى ألكتريق و رسائل النور حقّنده حق اولديغى گبى، مؤلّف حقّنده دخى عينِ حقيقتدر. تاريخچهِٔ حياتنى اوقويانلر و همشهريلرى بيليرلر كه؛ "إظهار" كتابندن صوڭرهكى مدرسه اصولنجه اون بش سنه درس آلمقله اوقونان كتابلرى، رسائل النور مؤلّفى يالڭز اوچ آيده تحصيل ايتمش.
هم ناصلكه بو جملهنڭ معنوى مناسبت جهتنده قوّتلى و لطافتلى إشارتى وار؛ اويله ده جفرى و أبجدى توافقيله هم ألكتريقڭ زمانِ ظهورينڭ قربيتنى، هم رسائل النورڭ ميدانه چيقماسى، هم ده مؤلّفنڭ ولادتنى رمزًا خبر ويرييور. بر لمعهِٔ إعجاز داها گوسترر. شويله كه: يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ نڭ مقامى، بيڭ ايكى يوز يتمش طوقوز (١٢٧٩) اولوب،
وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ
قسمى ايسه، ايكى تنوين ايكى "نون" صاييلمق جهتيله بيڭ ايكى يوز سكسان درت (١٢٨٤) ايدهرك هم ألكتريقڭ تعمّمنڭ قربيتنى، هم رسائل النورڭ ياقينلغنى، هم اون درت سنه صوڭره مؤلّفنڭ ولادتنى يَكَادُ كلمهِٔ قدسيهسيله معنًا إشارت ايتديگى گبى، جفر ايله ده تام تامنه عين تاريخه توافقله إشارت ايدر. معلومدر كه، ضعيف و اينجه ايپلر إجتماع ايتدكجه قوّتلشير، قوپماز بر خلاط اولور. بو سرّه بناءً، بو آيتڭ بو إشارتلرى بربرينه قوّت ويرر، تأييد ايدر. توافق تام اولمازسه ده تام حكمنده اولور و إشارتى، دلالت درجهسنه چيقار.
تنبيه:بن بو آيتِ نوريهنڭ إشارتلرينى ألكتريق و رسائل النورڭ خاطرى ايچون بيان ايتمدم. بلكه بو آيتڭ إعجازِ معنويسنڭ بر شُعْبهسندن بر لمعهسنى گوسترمك ايستدم.
— 19 —
الحاصل:بو آيتِ قدسيه صريح معناسيله نورِ إلٰهى و نورِ قرآنى و نورِ محمّدىيى (عصم) درس ويرديگى گبى، معناىِ إشاريسيله ده هر عصره باقديغى گبى، اون اوچنجى عصرڭ آخرينه و اون دردنجى عصرڭ أوّلنه دخى باقار و دقّتله باقديرر. و بو ايكى عصرڭ آخر و أوّللرنده أڭ زياده نظره چارپان و أڭ زياده مناسبتِ معنويهسى بولونان و بو آيتڭ عموم جملهلرينڭ موافقتلرينى و مطابقتلرينى أڭ زياده قزانان ألكتريق ايله رسائل النور اولديغندن طوغريدن طوغرىيه معناىِ رمزيله باقار دييه بڭا قناعتِ قطعيه ويرديگندن چكينميهرك قناعتمى يازدم. خطا ايتمش ايسهم أرحم الرّاحميندن رحمتيله عفو ايتمهسنى نياز ايدييورم. رسائل النورڭ بو آيتڭ إلتفاتنه لياقتنى آڭلامق ايستهين ذاتلر، هانگى رسالهيه دقّتله باقسهلر آڭلارلر. هيچ اولمازسه أسكيشهر حپسخانهسنڭ بر ميوهسى اولان اوتوزنجى لمعه نامندهكى آلتى أسماءِ إلٰهيهيه دائر آلتى نكته رسالهسنه، هيچ اولمازسه او لمعهدن إسمِ حىّ و قيّومه دائر بشنجى و آلتنجى نكتهلره دقّتله باقسه ألبته تصديق ايدر.
رسائل النوره إشارت ايدن ايكنجى آيت:
فَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
آيتِ مشهورهسيدر كه،
شَيَّبَتْنِى سُورَةُ هُودٍ
حديثنڭ وُرودينه سبب اولمش.
اسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
نڭ إشارتى سكزنجى لمعهده تفصيلًا بيان ايديلديگى گبى، سورهِٔ هودده
فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ
إلى آخره آيتنڭ ايكى قوّتلى إشارت ويرن صحيفهسنڭ مقابلندهكى غايت مشهور بر آيتيدر. مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز اوچ (١٣٠٣) ايدهرك، هم سورهِٔ شورىنڭ ايكنجى صحيفهسنده
وَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
ايسه، بيڭ اوچ يوز طوقوز (١٣٠٩) ايدهرك او تاريخده عموم مخاطبلرى ايچنده بريسنه خصوصًا قرآن حسابنه إلتفات ايدوب إستقامتله أمر ايدر كه؛ برنجى تاريخ ايسه، رسائل النور مؤلّفنڭ رسالهِٔ نورى نتيجه
— 20 —
ويرن علومڭ تحصيلنه باشلاديغى تاريخدر. و ايكنجى آيتڭ تاريخى ايسه، او مؤلّفڭ خارقه بر صورتده پك آز بر زمانده علمجه تكمّل ايتمهسى، تحصيلدن تدريسه باشلاديغى و اوچ آيده و بر قيش ايچنده اون بش سنهده مدرسهجه اوقونان يوز كتابدن زياده اوقوديغى و او زمانڭ او محيطده أڭ مشهور علماسنڭ ياننده او اوچ آيڭ محصولى اون بش سنهسنڭ محصولى قدر نتيجه ويرديگى چوق مكرّر إمتحانلرله
(حاشيه): بو بياناتِ مدحيه سعيده عائد دگلدر. بلكه قرآنڭ بر تلميذينى، بر خادمنى سعيد (رض) لسانيله و حاليله تعريف ايدر. تا خدمتنه إعتماد ايديلسين.
و هانگى علمدن اولورسه اولسون صوريلان هر سؤاله قارشى جوابِ صواب ويرمكله إثبات ايتديگى عين تاريخه، تام تامنه توافقله رمزًا رسالهِٔ نورڭ إستقامتنه بر إشارتدر.
اوچنجى آيتِ مشهوره:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا
آيتى قوّتلى مناسبتِ معنويهسيله برابر جفرجه بيڭ اوچ يوز قرق درت (١٣٤٤) ايدر كه، او تاريخده رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى گبى بو آيتڭ معناسنه داها زياده مظهر اولانلر ظاهرًا گورولمييور. ديمك بو آيت، معناسنڭ متعدّد طبقهلرندن إشارى بر طبقهدن و رمزى بر پردهدن قرآنڭ پارلاق بر تفسيرى اولان رسالهِٔ نوره باقييور و أڭ أوّل نازل اولان سورهِٔ علقده
اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى
آيتى گبى معناسيله و مقامِ جفريله إفاده ايدييور كه؛ بيڭ اوچ يوز قرق درتده نوعِ إنسان ايچنده فرعونانه أمثالسز بر طغيان، بر إنكار چيقهجق.
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا
آيتى ايسه، او طغيانه قارشى مجاهده ايدنلرى ثنا ايدييور.
أوت حربِ عمومى نتيجهلرندن هم عالمِ إنسانيت، هم عالمِ إسلاميت چوق ضرر گورديلر. نوعِ إنسانڭ، خصوصًا آوروپانڭ مغرور و جبّارلرى، بِالخاصّه بريسى،
— 21 —
قوّت و غنايه و پارهيه إستناد ايدهرك فرعونانه بر طغيانه گيردكلرندن، او خصوصى إنسانلر نوعِ بشرى مسئول ايدييور دييه إنسان إسمِ عموميسيله تعبير ايديلمش. أگر لَنَهْدِيَنَّهُمْ دهكى شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلسه، بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر كه رسالة النور مؤلّفنڭ بسملهِٔ حياتيدر و تاريخِ ولادتنڭ برنجى سنهسيدر. أگر شدّهلى "لام" ايكى "لام" و "نون" بر صاييلسه، او وقت بيڭ اوچ يوز يگرمى درتده (١٣٢٤) حرّيتڭ إعلانى هنگامنده مجاهدهِٔ معنويه ايله تظاهر ايدن رسالهِٔ النور مؤلّفنڭ گورونمسى تاريخيدر.
دردنجى آيتِ مشهوره:
وَلَقَدْ اٰتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِى
آيتيدر. شو جمله قرآنِ عظيم الشانى و فاتحه سورهسنى مُثَنَّا ثناسيله إفاده ايتديگى گبى، قرآنڭ مُثَنَّا وصفنه لايق بر برهانى و آلتى أركانِ ايمانيه ايله برابر حقيقتِ إسلاميت اولان يدى أساسى، قرآنڭ سبعهِٔ مشهورهسنى پارلاق بر صورتده إثبات ايدن و "سبع المثانى" نورينه مظهر بر آيينهسى اولان رسالهِٔ النوره جفرجه دخى إشارت ايدر. چونكه
اٰتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِى
مقامِ أبجديسى بيڭ اوچيوز اوتوز بش (١٣٣٥) عدديله رسالهِٔ النورڭ فاتحهسى اولان إشارات الإعجاز تفسيرينڭ فاتحه سورهسيله البقره سورهسنڭ باشنه عائد قسمى باصمقله إنتشار تاريخى اولان بيڭ اوچ يوز اوتوز بش ويا آلتىيه توافقله رمزى بر پردهدن اوڭا باقديغنه بر أمارهدر.
بشنجى آيت:
اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِى بِهِ فِى النَّاسِ
در. بو آيتڭ رمزى لطيفدر. چونكه هم قوّتلى مناسبتِ معنويه ايله، هم جفرله أفرادِ كثيرهسى ايچنده خصوصى بر صورتده رسالهِٔ النور و مؤلّفنه باقييور. شويله كه: مَيْتًا كلمهسى تنوين "نون" صاييلمق جهتيله بش يوز (٥٠٠) ايدهرك "سعيد النورسى" عددى اولان بشيوزه توافقله إشارت ايدييور كه،
— 22 —
"سعيد النورسى دخى ميّت حكمنده ايدى. رسالة النور ايله إحيا ايديلدى، اونڭله حيات بولدى." أوت،
اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا
دهكى ايكى تنوين "نون"درلر. بيڭ اوچ يوز اوتوز درت (١٣٣٤) ايدر كه، او عين زمانده (عربى تاريخله) سعيد عمومى حربده مادّى و دهشتلى بر موتدن دخى خارقه بر طرزده قورتولماسى و فلسفه و غفلتدن گلن معنوى و شدّتلى بر ئولومدن نجات بولماسى و قرآنڭ آبِ حياتيله تازه بر حياته گيرمهسى تاريخيدر. بو توافقِ معنوى و موافقتِ جفريه دلالت درجهسنده بر إشارتدر. هم
فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِى بِهِ فِى النَّاسِ
ده تنوين "نون" و شدّهلى "نون" ايكى "نون" و بِهِ ده تلفّظ ايديلن (ى) صاييلمق جهتيله بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر كه، ولادتنڭ و حياتنڭ برنجى سنهسيدر. ديمك بو جمله ايله حياتِ مادّيهسنه، أوّلكى جمله ايله ده حياتِ معنويهسنه إشارت ايدر.
الحاصل: بو آيت متعدّد و چوق طبقهلرندن بر إشارى طبقهدن هم رسالة النوره، هم مؤلّفنه، هم بو اون دردنجى عصرڭ إبتداسنه، هم إبتداسندهكى رسالة النورڭ مبدئنه رمزًا، بلكه إشارةً، بلكه دلالةً باقار.
اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا آيتنڭ تتمّهسى
اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِى بِهِ فِى النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا
آيتنڭ قوّتلى إشارتنى هم تأييد هم لطافتلنديرن اوچ مناسبت بردن رمضانده قلبمه گلدى. قطعى بر قناعت ويردى كه، مَيْتًا كلمهسنه تام مناسب سعيددر. بو آيت رسالهِٔ نور ترجمانى اولان سعيدى "ميّت" عنوانيله گوسترمسنڭ بر حكمتى بودر كه:
— 23 —
موتڭ معمّاسنى و طلسمنى رسالهِٔ نور ايله او آچمش، او دهشتلى يوزڭ آلتنده أهلِ ايمانه چوق انسيتلى، سرورلى، نورلى بر حقيقت كشف ايدوب إثبات ايتمش. و موتآلود حياتِ فانيهده بوغولان أهلِ إلحاده قارشى، باقيانه حياتآلود موقّت بر موتِ ظاهرى ايله غالبانه مقابله ايدر.
كَمَنْ مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ
سرّينه مظهر اولان أهلِ إلحاد، غيرِ مشروع مشتهياتنڭ إباحهسيله سوسلنديرمسنه مقابل؛ رسالهِٔ نور، موتى او آلداتيجى، فانى حياته قارشى چيقاروب لذّت و زينتنى زير و زبر ايدر. و دير و إثبات ايدر كه: "موت أهلِ ضلالت ايچون إعدامِ أبديدر و او دهشتلى دار آغاجندن قورتاران و موتى مبارك بر ترخيص تذكرهسنه چويرن يالڭز قرآن و ايماندر." ايشته بونڭ ايچوندر كه، بو حقيقتِ معظّمهِٔ موتيه رسالهِٔ نورده غايت مهمّ و گنيش بر موقع آلمش؛ حتّى أكثر هجومنده موتى ألنده طوتوب أهلِ ضلالتڭ باشنه وورور، عقلنى باشنه گتيرمگه چاليشير.
ايكنجيسى: أهلِ طريقتڭ و بِالخاصّه نقشيلرڭ درت أساسندن برى و أڭ مؤثّرى اولان رابطهِٔ موت أسكى سعيدى يڭى سعيده (رض) چويرمش و دائما حركتِ فكريهده يڭى سعيده يولداش اولمش. باشده إختيارلر رسالهسى اولارق، رسالهلرده او رابطه كشفياتى گوستره گوستره تا أهلِ ايمان حقّنده موتڭ نورانى و حياتدار و گوزل حقيقتنى گوروب گوستردى.
اوچنجيسى: بو آيت جفر و أبجد حسابيله هر طرفده سعيده هجوم ايدن اوچ چشيد موتڭ تماس زماننى و تاريخنى عينًا گوستروب توافق ايدر. ديمك آيتدهكى "ميت" كلمهسنڭ أفرادندن مدارِ نظر بر فردى و جفرجه اونڭ إسمى "ميت" عددينه تام توافقله خصوصى إشارته مظهر بر ماصدق "سعيد النورسى"در.
— 24 —
(صبرينڭ صداقتنڭ بر كرامتيدر.)
بن نمازدن صوڭره بو تتمّهيى يازاركن صدّيق سليمانڭ خَلَفى أمين، صبرينڭ اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا آيتنه دائر پارچهيى آلديغنى و رمضانڭ فيضندن اونڭ ايضاحى گبى نورلر ايستديگنى گوردم. نه يازديغمى أمينه گوستردم، حيرتله ديدى: "بو هم صبرينڭ، هم رسالهِٔ نورڭ بر كرامتيدر."
بو آيتدهكى أسرارلى موازنهِٔ قرآنيهيى دوشونوركن، سورهِٔ هوددهكى فَاَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فقرهسنه قارشى وَاَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ دهكى موازنه خاطره گلدى و بيلديردى كه: ناصلكه بو ايكنجى آيت و برنجى فقره رسالهِٔ نورڭ مسلگنه، شاكردلرينه تام تامنه معنًا و جفرجه باقييور. اويله ده:
فَاَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِى النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ
آيتى دخى، رسالهِٔ نورڭ معارضلرينه و دشمنلرينه و اونلرڭ جريانلرينڭ مبدئنه و فعاليت دورهسنه و منتهاسنه جفر ايله، توافق ايله إشارت ايدر. شويله كه:
يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ
گبى آيتلرڭ بحثنده برنجى شعاعده يدى سكز آياتڭ أهمّيتله گوستردكلرى بيڭ اوچ يوز اون آلتى و يدى (١٣١٦-١٣١٧) تاريخى كه، قرآنه قارشى اولان سوءِ قصدڭ مبدئيدر. فَاَمَّا الَّذِينَ شَقُوا جفرجه عين تاريخى گوسترييور. أگر شدّهلى (م) ايكى (م) صاييلسه بيڭ اوچ يوز أللى يدى (١٣٥٧)، أگر شدّهلى (ل) ايكى (ل) صاييلسه بيڭ اوچيوز قرق يدى (١٣٤٧) كه بو عصرڭ طاغيانه فعاليت تاريخيدر. هر ايكى شدّهلى ايكيشر صاييلسه بيڭ اوچ يوز سكسان يدى (١٣٨٧) كه
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
دهشتلى بر جريانڭ منتهاسى تاريخى اولمق إحتمالى وار.
— 25 —
فَفِى النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ
ايسه بيڭ اوچ يوز آلتمش بر (١٣٦١)، أگر فَفِى النَّارِ دهكى اوقونميان (ى) صاييلمازسه بيڭ اوچ يوز أللى بر (١٣٥١) تاريخنى؛ أگر شدّهلى (ن) أصل إعتباريله بر (ل)، بر (ن) صاييلسه ينه بيڭ اوچ يوز اوتوز بر (١٣٣١) تاريخنى و حربِ عمومى آتشنڭ فرياد و فيزار ايچندهكى يانغيننى گوسترهرك جهنّم آتشنده زفير و شهيق ايدن أهلِ شقاوتڭ عذابنى خبر ويروب، أهلِ ايمانى فتنهلره دوشورن شقيلرڭ هم دنياده، هم آخرتده جزالرينه إشارت ايدر. عينًا اويله ده، بو عصره ده ظاهرًا باقان، أسرارلى اولان سورهِٔ
وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ
دن شو آيتڭ
اِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ
إفادهسى گبى هم إستانبولڭ ايكى حريقِ كبيرى، هم حربِ عمومينڭ دهشتلى يانغيننى جهنّم عذابى گبى او فتنهنڭ بر جزاسيدر دييه إشارت ايدر.
الحاصل: بو آيت هر عصره باقديغى گبى بو عصره داها زياده نظرِ دقّتى جلب ايتمك ايچون جفرجه بو عصرڭ اوچ درت دورهسنڭ تاريخلرينه و حادثهلرينه إشارت و معناسنڭ صورتيله و طرزِ إفادهسيله ايكى جريانڭ كيفيتلرينه و وضعيتلرينه ايما ايدر.
صبرينڭ مكتوبى يولده ايكن و گلمهدن أوّل او مكتوبڭ معنوى تأثيرى ايله بو آيتى و اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا آيتيله برابر دوشونوركن خاطريمه گلدى. رسالهِٔ نور بو درجه قوّتلى إشارتِ قرآنيهيه و شاكردلرى بو قدر قيمتلى بشارتِ فرقانيهيه و أقطابلرڭ إلتفاتنه مظهريتڭ سرّى و حكمتى؛ مصيبتڭ عظمتى و دهشتيدر كه، هيچ بر أثرڭ مظهر اولماديغى بر قدسى تقدير و تحسين آلمش. ديمك أهمّيت اونڭ فوق العاده بيوكلگندن دگل، بلكه مصيبتڭ فوق العاده دهشتنه و تخريباتنه قارشى
— 26 —
مجاهدهسى جزئى و آز اولديغى حالده غايت بيوك اويله بر أهمّيت كسب ايتمش كه بو آيتده إشارت و بشارتِ قرآنيهده إفاده ايدر كه، رسالهِٔ نور دائرهسى ايچنه گيرنلر تهلكهده اولان ايمانلرينى قورتارييورلر و ايمانله قبره گيرييورلر و جنّته گيدهجكلر دييه مژده ويرييورلر. أوت بعض وقت اولور كه، بر نفر گورديگى خدمت ايچون بر مشيرڭ فوقنه چيقار، بيڭلر درجه قيمت آلير.
إخطار:گچمش و گلهجك آيتلرڭ إشارتلرى يالڭز توافقله دگل بلكه هر بر آيتڭ معناىِ كلّيسندهكى جزئياتِ كثيرهسندن بر جزئى فردى رسالهِٔ نور اولديغنه ايماءً، مناسبتِ معنويهيه گوره جفرى و أبجدى بر توافقله او مناسبتى تأييدًا و اوڭا بناءً خصوصى اوڭا باقار ديمكدر.
آلتنجى آيت:سورهِٔ حديدده
وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ
يعنى: "قراڭلقلر ايچنده سزه بر نور إحسان ايدهجگم كه او نور ايله طوغرى يولى بولوب اونده گيدهسڭز." ِللّٰه الحمد رسالهِٔ نور بو قدسى و كلّى معناسنڭ پارلاق بر فردى اولديغى گبى نُورًا دهكى تنوين "نون" صاييلمق جهتيله بيڭ اوچ يوز اون سكز (١٣١٨) عدديله رسائل النور مؤلّفى تدريسدن، تأليف وظيفهسنه و مجاهدانه سياحته باشلاديغى زمانڭ بش سنه أوّلكى زماننه و چوق آيتلرڭ إشارت ايتدكلرى بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) تاريخندهكى مهمّ بر إنقلابِ فكريدن ايكى سنه صوڭرهكى زمانه توافق ايدر كه؛ او زمان إستحضاراتِ نوريهيه باشلاديغى عين تاريخدر. ايشته شو نورلى آيت، هم معناجه هم جفرجه توافقى ايسه، عموم وجوهى عينِ شعور اولان قرآنِ معجز البيانده ألبته إتّفاقى و تصادفى اولاماز.
يدنجى آيت:
وَ يُحِقُّ اللّٰهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ
شو آيتِ مشهورهنڭ كلّى معناسنڭ بو زمانده ظاهر بر ماصدقى رسالة النور اولديغى گبى، لفظ اللّٰهدهكى
— 27 —
شدّهلى "ل" بر "ل" و بِكَلِمَاتِهِ دهكى ملفوظ "ى" صاييلمق شرطيله طوقوز يوز طقسان سكز (٩٩٨) عدديله رسالة النورڭ طوقوز يوز طقسان سكز عددينه تام تامنه توافقله، مناسبتِ معنويهيه بناءً رمزًا اوڭا باقار. و بو رمزى لطيفلشديرن و قوّت ويرن مناسبتلرڭ بريسى شودر كه: رسالة النورڭ أجزالرى سوزلر ناميله إشتهار ايتمشلر. سوزلر ايسه عربجه "كلمات"در. و او كلمات ايله قرآنڭ حقائقنى او درجه محضِ حق و عينِ حقيقت اولديغنى إثبات ايتمش كه، بو زمانڭ دينسز فيلسوفلرينى تام صوصديرييور.
سكزنجى آيت:
قُلْ اِنَّنِى هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
در. شو آيتِ مشهوره كلّى معناسنڭ بو عصرده موافق و مناسب بر فردى رسالة النور اولديغى گبى، جفرله صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ كلمهسى صِرَاطٍ دهكى تنوين "نون" صاييلمق جهتيله رسالة النور عددى اولان طوقوز يوز طقسان سكزه (٩٩٨) ينه ايكى سرلى (حاشيه): يعنى مرتبهسنه إشارت ايچون ايكى فرق وار. رسالهِٔ نور وحى دگل، إلهام و إستخراجدر. فرق ايله باقديغى گبى،
هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
جملهسنڭ مقامِ أبجديسى ايله بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) ايدهرك رسالهِٔ نور مؤلّفنڭ تدريسيله إستحضاراتِ نوريهده بولونديغى أڭ حرارتلى تاريخى اولان بيڭ اوچ يوز اون آلتى عددينه تام تامنه توافق ايدر.
طوقوزنجى آيت:هم "البقره" سورهسنده، هم "لقمان" سورهسنده
فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى
جملهسيدر. يعنى: "اللّٰهه ايمان ايدن هيچ قوپميهجق بر زنجيرِ نورانىيه ياپيشير، تمسّك ايدر." رسالهِٔ نور ايسه، ايمانِ بِاللّٰهڭ
— 28 —
قرآنى برهانلرندن بو زمانده أڭ نورانيسى و أڭ قوّتليسى اولديغى تحقّق ايتديگندن، بو بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى كلّيتنده خصوصى داخل اولديغنه تأييدًا مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز قرق يدى (١٣٤٧) ايدهرك رسالة النور إنتشارينڭ فوق العاده پارلاماسى تاريخنه تام تامنه توافقله باقار. و بو اون دردنجى عصرده قرآنڭ إعجازِ معنويسندن نشئت ايدن بر عروة الوثقى و ظلماتدن نوره چيقارهجق بر وسيلهِٔ نورانيه رسالهِٔ النور اولديغنى رمزًا بيلديرر.
اوننجى آيت:
يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ
اون برنجى آيت:
وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ
اون ايكنجى آيت:
وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ
آيتلريدر. مئالِ إجماليلرى دير كه: "قرآن حكمتِ قدسيهيى سزه بيلديرييور. سزى معنوى كيرلردن تميزلنديرييور." بو اوچ آيتڭ كلّى و عمومى معنالرنده رسالهِٔ النور قصدى بر صورتده داخل اولديغنه ايكى قوّتلى أماره وار:
بريسى شودر كه: رسالهِٔ النورڭ مستثنا بر خاصّهسى، إسمِ حَكم و حكيمڭ مظهرى اولوب بتون صفحاتنده، مباحثنده نظام و إنتظامِ كائناتڭ آيينهسنده إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوهلرى اولان حكمتِ قدسيهيى و حِكَمِياتِ قرآنيهيى درس ويرييور. موضوعى و نتيجهسى، حكمتِ قرآنيهدر.
ايكنجى أماره: برنجى آيت بيڭ اوچ يوز يگرمى ايكى (١٣٢٢) ايدهرك مقامِ أبجدى ايله رسالهِٔ النور مؤلّفنڭ طوغريدن طوغرىيه علومِ آلِيَهدن باشنى قالديروب حكمتِ قرآنيهيه متوجّه اولارق خادمُ القرآن وضعيتنى آلديغى تاريخدر كه، بر سنه صوڭره إستانبوله گيتمش معنوى مجاهدهسنه باشلامش.
— 29 —
ايكنجى آيت ايسه: مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز ايكى (١٣٠٢) ايدهرك رسالهِٔ نور مؤلّفنڭ قرآن درسنى آلديغى تاريخه تام تامنه توافق ايله رمزًا قرآنڭ باهر بر برهانى اولان رسائل النوره باقار.
اوچنجى آيت ايسه: بيڭ اوچ يوز اوتوز سكز (١٣٣٨) اولديغندن حكمتِ قرآنيهيى آوروپا حكماسنه قارشى پارلاق بر صورتده گوسترهبيلن و گوسترن رسالهِٔ النور مؤلّفى "دار الحكمة الإسلاميه"ده حكمتِ قرآنيهيى مدافعه ايتمكله، حتّى إنگليزڭ باش پاپاسى سؤال ايتديگى و آلتى يوز كلمه ايله جواب ايستديگى آلتى سؤالنه آلتى كلمه ايله جواب ويرمكله برابر، إنزوايه گيروب بتون غيرتيله قرآنڭ إلهاماتندن رسالهِٔ نورڭ مسئلهلرينى إقتباسه باشلاديغى عين تاريخه تام تامنه توافقله رمزًا باقار.
اون اوچنجى آيت:سورهِٔ آلِ عمرانده
وَمَا يَعْلَمُ تَاْوِيلَهُ اِلَّا اللّٰهُ وَالرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ
اون دردنجى آيت:سورهِٔ نساءده
لٰكِنِ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ
بو ايكى آيت بو عصره ده خصوصى باقارلر.
برنجيسنڭ مئالى گوسترييور كه: أهلِ ضلالت متشابهاتِ قرآنيهيى ياڭليش تأويلات ايله تحريفنه و شبههلرى چوغالتماسنه چاليشديغى بر زمانده، علمده رسوخى بولونان بر طائفه او متشابهاتِ قرآنيهنڭ حقيقى تأويللرينى بيان ايدوب و ايمان ايدهرك او شبهاتى إزاله ايدر. بو كلّى معنانڭ هر عصرده ماصدقلرى و جزئياتلرى وار. حربِ عمومى واسطهسيله، بيڭ سنهدن بَرى قرآن عليهنده تراكم ايدن آوروپا إعتراضلرى و أوهاملرى عالمِ إسلام ايچنده يول بولوب ياييلديلر. او
— 30 —
شبهاتڭ بر قسمى فنّى شكلنى گيدى، اورتهيه چيقدى. بو شبهاتى و إعتراضلرى بو زمانده دفع ايدن باشده رسالهِٔ النور و شاكردلرى گورونديگندن، بو آيت بو عصره ده باقديغندن رسالهِٔ النور و شاكردلرينه رمزًا باقمقله برابر علماءِ متأخّرينڭ مذهبنه گوره اِلَّا اللّٰهُ ده وقف ايديلمز. او حالده مقامِ جفريسى عينًا اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى نڭ مقامى گبى بيڭ اوچ يوز قرق درت (١٣٤٤) ايدهرك رسائل النور و شاكردلرينڭ ميدانِ مجاهدهِٔ معنويهيه آتيلمالرى تاريخنه تام تامنه توافقله اونلرى ده بو آيتڭ حريمِ قدسيسنڭ ايچنه آلييور. هم حشرڭ أڭ قوّتلى و پارلاق بر برهانى اولان اوننجى سوزڭ أطرافه ياييلماسى تاريخنه و قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى بيان ايدن يگرمى بشنجى سوزڭ إشتهارى هنگامنه، هم اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى عددينه تام تامنه توافقله باقار.
أگر مذهبِ سلف گبى اِلَّا اللّٰهُ ده وقف اولسه، او حالده اَلرَّاسِخُونَ دهكى شدّهلى "ر" ايكى "ر" صاييلسه بيڭ اوچ يوز آلتمش (١٣٦٠) كسور ايدهرك رسالة النور شاكردلرينڭ بوندن اون بش يگرمى سنه صوڭرهكى راسخانه و محقّقانه اولان علملرينه و ايمانلرينه رمزًا باقديغى گبى؛ شدّهلى "ر" أصل إعتباريله بر "ل" بر "ر" صاييلسه بيڭ ايكى يوز اون ايكى (١٢١٢) ايدهرك بوندن بر بچق عصر أوّل مولانا خالد ذو الجناحيْنڭ هندستاندن گتيرديگى پارلاق بر علمِ حقيقت رسوخيله، او زمانده ميدان آلان تأويلاتِ فاسدهيى و شبهاتى طاغيدهرق يوز سنهده أللى ميليوندن زياده إنسانلرى دائرهِٔ إرشادينه آلديغى و تنوير ايتديگى زمانڭ تاريخنه تام تامنه توافقله باقار.
ايكنجى آيت اولان
اَلرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ
شدّهلى "ر" أصلنه نظرًا بر "ل" بر "ر" صاييلمق جهتيله مقامِ أبجديسى بيڭ اوچ يوز قرق درت
— 31 —
(١٣٤٤) ايتمكله هر عصره باقديغى گبى بو عصره ده خصوصى رمزًا باقار. و علمِ حقيقتده راسخانه چاليشان و قوّتلى ايمان ايدن بر طائفهيه إشارت ايدر. و چوق آيتلرڭ أهمّيتله گوستردكلرى بو بيڭ اوچ يوز قرق درتده رسالة النور و شاكردلرندن داها زياده بو وظيفهيى مشكل شرائط ايچنده ثباتكارانه ياپان ظاهرده گورولمييور. ديمك بو آيت اونلرى دخى دائرهِٔ حريمنه خصوصى داخل ايدييور.
اون بشنجى آيت:
يَا اَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَاَنْزَلْنَا اِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا
شو آيت بو زمانه دخى خطاب ايدر. چونكه تمام - مُبِينًا خارج قالسه- بيڭ اوچ يوز آلتمش (١٣٦٠) كسور ايدر. أگر قَدْ جَاءَكُمْ دن صوڭرهكى اولسه بُرْهَانٌ و نُورًا كلمهلرندهكى تنوينلر "نون" صاييلسه بيڭ اوچ يوز اون (١٣١٠) ايدر. ديمك بو عصره ده خطاب ايدر. هم قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ جملهسى يالڭز درت فرقله فرقان عددينه توافقله صريحًا باقديغى گبى؛ او قدسى برهانِ إلٰهينڭ بو زمانده پارلاق و قوّتلى بر برهانى اولان رسائل النوره دخى ايكنجى جملهسى اولان اَنْزَلْنَا اِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا عددى، ايكى تنوين وقفده ايكى "ألف" صاييلمق جهتيله بش يوز طقسان سكز (٥٩٨) ايدهرك عينًا تام تامنه رسائل النوره و رسالهِٔ النور عددينه توافق ايله او سماوى برهانِ قدسينڭ يرده بر برهانى رسائل النور اولديغنى رمزًا خبر ويرييور.
إخطار: سوزلرڭ اوچ إسمى اولان رسالهِٔ النور ويا رسائل النور ويا رسالة النوردهكى شدّهلى "نون" ايكى "نون" صاييلمق، جفرجه أغلبى بر قاعدهدر. شدّهلى حرف بعضًا بر، بعضًا ايكى صاييلابيلير.
— 32 —
اون آلتنجى آيت:
لِلَّذِينَ اٰمَنُوا هُدًى وَ شِفَاءٌ
در. شو شفالى آيت چوق زماندر بنم دردلريمڭ شفاسى و علاجى اولديغى گبى أجزاخانهِٔ كبراىِ إلٰهيه اولان قرآنِ حكيمڭ ترياقى علاجلرندن، رسالهِٔ النور أجزالرينڭ قوانوزلرندن آلارق بلكه بيڭ معنوى دردلريمه بيڭ قدسى شفايى بولدم و رسائل النور شاكردلرى دخى بولديلر. و فندن و فلسفهنڭ باتاقلغندن چيقان و تداويسى چوق مشكل اولان و زندقه خستهلغنه مبتلا اولانلردن چوقلرى اونڭله شفالرينى بولديلر.
ايشته هر درده شفا اولان قرآنڭ علاجلرينڭ بو زمانده بر قسم قوانوزلرى حكمنده بولونان رسائل النور دخى بو شفادار آيتڭ بر مدارِ نظرى اولديغنه قوّتلى بر أماره شودر كه: بو آيتڭ مقامِ جفريسى اولان بيڭ اوچ يوز قرق آلتى (١٣٤٦) عددى رسائل النورڭ بيڭ اوچ يوز قرق آلتيده شفادارانه أطرافه إنتشارينڭ تاريخنه و معجزاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام نامنده اولان رسالهِٔ خارقهنڭ زمانِ تأليفنه تام تامنه توافقيدر. شو توافق هم مناسبتِ معنويهيى تأييد و اونڭله تأيّد ايدر، هم رمزدن إشارت درجهسنه چيقارييور.
اون يدنجى آيت:
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ
دهكى
قُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ
نڭ مقامِ جفريسى شدّهلى لاملر برر لام و شدّهلى كاف بر كاف صاييلمق جهتيله بيڭ اوچ يوز يگرمى طوقوز (١٣٢٩) ايدهرك، حربِ عمومينڭ باشلانغيجى زماننده رسائل النورڭ باشلانغيجى اولان إشارات الإعجاز تفسيرينڭ تاريخِ تأليفنه تام تامنه توافقله برابر، شدّهلى كاف ايكى كاف صاييلمق جهتيله بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز (١٣٤٩) ايدهرك حربِ عمومينڭ ويرديگى صارصينتيلر زماننده رسائل النورڭ حَسْبِىَ اللّٰهُ دييهرك أهلِ دنيادن هيچ بر يرده حمايه گورمهدن بلكه تهاجمه
— 33 —
هدف اولمقله برابر چكينميهرك يالڭز باشلريله مشكلات ايچنده أنوارِ قرآنيهيى نشر ايتدكلرى عين تاريخه تام تامنه توافقى ايسه، هر جهتيله عينِ شعور اولان آياتده ألبته تصادفى اولاماز. بلكه بو گبى آيتلر، أڭ مشكل زمان اولان بو عصره دخى خصوصى باقارلر و او آياتى كنديلرينه رهبر إتّخاذ ايدن بر قسم شاكردلرينه خصوصى إلتفات ايدوب إلتفاتلريله تشجيع ايدرلر.
بو آيت، سابق آيتلر گبى مناسبتِ معنويهسى گرچه ظاهرًا گورونمييور؛ فقط بر جهتله رسائل النور ايله بر نوع مناسبتى واردر. شويله كه: اون اوچ سنهدر (حاشيه): تأليف تاريخنه گورهدر. بو آيت رسالة النور مؤلّفنڭ و صوڭره خاص شاكردلرينڭ مغربدن صوڭره بر وردِ خصوصيلريدر. هم بو آيتڭ معناسنه بو زمانده تام مظهر و هركس اونلردن چكينمهسندن فتور گتيرميهرك حَسْبِىَ اللّٰهُ دييوب متوكّلانه مشكلاتِ عظيمه ايچنده أنوارِ ايمانيهيى و أسرارِ قرآنيهيى نشر ايدن، أهلِ ايمانى مأيوسيتدن قورتاران باشده رسالة النور و شاكردلريدر.
اون سكزنجى آيت:
اِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغَالِبُونَ
در. بو آيت مئاليله حزب اللّٰهڭ ظاهرى مغلوبيتندن گلن مأيوسيتى إزاله ايچون قدسى بر تسلّى ويرر و حزب اللّٰه اولان حزبِ قرآنينڭ حقيقتده و عاقبتده غلبهسنى خبر ويرر. و بو عصرده حزبِ قرآنينڭ حدسز أفرادندن رسائل النور شاكردلرى تظاهر ايتدكلرندن بو آيتڭ كلّى معناسنده خصوصى داخل اولمالرينه بر أماره اولارق مقامِ جفريسى اولان بيڭ اوچ يوز أللى (١٣٥٠) عددى ايله رسائل النور شاكردلرينڭ ظاهرى مغلوبيتلرى و بر سنه صوڭره محبوسيتلرى ايچنده معنوى غلبهلرى و متانتلرى و حقلرنده ياپيلان مدهش إمحا پلاننى عقيم بيراقان إخلاصلرى و قوّهِٔ معنويهلرى تظاهر ايتمهسنڭ
— 34 —
رومى تاريخى اولان بيڭ اوچ يوز أللى و أللى بر و أللى ايكى (١٣٥٠-١٣٥١-١٣٥٢) عددينه تام تامنه توافقى ألبته شفقتكارانه، تسلّيتدارانه بر رمزِ قرآنيدر.
اون طوقوزنجى آيت:
وَ الَّذِينَ اٰمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعٰى بَيْنَ اَيْدِيهِمْ وَ بِاَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْلَنَا
شو آيتڭ عموم معناسندهكى طبقهلرندن بر طبقهِٔ إشاريهسى بو عصره دخى باقييور. چونكه
يَقُولُونَ رَبَّنَا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا
هم معناجه قوّتلى مناسبتى وار، هم جفرجه بيڭ اوچ يوز يگرمى آلتى (١٣٢٦) ايدهرك او تاريخدهكى حرّيت إنقلابندن نشئت ايدن فورطنهلرڭ هنگامنده هر شيئى صارصان او فورطنهلرڭ و حربلرڭ ظلماتندن قورتولمق ايچون نور آرايان مؤمنلر ايچنده، رسائل النور شاكردلرى آز بر زمان صوڭره تظاهر ايتدكلرندن بو آيتڭ أفرادِ كثيرهسندن بو عصرده بر ماصدقى اونلر اولديغنه بر أمارهدر. وَاغْفِرْلَنَا جملهسى بيڭ اوچ يوز آلتمشه (١٣٦٠) باقييور. ديمك بوندن بش آلتى سنه صوڭره إستغفار دورهسيدر. رسائل النور شاكردلرى او زمانده إستغفار درسنى ويرهجگنى رمزًا بر ايمادر.
يگرمنجى آيت:
وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ
شو آيتِ عظيمه صريحًا عصرِ سعادتده نزولِ قرآنه باقديغى گبى، سائر عصرلره دخى معناىِ إشاريسيله باقار. و قرآنڭ سماسندن إلهامى بر صورتده گلن شفادار نورلره إشارت ايدر. ايشته طوغريدن طوغرىيه طبيبِ قلوب اولان قرآنِ حكيمڭ فيضندن و ضياسندن إقتباس اولونان رسالة النور، بنم چوق تجربهلرمله عموم معنوى دردلريمه شفا اولديغى گبى، رسائل النور شاكردلرى دخى تجربهلريله بنى تصديق ايدييورلر. ديمك رسائل النور بو آيتڭ بر معناىِ إشاريسنده داخلدر. و بو دخولنه بر أماره اولارق
مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ
نڭ مقامِ جفريسى بيڭ اوچ
— 35 —
يوز اوتوز طوقوز (١٣٣٩) ايدهرك عين تاريخده قرآندن إلهام اولونان رسائل النور بو عصرڭ معنوى و مدهش خستهلقلرينه شفا اولمقله ميدانه چيقمغه باشلاماسندن، بو آيت اوڭا خصوصى رمز ايتديگنه بڭا قناعت ويرييور. بن كندى قناعتمى يازدم، قناعته إعتراض ايديلمز.
يگرمى برنجى آيت ويا آيتلر:
قُلْ اِنَّنِى هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ٭ وَ هَدٰيهُ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
سكز طوقوز آيتلرده "صراطِ مستقيم"ه نظرى چويرييورلر. و بو طوغرى، إستقامتلى يولى بولمق ايچون دائما قرآنڭ نورندن هر عصرده او عصرڭ ظلمتلرينى طاغيدهجق و إستقامت يولنى تنوير ايدهجك قرآندن گلن نورلر اولمقله و بو دهشتلى و فورطنهلى عصرده او طوغرى يولى شاشيرتميهجق بر صورتده گوسترن باشده شيمديلك رسالة النور تظاهر ايتديگندن، هم بو "صراط مستقيم" كلمهسنڭ مقامِ جفريسى (تنوين "نون" صاييلمق جهتيله) بيڭ (١٠٠٠) ايدر. مدّه اولمازسه طوقوز يوز طقسان طوقوز (٩٩٩) ايدهرك يالڭز بر ويا ايكى فرقله
(حاشيه): يعنى رسالة النورڭ مرتبهسى ايكنجى و اوچنجيده اولديغنه إشارتدر. وحى دگل و اولاماز، بلكه إلهام و إستخراجدر.
رسالة النور عددى اولان طوقوز يوز طقسان سكزه (٩٩٨) توافقله، سكز طوقوز آيتلرده "صراط مستقيم" كلمهلرى بو مذكور ايكى آيت گبى رسالة النورى "صراطِ مستقيم"ڭ أفرادينه خصوصى إدخال ايدوب رمزًا اوڭا باقديرر و إستقامتنه إشارت ايدر. أگر صِرَاطٍ دهكى تنوين صاييلمازسه، اَلنُّورِ دهكى شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلير، ينه توافق ايدر.
هم ناصلكه بو آيت رسالهِٔ النوره إسميله باقييور، اويله ده اونڭ إستحضارات
— 36 —
زماننه ده باقار. چونكه
هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
ڭ مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) ايدهرك رسالة النور مؤلّفنڭ إختيارسز اولارق إستحضاراتِ نوريهده بولونديغى و عموم معلوماتنى قرآنڭ فهمنه باصامقلر ياپديغى أڭ حرارتلى تاريخى اولان بيڭ اوچ يوز اون آلتى عددينه تام تامنه توافقى ألبته أوّلكى إشاراتى تأييد و اونڭله تأيّد ايدهرك رسالة النورى دائرهِٔ حريمنه رمزًا بلكه إشارةً داخل ايدييور.
جاىِ دقّت و أهمّيتلى بر توافقدر كه: رسالة النور مؤلّفى بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) صيرهلرنده مهمّ بر إنقلابِ فكرى گچيردى. شويله كه:
او تاريخه قدر علومِ متنوّعهيى، يالڭز علمله تنوّر ايچون مراق ايدردى، اوقوردى، اوقوتوردى. فقط بردن او تاريخده مرحوم والى طاهر پاشا واسطهسيله آوروپانڭ قرآنه قارشى مدهش بر سوءِ قصدلرى وار اولديغنى بيلدى. حتّى بر غزتهده إنگليزڭ بر مستملكات ناظرى ديمش:
"بو قرآن، إسلام ألنده واركن بز اونلره حقيقى حاكم اولامايز. بونڭ سقوطنه چاليشملىيز." ديديگنى ايشيتدى، غيرته گلدى. بردن مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) اولان فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ فرماننى معنًا ديڭلهيهرك بر إنقلابِ فكرى ايله مراقنى دگيشديردى. بتون بيلديگى علومِ متنوّعهيى قرآنڭ فهمنه و حقيقتلرينڭ إثباتنه باصامقلر ياپارق هدفنى و غايهِٔ علميهسنى و نتيجهِٔ حياتنى، يالڭز قرآن بيلدى. و قرآنڭ إعجازِ معنويسى، اوڭا رهبر و مرشد و استاد اولدى. فقط مع التأسّف او گنجلك زماننده چوق آلداتيجى عارضهلر يوزندن بِالفعل او وظيفهنڭ باشنه گچمهدى. بر زمان صوڭره حربِ عمومينڭ طرّاقه و گورولتيسى ايله اوياندى. او ثابت فكر جانلاندى، بِالقوّهدن بِالفعله چيقمغه باشلادى.
— 37 —
ايشته هم اوڭا، هم رسالة النوره چوق علاقهسى بولونان بو بيڭ اوچ يوز اون آلتى (١٣١٦) تاريخنه چوق آيتلر متّفقًا باقارلر. مثلا: ناصلكه
هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
آيتى تام تامنه توافقله إشارت ايدر. عينًا اويله ده؛ بر آيتِ مشهوره اولان
اِنَّ رَبِّى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
مقامِ جفريسى شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلسه و تنوين صاييلمازسه بيڭ اوچ يوز اون آلتى ايدهرك عينًا تام تامنه او تاريخه إشارت ايدر. هم ناصلكه يدى سكز سورهلرده گلن آيتلر و او آيتلرده گلن "صراط مستقيم" جملهلرى رسالة النور إسمنه توافقله برابر، بو مذكور ايكى آيت گبى بر قسمى رسالة النور تأليفنڭ تاريخنى ده گوسترر. عينًا اويله ده؛ يدى عدد سورهلرڭ باشلرنده يدى دفعه
تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ
جملهِٔ قدسيهسى مقامِ جفريسى اولان بيڭ اوچ يوز اون آلتى ويا يدى (١٣١٦-١٣١٧) ايدهرك عينًا تام تامنه او بيڭ اوچ يوز اون آلتى تاريخنه توافقله إشارت ايتديگى گبى،
طٰس تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ
آيتى دخى عينًا بيڭ اوچ يوز اون آلتى ايدهرك او بيڭ اوچ يوز اون آلتى تاريخنه توافقله إشارت ايدر.
گويا ناصلكه عصرِ سعادتده قرآندهكى ايمان حقيقتلرينه علامتلر، دليللر و او كتابِ مبينڭ دعوالرينه برهانلرى و حجّتلرى گوزلره ده گوسترمك معناسنده تكرار ايله
تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ ٭ تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ ٭ تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ
فرمانلريله قرآنِ معجز البيان إعلانات ياپييور. اويله ده، بو دهشتلى عصرده دخى بر معناىِ إشاريسيله او آياتِ فرقانيهنڭ برهانلرى و حقّانيتنڭ علامتلرى و حقيقتلرينڭ حجّتلرى و حق كلام اللّٰه اولديغنه دليللرى اولان رسائل النوره معناىِ إشاريسيله، علامت و برهان و أماره و دليل معناسيله آياتڭ آيتلرى دييه تكرار ايله
— 38 —
تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ فرمان ايدهرك نظرِ دقّتى قرآن حسابنه بو عصره و بو عصردهكى رسائل النوره چويرييور إعتقاد ايدييورم.
أوت هر بر جهت ايله عينِ شعور اولان آياتِ قرآنيهنڭ بويله يگرمى وجهله و يگرمى پارمقله عين شيئه متّفقًا إشارتلرى تصريح درجهسنده بڭا قناعت ويرييور. بنم قناعتمه إشتراك ايتمهين بو إتّفاقه نه دييهجك و نه دييهبيلير؟ هانگى قوّت بو إتّفاقى بوزار؟ رسائل النور بو عصره گلن إشاراتِ قرآنيهيه خصوصى بر مدارِ نظر اولديغنه كيمڭ شبههسى وارسه، قرآنڭ قرق وجهله معجزهسنى إثبات ايدن معجزاتِ قرآنيه نامندهكى يگرمى بشنجى سوز و يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامنه و حشره دائر اوننجى سوز و يگرمى طوقوزنجى سوزلره باقسين، شبههسى إزاله اولمازسه گلسين پارمغنى گوزيمه صوقسون.
يگرمى ايكنجى آيت و آيتلر:
هم يونس، هم يوسف، هم رعد، هم حجر، هم شعراء، هم قَصَصْ، هم لقمان سورهلرينڭ باشلرنده بولونان تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ إعلانِ قدسيسيدر. يگرمى برنجى آيتڭ خاتمهسنده بونڭ مناسبتِ معنويهسى بر درجه بيان ايديلمش. جفريسى ايسه، بو آيتده اوچ "ت" بيڭ ايكى يوز ايدر و ايكى "ك" ايكى "ل" يوز ايدر؛ يكونى بيڭ اوچ يوز. بر "ى" بر "ب" درت ويا بش "ألف" مجموعى بيڭ اوچ يوز اون آلتى ويا اون يدى (١٣١٦-١٣١٧) ايدهرك رسائل النور مؤلّفى بر إنقلابِ فكرى ايله علومِ متنوّعهيى قرآنڭ حقائقنه چيقمق ايچون باصامقلر ياپديغى بر تاريخه تام تامنه توافقى مناسبتِ معنويهسنڭ قوّتنه إستنادًا ديرز:
او توافق رمز ايدر كه: بو عصرده رسائل النور دينيلن اوتوز اوچ عدد سوز و اوتوز اوچ عدد مكتوب و اوتوز بر عدد لمعهلر، بو زمانده، كتابِ مبيندهكى آيتلرڭ
— 39 —
آيتلريدر. يعنى، حقائقنڭ علامتلريدر و حق و حقيقت اولديغنڭ برهانلريدر. و او آيتلردهكى حقائقِ ايمانيهنڭ غايت قوّتلى حجّتلريدر. و تِلْكَ كلمهِٔ قدسيهسنڭ إشارتِ حسّيهسيله گوزلره دخى گورونهجك درجهده ظاهر اولديغنى إفاده ايدن بويله إشارته لايق دليللريدر دييه رمزًا رسائل النورى بر إشارى معناسنڭ كلّى دائرهسنه خصوصى و مدارِ نظر بر فردى اولارق داخل ايدييور.
الحاصل: ناصلكه بو آيتده بولونان إشارى معنا يدى سورهده يدى إشارت حكمنده اولوب دلالت، بلكه صراحت درجهسنه چيقييور. عينًا اويله ده:
صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
دهكى رمز دخى، يدى سكز سورهلرده بولونمقله يدى سكز رمز حكمنده اولارق او رمزى إشارت، بلكه دلالت، بلكه صراحت درجهسنه چيقارييور.
إخطار: كلفتسز اولمق اوزره بردن خاطره گلن إشارات قيد ايديلدى. تكلّفه گيرمهمك ايچون، إشارتلى اوتوز اوچ آيتڭ چوق إشاراتى قيد ايديلمدى.
يگرمى اوچنجى آيت:
عَسٰى رَبُّنَا اَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا
شو آيت هر عصره باقديغى گبى بو عصره ده باقييور و بو عصرده كابوسلى بر رؤيا گبى مصيبتلره دوشن و ربِّ رحيمندن اونى خيره تبديل ايتمهسنى رجا ايدنلر ايچنده رسائل النور شاكردلرينه خصوصى رمز ايتديگنه بر أمارهسى شودر كه: بو آيتڭ مقامِ جفريسى اولان بيڭ اوچ يوز قرق بشده (١٣٤٥) أهمّيتلى رسالهلر تأليف ايله برابر، فوق العاده حادثهلر وقوعه گلمگه خاضرلانديلر. و او رسائل النورڭ مركزِ إنتشارى اولان بارلا قريهسنده زياده صيقنتى مؤلّفنه ويريلدى. و خصوصًا كوچك مسجدينه ايليشلديگى زمان رسائل النور شاكردلرى قوّتلى بر رجا ايله درگاهِ إلٰهيهيه إلتجا ايدوب "يا ربّ! بو مدهش رؤيايى خيره تبديل أيله" دييوب
— 40 —
يالوارديلر. هركسڭ مأيوسيتلرينه مقابل پك قوّتلى بر اُميد و رجا ايله مسلمانلرڭ قوّهِٔ معنويهلرينى تقويه ايتديلر. بو آيتڭ بردن كلفتسز خاطره گلنى بو قدردر. يوقسه أسرارى چوقدر. تكلّف اولماسين دييه قيصه كسدم.
يگرمى دردنجى آيت و آيتلر:
هم سورهِٔ زُمَر، هم سورهِٔ جاثيه، هم سورهِٔ أحقافڭ باشلرنده بولونان
تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
آياتِ عظيمهلريدر. شو آيتلر دخى يگرمى ايكنجيدهكى آيتلر گبى رسالة النورڭ إسمنه و ذاتنه، هم تأليف و إنتشارينه بر معناءِ رمزيله باقييورلر.
ايضاحدن أوّل مهمّ بر إخطار
(لزوملى درت بش نقطه بيان ايديلهجك.)
برنجى نقطه:حديثده وارد اولديغى گبى، "هر بر آيتڭ معنا مرتبهلرنده بر ظاهرى، بر باطنى، بر حدّى، بر مطّلعى واردر. بو درت طبقهدن هر بريسنڭ (حديثجه "شجون و غصون" تعبير ايديلن) فروعاتى، إشاراتى، دال و بوداقلرى واردر." مئالندهكى حديثڭ حكميله، قرآن حقّنده نازل اولان بو آيتِ قدسيه، فرعى بر طبقهدن و بر معناىِ إشاريسيله ده قرآن ايله مناسبتى چوق قوّتلى بر تفسيرينه باقمق، شأننه بر نقيصه دگل، بلكه او لسان الغيبدهكى إعجازِ معنويسنڭ مقتضاسيدر.
ايكنجى نقطه:بر طبقهنڭ معناىِ إشاريسنڭ كلّيتندهكى أفرادينڭ بو عصرده تظاهر ايدن و مناسبتى پك قوّتلى بر فردى رسالة النور اولديغنى، اونى اوقويان هركس تصديق ايدر. أوت بن، رسالة النورڭ خاص شاكردلرينى إشهاد ايدهرك ديرم:
— 41 —
رسالة النور سائر تأليفات گبى علوم و فنوندن و باشقه كتابلردن آلينمامش. قرآندن باشقه مأخذى يوق، قرآندن باشقه استادى يوق، قرآندن باشقه مرجعى يوقدر. تأليف اولديغى وقت هيچ بر كتاب مؤلّفنڭ ياننده بولونمييوردى. طوغريدن طوغرىيه قرآنڭ فيضندن مُلْهَمْدر و سماءِ قرآنيدن و آياتنڭ نجومندن، ييلديزلرندن اينييور، نزول ايدييور.
اوچنجى نقطه:رسائل النور باشدن باشه إسمِ حكيم و رحيمڭ مظهرى اولديغندن بو اوچ آيتڭ آخرلرى إسمِ حكيم ايله و گلهجك يگرمى بشنجى دخى رحمٰن و رحيم ايله باغلاملرى مناسبتِ معنويهيى جدًّا قوّتلنديرييور. ايشته بو قوّتلى مناسبتِ معنويهيه بناءً ديرز كه: تَنْزِيلُ الْكِتَابِ جملهسنڭ صريح بر معناسى عصرِ سعادتده وحى صورتيله كتابِ مبينڭ نزولى اولديغى گبى، معناىِ إشاريسيله ده، هر عصرده او كتابِ مبينڭ مرتبهِٔ عرشيهسندن و معجزهِٔ معنويهسندن فيض و إلهام طريقيله اونڭ گيزلى حقيقتلرى و حقيقتلرينڭ برهانلرى اينييور، نزول ايدييور دييهرك شو عصرده بر شاكردينى و بر لمعهسنى جناحِ حمايتنه و دائرهِٔ حريمنه بر خصوصى إلتفات ايله آلييور.
دردنجى نقطه:ايشته بو رسالهده مذكور اوتوز اوچ آيتِ مشهورهنڭ بِالإتّفاق تكلّفسز، معناجه و جفرجه رسائل النورڭ باشنه پارمق باصمالرى و باشده آيت النور اون پارمقله اوڭا إشارت ايتمهسى؛ أسكيدن بَرى علما اورتهسنده و أديبلر مابيْننده مشهور بر دستور و حقيقتلى بر مدارِ إستخراجات و حتّى خصوصى تاريخلرده و مزار طاشلرنده أديبلرڭ إستعمال ايتدكلرى معروف بر قانونِ علمى ايلهدر. أگر او قانونه تصنّع قاريشمازسه، إشارتِ غيبيه اولابيلير. أگر صنعى و قصدى ياپيلسه، يالڭز بر لطافت، بر ظرافت، بر جزالت اولور.
— 42 —
أوت أديبلر خصوصى و شخصى تاريخلرده اونڭ تقليدينى ياپمقله كلاملرينى گوزللشديردكلرى، هم جفر علمنڭ أڭ أساسلى بر قاعدهسى و مهمّ بر آناختارى اولان مقامِ أبجدى ايله إشارت ايسه؛ هر جهتله عينِ شعور و نفسِ علم و محضِ إراده و تصادفى حاللرى اولميان و لزومسز مادّهلرى بولونميان قرآنڭ بو قدر آياتِ مشهورهسى إجماع ايله و إتّفاقله رسالهِٔ النوره إشارت و توافقلرى صراحت درجهسنده اونڭ مقبوليتنه بر شهادتدر و حق اولديغنه بر إمضادر و شاكردلرينه بر بشارتدر.
بشنجى نقطه:بو حسابِ أبجدى، مقبول و عمومى بر دستورِ علمى و بر قانونِ أدبى اولديغنه دليللر پك چوقدر. بوراده يالڭز درت بش دانهسنى نمونه ايچون بيان ايدهجگز:
برنجيسى: بر زمان بنى إسرائيل عالملرندن بر قسمى حضورِ پيغمبريده سورهلرڭ باشلرندهكى الٓمٓ ٭ كهٰيٰعٓصٓ گبى مقطّعاتِ حروفيهيى ايشيتدكلرى وقت، حسابِ جفرى ايله ديديلر: "يا محمّد! سنڭ امّتڭڭ مدّتى آزدر." اونلره مقابل ديدى: "آز دگل." سائر سورهلرڭ باشلرندهكى مقطّعاتى اوقودى و فرمان ايتدى: "داها وار." اونلر صوصديلر.
ايكنجيسى: حضرتِ على رضى اللّٰه عنهڭ أڭ مشهور قصيدهِٔ جلجلوتيهسى، باشدن نهايته قدر بر نوع حسابِ أبجدى و جفر ايله تأليف ايديلمش و اويله ده مطبعهلرده باصيلمش.
اوچنجيسى: جعفرِ صادق رضى اللّٰه عنه و محيى الدينِ عربى (رض) گبى أسرارِ غيبيه ايله اوغراشان ذاتلر و أسرارِ حروف علمنه چاليشانلر، بو حسابِ أبجدىيى غيبى بر دستور و بر آناختار قبول ايتمشلر.
— 43 —
دردنجيسى: يوكسك أديبلر بو حسابى، أدبى بر قانونِ لطافت قبول ايدوب، أسكى زماندن بَرى اونى إستعمال ايتمشلر. حتّى لطافتڭ خاطرى ايچون، إرادى و صنعى و تقليدى اولمامق لازم گليركن، صنعى و قصدى بر صورتده او غيبى آناختارلرڭ تقليدينى ياپييورلر.
بشنجيسى: علومِ رياضيه علماسنڭ مناسبتِ عدديه ايچنده أڭ لطيف دستورلرى و عوامجه خارقه گورونن قانونلرى، بو حسابِ توافقينڭ جنسندندرلر. حتّى فطرتِ أشياده فاطرِ حكيم بو توافقِ حسابىيى بر دستورِ نظام و بر قانونِ وحدت و إنسجام و بر مدارِ تناسب و إتّفاق و بر ناموسِ حُسن و إتّساق ياپمش. مثلا؛ ناصلكه ايكى ألڭ و ايكى آياغڭ پارمقلرى، أعصابلرى، كميكلرى، حتّى حجيراتلرى، مساماتلرى حسابجه بربرينه توافق ايدرلر. اويله ده؛ بو آغاج، بو بهارده و گچن بهاردهكى چيچك، ياپراق، ميوهجه توافق ايتديگى گبى، بو بهارده دخى آز بر فرقله گچن بهاره توافق و إستقبال بهارلرى دخى ماضى بهارلرينه إختيار و إرادهِٔ إلٰهيهيى گوسترن سرلى و آز فرقله موافقتلرى، صانعِ حكيمِ ذو الجمالڭ وحدتنى گوسترن قوّتلى بر شاهدِ وحدانيتدر.
ايشته مادام بو توافقِ جفرى و أبجدى، بر قانونِ علمى و بر دستورِ رياضى و بر ناموسِ فطرى و بر اصولِ أدبى و بر آناختارِ غيبى اولويور. ألبته منبعِ علوم و معدنِ أسرار و فطرتڭ ترجمانِ آياتِ تكوينيهسى و أدبياتڭ معجزهِٔ كبراسى و لسان الغيب اولان قرآنِ معجز البيان، او قانونِ توافقىيى إشاراتنده إستخدام، إستعمال ايتمهسى إعجازينڭ مقتضاسيدر.
إخطار بيتدى، شيمدى صدده گلييورز.
سورهِٔ زُمَر، جاثيه، أحقافڭ باشلرندهكى
تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
اولان آيتلر، سابق إخطارڭ ايكنجى نقطهسنده، مناسبتِ معنويهسى بيان ايديلديگندن بوراده يالڭز جفرى رمزينى بيان ايدهجگز.
— 44 —
شويله كه: ايكى "ت" سكز يوز، ايكى "نون" يوز، ايكى "م" سكسان، ايكى "ك" قرق، اوچ "ز" يگرمى بر، اوچ "ى" اوتوز، بر "ب" بر "ح" اون، "لفظ اللّٰه" آلتمش يدى، بر "ع" يتمش، درت "ل" درت "ألف" يوز يگرمى درت اولوب يكونى بيڭ اوچ يوز قرق ايكى (١٣٤٢) ايدهرك بو عصرڭ شو تاريخنه نظرِ دقّتى جلب ايتمكله برابر، قرآنڭ تنزيليله چوق علاقهدار بر نوره پارمق باصييور. و او تاريخدن آز صوڭره معجزاتِ أحمديه (عصم) رسالهسى و يگرمنجى و يگرمى دردنجى مكتوبلر گبى رسالة النورڭ أڭ نورانى جزءلرى ميدانِ إنتشاره چيقمالرى و قرآنڭ قرق وجهله إعجازينى إثبات ايدن معجزاتِ قرآنيه رسالهسيله حشره دائر اوننجى سوزڭ ايكيسنڭ قرق ايكيده إنتشارلرى و قرق آلتيده فوق العاده إشتهارلرى عين تاريخده اولماسى بر قوّتلى أمارهدر كه، بو آيت اوڭا خصوصى بر إلتفاتى وار. هم ناصلكه بو آيتلر تأليف و إنتشارينه إشارت ايدرلر، اويله ده؛ يالڭز تَنْزِيلُ الْكِتَابِ كلمهسى رسالة النورڭ إسمنه (شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلمق جهتيله) غايت جزئى بر فرقله توافق ايدوب رمزًا باقار، كندينه قبول ايدر. چونكه تَنْزِيلُ الْكِتَابِ كلمهسى طوقوز يوز أللى بر (٩٥١) ايدهرك رسالة النورڭ مقامى اولان طوقوز يوز قرق سكزه (٩٤٨) سرلى اوچ فرقله توافق نقطهسندن باقار.
بردن خاطره گلدى كه: بو اوچ فرقڭ سرّى ايسه رسالة النورڭ مرتبهسى اوچنجيده اولماسيدر. يعنى وحى دگل و اولاماز. هم عموميتله دخى إلهام دگل، بلكه أكثريتله قرآنڭ فيضيله و مدديله قلبه گلن سنوحات و إستخراجاتِ قرآنيهدر.
جاىِ دقّتدر كه، برنجى حٰمٓ اولان سورهِٔ مؤمنده
تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
مقامِ جفريسى، بعض مهمّ آيتلر گبى بيڭ اوچ يوز يتمشه (١٣٧٠) باقييور. عجبا اون بش يگرمى سنه صوڭره باشقه بر نورِ قرآن ظهور مى
— 45 —
ايدهجك، ياخود رسائل النورڭ بر إنكشافِ فوق العاده ايله بر فتوحاتى مى اولاجق بيلمديگمدن او قپويى آچامييورم.
يگرمى بشنجى آيت:
حٰم ٭ تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
آيتِ قدسيهسيدر. بو آيتڭ معناىِ إشاريسى، رسائل النور ايله مناسبتى چوق قوّتليدر. بر جهتى شودر كه: رسالة النورڭ و شاكردلرينڭ مسلگى، درت أساس اوزرينه گيدييور.
برنجيسى تفكّردر؛ حكيم إسمنه باقييور.
برى ده شفقتدر، حدسز اولان فقرينى حسّ ايتمكدر كه؛ رحمٰن و رحيم إسملرينه باقييور.
هم شو آيت ناصلكه رسائل النورڭ تأليف و تكمّل تاريخنه توافقله پارمق باصييور، اويله ده تَنْزِيلٌ كلمهسيله (وقف محلّى اولماديغندن تنوين "نون" صاييلمق جهتيله) مقامى بش يوز قرق يدى (٥٤٧) اولارق سوزلرڭ ايكنجى و اوچنجى إسمى اولان رسائل النور و رسالهِٔ نورڭ عددى اولان بش يوز قرق سكز ويا قرق طوقوزه (٥٤٨-٥٤٩) شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلمق جهتيله پك جزئى و سرلى بر ويا ايكى فرقله توافق ايدهرك رمزًا اوڭا باقار، دائرهسنه آلير.
هم
حٰم ٭ تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
ڭ مقامِ جفريسى، بر وجهله، يعنى تنوين "نون" صاييلسه و شدّهلى ايكى "ر"دهكى لامِ أصلى حساب ايديلسه حٰمٓ، حَا مِيمْ تلفّظده اولديغى گبى اولسه، بيڭ اوچ يوز أللى درت ويا بش (١٣٥٤-١٣٥٥) ايدر. و ديگر بر وجهده، يعنى تنوين صاييلمازسه بيڭ اوچ يوز درت (١٣٠٤) ايدر؛ اوچنجى وجهده، يعنى تلفّظده
— 46 —
بولونميان ايكى "ل" حسابه گيرمزسه بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر. برنجى وجهده تام تامنه رسائل النورڭ تأليفجه بر درجه تكمّلى و فوق العاده أهمّيت كسب ايتمهسى و فورطنهلره طوتولماسى و شاكردلرى قدسى بر تسلّىيه محتاج اولدقلرى عربى تاريخيله شو بيڭ اوچ يوز أللى بش و أللى درت تاريخنه، هم اوتوز بر عدد لمعهلردن عبارت اولان "اوتوز برنجى مكتوب"ڭ تأليف زماننه، هم او مكتوبڭ اوتوز برنجى لمعهسنڭ وقتِ ظهورينه و او لمعهدن برنجى شعاعڭ تأليفنه و او شعاعڭ يگرمى طوقوز مقامنده اوتوز اوچ عدد آياتڭ رسالهِٔ نوره إشارتلرى إستخراج ايديلديگى هنگامنه و يگرمى بشنجى آيتڭ رسالهِٔ نوره ايمالرى يازيلديغى شو زمانه، شو دقيقهيه، شو حاله تام تامنه توافقى ايسه، قرآنڭ إعجازِ معنويسنه ياقيشييور. غايت لطيف و مژدهلى بر توافقدر.
ايكنجى وجهده، يعنى بيڭ اوچيوز درت (١٣٠٤) مقاميله رسالهِٔ نورڭ ترجمانى، رسالهِٔ نورڭ باصامقلرى اولان مبادئِ علومه بسملهكش اولديغى و فتوحاتِ نوريهده بسملهسنى چكديگى و فاتحهِٔ حياتِ علميهده
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اوقوديغى زماننه تام تامنه توافقله پارمق باصييور، آرقهسنى صيواتييور، "هايدى گيت، سلامتله چاليش" رمزًا دييور.
اوچنجى وجهده، يعنى بيڭ ايكى يوز طقسان اوچ ويا درت (١٢٩٣-١٢٩٤) اولان مقامِ جفريسيله او ترجمانڭ بسملهِٔ حياتِ دنيويهسنڭ إبتداسنه تام تامنه توافق سرّيله ايما ايدر كه، اونڭ حياتى چوق دهشتلى دغدغهلرى و فورطنهلرى گورمك و چكمكله برابر دائما رحمٰن و رحيم إسملرينڭ مظهرى اولارق رحمتله محافظه و شفقتله تربيه ايديلهجگنى رمزًا منعمانه خبر ويرييور. بو صورتله قرآنڭ معنوى إعجازندن إخبارِ غيبى نوعنڭ بر شعاعنى گوسترييور.
— 47 —
يگرمى آلتنجى آيت:سورهِٔ هودده
فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ
آيتنڭ ايكى سطر صوڭره گلن
وَاَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ
آيتيدر. شو آيتڭ شدّهلى "م" و شدّهلى "ل" و شدّهلى "ن" ايكيشر صاييلمق و اَلْجَنَّةِ دهكى "ت" وقفده اولديغندن "هی" اولمق جهتيله مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز أللى ايكى (١٣٥٢) اولمقله تام تامنه رسائل النور شاكردلرينڭ أڭ مأيوسيتلى و مصيبتلى زمانلرى اولان بيڭ اوچ يوز أللى ايكى تاريخنه تام تامنه توافقله او آجينهجق حاللرنده قدسى و سماوى بر تسلّى، بر بشارتدر. و آيتڭ مناسبتِ معنويهسى بر ايكى رسالهده، يعنى كراماتِ عَلَويهده و غوثيهده بيان ايديلمشدر.
وَاَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا
دهكى سُعِدُوا كلمهسى فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ دهكى سَعِيدٌ كلمهسنه قرآن صحيفهسنده تام موازى و مقابل گلمهسى، بو توافقه بر لطافت داها قاتار. بو آيتڭ كلّى و چوق گنيش معناىِ قدسيسنڭ جزئياتندن رسالهِٔ نور شاكردلرى گبى تسلّىيه چوق محتاج بر جزئيسى بو عصرده بيڭ اوچ يوز أللى ايكيده بولونديغنه تام تامنه توافقله إشارت ايدهرك باشنه پارمق باصييور.
أگر فَفِى الْجَنَّةِ كلمهسنده وقف ايديلمزسه و خَالِدِينَ كلمهسيله ربط ايديلسه، او وقت "ة"، "هی" اولماز. فقط داها لطيف تسلّيكار بر توافق اولور. چونكه وَاَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا قاعدهِٔ نحويهجه مبتدادر. فَفِى الْجَنَّةِ خَالِدِينَ اونڭ خبريدر. بو خبر ايسه، مقامِ جفريسى اولان بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز (١٣٤٩) عدديله، بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز تاريخندن بشارتله رمزًا خبر ويرر. و او تاريخده بولونان قرآن خدمتكارلرندن بر طائفهنڭ أصحابِ جنّت و
— 48 —
أهلِ سعادت اولديغنى معناىِ إشاريسيله و توافقِ جفرى ايله إخبار ايدر و بو تاريخده رسالهِٔ نور شاكردلرى قرآن حسابنه فوق العاده خدمتلرى و تنوّرلرى و چوق مهمّ رسالهلرڭ تأليفلرى و باشلرينه گلن شيمديكى مصيبتڭ، دشمنلرى طرفندن إحضاراتى تظاهر ايتديگندن، ألبته بو تاريخه متوجّه و إشارى، تسلّيكار بر بشارتِ قرآنيه أڭ أوّل اونلره باقديغنى گوسترر.
أوت فَفِى الْجَنَّةِ خَالِدِينَ ده شدّهلى (نون) بر (نون) صاييلمق جهتيله (ت) درت يوز، (خ) آلتى يوز؛ بيڭ ايدر. ايكى (ن) يوز، بر (ى) ايكى (ف) بر (ل) ايكى يوز؛ ديگر (ل) اوتوز، ايكنجى (ى) اون، ايكى (ألف) ايكى، بر (ج) اوچ، بر (د) درت، قرق طوقوز ايدر كه؛ يكونى بيڭ اوچ يوز قرق طوقوز (١٣٤٩) ايدر.
بو مژدهِٔ قرآنيهنڭ بيڭدن بر وجهى بزه تماسى، بيڭ خزينهدن زياده قيمتداردر. بو مژدهنڭ بر مژدهجيسى، بر سنه أوّل گورولمش بر رؤياىِ صادقهدر. شويله كه: إسپارطهده باشمزه گلن بو حادثهدن بر آى أوّل بر ذاته رؤياده (اوڭا) دينيلييور كه:
"رسائل النور شاكردلرى، ايمان ايله قبره گيرهجكلر، ايمانسز وفات ايتمزلر."
بز او وقت او رؤيايه چوق سَويندك. ديمك او مژده، بو مژدهِٔ قرآنيهنڭ بر مژدهجيسى ايمش.
(حاشيه): جهان سلطنتندن داها زياده قيمتدار بر مژدهِٔ قرآنيه، بر بشارتِ سماويه بو صحيفهده واردر.
— 49 —
يگرمى يدنجى آيت:سورهِٔ صفّده
يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ
در. بو آيتدهكى
نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ
جملهسنڭ مقامِ جفريسى، بيڭ اوچ يوز اون آلتى ويا يديدر (١٣١٦-١٣١٧). و بو تاريخ ايسه؛ سابقًا يگرمى برنجى آيتڭ خاتمهسنده ذكر ايديلن إنقلابِ فكرى صددنده؛ آوروپانڭ بر مستملكات ناظرى، قرآنڭ نورينى سوندورمهسنه چاليشماسى تاريخنه و رسائل النور مؤلّفى دخى اوڭا قارشى او إنقلابِ فكرى سايهسنده او نورى پارلاتمغه چاليشماسى عين تاريخه، هم يدى سورهده يدى دفعه
تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ
عين تاريخه، هم
طٰس تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ
دخى عين تاريخه، هم
هَدٰينِى رَبِّى اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
دخى عين تاريخه، هم
اِنَّ رَبِّى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
دخى شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلمق و تنوين صاييلمامق جهتيله عين تاريخه، هم فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ فرمانى دخى عين تاريخه، هم
نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ
دخى عين تاريخه بِالإتّفاق موافقتلرى ألبته رمزدن، إشارتدن، دلالتدن زياده بر صراحتدر كه؛ رسالهِٔ نور او نورِ إلٰهينڭ بر لمعهسى اولاجغنى و دشمنلرى طرفندن گلن شبهات ظلماتنى طاغيدهجغنى معناىِ إشاريسيله مژدهلييور. هم بو جفرى و متعدّد و معنيدار توافقلر ايسه، قوّتلى بر مناسبتِ معنويهيه إستناد ايدرلر.
أوت رسائل النورڭ يوز يگرمى طوقوز رسالهلرى، يوز يگرمى طوقوز ألكتريق لامبالرينڭ شيشهلرى مِثللو قرآن نورِ أعظمندن اوزانان تللرڭ باشلرينه طاقيلوب او نورى نشر ايتدكلرى ميداندهدر. رسالهِٔ نورڭ يارى إسمى ايكى دفعه بو جملهِٔ آيتده بولونماسيله او مناسبتى پك لطافتلنديرييور.
— 50 —
يگرمى سكزنجى آيت:سورهِٔ توبهده:
يُرِيدُونَ اَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللّٰهِ ِباَفْوَاهِهِمْ وَيَاْبَى اللّٰهُ اِلَّا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ
آيتندهكى
نُورَ اللّٰهِ ِباَفْوَاهِهِمْ وَيَاْبَى اللّٰهُ اِلَّا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ
جملهسى، قوّتلى و لطافتلى مناسبتِ معنويهسيله برابر شدّهلى "لاملر" برر "ل" و شدّهلى "م" أصل كلمهدن اولديغندن ايكى "م" صاييلمق جهتيله بيڭ اوچ يوز يگرمى درت (١٣٢٤) ايدهرك، آوروپا ظالملرى دولتِ إسلاميهنڭ نورينى سوندورمك نيّتيله مدهش بر سوءِ قصد پلانى ياپدقلرى و اوڭا قارشى توركيه حميتپرورلرى، حرّيتى يگرمى درتده إعلانيله او پلانى عقيم بيراقمغه چاليشدقلرى حالده، مع التأسّف آلتى يدى سنه صوڭره، حربِ عمومى نتيجهسنده ينه او سوءِ قصد نيّتيله ثَوْر معاهدهسنده قرآنڭ ضررينه غايت آغير شرائطله كافرانه فكرلرينى ينه إجرا ايتمك اولان پلانلرينى عقيم بيراقمق ايچون تورك ملّيتپرورلرى جمهوريتى إعلانله مقابلهيه چاليشدقلرى تاريخى اولان بيڭ اوچ يوز يگرمى درده، تا اوتوز درده، تا أللى درده تام تامنه توافقله، او هرج و مرج ايچنده قرآنڭ نورينى محافظهيه چاليشانلر ايچنده رسائل النور مؤلّفى يگرمى درتده (١٣٢٤) و رسائل النورڭ مقدّماتى اوتوز درتده (١٣٣٤) و رسائل النورڭ نورانى جزءلرى و فداكار شاكردلرى أللى درتده (١٣٥٤) مقابلهيه چاليشمالرى گوزه چارپييور. حتّى حقيقتِ حالى بيلمهين بر قسم أهلِ سياستى تلاشه سَوق ايتديلر. و بو إطفا سوءِ قصدينه قارشى تنوير وظيفهسنى تام ايفا ايتدكلرندن بو آيتڭ معناىِ إشاريسى جهتنده بر مدارِ نظرى اولدقلرينه قوّتلى بر أمارهدر. شيمدى إسلاملر ايچنده نورِ قرآنه مخالف حالتلرڭ أكثريسى، او سوءِ قصدلرڭ و ثَوْر معاهدهسى گبى غدّارانه معاهدهلرڭ وخيم نتيجهلريدر.
— 51 —
أگر شدّهلى "م" دخى شدّهلى "لاملر" گبى بر صاييلسه، او وقت بيڭ ايكى يوز سكسان درت (١٢٨٤) ايدر. او تاريخده آوروپا كافرلرى دولتِ إسلاميهنڭ نورينى سوندورمگه نيّت ايدهرك اون سنه صوڭره روسلرى تحريك ايدوب روسڭ طقسان اوچ (١٢٩٣) محاربهِٔ مشئومهسيله عالمِ إسلامڭ پارلاق نورينه موقّت بر بلوط پرده ايتديلر. فقط بونده رسائل النور شاكردلرى يرنده مولانا خالدڭ (قس) شاكردلرى او بلوط ظلماتنى طاغيتدقلرندن بو آيت بو جهتده اونلرڭ باشلرينه رمزًا پارمق باصييور. شيمدى خاطره گلدى كه؛ أگر شدّهلى "لاملر" و "م" ايكيشر صاييلسه، بوندن بر عصر صوڭره ظلماتى طاغيدهجق ذاتلر ايسه، حضرتِ مهدينڭ شاكردلرى اولابيلير. هر نه ايسه... بو نورلى آيتڭ چوق نورانى نكتهلرى وار. اَلْقَطْرَةُ تَدُلُّ عَلَى الْبَحْرِ سرّيله قيصه كسدك.
يگرمى طوقوزنجى آيت:سورهِٔ إبراهيمڭ باشنده
الرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ اِلٰى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
آيتيدر. شو آيتڭ درت بش جملهسنده درت بش ايما وار. مجموعى بر إشارت حكمنه گچر.
برنجيسى:
اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ
جملهسى إفاده ايدر كه: "كتابِ مبين واسطهسيله، اون دردنجى عصردهكى ظلماتدن، إنسانلر بِإذْنِ اللّٰه قرآندن گلن بر نوره چيقارلر." بو مئال و خصوصًا نور لفظى، رسائل النوره مطابق اولديغى گبى؛ مقامِ جفريسى شدّهلى "نون" ايكى "نون" اولمق اوزره بيڭ اوچ يوز اوتوز سكز ويا طوقوز (١٣٣٨-١٣٣٩) ايدهرك حربِ عمومى ظلماتنده تأليف ايديلن رسائل النورڭ فاتحهسى اولان إشارات الإعجاز تفسيرى، او ظلمتلر ايچندهكى ظهورى تاريخنه تام تامنه توافقى و آيتدهكى نور كلمهسى رسالهِٔ نوردهكى نور لفظنه ايما ايله باقييور.
— 52 —
ايكنجيسى:
اِلٰى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
جملهسى أوّلكى جملهدهكى نورى تعريف ايدهرك دير: او نور، جنابِ حقّڭ عزّت و محموديتنى گوسترن يولدر. بو جملهنڭ مقامِ أبجديسى بش يوز قرق سكز ويا أللى (٥٤٨-٥٥٠) اولارق رسائل النورڭ شدّهلى "نون" بر "نون" اولمق اوزره عددى اولان بش يوز قرق سكزه تام تامنه توافق ايدر. أگر اوقونميان ايكى "ألف" صاييلسه، مرتبهسنه إشارت ايدن ايكى فرقله ينه تام تامنه توافق ايدر. بو ايمايى تأييد ايدن، هم لطافتلنديرن بر مناسبت وار. شويله كه:
عالمِ إسلام ايچون أڭ دهشتلى عصر آلتنجى عصر ايله هلاكو فتنهسى و اون اوچنجى عصرڭ آخرى و اون دردنجى عصر ايله حربِ عمومى فتنهلرى و نتيجهلرى اولديغى مناسبتيله بو جمله مقامِ أبجديله آلتنجى عصره و أوّلكى جمله گبى اَلْعَزِيزِ الْحَمِيدِ كلمهلرى ايله بو عصره، سلطان عبد العزيز و سلطان عبد الحميد دورلرينه ايما ايدر.
هم سابق آيتلرده ايسه، رسائل النورڭ ايكنجى إسمنه توافقله إشارت ايدن عموم او آيتلر، دهشتلى عصر اولان هلاكو و جنگيز عصرينه دخى ايما ايدرلر. حتّى او آيتلرڭ هم او عصره، هم بو عصره ايمالرى ايچوندر كه، حضرتِ على (رض) أرجوزهسنده و غوثِ أعظم (رض) قصيدهسنده رسائل النوره كرامتكارانه إشارت ايتدكلرى وقت هم او عصره، هم شو عصره باقوب حدّتله إشارت ايتمشلر.
اوچنجيسى: مِنَ الظُّلُمَاتِ كلمهسندهكى الظُّلُمَاتِ ڭ عددى بيڭ اوچ يوز يتمش ايكى (١٣٧٢) ايدهرك بو عصرڭ ظلملرى، ظلمتلرى نه وقته قدر دوام ايدهجگنى، او ظلمتلرڭ ايچنده بر نور دائما تنويره چاليشهجغنه ايما ايله رسالهِٔ نورڭ تنويرينه رمزًا باقار.
— 53 —
دردنجيسى: لِتُخْرِجَ النَّاسَ جملهسى دييور كه: "بيڭ اوچ يوز قرق بشده (١٣٤٥) قرآندن گلن بر نور ايله إنسانلر قراڭلقلردن ايشيقلره چيقاريلهجق." بو مئال ايسه، بيڭ اوچ يوز قرق بشده فوق العاده تنويره باشلايان رسائل النوره تام تامنه جفرجه، هم مئالجه موافق و مطابق اولمقله رسالهِٔ نورڭ مقبوليتنه ايما بلكه رمز ايدييور.
بشنجيسى:
الرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ
دهكى اِلَيْكَ كلمهسى قرآنه خاص باقديغى ايچون خارج قالمق اوزره، الرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ جملهسنڭ مقامى رسالة النورڭ برنجى إسمنه تام تامنه توافق ايتمهسى رسالة النورڭ، كتابِ منزَلڭ تام بر تفسيرى و معناسى اولديغنى و اوندن يابانى اولماديغنى رمزًا إفاده ايدر. چونكه الرٰ اوچ يوز سكسان ايكى، كِتَابٌ درت يوز يگرمى اوچ، اَنْزَلْنَاهُ يوز قرق درت، يكونى طوقوز يوز قرق طوقوز (٩٤٩)؛ أگر تنوين "نون" صاييلسه طوقوز يوز طقسان طوقوز (٩٩٩) ايدهرك رسالة النورڭ (أگر شدّهلى "نون" بر "نون" صاييلسه) عددى اولان طوقوز يوز قرق سكزه، أگر شدّهلى "نون" ايكى "نون" اولسه طوقوز يوز طقسان سكزه (٩٩٨) سرلى (يعنى وحى اولماديغنى إفاده ايچون) بر تك فرقله توافق ايدوب اوڭا ايما ايدر.
الحاصل: بو بر تك آيتده مذكور بش جملهنڭ مناسبتِ معنويهيى گوزهتهرك بش عدد ايمالرى بر قوّتلى إشارت، بلكه بر دلالت حكمنه گچهبيلير قناعتى بڭا بونى يازديردى. خطا ايتمشسهم كتابِ مبينى شفاعتجى ايدوب أرحم الرّاحميندن قصوريمڭ عفوينى نياز ايدرم.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 54 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يگرمى طوقوزنجى آيتڭ سهوينه دائر تفصيلات
كوچك بر سهودن قوّتلى بر إشارتِ غيبيه گوردم. اوندن بيلدم كه، او سهو بونڭ ايچون ايمش.
شويله كه: برنجى شعاع اولان إشاراتِ قرآنيهنڭ يگرمى طوقوزنجى آيت سورهِٔ إبراهيمڭ باشنده،
الرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ
ايچنده
اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ
جملهسنه مقامِ جفريسى سهوًا بيڭ اوچ يوز اوتوز درت (١٣٣٤) ايدهرك رسالهِٔ نورڭ فاتحهسى اولان إشارات الإعجاز تفسيرينڭ ظهورى و طبعى تاريخنه توافقله باقار دينيلمش. حالبوكه ملفوظ حرفلرينڭ مقامى، بيڭ اوچ يوز اوتوز طوقوز (١٣٣٩) اولوب او تفسيرڭ فوق العاده إشتهارى و دار الحكمت طرفندن أكثر مفتيلره گوندريلن نسخهلر، متعدّد و مادّى و معنوى إنقلابلرڭ صارصينتيلرندن وقايه نقطهسنده (چوق أمارهلر و مفتيلرڭ إعترافيله) برر قلعه و أكثر مفتيلرڭ أللرنده برر ألماس قلنج حكمنه گچمهلرى تاريخنه توافقله تقديركارانه باقار. اوقونميان ايكى "ألف" صاييلسه، بيڭ اوچ يوز قرق بر (١٣٤١) ايدوب رسالهِٔ نورڭ مبدأِ ظهورينه تام تامنه توافقله باقار.
بو كوچك سهو شويله بر معنايى بردن قوّتلى إخطار ايتدى كه: او سورهِٔ إبراهيمڭ باشندهكى آيتڭ رسالهِٔ نوره رمزًا باقان يالڭز اونڭ درت جملهسى دگل،
— 55 —
بلكه او برنجى صحيفه آخرينه قدر مناسباتِ معنويه جهتنده بر معناىِ رمزيله (أفرادِ كثيرهسى ايچنده) رسالهِٔ نوره گيزلى بر خصوصيت ايله ايما ايدر، رمزًا باقار. بن شيمديلك او حقيقتِ رمزيهيى بيان ايدهمم. يالڭز قيصه بر إشارت ايديلهجك.
أوت رسالهِٔ نورڭ مايهسى و مشربى تفكّر و شفقت اولديغى جهتله، حضرتِ إبراهيمڭ (عس) خصوصى مشربى اولان تفكّر و شفقت نقطهسنده تام توافق ايتمك سرّيله شو سورهده داها زياده رسالهِٔ نورى قوجاغنه آلييور. باشدهكى آيت، درت جمله ايله أڭ قراڭلق بر عصرڭ قره قره ايچنده، ظلمت ظلمت ايچنده إنسانلرى نوره چيقاران و قرآندن چيقان بر نوره پارمق باصديغى گبى؛ أڭ قراڭلق ايچنده بولونان و رسالهِٔ نورڭ جرياننه مخالف گيدنلرى تعريف ايدر.
اوچنجى آيت:
اَلَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى اْلٰاخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا اُولٰئِكَ فِى ضَلَالٍ بَعِيدٍ
بو دخى، اوچ جملهسيله بعض مناسباتِ معنويه و موافقتِ مفهوميه جهتنده و هم رسالهِٔ نورڭ مسلگنه، هم ملحدلرڭ مسلگنه ايماءً باقار. و برنجى جملهسيله دير كه: "او بدبختلر، بعض أهلِ ايمانڭ (ايمانلرى برابر اولديغى حالده) و بر قسم أهلِ علمڭ (آخرتى تام بيلدكلرى حالده) اونلره إلتحاق دلالتيله، بيلهرك و سَوهرك حياتِ دنيويهيى دينه و آخرته، يعنى ألماسى طانيديغى و بولديغى حالده بش پارهلق شيشهيى اوڭا ترجيح ايتمك گبى؛ سفاهتِ حياتى، دينى حسّياته معنّدانه ترجيح ايدوب دينسزلك ايله إفتخار ايدرلر." بو جملهنڭ بو عصره بر خصوصيتى وار. چونكه هيچ بر عصر بويله بر طرزى گوسترمهمش. سائر عصرلرده او أهلِ ضلالت آخرتى بيلمييور و إنكار ايدييور. ألماسى ألماس بيلمييور، دنيايى ترجيح ايدييور.
— 56 —
و ايكنجى جملهسى اولان
وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ
ايله دير كه: "او بدبختلرڭ ضلالتى، محبّتِ حياتدن و تمرّددن نشئت ايتديگى ايچون كندى حاللرى ايله طورمييورلر، تجاوز ايدييورلر. بيلدكلرى و اونڭ ايله أجدادلرى باغلى اولان دينه عداوتكارانه، منبعلرينى قوروتمق و أساساتنى بوزمق و قپولرينى و يوللرينى قپاتمق ايستهيورلر."
و اوچنجى جملهسى اولان وَ يَبْغُونَهَا عِوَجًا ايله دير كه: "اونلرڭ ضلالتى فندن، فلسفهدن گلديگى ايچون عجيب بر غرور و غريب بر فرعونلق و دهشتلى بر أنانيت اونلره ويروب نفسلرينى اويله شيمارتمش كه، كائناتى إداره ايدن إلٰهى قانونلرڭ شعاعلرينى و إنسان عالمنده او حقائقڭ دستورلرينى سفلى هوساتلرينه و مشتهياتلرينه مساعد گورمدكلرندن (حاشا! حاشا!) أگرى، ياڭليش، نقصان بولمق ايستهيورلر."
ايشته بو آيت، اوچ جملهسيله معنًا بو عصرده عجيب بر طائفهِٔ ضالّهيه تام بر توافقِ معنوى ايله معناىِ إشاريسيله چوق أفرادى ايچنده خصوصى باقديغى گبى، توافقِ جفريسيله دخى باشلرينه پارمق باصييور. أوت أوّلكى جمله اولان الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ نڭ مقامى بيڭ اوچ يوز يگرمى يدى (١٣٢٧)؛ أگر شدّهلى "ل" و "ب" ايكيشر صاييلسه عربى تاريخيله بيڭ اوچ يوز أللى طوقوز (١٣٥٩) ايدوب او طغيانلى طائفهنڭ صولتلى زماننى گوسترهرك تام توافقله باقار. وَ يَبْغُونَهَا عِوَجًا نڭ مقامى، تنوين "نون" اولمق جهتيله بيڭ ايكى يوز طوقوز (١٢٠٩) ايدهرك شريعتِ إسلاميهيه سوءِ قصد اولارق أجنبى قانونلرينى عدليهيه صوقمق فكرى و تشبّثى تاريخنه تام تامنه توافقله باقار.
— 57 —
و بو أمارهلر گبى چوق ايمالر ايله باشدهكى آيتڭ قوّتلى إشارت ايتديگى رسالهِٔ نورڭ معارضلرينه ظاهر بر صورتده باقديغى گبى، مفهومِ مخالفى دلالتيله دخى رسالهِٔ نوره تام باقار. حتّى دردنجى آيتده رسالهِٔ نورڭ توركجه اولماسنى تحسين ايدر و بشنجيده عربى و توركجهيى تام بيلمهين و مرشدلرى و عالملرى پريشان اولان ولاياتِ شرقيهده رسالهِٔ نور إمدادلرينه و هر طائفهدن زياده باشلرينه گلن حادثهلر و آيتده بِاَيَّامِ اللّٰهِ تعبير ايديلن أليم واقعهلرى خاطرلرينه گتيرمكله ايقاظ و إرشاد ايتمهلرينه بر معناىِ إشارى و رمزى ايله أمر ايدييور. بو آخركى أهمّيتلى إشارتى بيان ايتمهمه شيمديلك إذن اولماديغندن يالڭز هر برينڭ بر تك رمزى غايت قيصه بيان ايديلهجك. شويله كه:
دردنجى آيتڭ
وَمَا اَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ اِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ
جملهسى مقامِ جفريسيله و باشدهكى آيتڭ إشارتلرى قرينهسيله، رسالت و نبوّتڭ هر عصرده وراثت نقطهسنده نائبلرى، وكيللرى بولونمق قاعدهسيله، بر معناىِ رمزى جهتنده وظيفهِٔ إرثيتى ياپان رسالهِٔ نورى أفرادى ايچنه خصوصى بر إلتفاتله داخل ايدوب لسانِ قرآن اولان عربى اولميهرق توركجه اولماسنى تقدير ايدييور. أوت بونڭ مقامى رَسُولٍ دهكى تنوين "نون" صاييلمق و شدّهلى "ل" ايكى صاييلسه و شدّهلى "ى" بر صاييلسه بيڭ اوچ يوز أللى سكز (١٣٥٨)، هر ايكيسى برر صاييلسه بيڭ اوچ يوز يگرمى سكز (١٣٢٨)؛ شدّهليلر ايكى صاييلسه، تنوين صاييلمازسه، بيڭ اوچ يوز اون سكز (١٣١٨)؛ هم تنوين هم شدّهليلر صاييلسه بيڭ اوچ يوز آلتمش سكز (١٣٦٨) ايدهرك رسالهِٔ نورڭ بش دورهسنه و بش وضعيتنه رمزًا و ايماءً باقار.
— 58 —
بشنجى آيتده:
اَنْ اَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِاَيَّامِ اللّٰهِ
اِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِاَيَّامِ اللّٰهِ
جملهسنده مقامِ جفريسى، شدّهليلر برر صاييلمق جهتنده بيڭ اوچ يوز أللى بر (١٣٥١) ايدهرك رسالهِٔ نورڭ شيمديلك بياننه إذنم اولميان أهمّيتلى وظيفهسنڭ و بو أوامرِ قرآنيهيى إمتثالنڭ تاريخنه تام تامنه توافقِ جفرى و موافقتِ معنويه قرينهسيله و قصّهدن حصّه آلمق مناسباتِ مفهوميه رمزى ايله رسالهِٔ نوره ايماءً باقار. داها يازيلهجق چوق غيبى إشارتلر وار، فقط إذن ويريلمدى، شيمديلك قالدى.
٭ ٭ ٭
— 59 —
ايكنجى شعاع
أسكيشهر حپسخانهسنڭ صوڭ ميوهسى
اوتوز برنجى لمعهنڭ ايكنجى شعاعى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اون آلتى سنه أوّل، أسكيشهر حپسخانهسنده، آرقداشلريمڭ تخليهلريله يالڭز قالديغم بر وقتده شو شعاع، غايت عجله، پك نقصان قلممله، صيقنتيلى، راحتسزلق بر زمانده تأليف ايديلديگندن بر درجه إنتظامسز اولمقله برابر، بوگونلرده تصحيح ايدركن ايمان و توحيد نقطهسنده پك چوق قيمتدار و قوّتلى و أهمّيتلى گوردم.
سعيد النورسى
— 60 —
اَللّٰهُ اَحَدٌ إسمِ أعظمنه دائر يدنجى نكتهِٔ أعظم و آلتى إسمِ أعظمڭ آلتى نكتهسنڭ يدنجيسى
إخطار
بو رساله بنم نظرمده چوق مهمدر. چونكه، ايچنده چوق مهمّ و اينجه اولان أسرارِ ايمانيه إنكشاف ايدييور. بو رسالهيى آڭلايهرق اوقويان آدم ايماننى قورتارير إن شاء اللّٰه. مع التأسّف بن بوراده كيمسه ايله گوروشهمديگمدن، كنديمه تبييض ايدوب يازديرهمدم. بو رسالهنڭ قيمتنى آڭلامق ايسترسهڭ، باشده بولونان ايكنجى و اوچنجى ميوهيى و آخردهكى خاتمهيى و خاتمهدن ايكى صحيفه أوّلكى مسئلهيى أوّلجه دقّتله اوقودقدن صوڭره تمامنى تأنّى ايله مطالعه أيله!..
— 61 —
آلتى إسمِ أعظمڭ آلتى نكتهلرينڭ (اَللّٰهُ اَحَدٌ)ه دائر يدنجى نكتهِٔ أعظميدر
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
آيتنڭ بر محتشم نكتهسيله، مشهور بر قَسَمِ نبوينڭ إشارتيله و إلهاميله حسّ ايتديگم غايت گوزل و چوق شيرين و نهايت درجهده لطيف اوچ ميوهِٔ توحيد و اوچ مقتضيسى و اوچ حجّتنه دائر بر نكتهدر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام يمين ايتديگى وقت، أڭ چوق إستعمال و تكرار ايله هر زمان فرمان ايتديگى شو
وَالَّذِى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ
قَسَميدر. و بو قَسَم گوسترييور كه، شجرهِٔ كائناتڭ أڭ گنيش دائرهسى و أڭ منتهاسى و نهاياتى و تفرّعاتى دخى ذاتِ واحدِ أحدڭ قدرتيله و إرادهسيلهدر. چونكه مخلوقاتڭ أڭ منتخب و أڭ مستثناسى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نفسى، كندى كندينه مالك اولمازسه و أفعالنده سربست بولونمازسه و حركاتى باشقه بر إختياره باغلى ايسه؛ ألبته هيچ بر شى، هيچ بر شأن، هيچ بر حال، هيچ بر كيفيت (جزئى اولسون كلّى اولسون) او محيط إقتدارڭ، او شامل إختيارڭ دائرهِٔ تصرّفنڭ خارجنده اولاماز. أوت، بو چوق معنيدار قَسَمِ محمّدينڭ (عصم) إفاده ايتديگى غايت معظّم و محيط بر توحيدِ ربوبيتدر. و بو توحيدڭ
— 62 —
إثباتنه دائر يوز بلكه بيڭ باهر برهانلر، سراج النور اولان رسالهِٔ نورده بيان ايديلديگندن، بو حقيقتِ عاليهنڭ تفصيلات و إثباتنى اوڭا حواله ايدهرك بو ايكنجى شعاعده مختصر اوچ مقام ايچنده بو چوق أهمّيتلى حقيقتِ ايمانيهنڭ برنجى مقامنده غايت لطيف و طاتلى و چوق قيمتدار و نورلى، حدسز ثمرهلرندن اوچ كلّى ميوهلرينى غايت مختصر بر صورتده بيانله، او ميوهلره بنم قلبمى سَوق ايدن ذوقلريمه و حسلريمه إشارت ايديلهجك. ايكنجى مقامده ايسه بو قدسى حقيقتڭ اوچ كلّى مقتضيسى و أسبابِ موجبهسى بيان ايديلير و او اوچ مقتضى اوچ بيڭ مقتضيلرڭ قوّتندهدرلر. و اوچنجى مقامده، او حقيقتِ توحيديهنڭ اوچ علامتلرى ذكر ايديلهجك و او اوچ علامت اوچ يوز علامت و أماره و دليل قوّتندهدرلر.
برنجى مقامڭ برنجى ميوهسى
توحيد و وحدتده جمالِ إلٰهى و كمالِ ربّانى تظاهر ايدر. أگر وحدت اولمازسه، او خزينهِٔ أزليه گيزلى قالير. أوت، حدسز جمال و كمالاتِ إلٰهيه و نهايتسز محاسن و حسنِ ربّانى و حسابسز إحسانات و بهاءِ رحمانى و غايتسز كمالِ جمالِ صمدانى، آنجق وحدت آيينهسنده و وحدت واسطهسيله شجرهِٔ خلقتڭ نهاياتندهكى جزئياتڭ سيمالرنده تمركز ايدن جلوهِٔ أسماده گورونور.
مثلا؛إقتدارسز و إختيارسز بر ياورونڭ إمدادينه اومولمدق بر يردن، يعنى قان و فيشقى اورتهسندن بياض، صافى، تميز بر سوت گوندرمك اولان جزئى فعل ايسه؛ توحيد نظريله باقيلديغى وقت، بردن بتون ياورولرڭ پك چوق خارق العاده و پك چوق شفقتكارانه اولان كلّى و عمومى إعاشهلرى و والدهلرينى اونلره مسخّر ايتمهلريله رحمتِ رحمانڭ جمالِ لا يزاليسى كمالِ شعشعه ايله گورونور. أگر
— 63 —
توحيد نظريله باقيلمازسه، او جمال گيزلهنير و او جزئى إعاشه دخى أسبابه و تصادفه و طبيعته حواله ايديلير؛ بتون بتون قيمتنى، بلكه ماهيتنى غائب ايدر.
هم مثلا،مدهش بر خستهلقدن شفا بولمق، أگر توحيد نظريله باقيلسه؛ بردن زمين دينيلن خستهخانهِٔ كبراده بولونان بتون دردليلره، عالم دينيلن أجزاخانهِٔ أكبردن علاجلرى و درمانلريله شفا إحسان ايتمك يوزنده، رحيمِ مطلقڭ جمالِ شفقتى و محاسنِ رحيميتى كلّى و شعشعهلى بر صورتده گورونور. أگر توحيد نظريله باقيلمازسه؛ او جزئى فقط عليمانه، بصيرانه، شعوركارانه اولان شفا ويرمك دخى، جامد علاجلرڭ خاصيتلرينه و كور قوّته و شعورسز طبيعته ويريلير. بتون بتون ماهيتنى و حكمتنى و قيمتنى غائب ايدر.
بو مقام مناسبتيله خاطره گلن بر صلواتڭ بر نكتهسنى بيان ايدييورم. شويله كه: نماز تسبيحاتنڭ آخرنده شافعيلرده غايت مستعمل و مشهور بر صلوات اولان
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ كَثِيرًا كَثِيرًا
نڭ أهمّيتى يوزندندر كه، إنسانڭ حكمتِ خلقتى و سرِّ جامعيتى ايسه؛ هر زمان، هر دقيقه خالقنه إلتجا و يالوارمق و حمد و شكر ايتمك اولديغندن، إنسانى درگاهِ إلٰهيهيه قامچى ووروب سَوق ايدن أڭ كسكين و مؤثّر سائق، خستهلقلر اولديغى گبى؛ إنسانى، كمالِ شوق ايله شكره سَوق ايدن و تام معناسيله منّتدار ايدوب حمد ايتديرن طاتلى نعمتلر ايسه، باشده شفالر و دوالر و عافيتلر اولديغندن بو صلواتِ شريفه غايت مشرّف و معنيدار اولمشدر. بن بعضًا
بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَ دَوَاءٍ
ديدكجه، كُرهِٔ أرضى بر خستهخانه صورتنده و مادّى و معنوى بتون
— 64 —
دردلرڭ و إحتياجلرڭ درمانلرينى إحسان ايدن شافئِ حقيقينڭ پك آشكار بر موجوديتنى و كلّى بر شفقتنى و قدسى و گنيش بر رحيميتنى حسّ ايدييورم.
هم مثلا:ضلالتڭ غايت مدهش معنوى ألمنى حسّ ايدن بر آدمه، ايمان ايله هدايت إحسان ايتمك، أگر توحيد نظريله باقيلسه، بردن او جزئى و فانى و عاجز آدم بتون كائناتڭ خالقى و سلطانى اولان معبودينڭ مخاطب بر عبدى اولمق و او ايمان واسطهسيله بر سعادتِ أبديهيى و شاهانه و چوق گنيش و شعشعهلى بر ملكِ باقى و باقى بر دنيايى إحسان ايتمك و اونڭ گبى بتون مؤمنلرى دخى درجهلرينه گوره او لطفه مظهر ايتمك اولان بو إحسانِ أكبر يوزنده و سيماسنده، بر ذاتِ كريم و محسنڭ اويله بر حسنِ أزليسى و اويله بر جمالِ لا يزاليسى گورونور كه، بر لمعهسيله بتون أهلِ ايمانى كندينه دوست و خاص قسمنى ده عاشق ياپييور. أگر توحيد نظريله باقيلمازسه؛ او جزئى ايمانى، يا متحكّم و خودبين معتزلهلر گبى كندى نفسنه ويا بعض أسبابه حواله ايدر كه، حقيقى فيآتى و بهاسى جنّت اولان او رحمانى پيرلانطه بر جام پارچهسنه اينوب آيينهدارلق ايتديگى قدسى جمالڭ لمعهسنى غائب ايدر.
ايشته بو اوچ مثاله قياسًا، دائرهِٔ كثرتڭ منتهاسندهكى جزئياتڭ، جزئياتِ أحوالنده توحيد نقطهسنده جمالِ إلٰهينڭ و كمالِ ربّانينڭ بيڭلر أنواعى و يوز بيڭ چشيدلرى اونلرده تمركز جهتنده گورونور، آڭلاشيلير، بيلينير، تحقّقى ثابت اولور. ايشته توحيدده جمال و كمالِ إلٰهينڭ قلبًا گورونمسى و روحًا حسّ ايديلمهسى ايچوندر كه؛ بتون أوليا و أصفيا، أڭ طاتلى ذوقلرينى و أڭ شيرين معنوى رزقلرينى كلمهِٔ توحيد اولان لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ذكرنده و تكرارنده بولويورلر. هم كلمهِٔ توحيدده عظمتِ كبريا و جلالِ سبحانى و سلطنتِ مطلقهِٔ ربوبيتِ صمدانيه تحقّق ايتمهسى ايچوندر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
— 65 —
اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
يعنى: "بن و بندن أوّل گلن پيغمبرلرڭ أڭ زياده فضيلتلى و قيمتلى سوزلرى، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ كلاميدر." أوت بر ميوه، بر چيچك، بر ايشيق گبى كوچوجك بر إحسان، بر نعمت، بر رزق؛ بر كوچك آيينه ايكن، توحيدڭ سرّيله بردن بتون أمثالنه اوموز اوموزه ويروب إتّصال ايتديگندن، او نوع بيوك آيينهيه دونوب او نوعه مخصوص جلوهلهنن بر چشيد جمالِ إلٰهىيى گوسترر. و فانى، موقّت اولان گوزللك ايله، باقى بر نوع حسنِ سرمدىيى إرائه ايدر. و مولانا جلال الدينڭ ديديگى گبى،
اٰنْ خَيَالَاتِى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ
سرّيله بر آيينهِٔ جمالِ إلٰهى اولور. يوقسه أگر توحيد سرّى اولمازسه، او جزئى ميوه تك باشنه قالير. نه او قدسى جمال، نه ده او علوى كمالى گوسترر. و ايچندهكى جزئى بر لمعه دخى سونر، غائب اولور. عادتا باش آشاغى اولوب ألماسدن شيشهيه دونر.
هم توحيد سرّيله، شجرهِٔ خلقتڭ ميوهلرى اولان ذىحياتده بر شخصيتِ إلٰهيه، بر أحديتِ ربّانيه و صفاتِ سبعهجه معنوى بر سيماءِ رحمانى و تمركزِ أسمائى و اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى خطابه مخاطب اولان ذاتڭ بر جلوهِٔ تعيّنى و تشخّصى تظاهر ايدر. يوقسه او شخصيت، او أحديت، او سيما، او تعيّنڭ جلوهسى إنبساط ايدهرك كائنات نسبتنده گنيشلنير، طاغيلير، گيزلهنير. آنجق چوق بيوك و إحاطهلى، قلبى گوزلره گورونور. چونكه عظمت و كبريا پرده اولور، هركسڭ قلبى گورهمز. هم او جزئى ذىحياتلرده پك ظاهر بر صورتده آڭلاشيلير كه؛ اونڭ صانعى، اونى گورور، بيلير، ديڭلر، ايستديگى گبى ياپار. عادتا او ذىحياتڭ مصنوعيتى آرقهسنده مقتدر، مختار، ايشيديجى، بيليجى،
— 66 —
گوروجى بر ذاتڭ معنوى بر تشخّصى، بر تعيّنى ايمانه گورونور. و بِالخاصّه ذىحياتدن إنسانڭ مخلوقيتى آرقهسنده غايت آشكار بر طرزده او معنوى تشخّص، او قدسى تعيّن سرِّ توحيد ايله، ايمانله مشاهده اولونور. چونكه او تشخّصِ أحديتڭ أساسلرى اولان علم و قدرت و حيات و سمع و بصر گبى معنالرڭ هم نمونهلرى إنسانده وار؛ او نمونهلر ايله اونلره إشارت ايدر. چونكه مثلا، گوزى ويرن ذات، هم گوزى گورور، هم اينجه بر معنا اولان گوزڭ گورديگنى گورور، صوڭره ويرر. أوت سنڭ گوزيڭه بر گوزلك ياپان گوزلوكجى اوسته، گوزه گوزلوگڭ ياقيشديغنى گورور، صوڭره ياپار. هم قولاغى ويرن ذات، ألبته او قولاغڭ ايشيتدكلرينى ايشيتير، صوڭره ياپار، ويرر. سائر صفتلر بوڭا قياس ايديلسين.
هم أسمانڭ نقشلرى و جلوهلرى إنسانده وار؛ اونلر ايله او قدسى معنالره شهادت ايدر. هم إنسان، ضعفيله و عجزيله و فقريله و جهليله ديگر بر طرزده آيينهدارلق ايدوب، ينه ضعفنه فقرينه مرحمت ايدن و مدد ويرن ذاتڭ قدرتنه، علمنه، إرادهسنه و هكذا سائر أوصافنه شهادت ايدر. ايشته دائرهِٔ كثرتڭ منتهاسنده و أڭ طاغنيق جزئياتنده، سرِّ وحدتله بيڭ بر أسماءِ إلٰهيه، ذىحيات دينيلن كوچوجك مكتوبلرده تمركز ايدوب آچيق اوقونديغندن، او صانعِ حكيم ذىحيات نسخهلرينى چوق تكثير ايدييور. و بِالخاصّه ذىحياتلردن كوچكلرڭ طائفهلرينى پك چوق طرزده نسخهلرينى تكثير ايدر و هر طرفه نشر ايدر.
بو برنجى ميوهنڭ حقيقتنه بنى ايصال و سَوق ايدن ذوقى بر حسّمدر. شويله كه:
بر زمان، زياده رقّتمدن و فضله شفقتدن و آجيمق طويغوسندن ذىحيات و خصوصًا اونلردن ذىشعور و بِالخاصّه إنسانلر و بِالخاصّه مظلوملر و مصيبته گرفتار اولانلرڭ حاللرى چوق زياده رقّتمه و شفقتمه و قلبمه طوقونييوردى. قلبًا دييوردم:
— 67 —
"بو عاجز و ضعيف بيچارهلرڭ دردلرينى، عالمده حكم ايدن بو يكنسق قانونلر ديڭلهمدكلرى گبى؛ إستيلا ايديجى و صاغير اولان عنصرلر، حادثهلر دخى ايشيتمزلر. بونلرڭ بو پريشان حاللرينه مرحمت ايدوب خصوصى ايشلرينه مداخله ايدن يوق مى؟" دييه روحم چوق درين فرياد ايدييوردى. هم "او چوق گوزل مملوكلرڭ و چوق قيمتدار ماللرڭ و چوق مشتاق و منّتدار دوستلرڭ ايشلرينه باقهجق و اونلره صحابت ايدهجك و حمايت ايدهجك بر مالكلرى، بر صاحبلرى، بر حقيقى دوستلرى يوق مى؟" دييه قلبم بتون قوّتيله باغيرييوردى.
ايشته روحمڭ فريادينه و قلبمڭ واويلاسنه وافى و كافى و تسكين ايديجى و قناعت ويريجى جواب ايسه: سرِّ توحيد ايله رحمٰن و رحيم اولان ذاتِ ذو الجلالڭ عمومى قانونلرڭ تضييقاتلرى و حادثاتڭ تهاجماتى آلتنده آغلايان و صيزلايان او سَويملى مملوكلرينه قانونلرڭ فوقنده اولارق، إحساناتِ خصوصيهسى و إمداداتِ خاصّهسى و طوغريدن طوغرىيه هر شيئه قارشى ربوبيتِ خصوصيهسى و هر شيئڭ تدبيرينى بِالذّات كنديسى گورمسى و هر شيئڭ دردينى بِالذّات ديڭلهمسى و هر شيئڭ حقيقى مالكى، صاحبى، حاميسى اولديغنى سرِّ قرآن و نورِ ايمان ايله بيلدم. او حدسز مأيوسيت يرنده نهايتسز بر مسروريت حسّ ايتدم. و هر بر ذىحيات اويله بر مالكِ ذو الجلاله منسوبيتى و مملوكيتى جهتيله نظرمده بيڭلر درجه بر أهمّيت، بر قيمت كسب ايتديلر. چونكه مادام هركس أفنديسنڭ شرفيله و منسوب اولديغى ذاتڭ مقاميله و شهرتيله إفتخار ايدر، بر عزّت پيدا ايدر؛ ألبته نورِ ايمان ايله بو منسوبيتڭ و مملوكيتڭ إنكشافى صورتنده، بر قارينجه بر فرعونى او منسوبيت قوّتيله مغلوب ايتديگى گبى (او منسوبيت شرفيله دخى) غافل و كندى كندينه مالك و باشىبوش كندينى ظن ايدن و أجداديله و ملكِ مصر ايله إفتخار ايدن و قبر قپوسنده او إفتخارى سونن بيڭ فرعون قدر إفتخار ايدهبيلير. و سينك
— 68 —
دخى نمرودڭ سكرات وقتنده عذابه و حجابه إنقلاب ايدن إفتخارينه قارشى كندى منسوبيتنڭ شرفنى إرائه ايدوب، اونڭكينى هيچه اينديرهبيلير.
ايشته اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ آيتى، شركده حدسز و چوق بيوك بر ظلم بولونديغنى إفاده ايله بيلديرر. شرك اويله بر جُرمدر كه، هر بر مخلوقڭ حقّنه و شرفنه و حيثيتنه بر تجاوزدر. آنجق اونى جهنّم تميزلر.
توحيدڭ ايكنجى ميوهسى
برنجى ميوه خالقِ كائنات اولان ذاتِ أقدسه باقديغى گبى، ايكنجى ميوه دخى كائناتڭ ذاتنه و ماهيتنه باقار. أوت سرِّ وحدتله كائناتڭ كمالاتى تحقّق ايدر و موجوداتڭ علوى وظيفهلرى آڭلاشيلير و مخلوقاتڭ نتيجهِٔ خلقتلرى تقرّر ايدر و مصنوعاتڭ قيمتلرى بيلينير و بو عالمدهكى مقاصدِ إلٰهيه وجود بولور و ذىحيات و ذىشعورلرڭ حكمتِ خلقتلرى و سرِّ ايجادلرى تظاهر ايدر و بو دهشتأنگيز تحوّلات ايچنده قهّارانه فورطنهلرڭ حدّتلى، أكشى سيمالرى آرقهسنده رحمتڭ و حكمتڭ گولر، گوزل يوزلرى گورونور و فنا و زوالده غائب اولان موجوداتڭ نتيجهلرى و هويتلرى و ماهيتلرى و روحلرى و تسبيحاتلرى گبى چوق وجودلرى كنديلرينه بدل عالمِ شهادتده بيراقوب، صوڭره گيتدكلرى بيلينير. و كائنات باشدن باشه غايت معنيدار بر كتابِ صمدانى و موجودات فرشدن عرشه قدر غايت معجزانه بر مجموعهِٔ مكتوباتِ سبحانيه و مخلوقاتڭ بتون طائفهلرى، غايت منتظم و محتشم بر اوردوىِ ربّانى و مصنوعاتڭ بتون قبيلهلرى ميقروبدن، قارينجهدن تا گرگدانه، تا قارتاللره، تا سيّاراته قدر سلطانِ أزلينڭ غايت وظيفهپرور مأمورلرى اولديغى بيلينمسى و هر شى، آيينهدارلق و إنتساب جهتيله بيڭلر درجه
— 69 —
قيمتِ شخصيهسندن داها يوكسك قيمت آلمالرى و "سَيْلِ موجودات و قافلهِٔ مخلوقات نرهدن گلييور و نرهيه گيدهجك و نه ايچون گلمشلر و نه ياپييورلر؟" دييه حلّ ايديلمهين طلسملى سؤاللرڭ معنالرى اوڭا إنكشاف ايتمهسى، آنجق و آنجق سرِّ توحيد ايلهدر. يوقسه كائناتڭ بو مذكور يوكسك كمالاتلرى سونهجك و او علوى و قدسى حقيقتلرى ضدلرينه إنقلاب ايدهجك.
ايشته شرك و كفر جنايتى، كائناتڭ بتون كمالاتنه و علوى حقوقلرينه و قدسى حقيقتلرينه بر تجاوز اولديغى جهتلهدر كه، أهلِ شرك و كفره قارشى كائنات قيزييور و سماوات و أرض حدّت ايدييور و اونلرڭ محوينه عناصر إتّفاق ايدوب، قَومِ نوح عليه السلام و عاد و ثمود و فرعون گبى أهلِ شركى بوغويور، غرق ايدييور. تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ آيتنڭ سرّيله جهنّم دخى أهلِ شرك و كفره اويله قيزييور و قيزيشييور كه، پارچهلانمق درجهسنه گلييور. أوت شرك، كائناته قارشى بيوك بر تحقير و عظيم بر تجاوزدر. و كائناتڭ قدسى وظيفهلرينى و خلقتڭ حكمتلرينى إنكار ايتمكله شرفنى قيرييور. نمونه ايچون بيڭلر مثاللرندن بر تك مثاله إشارت ايدهجگز.
مثلا سرِّ وحدت ايله كائنات اويله جسيم و جسمانى بر ملائكه حكمنده اولور كه، موجوداتڭ نوعلرى عددنجه يوز بيڭلر باشلى و هر باشنده او نوعده بولونان فردلرڭ صاييسنجه يوز بيڭلر آغز و هر آغزنده او فردڭ جهازات و أجزا و أعضا و حجيراتى مقدارنجه يوز بيڭلر ديللر ايله صانعنى تقديس ايدهرك تسبيحات ياپان إسرافيلمثال عبوديتده علوى بر مقام صاحبى بر عجائب المخلوقات ايكن هم سرِّ توحيد ايله آخرت عالملرينه و منزللرينه چوق محصولات يتيشديرن بر مزرعه و دارِ سعادت طبقهلرينه أعمالِ بشريه گبى چوق حاصلاتيله لوازمات تدارك ايدن بر فابريقه و عالمِ بقاده خصوصًا جنّتِ أعلادهكى أهلِ تماشايه دنيادن آلينمه سرمدى
— 70 —
منظرهلرى گوسترمك ايچون متماديًا ايشلهين يوز بيڭ يوزلى سينهمالى بر فوطوغراف ايكن؛ شرك ايسه، بو چوق عجيب و تام مطيع، حياتدار و جسمانى ملائكهيى؛ جامد، روحسز، فانى، وظيفهسز، هالك، معناسز حادثاتڭ هرج و مرجى آلتنده و إنقلابلرڭ فورطنهلرى ايچنده، عدم ظلماتنده يووارلانان بر پريشان مجموعهِٔ واهيهسى، هم بو چوق غريب و تام منتظم، منفعتدار فابريقهيى؛ محصولاتسز، نتيجهسز، ايشسز، معطّل، قارمهقاريشيق اولارق شعورسز تصادفلرڭ اويونجغى و صاغير طبيعتڭ و كور قوّتڭ ملعبهگاهى و عموم ذىشعورڭ ماتمخانهسى و بتون ذىحياتڭ مذبحهسى و حزنگاهى صورتنه چويرر. ايشته اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ سرّيله، شرك بر تك سيّئه ايكن نه قدر چوق و بيوك جنايتلره مدار اولويور كه، جهنّمده حدسز عذابه مستحق ايدر. هر نه ايسه... "سراج النور"ده بو ايكنجى ميوهنڭ ايضاحاتى و حجّتلرى مكرّرًا بيان ايديلديگندن، او اوزون قصّهيى قيصه بيراقدق.
بو ايكنجى ميوهيه بنى سَوق ايدوب ايصال ايدن عجيب بر حسّ و غريب بر ذوقدر. شويله كه:
بر زمان، بهار موسمنده تماشا ايدركن گوردم كه: زمين يوزنده حشر و نشرِ أعظمڭ يوز بيڭلر نمونهلرينى گوسترن بر سيران و سيلان ايچنده قافله قافله آرقهسنده گلن گچن موجوداتڭ و بِالخاصّه ذىحيات مخلوقاتڭ، خصوصًا كوچوجك ذىحياتلرڭ قيصه بر زمانده گورونوب درعقب غائب اولمالرى و دائمى بر فعاليتِ مدهشه ايچنده موت و زوال لوحهلرى بڭا چوق حزين گورونوب، رقّتمه شدّتله طوقونهرق بنى آغلاتييوردى. او گوزل حيوانجقلرڭ وفاتلرينى گوردكجه قلبم آجييوردى. "اوف، يازيق! آه، يازيق!" دييهرك، بو آهلرڭ، اوفلرڭ آلتنده دريندن درينه بر واويلاءِ روحى حسّ ايدييوردم. و بو عاقبته اوغرايان حيات ايسه، ئولومدن
— 71 —
بتر بر عذاب گوردم. هم نباتات و حيوانات عالمنده غايت گوزل، سَويملى و چوق قيمتدار صنعتده اولان ذىحياتلرڭ بر دقيقهده گوزينى آچوب بو سيرانگاهِ كائناته باقار، دقيقهسيله محو اولور، گيدر. بو حالى تماشا ايتدكجه، جگرلرم صيزلايوردى. آغلامق ايله شكوا ايتمك ايستهيور؛ نهدن گلييورلر، هيچ طورمادن گيدييورلر؟.. دييه فلگه قارشى قلبم دهشتلى سؤاللر صورويور و بويله فائدهسز، غايهسز، نتيجهسز، چابوق إعدام ايديلن بو مصنوعجقلر گوزيمز اوڭنده بو قدر إهتمام و دقّت و صنعت و جهازات و تربيه و تدبير ايله قيمتدار بر صورتده ايجاد ايديلدكدن صوڭره، غايت أهمّيتسز پاچاورالر گبى پارچهلانوب، هيچلك قراڭلقلرينه آتيلمالرينى گوردكجه؛ كمالاته مفتون و گوزللكلره مبتلا و قيمتدار شيلره عاشق اولان بتون لطيفهلرم و طويغولرم فرياد ايدوب باغيرييورلردى كه: "نهدن بونلره مرحمت ايديلمييور؟ يازيق دگللر مى؟ بو باش دونديريجى دوراندهكى فنا و زوال نرهدن گلوب بو بيچارهلره مسلّط اولمش؟" دييه مقدّراتِ حياتيهنڭ طيش يوزنده بولونان أليم كيفيتلريله قدره قارشى مدهش إعتراضلر باشلاديغى هنگامده؛ بردن نورِ قرآن، سرِّ ايمان، لطفِ رحمٰن ايله توحيد إمداديمه يتيشدى؛ او قراڭلقلرى آيدينلاتدى، بنم بتون " آه!" و "اوف!"لريمى "اوخ!"لره و آغلامالريمى سرورلره و "يازيق" ديمهلريمى "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه"لره چويردى. "اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نوُرِ الْاِيمَان" ديديرتدى. چونكه سرِّ وحدتله شويله گوردم كه: هر بر مخلوق، خصوصًا هر بر ذىحياتڭ سرِّ توحيد ايله چوق بيوك نتيجهلرى و عمومى فائدهلرى واردر. أزجمله:
هر بر ذىحيات، مثلا بو سوسلى چيچك و شو طاتليجى سينك، اويله معنيدار، إلٰهى، منظوم بر قصيدهجكدر كه، حدسز ذىشعورلر اونى كمالِ لذّتله مطالعه ايدرلر. و اويله قيمتدار بر معجزهِٔ قدرتدر و بر إعلاننامهِٔ حكمتدر كه،
— 72 —
صانعنڭ صنعتنى نهايتسز أهلِ تقديره جاذبهدارانه تشهير ايدر. هم كندى صنعتنى كنديسى تماشا ايتمك و كندى جمالِ فطرتنى كنديسى مشاهده ايتمك و كندى جلوهِٔ أسماسنڭ گوزللكلرينى آيينهجكلرده كنديسى سير ايتمك ايستهين فاطرِ ذو الجلالڭ نظرِ شهودينه گورونمك و مظهر اولمق، غايت يوكسك بر نتيجهِٔ خلقتيدر. هم كائناتدهكى حدسز فعاليتى إقتضا ايدن تظاهرِ ربوبيته و تبارزِ كمالاتِ إلٰهيهيه (يگرمى دردنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) بش وجهله خدمتى دخى، علوى بر وظيفهِٔ فطرتيدر. و بويله فائدهلرى و نتيجهلرى ويرمكله برابر؛ كندى يرنده، بو عالمِ شهادتده ذىروح ايسه روحنى و حدسز حافظهلرده و سائر ألواحِ محفوظهلرده صورتنى و هويتنى و تخملرنده و يمورطهجقلرنده ماهيتنڭ قانونلرينى و بر نوع مستقبل حياتنى و عالمِ غيبده و دائرهِٔ أسماده آيينهدارلق ايتديگى كماللرى و گوزللكلرى بيراقوب، مسرورانه ترخيص معناسنده بر ظاهرى موت ايله بر زوال پردهسى آلتنه گيرر؛ يالڭز دنيوى گوزلردن صاقلانير ماهيتنده گوردم، "اوخ الحمد ِللّٰه!" ديدم.
أوت كائناتڭ بتون طبقاتنده و عموم نوعلرنده گوز ايله گورونن و هر طرفه كوك صالان غايت أساسلى و چوق قوّتلى و قصورسز و نهايت درجهده پارلاق اولان بو جماللر و گوزللكلر، ألبته شركڭ إقتضا ايتديگى چوق چركين و خشين و غايت منفور و پريشان اولان أوّلكى وضعيت محال و موهوم اولديغنى گوسترييور. چونكه بويله چوق أساسلى بر جمال پردهسى آلتنده، بويله دهشتلى بر چركينلك صاقلاناماز و بولوناماز. أگر بولونسه؛ او حقيقتلى جمال حقيقتسز، أصلسز، واهى و وهمى اولور. ديمك شركڭ حقيقتى يوق، يولى قپالى، باتاقلقده صاپلانير؛ حكمى محال، ممتنعدر. بو مذكور حسّى اولان حقيقتِ ايمانيه، تفصيلاتله و قطعى برهانلر ايله سراج النورڭ متعدّد رسالهلرنده بيان ايديلديگندن بوراده بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدرز.
— 73 —
اوچنجى ميوه
ذىشعوره، بِالخاصّه إنسانه باقار. أوت سرِّ وحدت ايله إنسان، بتون مخلوقات ايچنده بيوك بر كمال صاحبى و كائناتڭ أڭ قيمتدار ميوهسى و مخلوقاتڭ أڭ نازنينى و أڭ مكمّلى و ذىحياتڭ أڭ بختيارى و أڭ مسعودى و خالقِ عالمڭ مخاطبى و دوستى اولابيلير. حتّى بتون كمالاتِ إنسانيه و بشرڭ بتون علوى مقصدلرى توحيد ايله باغليدر و سرِّ وحدتله وجود بولور. يوقسه أگر وحدت اولمازسه، إنسان مخلوقاتڭ أڭ بدبختى و موجوداتڭ أڭ سفليسى و حيواناتڭ أڭ بيچارهسى و ذىشعورڭ أڭ حزنليسى و عذابليسى و غمليسى اولور. چونكه إنسان نهايتسز بر عجزى و نهايتسز دشمنلرى و حدسز بر فقرى و حدسز إحتياجلرى بولونمقله برابر، ماهيتى اويله چوق و متنوّع آلاتله و حسّياتله تجهيز ايديلمش كه، يوز بيڭ چشيد ألملرى حسّ ايدر و يوز بيڭلر طرزلرده لذّتلرى ذوق ايدهرك ايستر. و اويله مقصدلرى و آرزولرى وار كه، بتون كائناته بردن حكمى گچمهين بر ذات او آرزولرى يرينه گتيرهمز. مثلا، إنسانده غايت شديد بر آرزوىِ بقا وار. إنسانڭ بو مقصدينى اويله بر ذات ويرهبيلير كه، بتون كائناتى بر سراى حكمنده تصرّف ايدر. بر اوطهنڭ قپوسنى قپايوب، ديگر بر منزلڭ قپوسنى آچمق گبى قولاى بر صورتده دنيا قپوسنى قپايوب آخرت قپوسنى آچابيلسين. بشرڭ بو آرزوىِ بقا گبى أبد طرفنه اوزانمش و أقطارِ عالمه ياييلمش بيڭلر منفى و مثبت آرزولرى وار كه، اونلرى ويرمكله بشرڭ ايكى دهشتلى يارهلرى اولان عجزينى و فقرينى تداوى ايدن ذات ايسه، آنجق سرِّ وحدتله بتون كائناتى قبضهسنده طوتان ذاتِ أحد اولابيلير.
هم بشرده، قلبنڭ سلامتنه و إستراحتنه عائد اويله اينجهجك و گيزلى و جزئى مطلبلرى و روحنڭ بقاسنه و سعادتنه مدار اويله بيوك و محيط و كلّى مقصدلرى
— 74 —
وار كه، اونلرى اويله بر ذات ويرهبيلير كه، قلبڭ أڭ اينجه و گورونمز پردهلرينى گورور، لاقيد قالماز. هم أڭ گيزلى و ايشيديلمز غايت مخفى سسلرينى ايشيتير، جوابسز بيراقماز. هم سماوات و أرضى، ايكى مطيع نفر گبى أمرينه مسخّر ايدهرك كلّى خدمتلرده چاليشديرهجق درجهده مقتدر اولابيلسين.
هم إنسانڭ بتون جهازاتلرى و حسّياتلرى، سرِّ وحدتله، غايت يوكسك بر قيمت آليرلر و شرك و كفر ايله غايت درجهده سقوط ايدرلر. مثلا: إنسانڭ أڭ قيمتدار جهازى عقلدر. أگر سرِّ توحيد ايله اولسه، او عقل، هم إلٰهى قدسى دفينهلرى، هم كائناتڭ بيڭلر خزينهلرينى آچان پيرلانطه گبى بر آناختارى اولور. أگر شرك و كفره دوشسه، او عقل، او حالده گچمش زمانڭ أليم حزنلرينى و گلهجك زمانڭ وحشى قورقولرينى إنسانڭ باشنه طوپلاتديران مشئوم و سببِ تعجيز بر آلَتِ بلا اولور.
هم مثلا:إنسانڭ أڭ لطيف و شيرين بر سجيهسى اولان شفقت؛ أگر سرِّ توحيد اونڭ يارديمنه يتيشمزسه، اويله مدهش بر حرقت، بر فرقت، بر رقّت، بر مصيبت اولور كه، إنسانى أڭ بدبخت بر درجهيه اينديرر. تك بر گوزل ياوروسنى أبدى غائب ايدن بر غافل والده، بو حرقتى تام حسّ ايدر.
هم مثلا:إنسانڭ أڭ لذّتلى و طاتلى و قيمتلى حسّى اولان محبّت، أگر سرِّ توحيد يارديم ايتسه، بو كوچوجك إنسانى، كائنات قدر بيوتديرر و گنيشلك ويرر و مخلوقاته نازنين بر سلطان ياپار. أگر شرك و كفره دوشسه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه اويله بر مصيبت اولور كه، متماديًا زوال و فناده محو اولان حدسز محبوبلرينڭ أبدى فراقلرى ايله بيچاره قلبِ إنسانىيى هر دقيقه پارچه پارچه ايدر. فقط غفلت ويرن لهوياتلر، موقّةً إبطالِ حسّ نوعندن ظاهرًا حسّ ايتديرمييور.
— 75 —
ايشته بو اوچ مثاله يوزر جهازات و حسّياتِ بشريهيى قياس ايتسهڭ؛ وحدت، توحيد نه درجه كمالاتِ إنسانيهيه مدار اولديغنى آڭلارسڭ. بو اوچنجى ميوه دخى سراج النورڭ بلكه يگرمى رسالهلرنده غايت گوزل بر تفصيل و حجّتلى بر صورتده بيان ايديلديگندن بوراده قيصه بر إشارتله إكتفا ايدرز.
بنى بو ميوهيه سَوق و ايصال ايدن شويله بر حسدر:
بر زمان يوكسك بر طاغ باشنده ايدم. غفلتى طاغيدهجق بر إنتباهِ روحى واسطهسيله، قبر تام معناسيله، ئولوم بتون چيپلاقلغيله و زوال و فنا آغلاتديريجى لوحهلريله بڭا گوروندى. هركس گبى فطرتمدهكى فطرى عشقِ بقا، بردن زواله قارشى عصيان ايدوب غليانه گلدى. و محبّت و تقدير ايله پك چوق علاقهدار اولديغم أهلِ كمالات و مشاهيرِ أنبيا و أوليا و أصفيانڭ سونمهلرينه و محو اولمالرينه قارشى ماهيتمدهكى رقّتِ جنسيه و شفقتِ نوعيه دخى قبره قارشى طغيان ايدوب فوران ايتدى. و آلتى جهته إستمدادكارانه باقدم. هيچ بر تسلّى، بر مدد گورهمدم. چونكه زمانِ ماضى طرفى بر مزارِ أكبر و مستقبل بر قراڭلق و يوقارى بر دهشت و آشاغى و صاغ و صول طرفلرندن أليم و حزين حاللر، حدسز مضر شيلرڭ تهاجماتنى گوردم. بردن سرِّ توحيد إمداديمه يتيشدى، پردهيى آچدى. حقيقتِ حالڭ يوزينى گوستردى. باق، ديدى. أڭ أوّل بنى چوق قورقوتان ئولومڭ يوزينه باقدم. گوردم كه: ئولوم، أهلِ ايمان ايچون بر ترخيصدر؛ أجل، ترخيص تذكرهسيدر. بر تبديلِ مكاندر، بر حياتِ باقيهنڭ مقدّمهسى و قپوسيدر. زندانِ دنيادن چيقمق و باغستانِ جنانه بر اوچمقدر. خدمتنڭ اجرتنى آلمق ايچون حضورِ رحمانه گيرمگه بر نوبتدر و دارِ سعادته گيتمگه بر دعوتدر دييه قطعى آڭلاديغمدن، ئولومى و موتى سومگه باشلادم. صوڭره، زوال و فنايه باقدم. گوردم كه: سينهما پردهلرى گبى و گونشه مقابل آقان قبارجقلر مِثللو، لذّت ويريجى بر تجدّدِ أمثالدر، بر تازهلنمكدر. و
— 76 —
أسماءِ حسنىنڭ چوق حسنا و گوزل جلوهلرينى تازهلنديرمك ايچون عالمِ غيبدن گلوب، عالمِ شهادتده وظيفهدارانه بر سيراندر، بر جولاندر. و جمالِ ربوبيتڭ حكمتدارانه بر تظاهراتيدر و موجوداتڭ حسنِ سرمدىيه قارشى بر آيينهدارلغيدر، يقينًا بيلدم.
صوڭره آلتى جهته باقدم، گوردم كه: سرِّ توحيد ايله او قدر نورانيدر كه، گوز قاماشديرييور. گچمش زمان بر مزارِ أكبر اولماديغنى، بلكه زمانِ إستقباله إنقلاب ايدوب بيڭلر مجالسِ منوّره و مجمعِ أحباب، بيڭلر مناظرِ نورانيه گوردم. و هكذا بو ايكى مادّه گبى بيڭلر مادّهلرڭ حقيقى يوزلرينه باقدم؛ سُرور و شكردن باشقه بر تأثير، بر كيفيت ويرمدكلرينى گوردم.
بو اوچنجى ميوهيه عائد بو ذوقمى و حسّمى سراج النورڭ بلكه قرق رسالهلرنده جزئى، كلّى دليللر ايله بيان ايتمشم. و بِالخاصّه "يگرمى آلتنجى لمعه" اولان إختيارلر رسالهسنڭ اون اوچ عدد رجالرنده او درجه قطعى و گوزل ايضاح ايديلمشدر كه، داها فوقنده ايضاح اولماز. اونڭ ايچون بو پك اوزون قصّهيى بو مقامده پك چوق قيصه كسدم.
٭ ٭ ٭
— 77 —
ايكنجى مقام
(توحيدى و وحدانيتى و وحدتى، قطعى بر صورتده إقتضا و إستلزام و ايجاب ايدن و شركى و إشتراكى قبول ايتمهين و مساعده ويرمهين دليللر حدسزدرلر. اونلردن يوزلر، بلكه بيڭلر برهانلر رسالهِٔ نورده تفصيلًا إثبات ايديلديگندن، بوراده مقتضيلرڭ اوچ عددينه إجمالًا إشارت ايديلهجك.)
برنجيسى:بو كائناتده گوز ايله گورونن حكيمانه أفعالڭ و بصيرانه تصرّفاتڭ شهادتيله؛ بو مصنوعات بر حاكمِ حكيمڭ، بر كبيرِ كاملڭ حدودسز صفات و إسملريله و نهايتسز مطلق اولان علم و قدرتيله ياپيلييور، ايجاد ايديلييور.
أوت بر حدسِ قطعى ايله بو أثرلردن او صانعڭ هم ربوبيتِ عامّه درجهسنده حاكميتى و آمريتى، هم جبروتيتِ مطلقه درجهسنده كبرياسى و عظمتى، هم الوهيتِ مطلقه درجهسنده كمالى و إستغناسى، هم هيچ بر قيد آلتنه گيرمهين و هيچ بر حدّ و نهايتى بولونميان فعاليتى و سلطنتى وار اولديغى آڭلاشيلير و قطعى بيلينير، بلكه گورونور. حاكميت و كبريا و كمال و إستغنا و إطلاق و إحاطه و نهايتسزلك و حدسزلك ايسه وحدتى إستلزام ايدوب، إشتراكه ضددرلر. امّا حاكميت و آمريتڭ وحدته شهادتلرى ايسه؛ رسالهِٔ نورڭ چوق يرلرنده غايت قطعى بر صورتده إثبات ايديلمش. خلاصة الخلاصهسى شودر كه:
حاكميتڭ شأنى و مقتضاسى، إستقلاليت و إنفراددر و غيرڭ مداخلهسنى رددر. حتّى عجزلرى ايچون معاونته فطرةً محتاج اولان إنسانلر دخى، او حاكميتڭ بر گولگهسى جهتيله غيرڭ مداخلهسنى ردّ و إستقلاليتنى محافظه ايتمك ايچون بر
— 78 —
مملكتده ايكى پادشاه، بر ولايتده ايكى والى، بر ناحيهده ايكى مدير، حتّى بر محلّهده ايكى مختار بولونمييور. أگر بولونسه هرج و مرج اولور، إختلال باشلار، إنتظام بوزولور. مادام حاكميتڭ بر گولگهسى، عاجز و معاونته محتاج اولان إنسانلرده بو درجه مداخلهِٔ غيرى و إشتراكى ردّ ايدوب قبول ايتمزسه؛ ألبته عجزدن منزّه بر قادرِ مطلقده، ربوبيت صورتندهكى حاكميت، هيچ بر جهتله إشتراكى و مداخلهِٔ غيرى قبول ايتمز. بلكه غايت شدّتله ردّ ايدر و شركى توهّم و إعتقاد ايدنلرى غايت حدّتله درگاهندن طرد ايدر. ايشته قرآنِ حكيمڭ، أهلِ شرك عليهنده غايت شدّت و حدّتله بياناتى بو مذكور حقيقتدن ايلرى گلييور.
امّا كبريا و عظمت و جلالڭ وحدته شهادتلرى ايسه، او دخى رسالهِٔ نورده پارلاق برهانلريله بيان ايديلمش. بوراده غايت مختصر بر مئالنه إشارت ايديلهجك.
مثلا: ناصلكه گونشڭ عظمتِ نورى و كبرياىِ ضياسى، پردهسز و ياقيننده بولونان باشقه ضعيف نورلره هيچ بر جهتله إحتياج بيراقمديغى و تأثير ويرمديگى گبى، اويله ده قدرتِ إلٰهيهنڭ عظمت و كبرياسى دخى، آيرى هيچ بر قوّته، هيچ بر قدرته إحتياج بيراقمديغى گبى، اونلره هيچ بر ايجادى، هيچ بر حقيقى تأثيرى ويرمز. و بِالخاصّه كائناتدهكى بتون مقاصدِ ربّانيهنڭ تمركز ايتديگى يرى و مدارلرى اولان ذىحيات و ذىشعورلرى باشقهلره حوالهسى قابل دگل. هم خلقتِ إنسانيهنڭ و حدسز أنواعِ نعمتڭ ايجادندهكى غايهلرڭ تظاهر ايتديگى يرلرى، منشألرى اولان ذىحياتلرڭ جزئياتندهكى أحوال و ثمراتى و نتيجهلرى باشقه أللره حوالهنڭ هيچ بر جهتِ إمكانى يوقدر. مثلا بر ذىحيات، جزئى بر شفاسى ويا بر رزقى ويا بر هدايتى ايچون جنابِ حقدن باشقهسنه حقيقى منّتدار اولمق و باشقهسنه پرستشكارانه مدح و ثنا ايتمك، ربوبيتڭ عظمتنه طوقونور و الوهيتڭ كبرياسنه ايليشير و معبوديتِ مطلقهنڭ حيثيتنه طوقونديرر، جلالنى متأثّر ايدر.
— 79 —
امّا كمالڭ سرِّ وحدته إشارتى ايسه، ينه رسالهِٔ نورده چوق پارلاق برهانلريله بيان ايديلمشدر. غايت مختصر بر مئالى شودر كه: سماوات و أرضڭ خلقتى، بِالبداهه غايت كمالده بر قدرتِ مطلقهيى ايستر. بلكه هر بر ذىحياتڭ عجائب جهازاتى دخى، كمالِ مطلقده بر قدرتى إقتضا ايدر. و عجزدن منزّه و قيددن مبرّا بر قدرتِ مطلقهدهكى كمال ايسه، ألبته وحدتى إستلزام ايدر. يوقسه كمالنه نقيصه و إطلاقنه قيد قونمق و نهايتسزلگنه نهايت ويرمك و أڭ قوى بر قدرتى أڭ ضعيف بر عجزه سقوط ايتديرمك و نهايتسز بر قدرته، نهايتسز اولديغى بر وقتده، بر متناهى ايله نهايت ويرمك لازم گلهجك. بو ايسه، بش وجهله محال ايچنده محالدر.
امّا، إطلاق و إحاطه و نهايتسزلگڭ وحدته شهادتلرى ايسه؛ او دخى سراج النور رسالهلرنده تفصيلًا ذكر ايديلمش. بر مختصر مئالى شودر: مادام كائناتدهكى أفعالڭ هر برى، كندى أثرينڭ أطرافه إستيلاكارانه ياييلماسى ايله هر بر فعلڭ إحاطهسنى و إطلاقنى و حدسز بولونديغنى و قيدسزلغنى گوسترر. و مادام إشتراك و شرك ايسه، او إحاطهيى إنحصار آلتنه و او إطلاقى قيد آلتنه و او حدسزلگى حدّ آلتنه آلوب إطلاقڭ حقيقتنى و إحاطهنڭ ماهيتنى بوزويور. ألبته مطلق و محيط اولان او أفعالده إشتراك محالدر، إمكانى يوقدر. أوت إطلاقڭ ماهيتى، إشتراكه ضددر. چونكه إطلاقڭ معناسى، حتّى متناهى و مادّى و محدود بر شيده دخى اولسه، ينه إستيلاكارانه و إستقلالدارانه أطرافه، هر يره ياييلير، إنتشار ايدر. مثلا: هوا و ضيا و نور و حرارت، حتّى صو، إطلاقه مظهر اولسهلر، هر طرفه ياييليرلر. مادام إطلاق جهتى، جزئيده دخى اولسه، مادّيلرى محدودلرى بويله مستولى ياپييور. ألبته كلّى بر إطلاقِ حقيقى، بويله هم نهايتسز، هم مادّهدن منزّه، هم حدودسز، هم قصوردن مبرّا اولان صفتلره اويله بر إستيلا و إحاطه ويرر كه، شرك و إشتراكڭ هيچ بر جهتِ إمكانى و إحتمالى اولاماز.
— 80 —
الحاصل:كائناتده گورونن بيڭلرله أفعالِ عموميهنڭ و جلوهلرى گورونن يوزر أسماءِ إلٰهيهنڭ هر برينڭ هم حاكميتى، هم كبرياسى، هم كمالى، هم إحاطهسى، هم إطلاقى، هم نهايتسزلگى؛ وحدتڭ و توحيدڭ غايت قوّتلى برر برهانيدرلر.
هم ناصلكه، بر فوق العاده قوّت، فعاليته گيرمك ايچون إستيلا ايتمك ايستر، باشقه قوّتلرى طاغيتير. اويله ده، هر بر فعلِ ربوبيت و هر بر جلوهِٔ أسماءِ الوهيت، او درجه فوق العاده قوّتلرى، أثرلرنده گورونويور كه؛ أگر حكمتِ عامّه و عدالتِ مطلقه اولماسه ايدى و اونلرى طورديرماسه ايدى، هر برى عموم موجوداتى إستيلا ايدهجكدى. مثلا: قواق آغاجنى عموم زمينده خلق ايدن و تدبيرينى گورن بر قوّت، هيچ ممكن ميدر كه؛ اونڭ ياننده و أفرادى ايچنده ياييلمش و قاريشمش اولان جويز و ألما و زردالى مِثللو آغاجلرڭ قاواغه بتيشيك اولان جزئى فردلرينى، او قواق نوعنى تمامًا، بردن ضبط ايدن كلّى قوّتى آلتنه و تدبيرى ايچنه آلماسين و إستيلا ايتمهسين و باشقه قوّتلره قاپديرسين؟ أوت هر بر نوع مخلوقاتده، بلكه هر بر فردده تصرّف ايدن اويله بر قوّت و قدرت حسّ ايديلييور كه، بتون كائناتى إستيلا و بتون أشيايى ضبط و بتون موجوداتى حكمى آلتنه آلابيلير بر ماهيتده گورونويور. ألبته بويله بر قوّت، إشتراكى هيچ بر جهتده قبول ايدهمز، شركه ميدان ويرمز.
هم ناصلكه بر ميوهدار آغاجڭ صاحبى، او آغاجدن أڭ زياده أهمّيت ويرديگى و علاقهدارلق گوسترديگى جهت و مادّه، او آغاجڭ ميوهلرى و داللرينڭ اوجلرندهكى ثمرهلرى و تخملق ايچون او ميوهلرڭ قلبلرنده و بِالذّات قلبلرى اولان چكردكلريدر. و اونڭ مالكى، عقلى وارسه، او داللردهكى ميوهلرى باشقهلره دائمى تمليك ايدوب، بوش بوشنه مالكيتنى بوزماز. عينًا اويله ده؛ شو كائنات
— 81 —
دينيلن آغاجڭ داللرى اولان عنصرلر و عنصرلرڭ اوجلرنده بولونان و چيچكلرى و ياپراقلرى حكمنده اولان نباتات و حيوانات و او ياپراقلرڭ و چيچكلرڭ أڭ يوقاريسندهكى ميوهلر اولان إنسانلر و او ميوهلرڭ أڭ مهمّ ميوهلرى و ثمرهلرى و نتيجهِٔ خلقتلرى اولان عبوديتلرينى و شكرلرينى و بِالخاصّه او ميوهلرڭ جمعيتلى چكردكلرى اولان قلبلرينى و ظهرِ قلب دينيلن قوّهِٔ حافظهلرينى باشقه قوّتلره هيچ بر جهتله قاپديرماز و قاپديرمقله سلطنتِ ربوبيتنى قيرماز و قيرمقله معبوديتنى بوزماز.
هم دائرهِٔ ممكناتڭ و كثرتڭ أڭ منتهاسنده بولونان جزئياتده، بلكه او جزئياتڭ جزئياتِ أحوالنده و كيفياتنده مقاصدِ ربوبيت تمركز ايتديگندن، هم ده معبوديته اوزانان و معبوده باقان منّتدارلقلرڭ و تشكّراتلرڭ و پرستشلكلرڭ منشألرى اونلر اولديغندن، ألبته اونلرى باشقه أللره ويرمز و ويرمكله حكمتنى إبطال ايتمز. و حكمتنى إبطال ايتمكله الوهيتنى إسقاط ايتمز. چونكه موجوداتڭ ايجادندهكى أڭ مهمّ مقاصدِ ربّانيه، كندينى ذىشعورلره طانيتديرمق و سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك و منّتدارلقلرينى كندينه جلب ايتمكدر.
بو اينجه سرّ ايچوندر كه؛ شكرى و پرستشى و منّتدارلغى و محبّتى و مدحى و عبوديتى إنتاج ايدن رزق و شفا و بِالخاصّه هدايت و ايمان گبى دائرهِٔ كثرتڭ أڭ آخرندهكى جزئى و كلّى بو گبى فعللر و إنعاملر، طوغريدن طوغرىيه كائنات خالقنڭ و عموم موجودات سلطاننڭ أثرى و إحسانى و إنعامى و هديهسى و فعلى اولديغنى گوسترمك ايچون قرآنِ معجز البيان (حاشيه): مثلا: اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ تكرار ايله رزقى و هدايتى و شفايى ذاتِ واجب الوجوده ويرييور و اونلرى إحسان ايتمك اوڭا مخصوص و اوڭا منحصردر دييور و غايت شدّتله غيرڭ مداخلهسنى ردّ ايدييور. أوت أبدى بر دارِ سعادتى
— 82 —
قزانديران ايمان نعمتنى ويرن، ألبته و هر حالده او دارِ سعادتى خلق ايدن و ايمانى اوڭا آناختار ياپان بر ذاتِ ذو الجلالڭ نعمتى اولابيلير. باشقهسى بو درجه بيوك بر نعمتڭ منعمى اولارق معبوديتڭ أڭ بيوك پنجرهسنى قپايوب، أڭ أهمّيتلى وسيلهسنى قاپاماز و چالاماز.
الحاصل:شجرهِٔ خلقتڭ أڭ منتهاسندهكى أڭ جزئى أحوال و ثمرات، ايكى جهتله توحيده و وحدته إشارت و شهادت ايدرلر:
برنجيسى:ربوبيتڭ كائناتدهكى مقصدلرى اونلرده تجمّع و غايهلرى اونلرده تمركز و أكثر أسماءِ حسنىنڭ جلوهلرى و ظهورلرى و تعيّنلرى و خلقتِ موجوداتڭ نتيجهلرى و فائدهلرى اونلرده إجتماع ايتديگندن، اونلرڭ هر بريسى، بو تمركز نقطهسندن دير: بن بتون كائناتى خلق ايدن ذاتڭ مالىيم، فعلىيم، أثرىيم.
ايكنجى جهت ايسه:او جزئى ميوهنڭ قلبى، هم حديثجه ظهرِ قلب دينيلن إنسانڭ حافظهسى، أكثر أنواعڭ بر چشيد مختصر فهرستهسى و بر كوچك نمونه خريطهسى و شجرهِٔ كائناتڭ بر معنوى چكردگى و أكثر أسماءِ إلٰهيهنڭ اينجهجك بر آيينهسى اولديغى؛ هم او قلبڭ و حافظهنڭ أمثاللرى و سكّهلرى بر طرزده بولونان بتون قلبلرڭ و حافظهلرڭ كائنات يوزنده مستوليانه إنتشارلرى، ألبته بتون كائناتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتان بر ذاته باقار و يالڭز اونڭ أثرىيم و اونڭ صنعتىيم ديرلر.
الحاصل:ناصلكه بر ميوه، فائدهليلگى جهتيله، تمام آغاجنڭ مالكنه باقار. و چكردگى جهتيله، بتون او آغاجڭ أجزا و أعضا و ماهيتنه نظر ايدر. و بتون أمثالنده عينى بولونان يوزندهكى سكّهسى جهتيله، او آغاجڭ بتون ميوهلرينى تماشا ايدر: "بز برز و بر ألدن چيقمشز، بر تك ذاتڭ مالىيز. و بريمزى ياپان، ألبته عموممزى او ياپار." ديرلر. اويله ده دائرهِٔ كثرتڭ نهايتلرندهكى ذىحيات و
— 83 —
ذىحياتڭ و خصوصًا إنسانڭ يوزندهكى سكّه و قلبندهكى فهرستيت و ماهيتندهكى نتيجهلك و ميوهلك جهتيله، طوغريدن طوغرىيه بتون كائناتى قبضهِٔ ربوبيتنده طوتان ذاته باقار و وحدتنه شهادت ايدر.
وحدانيتڭ ايكنجى مقتضيسى:
وحدتده وجوب درجهسنده بر سهولت، بر قولايلق و شركده، إمتناع درجهسنده بر صعوبت و مشكلات بولونماسيدر. بو حقيقت ايسه؛ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ تعبيرنجه سراج النورڭ چوق رسالهلرنده و بِالخاصّه يگرمنجى مكتوبده تفصيلًا و اوتوزنجى لمعهنڭ دردنجى نكتهسنده إجمالًا غايت قطعى و پارلاق بر صورتده إثبات و ايضاح ايديلمش و غايت قوّتلى برهانلر ايله گوستريلمشدر كه: بتون أشيا بر تك ذاته ويريلسه، بو كائناتڭ ايجادى و تدبيرى، بر آغاج قدر قولاى و بر آغاجڭ خلقى و إنشاسى، بر ميوه قدر سهولتلى و بر بهارڭ إبداعى و إدارهسى، بر چيچك قدر آسان و حدسز أفرادى بولونان بر نوعڭ تربيهسى و تدبيرى، بر فرد قدر مشكلاتسز اولور. أگر شرك يولنده أسباب و طبيعته ويريلسه؛ بر فردڭ ايجادى، بر نوع بلكه نوعلر قدر و بر چيچگڭ حياتدار إبداعى و تجهيزى بر بهار، بلكه بهارلر قدر و بر ميوهنڭ إنشا و إحياسى بر آغاج، بلكه يوز آغاج قدر و بر آغاجڭ ايجادى و إنشا و إحيا و إداره و تربيه و تدبيرى كائنات قدر، بلكه داها زياده مشكل اولور.
مادام سراج النورده حقيقتِ حال بويله إثبات ايديلمش و مادام بِالمشاهده گوزيمز اوڭنده گورويورز كه، غايت درجهده صنعتلى و قيمتدارلق ايله برابر نهايت درجهده بر مبذوليت وار. و هر بر ذىحيات فوق العاده معجزانه و خارقه و چوق جهازاتلرى بولونان برر ماكينهِٔ عجيبه اولمقله برابر، سخاوتِ مطلقه ايچنده كبريت چاقار گبى بر سرعتِ خارقه ايله غايت درجهده قولايلق و سهولت و كلفتسز بر صورتده وجوده گلييورلر. ألبته بِالضروره و بِالبداهه گوسترر كه، او مبذوليت و او
— 84 —
سهولت، وحدتدن و بر تك ذاتڭ ايشلرى اولماسندن ايلرى گلييور. يوقسه دگل اوجوزلق و چوقلق و چابوقلق و قولايلق و قيمتدارلق، بلكه شيمدى بش پاره ايله آلينان بر ميوه، بش يوز ليرا ايله آلينميهجقدى؛ بلكه بولونميهجق درجهده نادر اولاجقدى. و شيمدى ساعتى قورمق و ألكتريقڭ دوگمهلرينه طوقونمقله ايشلهين منتظم ماكينهلر گبى وجودلرى، ايجادلرى قولاى و آسان اولان ذىحيات شيلر؛ إمتناع درجهسنده صعوبتلى، مشكلاتلى اولاجق و بر گونده و بر ساعتده و بر دقيقهده بتون جهازات و شرائطِ حياتيله وجوده گلن بر قسم حيوانلر بر سنهده، بلكه بر عصرده، بلكه هيچ گلميهجك ايدى.
سراج النورڭ يوز يرنده أڭ معنّد بر منكِرى دخى صوصديرهجق بر قطعيتله إثبات ايديلمش كه: بتون أشيا بر تك ذاتِ واحدِ أحده ويريلسه، بر تك شى گبى قولاى و چابوق و اوجوز اولور. أگر أسبابه و طبيعته دخى حصّه ويريلسه، بر تك شيئڭ ايجادى بتون أشيا قدر چتين و گج و أهمّيتسز و بهالى اولاجق. بو حقيقتڭ برهانلرينى گورمك ايسترسهڭ يگرمنجى و اوتوز اوچنجى مكتوبلره و يگرمى ايكنجى و اوتوز ايكنجى سوزلره و طبيعته دائر يگرمى اوچنجى و إسمِ أعظمه دائر اوتوزنجى لمعهلره و بِالخاصّه اوتوزنجى لمعهنڭ إسمِ فرد و إسمِ قيّومه دائر دردنجى و آلتنجى نكتهلرينه باقسهڭ گورهجكسڭ كه، ايكى كرّه ايكى درت ايدر قطعيتنده بو حقيقت إثبات ايديلمشدر. بوراده، او يوزر برهانلرندن بر دانهسنه إشارت ايديلهجك. شويله كه:
أشيانڭ ايجادى، يا عدمدن اولور، يا تركيب صورتنده سائر عناصردن و موجوداتدن طوپلانير. أگر بر تك ذاته ويريلسه، او وقت هر حالده او ذاتڭ هر شيئه محيط بر علمى و هر شيئه مستولى بر قدرتى بولونهجق. و بو صورتده اونڭ علمنده صورتلرى و وجودِ علميلرى بولونان أشيايه وجودِ خارجى ويرمك و ظاهر بر عدمدن
— 85 —
چيقارمق ايسه، بر كبريت چاقار گبى ويا گوزه گورونمهين بر يازى ايله يازيلان بر خطّى گوزه گوسترمك ايچون، گوستريجى بر مادّهيى اوستنه گچيرمك و سورمك گبى ويا فوطوغرافڭ آيينهسندهكى صورتى كاغد اوستنه نقل ايدن قولاى عمليات گبى غايت قولاى بر صورتده صانعڭ علمنده پلانلرى و پروغراملرى و معنوى مقدارلرى بولونان أشيايى، "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله عدمِ ظاهريدن وجودِ خارجىيه چيقارير.
أگر إنشا و تركيب صورتنده اولسه و هيچدن، عدمدن ايجاد ايتمهيوب بلكه عناصردن و أطرافدن طوپلامق صورتيله ياپسه؛ ينه ناصلكه بر طابورڭ إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش اولان أفرادلرينڭ بر بورو صداسيله طوپلانمهلرى و منتظم بر وضعيته گيرمهلرى و او سَوقياتى تسهيل و او وضعيتى محافظه خصوصنده، بتون اوردو كندى قومانداننڭ قوّتى و قانونى و گوزى حكمنده اولديغى گبى، عينًا اويله ده: سلطانِ كائناتڭ قومانداسى آلتندهكى ذرّهلر، اونڭ قدرى و علمى دستورلريله و مستولى قدرتنڭ قانونلريله و تماس ايتدكلرى سائر موجودات دخى، او سلطانڭ قوّتى و قانونى و مأمورلرى گبى تسهيلاتجى اولارق او ذرّهلر سَوق اولونوب گليرلر. بر ذىحياتڭ وجودينى تشكيل ايتمك ايچون علمى، قدرى برر معنوى قالب حكمنده بر مقدارِ معيّن ايچنه گيررلر، طورورلر.
أگر أشيا، آيرى آيرى أللره و أسبابه و طبيعت گبى شيلره حواله ايديلسه، او حالده بتون أهلِ عقلڭ إتّفاقيله؛ هيچ بر سبب هيچ بر جهتدن، هيچدن عدمدن ايجاد ايدهمز. چونكه او سببڭ محيط بر علمى، مستولى بر قدرتى اولماديغندن، او عدم ايسه، يالڭز ظاهرى و خارجى بر عدم اولماز، بلكه عدمِ مطلق اولور. عدمِ مطلق ايسه، هيچ بر جهتله منشأِ وجود اولاماز. اويله ايسه، هر حالده تركيب ايدهجك. حالبوكه إنشا و تركيب صورتنده بر سينگڭ، بر چيچگڭ جسدينى،
— 86 —
جسمنى زمينڭ يوزندن طوپلامق و اينجه بر ألك ايله ألهدكدن صوڭره بيڭلر مشكلاتله او مخصوص ذرّهلر گلهبيليرلر. هم گلدكدن صوڭره دخى، او جسمده طاغيلمادن منتظم بر وضعيتى محافظه ايتمك ايچون (معنوى و علمى قالبلرى بولونماديغندن) مادّى و طبيعى بر قالب، بلكه أعضالرى عددنجه قالبلر لازمدر. تا كه او گلن ذرّهلر، او جسمِ ذىحياتى تشكيل ايتسينلر.
ايشته بتون أشيا بر تك ذاته ويريلمسى، وجوب و لزوم درجهسنده بر قولايلق و متعدّد أسبابه ويريلمسى، إمتناع و محال درجهسنده مشكلاتلر بولونديغى گبى؛ هر شى ذاتِ واحدِ أحده ويريلسه، نهايت درجهده اوجوزلق ايچنده غايت درجهده قيمتدار و فوق العاده صنعتلى و چوق معنيدار و غايت قوّتلى اولور. أگر شرك يولنده متعدّد أسبابه و طبيعته حواله ايديلسه؛ نهايت درجه بهاليلق ايچنده، غايت درجهده أهمّيتسز، صنعتسز، معناسز، قوّتسز اولور. چونكه ناصل بر آدم، عسكرلك حيثيتيله بر قوماندانِ أعظمه إنتساب و إستناد ايتديگندن، هم بر اوردو اونڭ آرقهسنده (لزوم اولورسه) تحشيد ايديلهبيلير بر قوّهِٔ معنويهيى، هم او قوماندانڭ و اوردونڭ قوّتى، اونڭ إحتياط قوّتى اولماسيله، قوّتِ شخصيهسندن بيڭلر دفعه زياده مادّى بر قدرتى، هم او أهمّيتلى قوّتنڭ منابعنى و جبخانهسنى (اوردو طاشيديغى ايچون) كنديسى طاشيمغه مجبور اولماديغندن فوق العاده ايشلرى ياپابيلهجك بر إقتدارى قزانديغندن، او تك نفر، دشمن اولان بر مشيرى أسير و بر شهرى تهجير و بر قلعهيى تسخير ايدهبيلير. و أثرى، خارقه و قيمتدار اولور. أگر عسكرلگى ترك ايدوب، كندى كندينه قالسه، او خارقه قوّهِٔ معنويهيى و او فوق العاده قدرتى و او معجزهكار إقتدارى بردن غائب ايدهرك، عادى بر باشىبوزوق گبى قوّتِ شخصيهسنه گوره جزئى، قيمتسز، أهمّيتسز ايشلرى گورهبيلير و أثرى ده او نسبتده كوچولور.
— 87 —
عينًا اويله ده:توحيد يولنده هر شى قديرِ ذو الجلاله إنتساب و إستناد ايتديگندن، بر قارينجه بر فرعونى، بر سينك بر نمرودى، بر ميقروب بر جبّارى مغلوب ايتدكلرى گبى.. طيرناق گبى بر چكردك، طاغ گبى بر آغاجى اوموزنده طاشييهرق او آغاجڭ بتون آلات و جهازاتنڭ منشئى و مخزنى بر تزگاه اولمقله برابر، هر بر ذرّه دخى يوز بيڭ صنعتلرده و طرزلرده بولونان جسملرى و صورتلرى تشكيل ايتمك خدمتنده بولونمق اولان حدسز وظيفهلرى، او إنتساب و إستناد ايله گورهبيلير. و او كوچوجك مأمورلرڭ و بو اينجهجك عسكرلرڭ مظهر اولدقلرى أثرلر غايت مكمّل و صنعتلى و قيمتدار اولور. چونكه او أثرلرى ياپان ذات، قديرِ ذو الجلالدر. اونلرڭ أللرينه ويرمش، اونلرى پرده ياپمش. أگر شرك يولنده أسبابه حواله ايديلسه؛ قارينجهنڭ أثرى قارينجه گبى أهمّيتسز و ذرّهنڭ صنعتى ذرّه قدر قيمتى قالماز و هر شى معنًا سقوط ايتديگى گبى مادّةً دخى او درجه سقوط ايدهجكدى كه، قوجه دنيايى بش پاره ايله كيمسه آلمازدى.
مادام حقيقت بودر. و مادام هر شى نهايت درجهده هم قيمتدار، هم صنعتلى، هم معنيدار، هم قوّتلى گورونويور، گوزيمزله گورويورز. ألبته توحيد يولندن باشقه يول يوقدر و اولاماز. أگر اولسه، بتون موجوداتى دگيشديرمك و دنيايى عدمه بوشالتوب، يڭيدن أهمّيتسز مزخرفاتله طولديرمق لازم گلهجك. تا كه، شركه يول آچيلابيلسين. ايشته إمامِ علىنڭ (رض) تعبيرنجه سراج النور و سراج السرج اولان رسائل النورده توحيده دائر بيان و ايضاح ايديلن يوزلر برهانلردن بر تك برهانڭ إجمالنى ايشيتدڭ، اوتهكيلرى قياس ايدهبيليرسڭ.
توحيدڭ اوچنجى مقتضيسى:
هر شيده، خصوصًا ذىحيات مصنوعلردهكى خلقت فوق العاده صنعتكارانه اولمقله برابر، بر چكردك بر ميوهنڭ و بر ميوه بر آغاجڭ و بر آغاج بر نوعڭ و بر نوع بر كائناتڭ بر كوچك نمونهسى، بر
— 88 —
مثالِ مصغّرهسى، بر مختصر فهرستهسى، بر مجمل خريطهسى، بر معنوى چكردگى و علمى دستورلر ايله و حكمت ميزانلرى ايله كائناتدن سوزولمش، صاغيلمش، طوپلانمش برر جامع نقطهسى و مايهلك برر قطرهسى اولديغندن، اونلردن بريسنى ايجاد ايدن ذات، هر حالده بتون كائناتى ايجاد ايدن عين ذاتدر. أوت بر قاوون چكردگنى خلق ايدن ذات، بِالبداهه قاوونى خلق ايدندر؛ اوندن باشقهسى اولاماز و اولماسى محال و إمكانسزدر.
أوت بز باقييورز، گورويورز كه: قانده هر بر ذرّه او قدر منتظم و چوق وظيفهلرى گورويور كه، ييلديزلردن گرى قالمييور. و قانده بولونان هر بر كريواتِ حمرا و بيضا، او درجه شعوركارانه جسد ايچون محافظه و إعاشه خصوصنده اويله ايشلرى گورويور كه، أڭ مكمّل أرزاق مأمورلرندن و محافظه عسكرندن داها مكمّلدر. و جسمدهكى حجيرهلرينڭ هر بريسى، او درجه منتظم معاملاته و واردات و صرفياته مظهردر كه، أڭ مكمّل بر جسددن و بر سرايدن داها مكمّل إداره ايديلير. و حيواناتڭ و نباتاتڭ هر بر فردى، يوزنده اويله بر سكّهيى و ايچنده و سينهسنده اويله بر ماكينهيى طاشييور كه، بتون حيوانلرى و نباتلرى ايجاد ايدن بر ذات، آنجق او سكّهيى او يوزده و او ماكينهيى او سينه ايچنده ياپابيلير. و ذىحياتدن هر بر نوع، او درجه زمين يوزنده منتظمًا ياييلمش و سائر نوعلره مناسبتدارانه قاريشمش كه، بتون او أنواعى بردن ايجاد، إداره، تدبير، تربيه ايتمهين و زمين يوزينى اورتن و درت يوز بيڭ نباتى و حيوانى اولان آتقى ايپلريله طوقونان غايت نقشلى و صنعتلى حياتدار بر خاليچهيى نسج و ايجاد ايدهمهين، او تك نوعى ايجاد و إداره ايدهمز. داها بونلره باشقه شيلر قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه؛ كائنات مجموعهسى، خلق و ايجاد جهتنده تجزّى قبول ايتمز بر كلّدر و تدبير و ربوبيت جهتنده إنقسامى إمكانسز بر كلّيدر.
— 89 —
بو اوچنجى مقتضى سراج النورڭ چوق رسالهلرنده، خصوصًا اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنده او قدر قطعى و پارلاق ايضاح و إثبات ايديلمشدر كه، گونشڭ عكسلرى گبى هر شيئڭ آيينهسنده بر برهانِ وحدت تمثّل و بر حجّتِ توحيد إنعكاس ايدييور. بز او ايضاحه إكتفاءً بوراده او اوزون قصّهيى قيصه كسدك.
٭ ٭ ٭
— 90 —
اوچنجى مقام
(بو مقام، توحيدڭ اوچ كلّى علامتنى إجمالًا بيان ايدهجك.)
وحدتڭ تحقّقنه و وجودينه دلالت ايدن دليللر و علامتلر و حجّتلر حدّ و حسابه گلمز. اونلردن بيڭلر برهانلر سراج النورده تفصيلًا بيان ايديلديگندن بو "اوچنجى مقام"ده يالڭز اوچ كلّى حجّتلرڭ إجمالًا بيانيله إكتفا ايديلدى.
برنجى علامت و حجّت
كه، وَحْدَهُ كلمهسى اونڭ نتيجهسيدر. هر شيده بر وحدت وار. وحدت ايسه، بر واحده دلالت و إشارت ايدر. أوت واحد بر أثر، بِالبداهه واحد بر صانعدن صدور ايدر. بر ألبته بردن گلير. هر شيده بر برلك بولونديغندن، ألبته بر تك ذاتڭ أثرى و صنعتى اولديغنى گوسترر. أوت بو كائنات، بيڭ برلكلر پردهلرى ايچنده صاريلى بر گُل غنجهسى گبيدر. بلكه أسماء و أفعالِ عموميهِٔ إلٰهيهنڭ عددنجه وحدتلرى گيمش بر تك إنسانِ أكبردر. بلكه أنواعِ مخلوقات صاييسنجه داللرينه وحدتلر، برلكلر آصيلمش بر شجرهِٔ طوباءِ خلقتدر. أوت كائناتڭ إدارهسى بر و تدبيرى بر و سلطنتى بر و سكّهسى بر، بر بر بر تا بيڭ بر بر برلر قدر... هم بو كائناتى چويرن إسملر و فعللر بر ايكن، هر برى كائناتى ويا أكثرينى إحاطه ايدر. يعنى، ايچنده ايشلهين حكمتى بر و عنايتى بر و تنظيماتى بر و إعاشهسى بر و محتاجلرينڭ إمدادلرينه قوشان رحمت بر و او رحمتڭ بر شربتجيسى اولان ياغمور بر و هكذا بر بر بر تا بيڭلر بر برلر... هم بو كائناتڭ صوباسى اولان گونش بر، لامباسى اولان قمر بر، آشجيسى اولان آتش بر، لوازمات دهپوسى و خزينهلى ديرگى اولان طاغ بر، سقاجى و صوجيسى بر و باغلرى صولايان سونگرى بر و هكذا بر بر بر تا بيڭ بر برلر قدر...
— 91 —
ايشته عالمڭ بو قدر برلكلرى و وحدتلرى، گونش گبى ظاهر بر تك واحدِ أحده إشارت و دلالت ايدن بر حجّتِ باهرهدر. هم كائنات عنصرلرينڭ و نوعلرينڭ هر بريسى بر اولماسيله برابر، زمينڭ يوزينى إحاطه ايتمهسى و بربرينڭ ايچنه گيرمهسى و مناسبتدارانه و بلكه معاونتكارانه برلشمهسى، ألبته مالك و صاحب و صانعلرينڭ بر اولماسنه بر علامتِ ظاهرهدر.
ايكنجى علامت و حجّت
كه، لَا شَرِيكَ لَهُ كلمهسنى إنتاج ايدييور. بتون كائناتده ذرّهلردن تا ييلديزلره قدر هر شيده قصورسز بر إنتظامِ أكمل و نقصانسز بر إنسجامِ أجمل و ظلمسز بر ميزانِ عادلڭ بولونماسيدر. أوت كمالِ إنتظام، إنسجامِ ميزان ايسه، يالڭز وحدتله اولابيلير. متعدّد أللر بر تك ايشه قاريشيرسه، قاريشديرر. سن گل، بو إنتظامڭ حشمتنه باق كه؛ بو كائناتى غايت مكمّل اويله بر سراى ياپمش كه، هر بر طاشى بر سراى قدر صنعتلى و غايت محتشم اويله بر شهر ايتمش كه، حدسز اولان واردات و صرفياتى و نهايتسز قيمتدار ماللرى و أرزاقى، بر پردهِٔ غيبدن كمالِ إنتظامله وقتى وقتنه اومولمديغى يرلردن گلييور. و غايت معنيدار اويله معجزانه بر كتابه چويرمش كه، هر بر حرفى يوز سطر و هر بر سطرى يوز صحيفه و هر صحيفهسى يوز باب و هر بابى يوز كتاب قدر معنالرى إفاده ايدر. هم بتون بابلرى، صحيفهلرى، سطرلرى، كلمهلرى، حرفلرى بربرينه باقار، بربرينه إشارت ايدرلر.
هم سن گل، بو إنتظامِ عجيب ايچنده شو تنظيمڭ كمالنه باق كه؛ بو قوجه كائناتى ترتميز مدنى بر شهر، بلكه تميزلگنه غايت دقّت ايديلن بر گوزل قصر، بلكه يتمش سوسلى حلّهلرى بربرى اوستنه گيمش بر حور العين، بلكه، يتمش لطيف زينتلى پردهلره صاريلمش بر گُل غنجهسى گبى پاك و تميزدر. هم سن گل، بو إنتظام و نظافت ايچندهكى بو ميزانڭ كمالِ عدالتنه باق كه، بيڭ درجه بيوتمكله آنجق
— 92 —
گورولهبيلن كوچوجك و اينجهجك مخلوقلرى و حويناتى و بيڭ دفعه كُرهِٔ أرضدن بيوك اولان ييلديزلرى و گونشلرى، او ميزانڭ و او ترازينڭ وزنيله و ئولچوسيله طارتيلير و اونلره لازم اولان هر شيلرى نقصانسز ويريلير. و او كوچوجك مخلوقلر، او فوق العاده بيوك مصنوعلر ايله برابر، او ميزانِ عدالت قارشيسنده اوموز اوموزهدرلر. حالبوكه او بيوكلردن اويلهلرى وار كه، أگر بر ثانيه قدر موازنهسنى غائب ايتسه، موازنهِٔ عالمى بوزاجق و بر قيامتى قوپارهجق قدر بر تأثير ياپابيلير.
هم سن گل، بو إنتظام، نظافت، ميزانڭ ايچنده، بو فوق العاده جاذبهدار جماله و گوزللگه باق كه؛ بو قوجه كائناتى غايت گوزل بر بايرام و غايت سوسلى بر مشهر و چيچكلرى يڭى آچيلمش بر بهار شكلنى ويرمش و قوجه بهارى غايت گوزل بر صاقسى، بر گُل دستهسى ياپمش كه؛ هر بهاره، زمينڭ يوزنده موسم بَموسم آچيلان يوز بيڭلر نقشلى بر محتشم چيچك صورتنى ويرمش. و او بهارده هر بر چيچگى چشيد چشيد زينتلرله گوزللشديرمش. أوت نهايت درجهده حُسن و جماللرى بولونان أسماءِ حسنىنڭ گوزل جلوهلريله، كائناتڭ هر بر نوعى، حتّى هر بر فردى، قابليتنه گوره اويله بر حسنه مظهر اولمشلر كه؛ حجّة الإسلام إمامِ غزالى ديمش:
لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ
يعنى: "دائرهِٔ إمكانده بو مكوّناتدن داها بديع داها گوزل يوقدر."
ايشته بو محيط و جاذبهدار اولان حُسن و بو عمومى و خارق العاده نظافت و بو مستولى و شموللى و غايت حسّاس ميزان و بو إحاطهلى و هر جهتده معجزانه إنتظام و إنسجام، وحدته و توحيده اويله بر حجّتدر، بر علامتدر كه، گوندوزڭ اورتهسندهكى ضيانڭ گونشه إشارتندن داها پارلاقدر.
— 93 —
(بو مقامه عائد غايت مهمّ ايكى شقلى بر سؤاله غايت مختصر و قوّتلى بر جوابدر.)
سؤالڭ برنجى شقّى:بو مقامده دييورسڭ كه: كائناتى حُسن و جمال و گوزللك و عدالت إحاطه ايتمشدر. حالبوكه گوزيمز اوڭنده بو قدر چركينلكلره و مصيبتلره و خستهلقلره و بليّهلره و ئولوملره نه دييهجكسڭ؟
الجواب:چوق گوزللكلرى إنتاج ويا إظهار ايدن بر چركينلك دخى، طولاييسيله بر گوزللكدر. و چوق گوزللكلرڭ گورونمهمسنه و گيزلنمهسنه سبب اولان بر چركينلگڭ يوق اولماسى، گورونمهمسى، يالڭز بر دگل، بلكه متعدّد دفعه چركيندر. مثلا؛ واحدِ قياسى گبى بر قبح بولونمازسه، حُسنڭ حقيقتى بر تك نوع اولور؛ پك چوق مرتبهلرى گيزلى قالير. و قبحڭ تداخلى ايله مرتبهلرى إنكشاف ايدر. ناصلكه صوغوغڭ وجوديله، حرارتڭ مرتبهلرى و قراڭلغڭ بولونماسيله ضيانڭ درجهلرى تظاهر ايدر. عينًا اويله ده: جزئى شر و ضرر و مصيبت و چركينلگڭ بولونماسيله، كلّى خيرلر و كلّى منفعتلر و كلّى نعمتلر و كلّى گوزللكلر تظاهر ايدرلر. ديمك چركينڭ ايجادى چركين دگل، گوزلدر. چونكه، نتيجهلرڭ چوغى گوزلدر. أوت ياغموردن ضرر گورن تنبل بر آدم، ياغموره رحمت نامنى ويرديرن خيرلى نتيجهلرينى حكمدن إسقاط ايتمز؛ رحمتى زحمته چويرهمز.
امّا فنا و زوال و موت ايسه، يگرمى دردنجى مكتوبده غايت قوّتلى و قطعى برهانلر ايله إثبات ايديلمش كه: اونلر عمومى رحمته و إحاطهلى حسنه و شموللى خيره منافى دگللر، بلكه مقتضالريدرلر. حتّى شيطانڭ دخى، معنوى ترقّياتِ بشريهنڭ زنبرگى اولان مسابقهيه و مجاهدهيه سبب اولديغندن، او نوعڭ ايجادى دخى خيردر، او جهتده گوزلدر. هم حتّى كافر، كفر ايله بتون كائناتڭ حقوقنه بر تجاوز و شرفنى تحقير ايتديگندن، اوڭا جهنّم عذابى ويرمك گوزلدر. باشقه
— 94 —
رسالهلرده بو ايكى نقطه تمامًا تفصيل ايديلديگندن بوراده بر قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز.
سؤالڭ ايكنجى شقّى:
(حاشيه): بو ايكنجى شقّڭ جوابى چوق مهمدر، چوق أوهامى إزاله ايدر.
هايدى شيطانه و كافره عائد بو جوابى عمومى نقطهسنده قبول ايدهلم. فقط جميلِ مطلق و رحيمِ مطلق و خيرِ مطلق اولان ذاتِ غنىِّ على الإطلاق، ناصل اولويور كه، بيچاره جزئى فردلرى و شخصلرى مصيبته، شرّه، چركينلگه مبتلا ايدييور؟
الجواب:نه قدر اييلك و گوزللك و نعمت وارسه، طوغريدن طوغرىيه او جميل و رحيمِ مطلقڭ خزينهِٔ رحمتندن و إحساناتِ خصوصيهسندن گلير. و مصيبت و شرلر ايسه، سلطنتِ ربوبيتڭ عادت اللّٰه نامى آلتنده و كلّى إرادهلرڭ ممثّللرى اولان عمومى و كلّى قانونلرينڭ چوق نتيجهلرندن تَكْ تُكْ جزئى نتيجهلرى اولماسندن، او قانونلر جرياننڭ جزئى مقتضالرى اولديغندن، ألبته كلّى مصلحتلره مدار اولان او قانونلرى محافظه و رعايت ايتمك ايچون او شرلى، جزئى نتيجهلرى دخى خلق ايدر. فقط او جزئى و أليم نتيجهلره قارشى، إمداداتِ خاصّهِٔ رحمانيه و إحساناتِ خصوصيهِٔ ربّانيه ايله مصيبته دوشن أفرادڭ فريادلرينه و بليّهلره گرفتار اولان أشخاصڭ إستغاثهلرينه يتيشير. و فاعلِ مختار اولديغنى و هر بر شيئڭ هر بر ايشى، اونڭ مشيئتنه باغلى بولونديغنى و عموم قانونلرى دخى، دائما إراده و إختيارينه تابع بولونمالرينى و او قانونلرڭ تضييقندن فرياد ايدن فردلرى، بر ربِّ رحيم ديڭلهديگنى و إمدادلرينه إحسانيله يتيشديگنى گوسترمكله؛ أسماءِ حسنىنڭ قيدسز و حدسز جلوهلرينه، حدسز و قيدسز بر ميدان آچمق ايچون او كلّى عادت اللّٰه دستورلرينڭ و او عمومى قانونلرڭ شذوذاتيله و هم شرلى جزئى نتيجهلريله، خصوصى إحسانات و خصوصى تودّدات، يعنى سَوْديرمكله خصوصى تجلّيات
— 95 —
قپولرينى آچمشدر. بو ايكنجى علامتِ توحيد سراج النورڭ بلكه يوز يرلرنده بيان ايديلديگندن، بوراده خفيف بر إشارتله إكتفا ايتدك.
اوچنجى حجّت و علامت:
لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ
ايله إشارت ايديلن حدّ و حسابه گلمهين توحيد سكّهلريدر. أوت هر شيئڭ يوزنده، جزئى اولسون كلّى اولسون، ذرّاتدن تا سيّاراته قدر اويله بر سكّه وار كه، آيينهده گونشڭ جلوهسى گونشى گوسترديگى گبى، اويله ده او سكّه آيينهسى دخى، شمسِ أزل و أبده إشارت ايدهرك، وحدتنه شهادت ايدر. او حدسز سكّهلردن پك چوقلرى سراج النورده تفصيلًا بيان ايديلديگندن بوراده يالڭز قيصه بر إشارتله اوچ دانهسنه باقهجغز. شويله كه:
مجموعِ كائناتڭ يوزينه، أنواعڭ بربرينه قارشى گوستردكلرى تعاون، تساند، تشابه، تداخلدن مركّب گنيش بر سكّهِٔ وحدت قونولديغى گبى، زمينڭ يوزينه ده، درت يوز بيڭ حيوانى و نباتى طائفهلردن مركّب بر اوردوىِ سبحانينڭ آيرى آيرى أرزاق، أسلحه، ألبسه، تعليمات، ترخيصات جهتنده غايت إنتظام ايله هيچ برينى شاشيرميهرق، وقتى وقتنه ويريلمهسيله قويديغى او سكّهِٔ توحيد مِثللو إنسانڭ يوزينه ده، هر بر يوزڭ عموم يوزلره قارشى برر علامتِ فارقه بولونماسيله قويديغى سكّهِٔ وحدانيت گبى هر بر مصنوعڭ يوزنده (جزئى اولسون كلّى اولسون) برر سكّهِٔ توحيد و هر بر مخلوقڭ باشنده (بيوك اولسون، كوچك اولسون، آز و چوق اولسون) برر خاتمِ أحديت مشاهده ايديلير. و بِالخاصّه ذىحيات مخلوقلرڭ سكّهلرى چوق پارلاقدرلر. بلكه هر بر ذىحيات كنديسى دخى برر سكّهِٔ توحيد، برر خاتمِ وحدت، برر مُهرِ أحديت، برر طرّهِٔ صمديتدرلر.
أوت هر بر چيچك، هر بر ميوه، هر بر ياپراق، هر بر نبات، هر بر حيوان؛ اويله برر مُهرِ أحديت، برر خاتمِ صمديتدر كه، هر بر آغاجى برر مكتوبِ ربّانى و هر بر
— 96 —
طائفهِٔ مخلوقاتى برر كتابِ رحمانى و هر بر باغچهيى، برر فرمانِ سبحانى صورتنه چويرهرك، او آغاج مكتوبنه، چيچكلرى عددنجه مُهرلر و ميوهلرى صاييسنجه إمضالر و ياپراقلرى مقدارنجه طرّهلر باصيلمش و او نوع و طائفه كتابنه دخى، اونڭ كاتبنى گوسترمك، بيلديرمك ايچون فردلرى عددنجه خاتملر باصيلمش. و او باغچه فرماننه، اونڭ سلطاننى طانيتديرمق، تعريف ايتمك ايچون او باغ ايچنده بولونان نبات، آغاج، حيوان صاييسنجه سكّهلر باصيلمش. حتّى هر بر آغاجڭ مبدئنده و منتهاسنده و اوستنده و ايچنده
هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
إسملرينڭ إشارت ايتدكلرى درت سكّهِٔ توحيد وار:
إسمِ أوّل ايله إشارت ايديلديگى گبى:هر بر ميوهدار آغاجڭ منشأِ أصليسى اولان چكردك
(حاشيه): أسكى زماندن بَرى ضربِ مَثل اولارق عمومڭ ديلنده و لسانِ ناسده گزن شو "چكردكدن يتيشمه" سوزى بو رسالهنڭ مؤلّفنه بر إشارتِ غيبيهِٔ عُرفيه دينيلهبيلير. چونكه رسالهِٔ نور خادمى اولان شخص قرآنڭ فيضيله، چكردك و چيچكده توحيد ايچون ايكى معراجِ معرفت كشف ايدهرك طبيعيّونلرى بوغان عين يرده آبِ حيات بولمش و چكردكدن حقيقته و نورِ معرفته يتيشمش و بو ايكى شيئڭ رسالهِٔ نورده زياده تكرارلرى بو حكمته بناءًدر.
اويله بر صندوقچهدر كه، او آغاجڭ پروغرامنى و فهرستهسنى و پلاننى.. و اويله بر تزگاهدر كه، اونڭ جهازاتنى و لوازماتنى و تشكيلاتنى.. و اويله بر ماكينهدر كه، اونڭ إبتدادهكى اينجهجك وارداتنى و لطيفانه مصارفنى و تنظيماتنى طاشييور.
و إسمِ آخرله إشارت ايديلديگى گبى:هر بر آغاجڭ نتيجهسى و ميوهسى اويله بر تعريفهنامهدر كه، او آغاجڭ أشكالنى و أحوالنى و أوصافنى و اويله بر بياننامهدر كه، اونڭ وظيفهلرينى و منفعتلرينى و خاصّهلرينى و اويله بر فذلكهدر
— 97 —
كه، او آغاجڭ أمثالنى و أنسالنى و نسلِ آتيسنى او ميوهنڭ قلبنده بولونان چكردكلر ايله بيان ايدييور، درس ويرييور.
و إسمِ ظاهرله إشارت ايديلديگى گبى:هر آغاجڭ گيديگى صورت و شكل اويله مصنّع و منقّش بر حلّهدر، بر لباسدر كه، او آغاجڭ دال و بوداق و أعضا و أجزاسيله تام قامتنه گوره بيچيلمش، كسيلمش، سوسلنديرلمش. و اويله حسّاس و ميزانلى و معنيداردر كه، او آغاجى بر كتاب، بر مكتوب، بر قصيده صورتنه چويرمشدر.
و إسمِ باطن ايله إشارت ايديلديگى گبى:هر آغاجڭ ايچنده ايشلهين تزگاه، اويله بر فابريقهدر كه، او آغاجڭ بتون أجزا و أعضاسنى تشكيل و تدوير و تدبيرينى غايت حسّاس ميزانله ئولچديگى گبى، بتون آيرى آيرى أعضالرينه لازم اولان مادّهلرى و رزقلرى، غايت مكمّل بر إنتظام آلتنده سَوق و تقسيم و توزيع ايله برابر عقللرى حيرت ايچنده بيراقان شمشك چاقمق گبى بر سرعت و ساعتى قورمق گبى بر سهولت و بر اوردويه " آرش" ديمك گبى بر برلك و برابرلك ايله او خارقه فابريقه ايشلهيور.
الحاصل:هر بر آغاجڭ أوّلى، اويله بر صندوقچه و پروغرام.. و آخرى، اويله بر تعريفهنامه و نمونه.. و ظاهرى، اويله بر مصنّع حلّه و بر منقّش لباس.. و باطنى، اويله بر فابريقه و تزگاهدر كه، بو درت جهت اويله بربرينه باقييورلر و دردڭ مجموعندن اويله بر سكّهِٔ أعظم، بلكه بر إسمِ أعظم تظاهر ايدر كه، بِالبداهه بتون كائناتى إداره ايدن بر صانعِ واحدِ أحددن باشقهسى او ايشلرى ياپاماز. و آغاج گبى هر ذىحياتڭ أوّلى، آخرى، ظاهرى، باطنى برر سكّهِٔ توحيد، برر خاتمِ وحدت، برر مُهرِ أحديت، برر طرّهِٔ وحدانيت طاشييور.
— 98 —
ايشته بو اوچ مثالدهكى آغاجه قياسًا، بهار دخى چوق چيچكلى بر آغاجدر: گوز موسمنڭ ألنه أمانت ايديلن تخملر، چكردكلر، كوكلر، إسمِ أوّلڭ سكّهسنى.. و ياز موسمنڭ قوجاغنه دوكولن، أتگنى طولديران ميوهلر، حبوبات و سبزهواتلر إسمِ آخرڭ خاتمنى.. و بهار موسمى، حور العين مِثللو بربرى اوستنه گيديگى سندسمثال حلّهلر و يوز بيڭ نقشلر ايله سوسلنمش فطرى لباسلر إسمِ ظاهرڭ مُهرينى.. و بهارڭ ايچنده و زمينڭ بطننده ايشلهين صمدانى فابريقهلر و قاينايان رحمانى قازانلر و يمكلرى پيشيرتديرن ربّانى مطبخلر، إسمِ باطنڭ طرّهسنى طاشييورلر.
حتّى هر بر نوع، مثلا نوعِ بشر دخى بر آغاجدر: كوكى و چكردگى ماضيده و ثمرهلرى، نتيجهلرى مستقبلده اولارق حياتِ جنسيه و بقاىِ نوعى ايچنده غايت منتظم قانونلرڭ بولونماسى گبى، حالِ حاضر وضعيتى دخى، حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه دستورلرينڭ حكمى آلتنده بر سكّهِٔ توحيد و ظاهرى قاريشيقلقلر آلتنده گيزلى، منتظم بر خاتمِ وحدت و مشوّش أحوالِ بشريه آلتنده مقدّراتِ حياتيه دينيلن قضا و قدرڭ دستورلرينڭ حكمى آلتنده بر مُهرِ وحدانيت طاشييور.
٭ ٭ ٭
— 99 —
خاتمه
(سرِّ توحيد ايچنده سائر أركانِ ايمانيهيه برر كلامله قيصهجق برر إشارتدر.)
أى إنسانِ غافل! گل بر كرّه دوشون و بو رسالهنڭ اوچ مقامنده بيان ايديلن"اوچ ميوه، اوچ مقتضى، اوچ حجّتى"نظره آل، باق كه؛ بو كائناتده تصرّف ايدن و أڭ جزئى بر شفايى و أڭ كوچك بر شكرى دخى نظره آلان و سينك قنادى گبى أڭ آز بر صنعتى، باشقهلرينه حواله ايتمهين و ويرمهين و لاقيد قالميان و أڭ بسيط بر تخمه بر آغاج قدر وظيفهلر و حكمتلر طاقان و كندى رحمانيتنى و رحيميتنى و حكيملگنى هر بر صنعتيله إحساس ايدن و كندينى هر بر وسيله ايله طانيتديران و هر بر نعمتله سَوْديرن بر صانعِ قدير حكيم رحيم عليم هيچ ممكن ميدر كه و هيچ بر جهتله قابل ميدر كه، كائناتى معنًا إستيلا ايدن محاسنِ حقيقتِ محمّديهيه (عصم) و تسبيحاتِ أحمديهيه (عصم) و أنوارِ إسلاميهيه قارشى لاقيد قالسين؟ و هيچ بر جهتله ممكن ميدر كه؛ بتون مصنوعاتنى يالديزلايان و بتون مخلوقاتنى سَوينديرن و كائناتى ايشيقلانديران و سماوات و أرضى ولوَلهيه ويرن و كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و نوعِ بشرڭ بشدن بريسنى اون درت عصر بِلا فاصله سلطنتِ مادّيه و معنويهسى آلتنه آلان و دائما او محتشم سلطنتى خالقِ كائنات حسابنه و نامنه سورن رسالتِ أحمديه (عصم)، او صانعڭ أڭ مهمّ بر مقصدى، بر نورى، بر آيينهسى اولماسين؟ هم محمّد (عصم) گبى عين حقيقته خدمت ايدن أنبيالر دخى او صانعڭ ألچيلرى و دوستلرى و مأمورلرى اولماسين؟ حاشا، معجزاتِ أنبيا عددنجه حاشا و كلّا!..
— 100 —
هم هيچ بر جهتله ممكن ميدر كه، دال و بوداق گبى أڭ جزئى بر شيئه يوز حكمتلرى و ميوهلرى طاقان و كندى ربوبيتنى فوق العاده حكمتلريله و عمومى رحمانيتيله طانيتديروب، سَوْديرن بر خالقِ حكيمِ رحيم، قدرتنه نسبةً بر بهار قدر قولاى اولان حشرى گتيرميهرك، بر دارِ سعادت، بر منزلِ بقا آچمايوب، بتون حكمتلرينى و رحمتلرينى حتّى ربوبيتنى و كمالاتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين و چوق سَوْديگى بتون محبوب مخلوقلرينى أبدى بر صورتده إعدام ايتسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!.. او جمالِ مطلق، بويله بر قبحِ مطلقدن يوز بيڭلر درجه منزّه و مقدّسدر.
اوزونجه بر حاشيه
حشر مناسبتيله بر سؤال: قرآنده مكرّرًا:
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً
هم
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ
فرمانلرى گوسترييور كه: حشرِ أعظم بر آنده، زمانسز وجوده گلييور. طار عقل ايسه، بو حدسز درجه خارقه و أمثالسز اولان مسئلهيى إذعان ايله قبول ايتمهسنه مدار اولاجق مشهود بر مثال ايستر.
الجواب:حشرده، روحلرڭ جسدلره گلمهسى وار. هم جسدلرڭ إحياسى وار. هم جسدلرڭ إنشاسى وار. اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:روحلرڭ جسدلرينه گلمهسنه مثال ايسه: غايت منتظم بر اوردونڭ أفرادى، إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش ايكن، يوكسك صدالى بر بورو سسيله طوپلانملريدر. أوت، إسرافيلڭ بوروسى اولان صورى، اوردونڭ بورازانندن گرى اولماديغى گبى، أبدلر طرفنده و ذرّهلر عالمنده ايكن أزل جانبندن گلن اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ خطابنى ايشيدن و قَالُوا بَلٰى ايله جواب ويرن أرواحلر، ألبته اوردونڭ نفراتندن بيڭلر درجه داها مسخّر و منتظم و مطيعدرلر. هم
— 101 —
دگل يالڭز روحلر، بلكه بتون ذرّهلر دخى، بر اوردوىِ سبحانى و أمربر نفرلرى اولديغنى غايت قطعى برهانلر ايله اوتوزنجى سوز إثبات ايتمش.
ايكنجى مسئله:جسدلرڭ إحياسى مثالى ايسه: چوق بيوك بر شهرده، شنلك بر گيجهده، بر تك مركزدن، يوز بيڭ ألكتريق لامبالرى، عادتا زمانسز بر آنده جانلانمهلرى و ايشيقلانمهلرى گبى، بتون كُرهِٔ أرض يوزنده دخى، بر تك مركزدن يوز ميليون لامبالره نور ويرمك ممكندر. مادام جنابِ حقّڭ ألكتريق گبى بر مخلوقى و بر مسافرخانهسنده بر خدمتكارى و بر مومدارى، خالقندن آلديغى تربيه و إنتظام درسيله بو كيفيته مظهر اولويور. ألبته ألكتريق گبى بيڭلر نورانى خدمتكارلرينڭ تمثيل ايتدكلرى حكمتِ إلٰهيهنڭ منتظم قانونلرى دائرهسنده حشرِ أعظم طرفة العينده وجوده گلهبيلير.
اوچنجى مسئله:أجسادڭ دفعةً إنشاسنڭ مثالى ايسه؛ بهار موسمنده بر قاچ گون ظرفنده نوعِ بشرڭ عمومندن بيڭ درجه زياده اولان عموم آغاجلرڭ بتون ياپراقلريله برابر أوّلكى بهارڭ عينى گبى بردن مكمّل بر صورتده إنشالرى و ينه عموم آغاجلرڭ عموم چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى، گچمش بهارڭ محصولاتى گبى، برق گبى بر سرعتله ايجادلرى؛ هم او بهارڭ مبدألرى اولان حدسز تخمجقلرڭ، چكردكلرڭ، كوكلرڭ، بردن برابر إنتباهلرى و إنكشافلرى و إحيالرى؛ هم كميكلردن عبارت اولارق آياقده طوران أموات گبى بتون آغاجلرڭ جنازهلرى بر أمر ايله دفعةً "بَعْثُ بَعْدَ الْموت" سرّينه مظهريتلرى و نشرلرى؛ هم كوچوجك حيوان طائفهلرينڭ حدسز أفرادلرينڭ غايت درجهده صنعتلى بر صورتده إحيالرى؛ هم بِالخاصّه سينكلر قبيلهلرينڭ حشرلرى و بِالخاصّه دائما يوزينى، گوزينى، قنادينى تميزلهمكله بزه آبدستى و نظافتى إخطار ايدن و يوزيمزى اوقشايان گوزيمز اوڭندهكى قبيلهنڭ بر سنهده نشر اولان أفرادى، بنى آدمڭ آدم زمانندن بَرى گلن عموم
— 102 —
أفرادندن فضله اولديغى حالده، هر بهارده سائر قبيلهلر ايله برابر بر قاچ گون ظرفنده إنشالرى و إحيالرى، حشرلرى؛ ألبته قيامتده أجسادِ إنسانيهنڭ إنشاسنه بر مثال دگل، بلكه بيڭلر مثالدرلر.
أوت دنيا دار الحكمت و آخرت دار القدرت اولديغندن؛ دنياده حكيم، مرتّب، مدبّر، مربّى گبى چوق إسملرڭ إقتضاسيله، دنياده ايجادِ أشيا بر درجه تدريجى و زمان ايله اولماسى؛ حكمتِ ربّانيهنڭ مقتضاسيله اولمش. آخرتده ايسه، حكمتدن زياده قدرت و رحمتڭ تظاهرلرى ايچون مادّهيه و مدّته و زمانه و بكلهمگه إحتياج بيراقمهدن بردن أشيا إنشا ايديلييور. بوراده بر گونده و بر سنهده ياپيلان ايشلر، آخرتده بر آنده و بر لمحهده إنشاسنه إشارةً قرآنِ معجز البيان
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
فرمان ايدر. أگر حشرڭ گلمهسنى، گلهجك بهارڭ گلمهسى گبى قطعى بر صورتده آڭلامق ايسترسهڭ؛ حشره دائر اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزه دقّت ايله باق، گور. أگر بهارڭ گلمهسى گبى اينانماز ايسهڭ، گل پارمغڭى گوزيمه صوق.
امّا بر دردنجى مسئله اولان موتِ دنيا و قيامت قوپمسى ايسه:بر آنده بر سيّاره ويا بر قويروقلى ييلديزڭ أمرِ ربّانى ايله كرهمزه، مسافرخانهمزه چارپمسى؛ بو خانهمزى خراب ايدهبيلير. اون سنهده ياپيلان بر سراى، بر دقيقهده خراب اولماسى گبى...
بو حشرڭ درت مسئلهسنڭ إجمالى شيمديلك يتر. ينه صدديمزه دونويورز.
هم هيچ ممكن ميدر كه، كائناتڭ بتون حقيقى و عالى حقيقتلرينڭ بليغ ترجمانى و خالقِ كائناتڭ بتون كمالاتنڭ معجز لسانى و بتون مقصدلرينڭ خارقه
— 103 —
مجموعهسى اولان قرآنِ معجز البيان او خالقڭ كلامى اولماسين؟ حاشا، آياتنڭ أسرارى عددنجه حاشا!..
هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيم، بتون ذىحيات، ذىشعور مصنوعلرينى بربريله قونوشديرسون و ديللرينڭ بيڭلر چشيدلريله بربريله سويلشديرسين و اونلرڭ سوزلرينى و سسلرينى بيلسين و ايشيتسين و أفعاليله و إنعاميله ظاهر بر صورتده جواب ويرسين، فقط كنديسى قونوشماسين و قونوشاماسين؟ هيچ قابل ميدر و هيچ إحتمالى وار مى؟..
مادام بِالبداهه قونوشور و مادام قونوشماسنه قارشى تام آڭلايشلى مخاطب أڭ باشده إنساندر. ألبته باشده قرآن اولارق مشهور كتبِ مقدّسه اونڭ قونوشمالريدر.
هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيم، كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك و أنواعِ إحساناتيله ذىحياتلرى مسرور و ممنون ايتمكله منّتدارلقلرينى و شكرلرينى ربوبيتنه مهمّ بر مدار ياپمق ايچون قوجه كائناتى أنواعيله، أركانيله، ذىحياته مسخّر بر خدمتكار، بر مسكن، بر مشهر، بر ضيافتگاه ياپدقدن صوڭره، ذىحياتلرڭ چشيد چشيد، بيڭلرجه أنواعلرينڭ نسخهلرينى او درجه تكثيرينى ايستهيور كه؛ قواق و قره آغاج گبى ميوهسزلرڭ بر قسم ياپراقلرندن هر بر ياپراغى، بر طابور سينكلره يعنى هواده ذكر ايدن ذىحياتلره هم بشيك، هم رحمِ مادر، هم أرزاقلرينڭ مخزنى ياپديغى حالده؛ بو زينتلى سماواتى و بو نورانى ييلديزلرى صاحبسز، حياتسز، روحسز، سكنهسز، بوش، خالى، فائدهسز يعنى ملائكهسز، روحانيسز بيراقسين؟ حاشا، مَلكلر و روحانيلر عددنجه حاشا و كلّا!..
هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيمِ مدبّر، أڭ أهمّيتسز بر نباتڭ، أڭ كوچك بر آغاجڭ مبدألرينى و منتهالرينى كمالِ إنتظام ايچنده مقدّراتِ حياتيهسنى
— 104 —
چكردگنده و ميوهسنده قلمِ قدر ايله يازمقله برابر، قوجه بهارى بر تك آغاج گبى مقدّماتنى و نتيجهلرينى كمالِ إمتياز و إنتظام ايله يازسه و أڭ أهمّيتسز شيلره ده لاقيد قالمازسه؛ فقط كائناتڭ نتيجهسى و أرضڭ خليفهسى و أنواعِ مخلوقاتڭ ناظرى و ضابطى اولان إنسانڭ چوق أهمّيتلى بولونان أفعالنى و حركاتنى يازماسين، دائرهِٔ قدرينه آلماسين، اونلره لاقيد قالسين؟ حاشا، إنسانلرڭ ميزانه گيرهجك اولان عمللرى عددنجه حاشا و كلّا!..
الحاصل، كائنات بتون حقائقيله باغيرهرق دييور:
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ بِالْيَومِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالَى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ سَلَّمَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 105 —
توحيدى بر مناجات و مقدّمهسى
حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه و كرّم اللّٰهُ وجهه، قصيدهِٔ جلجلوتيهسنده كرامتكارانه رسالهِٔ نوردن خبر ويرديگى يرده رسالهِٔ نورى سراج النور و سراج السرج ناملريله تسميه ايدهرك، رسالهِٔ نورڭ اوچ إسمنه ايكى إسم علاوه ايتمهسى جهتيله و بو رسالهده سراج النور نامى تكرارى مناسبتيله، بو رسالهنڭ آخرنده إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ أڭ مهمّ بر مناجاتنى ايكى درجه توسيع ايدهرك اونڭ علوى لسانيله و ديلمزى اونڭ بر ديلى حسابيله إستعمال ايدوب، بو گلن مناجاتى درگاهِ واحدِ أحده تقديم ايدرز.
مناجات
اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَ نُجُومٌ مُحَرَّكَاتٌ سَيَّارَاتٌ وَ لَا فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ وَ بُرُوقٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ رَعَدَاتٌ وَ لَا فىِ الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ حَيْوَانَاتٌ وَ عَجَائِبُ مَصْنُوعَاتٍ. وَ لَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَ سَمَكَاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ. وَ لَا فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ وَ نَبَاتَاتٌ وَ مُدَّخَرَاتُ مَعْدَنِيَّاتٍ. وَ لَا فِى الْاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَ زَهَرَاتٌ مُزَيَّنَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ. وَ لَا
— 106 —
فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ وَ اٰلَاتٌ وَ مُنَظَّمَاتُ جِهَازَاتٍ. وَ لَا فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ وَ مُنَوَّرَاتُ اِعْتِقَادَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ دَالَّاتٌ وَ فِى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّتِى سَخَّرْتَ بِهَا الْاَرَضِينَ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْلِى نَفْسِى وَ سَخِّرْلِى مَطْلُوبِى وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ لِخِدْمَةِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاِيمَانِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَمِيعُ يَا قَرِيبُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 107 —
اوچنجى شعاع
مناجات رسالهسى
(بو رسالهِٔ مناجات، هم وجوبِ وجود، هم وحدت، هم أحديت، هم حشمتِ ربوبيت، هم عظمتِ قدرت، هم وسعتِ رحمت، هم عموميتِ حاكميت، هم إحاطهِٔ علم، هم شمولِ حكمت گبى أڭ مهمّ أساساتِ ايمانيهيى خارقه بر ايجاز ايچنده فوق العاده بر قطعيت و خالصيت و يقينيت ايله إثبات ايدر .
حشره إشاراتى و بِالخاصّه آخردهكى شدّتلى إشاراتى چوق قوّتليدر.)
— 108 —
مقدّمه
بو سكزنجى (١): سكزنجى حجّتِ ايمانيه تعبيرى، عصاىِ موسى مجموعهسنه گيرن ايمانى رسالهلرڭ صيرالرى إعتباريلهدر. بو مناجات رسالهسى، عصاىِ موسىده سكزنجى صيرادهدر. ناشرلر حجّتِ ايمانيه؛ وجوبِ وجوده و وحدانيته دلالت ايتديگى گبى، هم دلائلِ قطعيه ايله ربوبيتڭ إحاطهسنه و قدرتنڭ عظمتنه دلالت ايدر. هم حاكميتنڭ إحاطهسنه و رحمتنڭ شمولنه دخى دلالت و إثبات ايدر. هم كائناتڭ بتون أجزاسنه حكمتنڭ إحاطهسنى و علمنڭ شمولنى إثبات ايدر.
الحاصل:بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهنڭ هر بر مقدّمهسنڭ سكز نتيجهسى
(٢): بتون حجّتِ ايمانيهلر، وجوبِ وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيى صريحًا إثبات ايدييورلر. باشقه نتيجهلر ضمنًا تبعى ايچنده وار. بو سكزنجى حجّتِ ايمانيه اولان مناجات ايسه؛ صريحًا وجوبِ وجود و وحدانيتِ إلٰهيه ايله برابر طوقوز نتيجهسى وار:
١- ربوبيتڭ حشمتنى..
٢- قدرتڭ عظمتنى..
٣- حاكميتڭ إحاطهسنى..
٤- رحمتڭ حدسز گنيشلكلرينى..
٥- علمنڭ هر شيئه إحاطهسنى..
٦- حكمتنڭ هر ايشه شمولنى..
٧- سلطنتِ الوهيتڭ شعشعهسنى برر برر إثبات ايدر.
وار. سكز مقدّمهلرڭ هر برنده، سكز نتيجهيى دليللريله إثبات ايدر كه؛ بو جهتده بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهده يوكسك مزيتلر واردر.
سعيد النورسى
— 109 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ ٭ اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭
(اوچنجى شعاع اولان بو مناجات رسالهسى، مذكور آيتڭ بر نوع تفسيريدر.)
بو آيتِ عظيمهنڭ متعدّد نورانى پردهلرندن بر پردهِٔ توحيديهيى مفسّرِ أعظم و ترجمانِ أكمل اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أمثالسز بر مناجاتِ أكبر اولان الجوشن الكبير نامندهكى طقسان طوقوز عقدهده بيڭ بر أسماء ايله بيڭ بر برهانه إشارت ايدهرك بو آيتى تفسير و ربّنى تعريف ايتمشدر. او عقدهلردن بريسى شودر:
يَا اَوَّلَ كُلِّ شَيْءٍ وَ اٰخِرَهُ ٭ يَا اِلٰهَ كُلِّ شَيْءٍ وَ صَانِعَهُ ٭
يَا رَازِقَ كُلِّ شَيْءٍ وَ خَالِقَهُ ٭ يَا فَاطِرَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مَلِيكَهُ ٭
— 110 —
يَا قَابِضَ كُلِّ شَيْءٍ وَ بَاسِطَهُ ٭ يَا مُبْدِئَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مُعِيدَهُ ٭
يَا مُسَبِّبَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مُقَدِّرَهُ ٭ يَا مُرَبِّىَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مُدَبِّرَهُ ٭
يَا مُكَوِّرَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مُحَوِّلَهُ ٭ يَا مُحْيِىَ كُلِّ شَيْءٍ وَ مُمِيتَهُ ٭
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ ٭
ايشته بو نمونه گوسترييور كه؛ پيغمبر عليه الصلاة والسلام معرفت اللّٰهده، وحدانيتڭ إثباتنده اويله بر مرتبهدهدر، هيچ كيمسه يتيشهمز. و او واديده إمامِ مطلق اودر. هركس اونڭ آرقهسنده او خزينهيه گيدهبيلير. معلومدر كه؛ مكمّل معرفتلر، علملر، صنعتلر أفكارڭ تلاحقيله و فكرلرڭ ترقّبيله بربرينه إلتحاق ايدهرك، بربرينڭ أثرينى تكميل ايده ايده، تا مكمّل بر صورت آلينير. بونڭ ايچوندر كه؛ ششخانه تفنگنى ايجاد ايدن اوسته، شيمدى بر ميتراليوزڭ اوستهسندن داها زياده هنرليدر.
حالبوكه دقّتله جوشن الكبير مناجاتنى قلبڭ قولاغيله، خيالًا حضورِ سعادتده بولونماسيله، رسولِ اُمّيدن (عليه الصلاة والسلام) ديڭلهين آدم آڭلار و گورور كه؛ بيڭ بر برهانى و تعريفى تضمّن ايدن و هر بريسى بر سلسلهِٔ أفكارڭ نتيجهسى و توحيدڭ بر پنجرهسى اولان او بيڭ بر قدسى حقيقتلرى، بر اُمّى ذاتده (عليه الصلاة والسلام) و اُمّى بر قَومده و اُمّى بر محيطده و أهلِ فترت، كتابسز بر ملّتده موجدانه، مخترعانه، كيمسهيى تقليد ايتميهرك، معمّاىِ خلقتى و طلسمِ كائناتى كشف صورتنده، تك باشيله او مناجاتده بيان ايدييور. بو زمان گبى، بيڭلر كشّافڭ معاونتى و مناجاتلرى گبى تقليدكارانه دگل؛ بلكه قبّهِٔ سما آلتنده، أهلِ سماواته ايشيتديرن و كائنات مسجدنده و او مسجدِ أكبرڭ جماعتِ كبراسنه
— 111 —
ديڭلتديرن، حدسز رقّتدن و نهايتسز شفقتدن إنسانلره إمداد و مدد و مرحمت و نجات ايستهيور و دييور:
يَا مَنْ هُوَ فِى السَّمَاءِ عَظَمَتُهُ ٭ يَا مَنْ هُوَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتُهُ ٭
يَا مَنْ هُوَ فِى كُلِّ شَيْءٍ دَلَائِلُهُ ٭ يَا مَنْ هُوَ فِى الْبِحَارِ عَجَائِبُهُ ٭
يَا مَنْ يَبْدَؤُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ٭ يَا مَنْ هُوَ فِى الْجِبَالِ خَزَائِنُهُ ٭
يَا مَنْ اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ٭ يَا مَنْ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ ٭
يَا مَنْ ظَهَرَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لُطْفُهُ ٭ يَا مَنْ يُعَرِّفُ الْخَلَائِقَ قُدْرَتَهُ ٭
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ اَجِرْنَا مِنَ النَّارِ
ايشته مفسّرِ أعظم بو مناجاتيله، او آيتِ عظيمهنڭ بر وجهنى تفسير ايدييور. بر قيصه مئالى و ترجمهسى بودر: دييور كه:
أى گوكلرده و أجرامِ علويهده عظمتى گورونن ذاتِ ذو الجلال! أى زمينده و زمينڭ هر بر موجودنده وحدانيتڭ دليللرى، آيتلرى مشاهده ايديلن ذاتِ ذو الكمال! أى هر بر شيده و مخلوقده وجوبِ وجودينه دلالت ايدن برهانلر بولونان ذاتِ واجب الوجود! أى عظمتلى دڭزلرده عجيبهلرى يارادان ذاتِ جليلِ ذو الكمال! أى طاغلرده ذىحياتلرڭ حاجتلرى ايچون إدّخار ايديلن خزينهلرى خلق ايدن خلّاقِ كريم! أى هر بر شيئڭ ياراديليشنى گوزل ياپان، گوزل تدبيرينى گورن و اوڭا لوازماتنى گوزل بر طرزده ويرن ذاتِ جميلِ ذو الإكرام! أى هر شيئى هر بر حاجتنده هر بر أمرنده اوڭا مراجعت ايدن و هر بر موجود هر بر كيفيتنده اوڭا طايانان و هر بر حق و حقيقت و حكم و حاكميت اوڭا راجع اولان ذاتِ قدير و
— 112 —
ربِّ كلّ شى! أى هر شيده ظاهر بر صورتده لطفنڭ أثرلرى و عنايتنڭ جلوهلرى و گوزل صنعتنڭ لطيف نقشلرى و رحمتنڭ لطافتلى هديهلرى مشاهده ايديلن ذاتِ لطيفِ خبير! أى ذىشعور مخلوقاتنه قدرتنى گوسترمك ايچون كائناتى بر مشهرِ عجائب ياپان و عموم مصنوعاتنى قدرت و حكمت و رحمت گبى كمالاتنى تشهير ايتمك ايچون برر دلّال، برر إعلاننامه حكمنه گتيرن ذاتِ قديرِ حكيم! سن عجزدن و شريكدن، قصوردن منزّه و مقدّسسڭ. سندن باشقه إلٰه يوق كه، بزه إمداد ايتسين. َالْاَمَانْ! َالْاَمَان! بزى عذاب آتشندن و جهنّمدن قورتار.
ايشته مفسّرِ أعظم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام باشدهكى آيتِ عظيمهنڭ بر پردهسنى، بو مناجات ايله تفسير ايتمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ غايت بيوك و مدقّق بر تلميذى و غايت ذكى و محقّق بر شاكردى اولان حضرتِ إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) دخى استادينڭ مناجاتوارى تفسيرينه مناجاتلى بر تفسير ياپوب، او مناجاتڭ بر يوزينى كشف ايدهرك، او آيتڭ وجوهندن بر وجهنى آچمش و استادِ أكرمنڭ مناجاتنه باقهرق، آرقهسنده آيتڭ بر يوزينى تعريف ايدوب ديمش:
اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَلَا فِى الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَلَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَلَا فِى الْجِبَالِ مَدَرَاتٌ وَلَا فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَلَا فِى الْاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَلَا فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ اِلَّا وَهِىَ كُلُّهَا لَكَ عَارِفَاتٌ وَ اِلَيْكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلَيْكَ دَالَّاتٌ وَ فِى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّتِى سَخَّرْتَ بِهَا اَهْلَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْلِى مَطْلُوبِى سَخِّرْلِى قُلُوبَ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَمِيعُ يَا سَرِيعُ يَا قَرِيبُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
— 113 —
بو مناجاتڭ أوّلكى مناجات گبى يالڭز بر قيصه مئالى و ترجمهسى شودر:
يا إلٰهى! گوكلرده هيچ بر دوران و حركت يوقدر كه، إنتظاميله و حكمتلريله سنڭ وجوديڭه شهادت ايتمهسين و سنى طانيتديرماسين. هم زمينده هيچ بر تحوّلات و تبدّلات و كيفيت و وضعيت يوقدر كه، ميزان و نظاميله سنڭ وحدانيتڭى و ربوبيتڭى بيلديرمسين و سنى طانيماسين. هم دڭزلرده هيچ بر مخلوق حتّى هيچ بر قطره صو يوقدر كه، حكمتلريله سنڭ وجوديڭه دلالت ايتمهسين و سنڭ ربوبيتڭه شهادت ايتمهسين. هم طاغلرده ذىحياتلر ايچون إدّخار ايديلن هيچ بر معدنيات و علاجلر و طاشلر يوقدر كه، فائدهلريله سنڭ ربوبيتڭى طانيماسين و سنڭ موجوديتڭه شهادت ايتمهسين. هم قلوبده هيچ بر خاطراتِ غيبيه و إلهامات يوقدر كه، سنڭ موجوديتڭه إشارت و وحدتڭه شهادت ايتمهسين. هم آغاجلرده هيچ بر ياپراق يوقدر كه، إنتظاماتى ايله و حكمتلريله سنى طانيماسين، يعنى سنڭ صنعتڭ أثرى اولديغنى بيلديرمسين. هم جسملرده هيچ بر حركت يوقدر كه، سنڭ ربوبيتڭه شهادت ايتمهسين. أى خالقم! أرض و سماواتى تسخير ايدن قدرتڭڭ حقّى ايچون، مطلوبمى بڭا مسخّر أيله.
ايشته إمامِ علىنڭ (رض) بر عاجز شاكردى و قرآنڭ بر فقير خادمى دخى استادينڭ بو مناجاتنى بر مناجاتله تفسير ايدهرك، استادينڭ استادى اولان مفسّرِ أعظمڭ جوشن الكبير مناجاتنده يوز فقرهسندن بر تك فقره اولان بورادهكى مناجاتڭ بر وجهنى تفسير ايله، او آيتِ عظيمهنڭ بر يوزينى إسمِ أعظم ايشيغيله آچمق ايستهيوب دييور كه:
— 114 —
اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ مُنْتَظَمَاتٌ وَ اَجْرَامٌ عُلْوِيَّاتٌ سَاكِتَاتٌ بِغَيْرِ عَمَدٍ سَاكِنَاتٌ وَ نُجُومٌ مُتَلَئْلَاٰتٌ مُتَمَاثِلَاتٌ مَوْزُونَاتُ الْخِلْقَةِ مُنْتَظَمَاتٌ وَ سَيَّارَاتٌ مُحَرَّكَاتٌ مُسَخَّرَاتٌ مُنَظَّمَاتٌ اِلَّا وَهِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا خَالِقَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا مُدَبِّرَ الذَّرَّاتِ وَ مُرَكَّبَاتِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ وَ مُدَوِّرَ السَّيَّارَاتِ وَ تَوَابِعِهَا الْمَنْظُومَاتِ شَاهِدَاتٌ وَ بَرَاهِينُ نَيِّرَات وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ دَالَّاتٌ وَ شَوَاهِدُ نُورَانِيَّات وَ اِلٰى عَوَالِمِكَ الْاُخْرَوِيَّةِ الْبَاقِيَّةِ نَاظِرَاتٌ وَ اِلٰى شَعْشَعَةِ سَلْطَنَةِ اُلُوهِيَّتِكَ مُشِيرَاتٌ وَ فِى مُلْكِكَ فِى سَمٰوَاتِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ اِرَادَتِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُنَظَّمَاتٌ لِخَلَّاقِهَا وَ نَظَّامِهَا مُسَبِّحَاتٌ مُكَبِّرَاتٌ سُبْحَانَكَ يَا مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
يا إلٰهى و يا ربّى!بن ايمانڭ گوزيله و قرآنڭ تعليميله و نوريله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ درسيله و إسمِ حكيمڭ گوسترمهسيله گورويورم كه: سماواتده هيچ بر دوران و حركت يوقدر كه؛ بويله إنتظاميله سنڭ موجوديتڭه إشارت و دلالت ايتمهسين. و هيچ بر أجرامِ سماويه يوقدر كه؛ سكوتيله گورولتوسز وظيفه گورهرك ديركسز طورمالريله، سنڭ ربوبيتڭه و وحدتڭه شهادتى و إشارتى
— 115 —
اولماسين. و هيچ بر ييلديز يوقدر كه؛ موزون خلقتيله، منتظم وضعيتيله و نورانى تبسّميله و بتون ييلديزلره مماثلت و مشابهت سكّهسيله سنڭ حشمتِ الوهيتڭه و وحدانيتڭه إشارت و شهادتده بولونماسين. و اون ايكى سيّارهدن هيچ بر سيّاره ييلديز يوقدر كه؛ حكمتلى حركتيله و إطاعتلى مسخّريتيله و إنتظاملى وظيفهسيله و أهمّيتلى پيكلريله سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت و سلطنتِ الوهيتڭه إشارت ايتمهسين!..
أوت گوكلر؛ سكنهلريله، هر برى تك باشيله شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله درجهِٔ بداهتده، (أى زمين و گوكلرى يارادان ياراديجى!) سنڭ وجوبِ وجوديڭه اويله ظاهر شهادت.. (و أى ذرّاتى، منتظم مركّباتيله تدبيرينى گورن و إداره ايدن و بو سيّاره ييلديزلرى منظوم پيكلريله دونديرن، أمرينه إطاعت ايتديرن!) سنڭ وحدتڭه و برلگڭه اويله قوّتلى شهادت ايدرلر كه، گوگڭ يوزنده بولونان ييلديزلر صاييسنجه نورانى برهانلر و پارلاق دليللر او شهادتى تصديق ايدرلر. هم بو صافى، تميز، گوزل گوكلر؛ فوق العاده بيوك و فوق العاده سرعتلى أجراميله منتظم بر اوردو و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر سلطنت دونانماسى وضعيتنى گوسترمك جهتيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه ظاهر دلالت.. و حدسز سماواتى إحاطه ايدن حاكميتڭڭ و هر بر ذىحياتى قوجاغنه آلان رحمتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه قوّتلى إشارت.. و بتون مخلوقاتِ سماويهنڭ بتون ايشلرينه و كيفيتلرينه تعلّق ايدن و آووجنه آلان، تنظيم ايدن علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر ايشه شمولنه شبههسز شهادت ايدرلر. و او شهادت و دلالت او قدر ظاهردر كه؛ گويا ييلديزلر، شاهد اولان گوكلرڭ شهادت كلمهلرى و تجسّم ايتمش نورانى دليللريدرلر. هم سماوات ميداننده، دڭزنده، فضاسندهكى ييلديزلر ايسه؛ مطيع
— 116 —
نفرلر، منتظم سفينهلر، خارقه طيّارهلر، عجائب لامبالر گبى وضعيتيله، سنڭ سلطنتِ الوهيتڭڭ شعشعهسنى گوسترييورلر. و او اوردونڭ أفرادندن بر ييلديز اولان گونشمزڭ سيّارهلرنده و زمينمزدهكى وظيفهلرينڭ دلالت و إخطاريله، گونشڭ سائر آرقداشلرى اولان ييلديزلرڭ بر قسمى آخرت عالملرينه باقارلر و وظيفهسز دگللر؛ بلكه باقى اولان عالملرڭ گونشلريدرلر.
أى واجب الوجود! أى واحدِ أحد! بو خارقه ييلديزلر، بو عجيب گونشلر، آيلر؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ سماواتڭده، سنڭ أمرڭ ايله و قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إداره و تدبيرڭ ايله تسخير و تنظيم و توظيف ايديلمشلر. بتون او أجرامِ علويه، كنديلرينى يارادان و دونديرن و إداره ايدن بر تك خالقه تسبيح ايدرلر، تكبير ايدرلر، لسانِ حال ايله "سبحان اللّٰه، اللّٰه أكبر" ديرلر. بن دخى اونلرڭ بتون تسبيحاتيله سنى تقديس ايدرم. أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إختفا ايتمش اولان قديرِ ذو الجلال!
وَ لَا فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ مُمْطِرَاتٌ مُغِيثَاتٌ لِذَوِى الْحَاجَاتِ وَ بُرُوقٌ شَارِقَاتٌ اِلٰى فَوَائِدِهَا التَّنْوِيرِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ رَعَدَاتٌ مُسَبِّحَاتٌ بِتَقَرُّبِ نُزُولِ الْمَطَرِ مُبَشِّرَاتٌ ٭ وَ اَعْصَارٌ مُصَرَّفَاتٌ بِوَظَائِفَ كَثِيرَةٍ مُوَظَّفَاتٌ ٭ وَ اَمْطَارٌ مُعْصَرَاتٌ مِنَ السَّحَابِ اِلٰى ذَوِى الْحَيَاةِ مُرْسَلَاتٌ اِلَّا وَهِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا مُصَرِّفُ ٭ يَا فَعاَّلُ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا فَيَّاضُ يَا مُتَعَالُ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ
— 117 —
عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى شُئُونَاتِ فَعَّالِيَّةِ قُدْرَتِكَ الْاَبَدِيَّةِ فِى الْعَوَالِمِ الْاُخْرَوِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ فِى جَوِّكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُصَرَّفَاتٌ مُوَظَّفَاتٌ لِرَبِّهَا وَ مُصَرِّفِهَا مُسَبِّحَاتٌ حَامِدَاتٌ
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى قادرِ مطلق!قرآنِ حكيمڭڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭڭ تعليميله آڭلادم: ناصلكه گوكلر، ييلديزلر، سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده؛ جوِّ سما بلوطلريله و شمشكلرى و رعدلرى و روزگارلرى و ياغمورلريله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.
أوت جامد، شعورسز بلوط، آبِ حيات اولان ياغمورى، محتاج اولان ذىحياتلرڭ إمدادينه گوندرمسى، آنجق سنڭ رحمتڭ و حكمتڭ ايلهدر. قاريشيق تصادف قاريشهماز. هم ألكتريقڭ أڭ بيوگى بولونان و فوائدِ تنويريهسنه إشارت ايدهرك اوندن إستفادهيه تشويق ايدن شمشك ايسه، سنڭ فضادهكى قدرتڭى گوزلجه تنوير ايدر. هم ياغمورڭ گلمهسنى مژدهلهين و قوجه فضايى قونوشديران و تسبيحاتنڭ گورولتوسيله گوكلرى چينلاتان رعدات دخى، لسانِ قال ايله قونوشارق سنى تقديس ايدوب، ربوبيتڭه شهادت ايدر. هم ذىحياتلرڭ ياشاماسنه أڭ لزوملى رزقى و إستفادهجه أڭ قولايى و نَفَسلرى ويرمك، نفوسلرى راحتلانديرمق گبى چوق وظيفهلر ايله توظيف ايديلن روزگارلر دخى؛ جوّى عادتا بر حكمته بناءً "لوحِ محو و إثبات" و "يازار، إفاده ايدر، صوڭره بوزار تختهسى" صورتنه چويرمكله، سنڭ فعاليتِ قدرتڭه إشارت و سنڭ وجوديڭه شهادت ايتديگى گبى، سنڭ مرحمتڭله بلوطلردن صاغوب ذىحياتلره گوندريلن رحمت
— 118 —
دخى؛ موزون، منتظم قطرهلرى كلمهلريله، سنڭ وسعتِ رحمتڭه و گنيش شفقتڭه شهادت ايدر.
أى متصرّفِ فعّال و أى فيّاضِ متعال! سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت ايدن بلوط، برق، رعد، روزگار، ياغمور؛ برر برر شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله كيفيتجه بربرندن اوزاق، ماهيتجه بربرينه مخالف اولمقله برابر، برلك، برابرلك، بربرى ايچنه گيرمك و بربرينڭ وظيفهسنه يارديم ايتمك حيثيتيله، سنڭ وحدتڭه و برلگڭه غايت قوّتلى إشارت ايدرلر. هم قوجه فضايى بر محشرِ عجائب ياپان و بعض گونلرده بر قاچ دفعه طولديروب بوشالتان ربوبيتڭڭ حشمتنه و او گنيش جوّى، يازار دگيشديرر بر لوحه گبى و صيقار و اونڭله زمين باغچهسنى صولاتديرر بر سونگر گبى تصرّف ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر بر شيئه شمولنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ عموم زمينه و بتون مخلوقاتنه جوّ پردهسى آلتنده باقان و إداره ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه و هر شيئه يتيشمهلرينه دلالت ايدر. هم فضادهكى هوا، او قدر حكيمانه وظيفهلرده إستخدام و بلوط و ياغمور، او قدر عليمانه فائدهلرده إستعمال اولونور كه؛ هر شيئه إحاطه ايدن بر علم و هر شيئه شامل بر حكمت اولمازسه، او إستعمال، او إستخدام اولاماز.
أى فعّال لما يُريد! جوِّ فضادهكى فعاليتڭله هر وقت بر نمونهِٔ حشر و قيامت گوسترمك، بر ساعتده يازى قيشه و قيشى يازه دونديرمك، بر عالم گتيرمك، بر عالم غيبه گوندرمك مِثللو شئوناتده بولونان قدرتڭ؛ دنيايى آخرته چويرهجك و آخرتده شئوناتِ سرمديهيى گوسترهجك إشارتنى ويرييور.
أى قديرِ ذو الجلال! جوِّ فضادهكى هوا، بلوط و ياغمور، برق و رعد؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و حولڭ ايله، سنڭ قوّت و قدرتڭله مسخّر و وظيفهداردرلر. ماهيتجه بربرندن اوزاق اولان بو فضا مخلوقاتى، غايت سرعتلى و
— 119 —
آنى أمرلره و چابوق و عجله قوماندالره إطاعت ايتديرن آمر و حاكملرينى تقديس ايدهرك، رحمتڭى مدح و ثنا ايدرلر.
وَ لَا عَنَاصِرَ بَسِيطَاتٍ جَامِدَاتٍ حُمِّلَ عَلَيْهَا وَظِيفَاتٌ مُكَمَّلَةٌ وَ عُلِّقَ بِهَا اَنْوَاعُ ثَمَرَاتٍ مُنَظَّمَاتٍ ٭ وَ لَا فِى الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ تَلَبُّسَاتٌ مُنْتَظَمَاتٌ فِى الْجُزْئِيَّاتِ وَ الْكُلِّيَّاتِ ٭ وَ لَا حَيْوَانَاتٍ مُرْتَزِقَاتٍ مُجَهَّزَاتٍ لِرَازِقِهَا شَاكِرَاتٌ ٭ وَ لَا عَجَائِبَ مَصْنُوعَاتٍ نَبَاتَاتٍ وَ حَيْوَانَاتٍ مُمَيَّزَاتٍ مُزَيَّنَاتٍ مَوْزُونَاتٍ مُنْتَظَمَاتٍ مُنْشَاٰتٍ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَاتٍ وَ مِنْ بُذُورَاتٍ وَ نُوَاتَاتٍ مُتَشَابِهَاتٍ مُتَشَابِكَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا فَاطِرُ يَا قَادِرُ يَا فَتَّاحُ يَا عَلَّامُ يَا فَعَّالُ يَا خَلَّاقُ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ وَ اَحَدِيَّتِكَ يَا وَاحِدُ يَا اَحَدُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا وَهَّابُ يَا رَزَّاقُ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى خَزَائِنِ اِحْسَانَاتِكَ الْاَبَدِيَّةِ الْاُخْرَوِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ فِى اَرْضِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ تَدْبِيرِكَ وَ تَرْبِيَتِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُنَظَّمَاتٌ ٭ لِرَبِّهَا مُسَبِّحَاتٌ حَامِدَاتٌ ٭ سُبْحَانَكَ يَا مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ ٭ سُبْحَانَكَ يَا مَنِ اسْتَتَرَ بِعَظَمَةِ الْكِبْرِيَاءِ ٭ سُبْحَانَكَ يَا مَنْ لَا تَصِفُ الْاَفْهَامُ كُنْهَ جَلَالِهِ ٭ سُبْحَانَكَ يَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَوْهَامُ كُنْهَ صِفَاتِهِ ٭
— 120 —
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى أرض و سماواتڭ خالقِ ذو الجلالى!سنڭ قرآنِ حكيمڭڭ تعليميله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭڭ درسيله ايمان ايتدم و بيلدم كه: ناصل سماوات ييلديزلريله و جوِّ فضا مشتملاتيله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ برلگڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر. اويله ده: أرض بتون مخلوقاتيله و أحواليله سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه، موجوداتى عددنجه شهادتلر و إشارتلر ايدر.
أوت زمينده هيچ بر تحوّل و آغاج و حيوانلرنده هر سنهده اوربهسنى دگيشديرمك گبى هيچ بر تبدّل (جزئى اولسون، كلّى اولسون) يوقدر كه؛ إنتظاميله، سنڭ وجوديڭه و وحدتڭه إشارت ايتمهسين.
هم هيچ بر حيوان يوقدر كه، ضعفيت و إحتياجنڭ درجهسنه گوره ويريلن رحيمانه رزقيله و ياشاماسنه لزومى بولونان جهازاتڭ حكيمانه ويريلمهسيله، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادتى اولماسين.
هم هر بهارده گوزيمز اوڭنده ايجاد ايديلن نباتات و حيواناتدن هيچ بر دانهسى يوقدر كه، صنعتِ عجيبهسيله و لطيف زينتيله و تام تميّزيله و إنتظاميله و موزونيتيله سنى بيلديرمسين. و زمين يوزينى طولديران و نباتات و حيوانات دينيلن قدرتڭڭ خارقهلرى و معجزهلرى؛ محدود و مادّهلرى بر و متشابه اولان يمورطه و يمورطهجقلردن و قطرهلردن و حبّه و حبّهجكلردن و چكردكلردن؛ ياڭليشسز، مكمّل، سوسلى، علامتِ فارقهلى اولارق ياراديليشلرى، صانعِ حكيملرينڭ وجودينه و وحدتنه و حكمتنه و حدسز قدرتنه اويله بر شهادتدر كه، ضيانڭ گونشه شهادتندن داها قوّتلى و پارلاقدر.
هم هوا، صو، نور، آتش، طوپراق گبى هيچ بر عنصر يوقدر كه؛ شعورسزلقلريله برابر، شعوركارانه، مكمّل وظيفهلرى گورمسيله، بسيط و إستيلا
— 121 —
ايديجى، إنتظامسز، هر يره طاغيلمقله برابر، غايت منتظم و متنوّع ميوهلرى و محصوللرى خزينهِٔ غيبدن گتيرمسيله، سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادتى بولونماسين.
أى فاطرِ قادر! أى فتّاحِ علّام! أى فعّالِ خلّاق! ناصل أرض، بتون سكنهسيله خالقنڭ واجب الوجود اولديغنه شهادت ايدر.. اويله ده: سنڭ (أى واحدِ أحد، أى حنّانِ منّان، أى وهّابِ رزّاق!) وحدتڭه و أحديتڭه، يوزندهكى سكّهسيله و سكنهسنڭ يوزلرندهكى سكّهلريله و برلك و برابرلك و بربرى ايچنه گيرمك و بربرينه يارديم ايتمك و اونلره باقان ربوبيت إسملرينڭ و فعللرينڭ بر اولمق جهتنده، بداهت درجهسنده سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه شهادت، بلكه موجودات عددنجه شهادتلر ايدر. هم ناصل زمين بر اوردوگاه، بر مشهر، بر تعليمگاه وضعيتيله.. و نباتات و حيوانات فرقهلرنده بولونان درت يوز بيڭ مختلف ملّتلرڭ آيرى آيرى جهازاتلرى منتظمًا ويريلمهسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و قدرتڭڭ هر شيئه يتيشمهسنه دلالت ايدر؛ اويله ده: حدسز بتون ذىحياتڭ آيرى آيرى رزقلرينى، وقتى وقتنه قورو و بسيط بر طوپراقدن، رحيمانه، كريمانه ويريلمسى و حدسز او أفرادڭ كمالِ مسخّريتله أوامرِ ربّانيهيه إطاعتلرى، رحمتڭڭ هر شيئه شمولنى و حاكميتڭڭ هر شيئه إحاطهسنى گوسترييور. هم زمينده دگيشمكده بولونان مخلوقات قافلهلرينڭ سَوق و إدارهلرى، موت و حيات مناوبهلرى و حيوان و نباتاتڭ إداره و تدبيرلرى دخى، هر شيئه تعلّق ايدن بر علم ايله و هر شيده حكم ايدن نهايتسز بر حكمتله اولابيلمهسى، سنڭ إحاطهِٔ علمڭه و حكمتڭه دلالت ايدر. هم زمينده قيصه بر زمانده حدسز وظيفهلر گورن و حدسز بر زمان ياشايهجق گبى إستعداد و معنوى جهازات ايله تجهيز ايديلن و زمين موجوداتنه تصرّف ايدن إنسان ايچون، بو تعليمگاهِ دنياده و بو موقّت اوردوگاهِ زمينده
— 122 —
و بو موقّت مشهرده؛ بو قدر أهمّيت، بو حدسز مصرف، بو نهايتسز تجلّياتِ ربوبيت، بو حدسز خطاباتِ سبحانيه و بو غايتسز إحساناتِ إلٰهيه، ألبته و هر حالده بو قيصهجق و حزنلى عمره و بو قاريشيق كدرلى حياته، بو بلالى و فانى دنيايه صيغيشماز. بلكه آنجق باشقه و أبدى بر عمر و باقى بر دارِ سعادت ايچون اولابيلديگى جهتندن، عالمِ بقاده بولونان إحساناتِ اُخرويهيه إشارت، بلكه شهادت ايدر.
أى خالقِ كلّ شى! زمينڭ بتون مخلوقاتى، سنڭ ملكڭده، سنڭ أرضڭده، سنڭ حول و قوّتڭله و سنڭ قدرتڭ و إرادتڭ ايله و علمڭ و حكمتڭ ايله إداره اولونويورلر و مسخّردرلر. و زمين يوزنده فعاليتى مشاهده ايديلن بر ربوبيت، اويله إحاطه و شمول گوسترييور و اونڭ إدارهسى و تدبيرى و تربيهسى اويله مكمّل و اويله حسّاسدر و هر طرفدهكى إجراآتى اويله برلك و برابرلك و بڭزهمكلك ايچندهدر كه، تجزّى قبول ايتمهين بر كلّ و إنقسامى إمكانسز بولونان بر كلّى حكمنده بر تصرّف، بر ربوبيت اولديغنى بيلديرييور. هم زمين بتون سكنهسيله برابر، لسانِ قالدن داها ظاهر حدسز لسانلرله خالقنى تقديس و تسبيح و نهايتسز نعمتلرينڭ لسانِ حاللريله رزّاقِ ذو الجلالنڭ حمد و مدح و ثناسنى ايدييورلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إستتار ايتمش اولان ذاتِ أقدس! زمينڭ بتون تقديسات و تسبيحاتيله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس و بتون تحميدات و ثنالريله سڭا حمد و شكر ايدرم.
وَ لَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ مَائِيَّاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ مَرْزُوقَاتٍ مُنْتَظَمَاتٍ ٭ وَ سَمَكَاتٌ سَابِحَاتٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ جَوَاهِرُ مُزَيَّنَاتٌ مُنَظَّمَاتٌ وَ سَائِرُ
— 123 —
مَصْنُوعَاتٍ بَحْرِيَّةٍ مُنْتَظَمَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا جَلِيلُ يَا عَظِيمُ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا قَدِيرُ يَا عَلِيمُ بِالْبَدَاهَةِ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى حِيَاضِ رَحْمَتِكَ الْاُخْرَوِيَّةِ وَ اِلٰى بِحَارِ اِحْسَانَاتِكَ الْاَبَدِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ فِى بِحَارِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ اِرَادَتِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُوَظَّفَاتٌ لِرَبِّهَا مُسَبِّحَاتٌ مُكَبِّرَاتٌ ٭ سُبْحَانَكَ يَا كَبِيرُ اَنْتَ الَّذِى لَا تَهْدِى الْعُقُولُ لِوَصْفِ عَظَمَتِهِ ٭ وَ لَا تَصِلُ الْاَوْهَامُ اِلٰى كُنْهِ صِفَاتِهِ ٭
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى ربّ البَرّ و البحر!قرآنڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭڭ تعليميله آڭلادم كه: ناصل گوكلر و فضا و زمين سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده: بحرلر، نهرلر و چشمهلر و ايرماقلر، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه بداهت درجهسنده شهادت ايدرلر. أوت بو دنيامزڭ منبعِ عجائب بخار قازانلرى حكمنده اولان دڭزلرده هيچ بر موجود، حتّى هيچ بر قطره صو يوقدر كه؛ وجوديله، إنتظاميله، منفعتيله و وضعيتيله خالقنى بيلديرمسين. و بسيط بر قومده و بسيط بر صوده رزقلرى مكمّل بر صورتده ويريلن غريب مخلوقلردن و خلقتلرى غايت منتظم حيواناتِ بحريهدن، خصوصًا بر دانهسى، بر ميليون يمورطهجقلرى ايله دڭزلرى شنلنديرن باليقلردن هيچ بريسى يوقدر كه؛ خلقتيله و وظيفهسيله و
— 124 —
إداره و إعاشهسيله و تدبير و تربيهسيله ياراداننه إشارت و رزّاقنه شهادت ايتمهسين. هم دڭزده قيمتدار، خاصيتلى، زينتلى جوهرلردن هيچ بريسى يوقدر كه، گوزل خلقتيله و جاذبهدار فطرتيله و منفعتلى خاصيتيله سنى طانيماسين، بيلديرمسين.
أوت اونلر برر برر شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله، برابرلك و بربرى ايچنده قاريشمق و سكّهِٔ خلقتده برلك و ايجادجه غايت قولاى و أفرادجه غايت چوقلق نقطهلرندن، سنڭ وحدتڭه شهادت ايتدكلرى گبى؛ أرضى، طوپراغيله برابر بو كُرهِٔ أرضى قوشاتان محيط دڭزلرينى معلّقده طورديرمق و دوكمهدن طاغيتمادن گونشڭ أطرافنده گزديرمك و طوپراغى إستيلا ايتديرمهمك و بسيط قومندن و صويندن، متنوّع و منتظم حيواناتنى و جوهرلرينى خلق ايتمك و أرزاق و سائر اُمورلرينى كلّى و تام بر صورتده إداره ايتمك و تدبيرلرينى گورمك و يوزنده بولونمق لازم گلن حدسز جنازهلرندن هيچ بريسى بولونمامق نقطهلرندن، سنڭ وارلغڭه و واجب الوجود اولديغڭه موجوداتى عددنجه إشارتلر ايدهرك شهادت ايدر. و سنڭ سلطنتِ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئه محيط اولان قدرتڭڭ عظمتنه پك ظاهر دلالت ايتدكلرى گبى، گوكلرڭ فوقندهكى غايت بيوك و منتظم ييلديزلردن، تا دڭزلرڭ ديبنده بولونان غايت كوچوجك و إنتظامله إعاشه ايديلن باليقلره قدر هر شيئه يتيشن و حكم ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه دلالت.. و إنتظاماتيله و فائدهلريله و حكمتلريله و ميزان و موزونيتلريله، سنڭ هر شيئه محيط علمڭه و هر شيئه شامل حكمتڭه إشارت ايدرلر. و سنڭ بو مسافرخانهِٔ دنياده يولجيلر ايچون بويله رحمت حوضلرڭ بولونماسى و إنسانڭ سير و سياحتنه و گميسنه و إستفادهسنه مسخّر اولماسى إشارت ايدر كه؛ يولده ياپيلمش بر خانده، بر گيجه مسافرلرينه بو قدر دڭز هديهلريله إكرام ايدن ذات، ألبته مقرِّ سلطنتِ أبديهسنده اويله أبدى رحمت دڭزلرى بولونديرمش كه، بونلر اونلرڭ فانى و كوچك نمونهلريدرلر.
— 125 —
ايشته دڭزلرڭ بويله غايت خارقه بر طرزده أرضڭ أطرافنده وضعيتِ عجيبهسيله بولونماسى و دڭزلرڭ مخلوقاتى دخى، غايت منتظم إداره و تربيه ايديلمسى بِالبداهه گوسترر كه؛ يالڭز سنڭ قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إراده و تدبيرڭ ايله، سنڭ ملكڭده، سنڭ أمريڭه مسخّردرلر. و لسانِ حاللريله خالقنى تقديس ايدوب "اللّٰه أكبر" ديرلر.
وَ لَا فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ مُتَنَوِّعَاتٌ وَ اَنْوَاعُ اَدْوِيَاتٍ مُعَدَّاتٍ لَانْوَاعِ الْاَمْرَاضِ وَ السَّقَمَاتِ ٭ وَ اَقْسَامُ مَعْدَنِيَّاتٍ مُدَّخَرَاتٍ لِحَاجَاتِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ اَصْنَافُ نَبَاتَاتٍ مُزَيَّنَاتٍ مُزَهَّرَاتٍ مُثْمِرَاتٍ عَلٰى رُؤُسِ الْجِبَالِ مَنْشُورَاتٌ ٭ وَ عَلٰى وُجُوهِ الصَّحَارٰى مَنْثُورَاتٌ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا فَاطِرُ يَا حَكِيمُ يَا مُدَبِّرُ يَا عَلِيمُ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا وَاحِدُ يَا اَحَدُ يَا شَافِى يَا كَرِيمُ يَا مُرَبِّى يَا رَحِيمُ بِالْبَدَاهَةِ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدرَتِكَ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى لَطَائِفِ اِحْتِيَاطَاتِ عِنَايَتِكَ وَ مَحَاسِنِ تَدَابِيرِ رُبُوبِيَّتِكَ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى دَفَائِنِ اِحْسَانَاتِكَ الْاُخْرَوِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ فِى جِبَالِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ اِرَادَتِكَ وَ تَدْبِيرِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُدَّخَرَاتٌ لِفَاطِرِهَا مُسَبِّحَاتٌ حَامِدَاتٌ
— 126 —
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى طاغلرى زمين سفينهسنه خزينهلى ديركلر ياپان قديرِ ذو الجلال!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم كه، ناصل دڭزلر عجائبلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: طاغلر دخى، زلزله تأثيراتندن زمينڭ سكونتنه و ايچندهكى داخلى إنقلابات فورطنهلرندن سكوتنه و دڭزلرڭ إستيلاسندن قورتولمسنه و هوانڭ غازاتِ مضرّهدن تصفيهسنه و صويڭ محافظه و إدّخارلرينه و ذىحياتلره لازم اولان معدنلرڭ خزينهدارلغنه ايتديگى خدمتلريله و حكمتلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.
أوت طاغلردهكى طاشلرڭ أنواعندن و مختلف خستهلقلره علاج اولان مادّهلرڭ أقسامندن و ذىحياته، خصوصًا إنسانلره چوق لازم و چوق متنوّع اولان معدنياتڭ أجناسندن و طاغلرى، صحرالرى چيچكلريله سوسلنديرن و ميوهلريله شنلنديرن نباتاتڭ أصنافندن هيچ بريسى يوقدر كه؛ تصادفه حوالهسى ممكن اولميان حكمتلريله، إنتظاميله، حسنِ خلقتيله، فائدهلريله.. خصوصًا معدنياتڭ طوز، ليمون طوزى، صولفاتو و شاپ گبى صورةً بربرينه بڭزهمكله برابر طاتلرينڭ شدّتِ مخالفتيله.. و بِالخاصّه نباتاتڭ بسيط بر طوپراقدن چشيد چشيد أنواعلريله، آيرى آيرى چيچك و ميوهلريله، نهايتسز قدير نهايتسز حكيم، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهتله شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ إداره و وحدتِ تدبير و منشأ و مسكن و خلقت و صنعتجه برابرلك و برلك و اوجوزلق و قولايلق و چوقلق و ياپيلمقده چابوقلق نقطهلرندن، او صانعڭ وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر.
هم ناصلكه طاغلرڭ يوزنده و قارنندهكى مصنوعلر، زمينڭ هر طرفنده، هر بر نوع عين زمانده، عين طرزده، ياڭليشسز، غايت مكمّل و چابوق ياپيلمالرى و بر
— 127 —
ايش بر ايشه مانع اولمادن، سائر نوعلر ايله برابر قاريشيق ايكن، قاريشديرمقسزين ايجادلرى؛ سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمهين قدرتڭڭ عظمتنه دلالت ايدر؛ اويله ده: زمينڭ يوزندهكى بتون ذىحيات مخلوقلرڭ حدسز حاجتلرينى، حتّى متنوّع خستهلقلرينى، حتّى مختلف ذوقلرينى و آيرى آيرى إشتهالرينى تطمين ايدهجك بر صورتده، طاغلرڭ يوزلرينى و ايچلرينى منتظم أشجار و نباتات و معدنياتله طولديرمق و محتاجلره تسخير ايتمك جهتيله، سنڭ رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه و حاكميتڭڭ نهايتسز وسعتنه دلالت.. و طوپراق طبقاتى ايچنده، گيزلى و قراڭلق و قاريشيق بولونديغى حالده؛ بيلهرك، گورهرك، شاشيرميهرق، إنتظامله، حاجتلره گوره إحضار ايديلمهلريله، سنڭ هر شيئه تعلّق ايدن علمڭڭ إحاطهسنه و هر بر شيئى تنظيم ايدن حكمتڭڭ بتون أشيايه شمولنه و علاجلرڭ إحضاراتى و معدنى مادّهلرڭ إدّخاراتيله ربوبيتڭڭ رحيمانه و كريمانه اولان تدابيرينڭ محاسننه و عنايتڭڭ إحتياطلى لطائفنه پك ظاهر بر صورتده إشارت و دلالت ايدرلر.
هم بو دنيا خاننده مسافر يولجيلر ايچون، قوجه طاغلرى لوازماتلرينه و إستقبالدهكى إحتياجلرينه منتظم إحتياط دهپوسى و جهازات آنبارى و حياته لزوملى اولان چوق دفينهلرڭ مكمّل مخزنى اولمق جهتنده إشارت، بلكه دلالت، بلكه شهادت ايدر كه؛ بو قدر كريم و مسافرپرور و بو قدر حكيم و شفقتپرور و بو قدر قدير و ربوبيتپرور بر صانعڭ، ألبته و هر حالده، چوق سَوْديگى او مسافرلرى ايچون، أبدى بر عالمده، أبدى إحساناتنڭ أبدى خزينهلرى واردر. بورادهكى طاغلره بدل، اوراده ييلديزلر او وظيفهيى گورورلر.
أى قادرِ كلّ شى! طاغلر و ايچندهكى مخلوقلر سنڭ ملكڭده و سنڭ قوّت و قدرتڭله و علم و حكمتڭله مسخّر و مدخردرلر. اونلرى بو طرزده توظيف و تسخير ايدن خالقنى تقديس و تسبيح ايدرلر.
— 128 —
وَ لَا فِى الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ وَرَقَاتٌ مُهْتَزَّاتٌ لِفَاطِرِهَا ذَاكِرَاتٌ ٭ وَ زُهَرَاتٌ مُتَزَيِّنَاتٌ لِاَسْمَاءِ صَانِعِهَا وَاصِفَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ مُتَبَسِّمَاتٌ عَلٰى اِحْسَانَاتِ مُبْدِعِهَا مُثْنِيَاتٌ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحيِمُ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا مُنْعِمُ يَا مُحْسِنُ يَا جَوَّادُ يَا لَطِيفُ يَا كَرِيمُ بِالْبَدَاهَةِ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى جَمَالِ كَمَالِ صَنْعَتِكَ وَ كَمَالِ جَمَالِ نِعْمَتِكَ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى خَزَائِنِ رَحْمَتِكَ الْاُخْرَوِيَّةِ مُشِيرَاتٌ بَلْ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ اِرَادَتِكَ وَ اِحْسَانِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُصَوَّرَاتٌ مُصَنَّعَاتٌ مَوْضُوعَاتٌ عَلٰى رُؤُسِ النَّبَاتَاتِ وَ مَوْدُوعَاتٌ فِى اَيَادِى الْاَشْجَارِ مُرْسَلَاتٌ لِذَوِى الْحَيَاةِ وَ هِىَ لِفَاطِرِهَا وَ صَانِعِهَا وَ مُبْدِعِهَا مُسَبِّحَاتٌ حَامِدَاتٌ مُكَبِّرَاتٌ سُبْحَانَكَ يَا مَنِ احْتَجَبَ بِعَظَمَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى خالقِ رحمٰن و أى ربِّ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم: ناصلكه سما و فضا و أرض و دڭز و طاغ، مشتملات و مخلوقلريله برابر سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: زميندهكى
— 129 —
بتون آغاج و نباتات، ياپراقلرى و چيچكلرى و ميوهلريله، سنى بداهت درجهسنده طانيتديرييورلر و طانييورلر. و عموم أشجارڭ و نباتاتڭ جذبهدارانه حركتِ ذكريهده بولونان ياپراقلرندن و زينتلريله صانعنڭ إسملرينى توصيف و تعريف ايدن چيچكلرندن و لطافت و جلوهِٔ مرحمتندن تبسّم ايدن ميوهلرندن هر بريسى، تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان خارقه صنعت ايچندهكى نظام و نظام ايچندهكى ميزان و ميزان ايچندهكى زينت و زينت ايچندهكى نقشلر و نقشلر ايچندهكى گوزل و آيرى آيرى قوقولر و قوقولر ايچندهكى ميوهلرڭ مختلف طاتلريله، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهت درجهسنده شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله، بتون زمين يوزنده برلك و برابرلك، بربرينه بڭزهمكلك و سكّهِٔ خلقتده مشابهت و تدبير و إدارهده مناسبت و اونلره تعلّق ايدن ايجاد فعللرى و ربّانى إسملرده موافقت و او يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينى بربرى ايچنده شاشيرميهرق بردن إدارهلرى گبى نقطهلريله، او واجب الوجود صانعڭ بِالبداهه وحدتنه و أحديتنه دخى شهادت ايدرلر.
هم ناصلكه اونلر سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر.. اويله ده؛ روىِ زمينده درت يوز بيڭ ملّتلردن تشكّل ايدن ذىحيات اوردوسندهكى حدسز أفرادڭ يوز بيڭلر طرزده إعاشه و إدارهلرى؛ شاشيرميهرق، قاريشديرميهرق مكمّل ياپيلماسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ وحدانيتدهكى حشمتنه و بر بهارى بر چيچك قدر قولاى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر شيئه تعلّقنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ قوجه زمينڭ هر طرفنده، حدسز حيواناتنه و إنسانلره، حدسز طعاملرڭ چشيد چشيد أقسامنى إحضار ايدن رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه.. و او حدسز ايشلر و إنعاملر و إدارهلر و إعاشهلر و إجراآتلر كمالِ إنتظامله جريانلرى و هر شى حتّى ذرّهلر او أمرلره و إجراآته إطاعت و مسخّريتلريله،
— 130 —
حاكميتڭڭ حدسز وسعتنه قطعى دلالت ايتمكله برابر؛ او آغاجلرڭ و نباتلرڭ و هر بر ياپراق و چيچك و ميوه و كوك و دال و بوداق گبى هر بريسنڭ هر بر شيئنى، هر بر ايشنى بيلهرك، گورهرك، فائدهلره، مصلحتلره، حكمتلره گوره ياپيلمقله، سنڭ علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه پك ظاهر بر صورتده دلالت و حدسز پارمقلريله إشارت ايدرلر. و سنڭ غايت كمالدهكى جمالِ صنعتڭه و نهايت جمالدهكى كمالِ نعمتڭه حدسز ديللريله ثنا و مدح ايدرلر.
هم بو موقّت خانده و فانى مسافرخانهده و قيصه بر زمانده و آز بر عمرده، أشجار و نباتاتڭ أللريله، بو قدر قيمتدار إحسانلر و نعمتلر و بو قدر فوق العاده مصرفلر و إكراملر إشارت بلكه شهادت ايدر كه: مسافرلرينه بوراده بويله مرحمتلر ياپان قدرتلى، كرمكار ذاتِ رحيم، بتون ايتديگى مصرفى و إحسانى، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق نتيجهسنڭ عكسيله، يعنى بتون مخلوقات طرفندن "بزه طاتديردى، فقط ييديرمهدن بزى إعدام ايتدى" ديمهمك و ديديرمهمك و سلطنتِ الوهيتنى إسقاط ايتمهمك و نهايتسز رحمتنى إنكار ايتمهمك و ايتديرمهمك و بتون مشتاق دوستلرينى محروميت جهتنده دشمنلره چويرمهمك نقطهلرندن، ألبته و هر حالده أبدى بر عالمده، أبدى بر مملكتده، أبدى بيراقهجغى عبدلرينه، أبدى رحمت خزينهلرندن، أبدى جنّتلرنده، أبدى و جنّته لايق بر صورتده ميوهدار أشجار و چيچكلى نباتلر إحضار ايتمشدر. بورادهكيلر ايسه، مشتريلره گوسترمك ايچون نمونهلردر.
هم آغاجلر و نباتلر، عمومًا ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ كلمهلريله سنى تقديس و تسبيح و تحميد ايتدكلرى گبى، او كلمهلردن هر بريسى دخى آيريجه سنى تقديس ايدر. خصوصًا ميوهلرڭ بديع بر صورتده، أتلرى چوق مختلف، صنعتلرى چوق عجيب، چكردكلرى چوق خارقه اولارق ياپيلارق او ييمك
— 131 —
طبلهلرينى آغاجلرڭ أللرينه ويروب و نباتلرڭ باشلرينه قويارق ذىحيات مسافرلرينه گوندرمك جهتنده، لسانِ حال اولان تسبيحاتلرى، ظهورجه لسانِ قال درجهسنه چيقار. بتون اونلر سنڭ ملكڭده، سنڭ قوّت و قدرتڭله، سنڭ إراده و إحساناتڭله، سنڭ رحمت و حكمتڭله مسخّردرلر و سنڭ هر بر أمريڭه مطيعدرلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى كبرياىِ عظمتندن تستّر ايتمش اولان صانعِ حكيم و خالقِ رحيم! بتون أشجار و نباتاتڭ، بتون ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ ديللريله و عدديله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس ايدهرك حمد و ثنا ايدرم.
وَ لَا فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ فِى اَعْضَائِهَا مُنْتَظَمَاتٌ كَالسَّاعَاتِ ٭ وَ اٰلَاتٌ فِى اَبْدَانِهَا مَوْزُونَاتٌ مَنْظُومَاتٌ ٭ وَ جِهَازَاتٌ فِى اَجْسَادِهَا مُفَرَّشَاتٌ بِالْحِكْمَةِ مُنَظَّمَاتٌ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ وَ تَحَقُّقِ صِفَاتِكَ يَا خَالِقُ يَا قَادِرُ يَا عَالِمُ يَا صَانِعُ يَا حَكِيمُ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ وَ تَجَلِّى اَحَدِيَّتِكَ يَا مُصَوِّرُ يَا مُقَدِّرُ يَا مُدَبِّرُ يَا مُرَبِّى يَا عَلِيمُ بِالْبَدَاهَةِ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى غَايَةِ كَمَالِ حُسْنِ صَنْعَتِكَ وَ نِهَايَةِ جَمَالِ عِنَايَتِكَ دَالَّاتٌ ٭ وَ اِلٰى كُنُوزِ اَسْمَائِكَ الْمُتَجَلِّيَةِ فِى الْعَوَالِمِ الْاَبَدِيَّةِ مُشِيرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ
— 132 —
اِرَادَتِكَ وَ تَدْبِيرِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُوَظَّفَاتٌ ٭ وَ لِصَانِعِهَا وَ مَعْبُودِهَا عَابِدَاتٌ حَامِدَاتٌ مُسَبِّحَاتٌ ٭ سُبْحَانَكَ يَا مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ ٭
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
أى فاطرِ قدير! أى مدبّرِ حكيم! أى مربّئِ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان ايتدم كه؛ ناصل نباتات و أشجار سنى طانييورلر، سنڭ صفاتِ قدسيهڭى و أسماءِ حسنىڭى بيلديرييورلر.. اويله ده: ذىحياتلردن روحلى قسمى اولان إنسان و حيواناتدن هيچ بريسى يوقدر كه؛ جسمنده غايت منتظم ساعتلر گبى ايشلهين و ايشلتديريلن داخلى و خارجى أعضالريله و بدننده غايت اينجه بر نظام و غايت حسّاس بر ميزان و غايت مهمّ فائدهلر ايله يرلشديريلن آلات و طويغولريله و جسدنده غايت صنعتلى بر ياپيليش و غايت حكمتلى بر تفريش و غايت دقّتلى بر موازنه ايچنده قونيلان جهازاتِ بدنيهسيله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفتلريڭڭ تحقّقنه شهادت ايتمهسين. چونكه بو قدر بصيرانه نازك صنعت و شعوركارانه اينجه حكمت و مدبّرانه تام موازنهيه، ألبته كور قوّت و شعورسز طبيعت و سرسرى تصادف قاريشهمازلر و اونلرڭ ايشى اولاماز و ممكن دگلدر. و كندى كندينه تشكّل ايدوب اويله اولماسى ايسه، يوز درجه محال ايچنده محالدر. چونكه او حالده هر بر ذرّهسى؛ هر بر شيئنى و جسدينڭ تشكّلنى، بلكه دنياده علاقهدار اولديغى هر شيئنى بيلهجك، گورهجك، ياپابيلهجك عادتا إلٰه گبى إحاطهلى بر علمى و قدرتى بولونهجق. صوڭره تشكيلِ جسد اوڭا حواله ايديلير و كندى كندينه اولويور دينيلهبيلير.
و هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ تدبير و وحدتِ إداره و وحدتِ نوعيه و وحدتِ جنسيه و عمومڭ يوزلرنده گوز، قولاق، آغز گبى نقطهلرده إتّفاق جهتنده
— 133 —
مشاهده ايديلن سكّهِٔ فطرتده برلك و هر بر نوعڭ أفرادى سيمالرنده گورولن سكّهِٔ حكمتده إتّحاد و إعاشهده و ايجادده برابرلك و بربرينڭ ايچنده بولونمق گبى كيفيتلرندن هيچ بريسى يوقدر كه، سنڭ وحدتڭه قطعى شهادتده بولونماسين! و هر بر فردنده، كائناته باقان بتون إسملرڭ جلوهلرى بولونمقله، واحديت ايچنده سنڭ أحديتڭه إشارتى اولماسين.
هم ناصلكه إنسان ايله برابر حيواناتڭ، زمينڭ بتون يوزنده ياييلان يوز بيڭ أنواعى، منتظم بر اوردو گبى تجهيز و تعليمات و إطاعت و مسخّريتله و أڭ كوچكدن تا أڭ بيوگه قدر، ربوبيتڭ أمرلرى إنتظامله جريانلريله او ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنه و غايت چوقلقله برابر غايت قيمتلى و غايت مكمّل اولمقله برابر غايت چابوق ياپيلمالرى و غايت صنعتلى اولمقله برابر غايت قولاى ياپيليشلريله قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ شرقدن غربه، شمالدن جنوبه قدر ياييلان ميقروبدن تا گرگدانه قدر، أڭ كوچوجك سينكدن تا أڭ بيوك قوشه قدر بتون اونلرڭ رزقلرينى يتيشديرن رحمتڭڭ حدسز وسعتنه و هر برى أمربر نفر گبى وظيفهِٔ فطريهسنى ياپمق و زمين يوزى هر بهارده، گوز موسمنده ترخيص ايديلنلر يرنده يڭيدن تحتِ سلاحه آلينمش بر اوردويه اوردوگاه اولمق جهتيله، حاكميتڭڭ نهايتسز گنيشلگنه قطعى دلالت ايدرلر. هم ناصلكه حيواناتدن هر بريسى، كائناتڭ بر كوچك نسخهسى و بر مثالِ مصغّرى حكمنده غايت درين بر علم و غايت دقيق بر حكمتله، قاريشيق أجزالرى قاريشديرميهرق و بتون حيوانلرڭ آيرى آيرى صورتلرينى شاشيرميهرق، خطاسز، سهوسز، نقصانسز ياپيلمالريله، علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه، عددلرنجه إشارتلر ايدرلر؛ اويله ده: هر برى برر معجزهِٔ صنعت و برر خارقهِٔ حكمت اولاجق قدر صنعتلى و گوزل ياپيلماسيله، چوق سَوْديگڭ و تشهيرينى ايستديگڭ صنعتِ ربّانيهڭڭ كمالِ حُسننه
— 134 —
و غايت درجهده گوزللگنه إشارت و هر بريسى، خصوصًا ياورولر غايت نازدار، نازنين بر صورتده بسلنمهلريله و هوسلرينڭ و آرزولرينڭ تطمينى جهتيله، سنڭ عنايتڭڭ غايت شيرين جمالنه حدسز إشارتلر ايدرلر.
أى رحمٰن الرحيم! أى صادق الوعد الأمين! أى مالكِ يوم الدين! سنڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ إرشاديله آڭلادم كه: مادام كائناتڭ أڭ منتخب نتيجهسى حياتدر.. و حياتڭ أڭ منتخب خلاصهسى روحدر.. و ذىروحڭ أڭ منتخب قسمى ذىشعوردر.. و ذىشعورڭ أڭ جامعى إنساندر.. و بتون كائنات ايسه، حياته مسخّردر و اونڭ ايچون چاليشييور.. و ذىحياتلر، ذىروحلره مسخّردر، اونلر ايچون دنيايه گوندريلييورلر.. و ذىروحلر، إنسانلره مسخّردر، اونلره يارديم ايدييورلر.. و إنسانلر فطرةً خالقنى پك جدّى سَورلر و خالقلرى اونلرى هم سَور، هم كندينى اونلره هر بر وسيله ايله سَوْديرر.. و إنسانڭ إستعدادى و جهازاتِ معنويهسى، باشقه بر باقى عالمه و أبدى بر حياته باقييور.. و إنسانڭ قلبى و شعورى، بتون قوّتيله بقا ايستهيور.. و لسانى، حدسز دعالريله بقا ايچون خالقنه يالوارييور؛ ألبته و هر حالده، او چوق سَون و سَويلن و محبوب و محبّ اولان إنسانلرى ديريلمهمك اوزره ئولديرمكله، أبدى بر محبّت ايچون يارادلمش ايكن، أبدى بر عداوتله گوجنديرمك اولاماز و قابل دگلدر. بلكه باشقه بر أبدى عالمده مسعودانه ياشامسى حكمتيله، بو دنياده چاليشمق و اونى قزانمق ايچون گوندريلمشدر. و إنسانه تجلّى ايدن إسملرڭ، بو فانى و قيصه حياتدهكى جلوهلريله عالمِ بقاده اونلرڭ آيينهسى اولان إنسانلرڭ، أبدى جلوهلرينه مظهر اولاجقلرينه إشارت ايدرلر.
أوت، أبدينڭ صادق دوستى، أبدى اولاجق. و باقينڭ آيينهِٔ ذىشعورى، باقى اولمق لازم گلير.
— 135 —
حيوانلرڭ روحلرى باقى قالاجغى و هُدْهُدِ سليمانى (عس) و نملى و ناقهِٔ صالح (عس) و كلبِ أصحابِ كهف گبى بعض أفرادِ مخصوصه؛ هم روحى، هم جسديله باقى عالمه گيدهجگى و هر بر نوعڭ آرا صيره إستعمال ايچون بر تك جسدى بولونهجغى رواياتِ صحيحهدن آڭلاشيلمقله برابر؛ حكمت و حقيقت، هم رحمت و ربوبيت اويله إقتضا ايدييورلر.
أى قادرِ قيّوم! بتون ذىحيات، ذىروح، ذىشعور سنڭ ملكڭده، يالڭز سنڭ قوّت و قدرتڭله و آنجق سنڭ إراده و تدبيرڭله و رحمت و حكمتڭله، ربوبيتڭڭ أمرلرينه تسخير و فطرى وظيفهلرله توظيف ايديلمشلر. و بر قسمى، إنسانڭ قوّتى و غلبهسى ايچون دگل، بلكه فطرةً ضعفى و عجزى ايچون، رحمت طرفندن اوڭا مسخّر اولمشلر. و لسانِ حال و لسانِ قال ايله صانعلرينى و معبودلرينى قصوردن، شريكدن تقديس و نعمتلرينه شكر و حمد ايدهرك، هر برى عبادتِ مخصوصهسنى ياپييورلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن پردهلنمش اولان ذاتِ أقدس! بتون ذىروحلرڭ تسبيحاتيله سنى تقديس ايتمك نيّت ايدوب
سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَىٍّ
دييورم.
وَ لَا فِى الْاَرْوَاحِ خَطَرَاتٌ غَيْبِيَّاتٌ اِلَيْكَ مُشِيرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ صَادِقَاتٌ عَلَيْكَ شَاهِدَاتٌ ٭ وَ لَا فِى الْقُلُوبِ اِعْتِقَادَاتٌ يَقِينِيَّاتٌ مُنَوَّرَاتٌ لِصِفَاتِكَ وَ اَسْمَائِكَ بِحَقِّ الْيَقِينِ كَاشِفَاتٌ ٭ وَ لَا فِى اَنْبِيَائِكَ وَ اَوْلِيَائِكَ قُلُوبٌ نَيِّرَاتٌ لِاَنْوَارِ ذَاتِكَ بِعَيْنِ الْيَقِينِ مُشَاهِدَاتٌ ٭ وَ لَا فِى اَصْفِيَائِكَ عُقُولٌ نُورَانِيَّاتٌ لِاٰيَاتِكَ الْكُبْرٰى وَ بَرَاهِينِ وَحْدَانِيَّتِكَ الْعُظْمٰى بِعِلْمِ الْيَقِينِ
— 136 —
مُصَدِّقَاتٌ ٭ وَ لَا لِرَسُولِكَ الْاَكْرَمِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ مُعْجِزَةٌ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَاتِ السَّاطِعَاتِ وَ حَقِيقَةٌ مِنَ الْحَقَائِقِ الْعَالِيَاتِ الْقَاطِعَاتِ ٭ وَ لَا فِى فُرْقَانِكَ الْاَحْكَمِ اٰيَةٌ تَوْحِيدِيَّةٌ مِنَ اْلٰايَاتِ الْبَيِّنَاتِ الْوَاضِحَاتِ وَ مَسْئَلَةٌ اِيمَانِيَّةٌ مِنَ الْمَسَائِلِ الْقُدْسِيَّاتِ الْيَقِينِيَّاتِ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ ٭ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ يَا اِلٰهَ الْاَوَّلِينَ وَ اْلٰاخِرِينَ ٭ وَ عَلٰى صِفَاتِكَ الْقُدْسِيَّةِ وَ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى يَا رَبَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرَضِينَ بِالْبَدَاهَةِ شَاهِدَاتٌ مُخْبِرَاتٌ ٭ وَ عَلٰى حَشْمَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى وُسْعَةِ رَحْمَتِكَ وَ حَاكِمِيَّتِكَ لِكُلِّ شَيْءٍ وَ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِكَ وَ حِكْمَتِكَ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ عَلٰى دَوَامِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ اَبَدَ اْلٰابِدِينَ ٭ وَ بَقَاءِ تَوَاتُرِ اِحْسَانَاتِكَ دَهْرَ الدَّاهِرِينَ دَالَّاتٌ مُعْلِنَاتٌ ٭ وَ اِلٰى كُنُوزِ اَسْمَائِكَ السَّرْمَدِيَّةِ وَ خَزَائِنِ رَحْمَتِكَ الْاُخْرَوِيَّةِ وَ دَفَائِنِ اِحْسَانَاتِكَ الْاَبَدِيَّةِ مُشِيرَاتٌ مُبَشِّرَاتٌ ٭ وَ فِى مُلْكِكَ وَ مَلَكُوتِكَ بِاَمْرِكَ وَ حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ اِرَادَتِكَ مُسَخَّرَاتٌ مُوَظَّفَاتٌ ٭ وَ لِرَبِّهَا مُسَبِّحَاتٌ حَامِدَاتٌ مُكَبِّرَاتٌ مُهَلِّلَاتٌ ٭
فَيَا اِلٰهِى وَ اِلٰهَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ وَ يَا خَالِقِى وَ خَالِقَ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ ٭ فَبِحَقِّ الْقُدْرَةِ الَّتِى سَخَّرْتَ بِهَا الْاَرْضَ وَ السَّمٰوَاتِ وَ جَمِيعَ الْمَخْلُوقَاتِ بِهٰذَا التَّسْخِيرِ الَّذِى ذَكَرْنَاهُ سَخِّرْ لِى نَفْسِى وَ سَخِّرْ لِى
— 137 —
مَطْلُوبِى وَ اشْرَحْ صَدْرِى لِلْاِيمَانِ وَ الْاِسْلَامِ وَ ارْزُقْنِى حُسْنَ الْخَاتِمَةِ ٭ وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ لِخِدْمَةِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاِيمَانِ ٭ كَمَا سَخَّرْتَ الْبَحْرَ لِمُوسٰى عَلَيْهِ السَّلَامُ ٭ وَ سَخَّرْتَ النَّارَ لِاِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ٭ وَ سَخَّرْتَ الْجِبَالَ وَ الْحَدِيدَ لِدَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ٭ وَ سَخَّرْتَ الْجِنَّ وَ الْاِنْسَ لِسُلَيْمَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ٭ وَ سَخَّرْتَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ ٭ ياَ سَمِيعُ يَا قَرِيبُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ ٭ اٰمِينْ ٭
ترجمهسى و قيصه بر مئالى:
يا ربّ العالمين! يا إلٰهَ الأوّلين و الآخرين! يا ربّ السمواتِ و الأرضين!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان ايتدم كه: ناصل سماء، فضاء، أرض، برّ و بحر، شجر، نبات، حيوان؛ أفراديله، أجزاسيله، ذرّاتيله سنى بيلييورلر، طانييورلر و وارلغڭه و برلگڭه شهادت و دلالت و إشارت ايدييورلر؛ اويله ده: كائناتڭ خلاصهسى اولان ذىحيات و ذىحياتڭ خلاصهسى اولان إنسان و إنسانڭ خلاصهسى اولان أنبياء، أولياء، أصفيانڭ خلاصهسى اولان قلبلرينڭ و عقللرينڭ مشاهدات و كشفيات و إلهامات و إستخراجات ايله، يوزر إجماع و يوزر تواتر قوّتنده بر قطعيتله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ وحدانيت و أحديتڭه شهادت ايدوب، إخبار ايدييورلر. معجزات و كرامات و يقينى برهانلريله، خبرلرينى إثبات ايدييورلر.
أوت قلبلرده، پردهِٔ غيبده إخطار ايديجى بر ذاته باقان هيچ بر خاطراتِ غيبيه؛ و إلهام ايديجى بر ذاته باقديران هيچ بر إلهاماتِ صادقه؛ و حقّ اليقين صورتنده
— 138 —
صفاتِ قدسيه و أسماءِ حسنىڭى كشف ايدن هيچ بر إعتقادِ يقينه؛ و أنبياء و أولياده بر واجب الوجودڭ أنوارينى عين اليقين ايله مشاهده ايدن هيچ بر نورانى قلب؛ و أصفياء و صدّيقينده، بر خالقِ كلّ شيئڭ آياتِ وجوبنى و براهينِ وحدتنى علم اليقين ايله تصديق ايدن، إثبات ايدن هيچ بر منوّر عقل يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفاتِ قدسيهڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماءِ حسنىڭه شهادت ايتمهسين، دلالتى بولونماسين و إشارتى اولماسين. و بِالخاصّه بتون أنبياء و أولياء و أصفياء و صدّيقينڭ إمامى و رئيسى و خلاصهسى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اخبارينى تصديق ايدن هيچ بر معجزاتِ باهرهسى و حقّانيتنى گوسترن هيچ بر حقيقتِ عاليهسى و بتون مقدّس و حقيقتلى كتابلرڭ خلاصة الخلاصهسى اولان قرآنِ معجز البيانڭ هيچ بر آيتِ توحيديهِٔ قاطعهسى و مسائلِ ايمانيهدن هيچ بر مسئلهِٔ قدسيهسى يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و قدسى صفتلريڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماء و صفاتڭه شهادت ايتمهسين و دلالتى اولماسين و إشارتى بولونماسين!..
هم ناصلكه بتون او يوز بيڭلر مخبرِ صادقلر، معجزاتلرينه و كراماتلرينه و حجّتلرينه إستناد ايدهرك، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادت ايدرلر؛ اويله ده: هر شيئه محيط اولان عرشِ أعظمڭ كلّياتِ امورينى إدارهدن، تا قلبڭ غايت گيزلى و جزئى خاطراتنى و آرزولرينى و دعالرينى بيلمك و ايشيتمك و إداره ايتمگه قدر جريان ايدن ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنى.. و گوزيمز اوڭنده حدسز مختلف أشيايى بردن ايجاد ايدن، هيچ بر فعل بر فعله، بر ايش بر ايشه مانع اولمادن، أڭ بيوك بر شيئى أڭ كوچك بر سينك گبى قولايجه ياپان قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنى إجماع ايله، إتّفاق ايله إعلان و إخبار و إثبات ايدييورلر.
— 139 —
هم ناصلكه بو كائناتى ذىروحه، خصوصًا إنسانه مكمّل بر سراى حكمنه گتيرن و جنّتى و سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه إحضار ايدن و أڭ كوچك بر ذىحياتى اونوتميان و أڭ عاجز بر قلبڭ تطميننه و تلطيفنه چاليشان رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنى.. و ذرّاتدن تا سيّاراته قدر بتون أنواعِ مخلوقاتى أمرلرينه إطاعت ايتديرن و تسخير و توظيف ايدن حاكميتڭڭ نهايتسز وسعتنى خبر ويرهرك، معجزات و حجّتلريله إثبات ايدرلر؛ اويله ده: كائناتى، أجزالرى عددنجه رسالهلر ايچنده بولونان بر كتابِ كبير حكمنه گتيرن و لوحِ محفوظڭ دفترلرى اولان إمامِ مبين و كتابِ مبينده بتون موجوداتڭ بتون سرگذشتلرينى قيد ايدوب يازان و عموم چكردكلرده عموم آغاجلرينڭ فهرستهلرينى و پروغراملرينى و ذىشعورڭ باشلرنده بتون قوّهِٔ حافظهلرده، صاحبلرينڭ تاريخچهِٔ حياتلرينى ياڭليشسز، منتظمًا يازديران علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه؛ و هر بر موجوده چوق حكمتلرى طاقان، حتّى هر بر آغاجده ميوهلرى صاييسنجه نتيجهلرى ويرديرن؛ و هر بر ذىحياتده أعضالرى، بلكه أجزالرى و حجيراتلرى عددنجه مصلحتلرى تعقيب ايدن؛ حتّى إنسانڭ لساننى چوق وظيفهلر ايله توظيف ايتمكله برابر، طعاملرڭ طاتلرى عددنجه ذوقى اولان ميزانجقلرله تجهيز ايتديرن حكمتِ قدسيهڭڭ هر بر شيئه شمولنه؛ هم بو دنياده نمونهلرى گورولن جلالى و جمالى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر صورتده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو دنياده اونلرى گورن مشتاقلرڭ أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه بِالإجماع، بِالإتّفاق شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهسنه و آياتِ قاطعهسنه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و قرآنِ حكيمڭ اولارق، بتون أرواحِ نيّره أصحابى اولان
— 140 —
أنبيالر و قلوبِ نورانيه أقطابى اولان أوليالر و عقولِ منوّره أربابى اولان أصفيالر؛ بتون صحف و كتبِ مقدّسهده، سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا و سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمالڭ گبى قدسى صفتلريڭه و شأنلريڭه و عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا و كشفيات و مشاهدات و علم اليقين إعتقادلريله، سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه مژدهلهيورلر. و أهلِ ضلالت ايچون جهنّم بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر و ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال! بو قدر صادق دوستلريڭى و بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى تكذيب ايدوب، سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى و سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعتله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عباديڭڭ حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايدهرك، كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمت كبرياڭه طوقونان و عزّت جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالت و أهلِ كفرى، حشرڭ إنكارنده تصديق ايتمكدن يوز بيڭ درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ! بويله نهايتسز بر ظلمدن، بر چركينلكدن سنڭ نهايتسز عدالتڭى و جمالڭى و رحمتڭى تقديس ايدييورم!
سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
آيتنى، وجوديمڭ بتون ذرّاتى عددنجه سويلهمك ايستهيورم! بلكه سنڭ او صادق ألچيلرڭ و او طوغرى دلّالِ سلطنتڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه و عالمِ بقاده إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادت، إشارت، بشارت ايدرلر. و
— 141 —
بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمڭڭ أڭ بيوك بر شعاعى، بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ عباديڭه درس ويرييورلر.
أى ربّ الأنبياء وَالصدّيقين! بتون اونلر سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و قدرتڭ ايله، سنڭ إراده و تدبيرڭله، سنڭ علمڭ و حكمتڭله مسخّر و موظّفدرلر. تقديس، تكبير، تحميد، تهليل ايله كُرهِٔ أرضى بر ذكرخانهِٔ أعظم، بو كائناتى بر مسجدِ أكبر حكمنده گوسترمشلر.
يا ربّى و يا ربّ السمٰوات و الأرضين! يا خالقى و يا خالقِ كلّ شىء! گوكلرى ييلديزلريله، زمينى مشتملاتيله و بتون مخلوقاتى بتون كيفياتيله تسخير ايدن قدرتڭڭ و إرادتڭڭ و حكمتڭڭ و حاكميتڭڭ و رحمتڭڭ حقّى ايچون، نفسمى بڭا مسخّر أيله! و مطلوبمى بڭا مسخّر قيل! قرآنه و ايمانه خدمت ايچون، إنسانلرڭ قلبلرينى رسالهِٔ النوره مسخّر ياپ! و بڭا و إخوانمه، ايمانِ كامل و حسنِ خاتمه وير. حضرتِ موسى عليه السلامه دڭزى و حضرتِ إبراهيم عليه السلامه آتشى و حضرتِ داود عليه السلامه طاغى، دميرى و حضرتِ سليمان عليه السلامه جنّى و إنسى و حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه شمس و قمرى تسخير ايتديگڭ گبى، رسالهِٔ النوره قلبلرى و عقللرى مسخّر قيل!.. و بنى و رسالهِٔ النور طلبهلرينى، نفس و شيطانڭ شرّندن و قبر عذابندن و جهنّم آتشندن محافظه أيله و جنّت الفردوسده مسعود قيل! آمين، آمين، آمين!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 142 —
قرآندنو مناجاتِ نبويه اولانجوشن الكبيردنآلديغم بو درسمى، بر عبادتِ تفكّريه اولارق، ربِّ رحيممڭ درگاهنه عرض ايتمكده قصور ايتمش ايسهم، قصوريمڭ عفوى ايچون قرآنى و جوشن الكبيرى شفاعتجى ايدهرك رحمتندن عفويمى نياز ايدييورم.
سعيد النورسى
— 143 —
دردنجى شعاع
(معنًا و رتبةً بشنجى لمعه و صورةً و مقامًا اوتوز برنجى مكتوبڭ اوتوز برنجى لمعهسنڭ قيمتدار دردنجى شعاعى و آيتِ حسبيهنڭ مهمّ بر نكتهسيدر.)
إخطار
رسالهِٔ النور، سائر كتابلره مخالف اولارق باشده پردهلى گيدييور؛ گيتدكجه إنكشاف ايدر. خصوصًا بو رسالهده، "برنجى مرتبه" چوق قيمتدار بر حقيقت اولمقله برابر چوق اينجه و دريندر. هم بو برنجى مرتبه، بڭا مخصوص غايت أهمّيتلى بر محاكمهِٔ حسّى و غايت روحلى بر معاملهِٔ ايمانى و غايت گيزلى بر مكالمهِٔ قلبى صورتنده متنوّع و درين دردلريمه شفا اولارق تبارز ايتمش. بڭا تام توافق ايدن تام حسّ ايدهبيلير، يوقسه تام ذوق ايدهمز.
٭ ٭ ٭
— 144 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن بش چشيد غربتلره دوشمشدم. و إختيارلق زمانمده قسمًا تأثّراتدن گلن بش نوع خستهلقلره گرفتار اولمشدم.
صيقنتيدن گلن بر غفلتله، رسالهِٔ النورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى أنوارينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم. گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييورلر. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
دل بقاسى حق فناسى ايستدى ملكِ تنم.
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر.
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ آيتى إمداديمه گلدى، ديدى: "بنى دقّتله اوقو." بن گونده بش يوز دفعه اوقودم. بنم ايچون عين اليقين صورتنده إنكشاف ايدن چوق قيمتدار أنوارندن بر قسمنى و يالڭز طوقوز نورينى و مرتبهسنى إجمالًا يازوب، أسكيدن عين اليقين ايله دگل، بلكه علم اليقين ايله بيلينن تفصيلاتنى رسالهِٔ النوره حواله ايدييورم.
— 145 —
برنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
بندهكى عشقِ بقا، بندهكى بقايه دگل، بلكه سببسز و بِالذّات محبوب اولان كمالِ مطلق صاحبى، ذاتِ ذو الكمالڭ و ذو الجمالڭ بر إسمنڭ بر جلوهسنڭ ماهيتمده بر گولگهسى بولونديغندن، فطرتمده او كاملِ مطلقڭ وارلغنه و كمالنه و بقاسنه متوجّه اولان محبّتِ فطريه، غفلت يوزندن يولنى شاشيرمش، گولگهيه ياپيشمش، آيينهنڭ بقاسنه عاشق اولمشدى. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ گلدى، پردهيى قالديردى. گوردم و حسّ ايتدم و حقّ اليقين ذوق ايتدم كه؛ بقامڭ لذّت و سعادتى، عينًا و داها مكمّل بر طرزده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه و بنم ربّم و إلٰهم اولديغنه ايمانمده و إذعانمده و ايقانمده واردر. چونكه اونڭ بقاسيله بنم ايچون لا يموت بر حقيقت تحقّق ايدر. زيرا بنم ماهيتم، هم باقى، هم سرمدى بر إسمڭ گولگهسى اولور، داها ئولمز دييه شعورِ ايمانيله تقرّر ايدر.
هم او شعورِ ايمانله محبوبِ مطلق اولان كمالِ مطلقڭ وارلغى بيلينمكله، شديد و فطرى اولان محبّتِ ذاتى تطمين ايديلير. هم باقئِ سرمدينڭ بقاسنه و وارلغنه عائد او شعورِ ايمانيله كائناتڭ و نوعِ إنسانڭ كمالاتى بيلينير و بولونور و كمالاته قارشى فطرى مفتونيت، حدسز ألملردن قورتولوب ذوق و لذّتنى آلير.
هم او شعورِ ايمانيله او باقئِ سرمدىيه بر إنتساب و او إنتسابِ ايمانى ايله عموم ملكنه بر مناسبت پيدا اولور و او مناسبتِ إنتسابى ايله حدسز بر ملكه بر نوع مالكيت گبى ايمان گوزيله باقار، معنًا إستفاده ايدر.
هم او شعورِ ايمانيله و إنتساب و مناسبت ايله عموم موجوداته بر علاقه، بر نوع إتّصال پيدا اولور. و او حالده، ايكنجى درجهده وجودِ شخصيسندن باشقه حدسز بر وجود، او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقه و إتّصال جهتنده گويا اونڭ بر نوع وارلغيدر گبى وار اولور؛ وارلغه قارشى فطرى عشق تسكين ايديلير.
— 146 —
هم او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقهدارلغى جهتيله بتون أهلِ كمالاته قارشى بر اخوّت پيدا اولور. او حالده باقئِ سرمدينڭ وارلغيله و بقاسيله او حدسز أهلِ كمال محو اولمايوب ضايع اولمادقلرينى بيلمكله، تقدير و تحسين ايله مربوط و دوست اولديغى حدسز دوستلرينڭ بقالرى و دوامِ كمالاتى، او شعورِ ايمانى صاحبنه علوى بر ذوق ويرر.
هم او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقهدارلق و اخوّت واسطهسيله بتون دوستلريمڭ (كه حياتمى و بقامى مع الممنونيه اونلرڭ سعادتلرى ايچون فدا ايدييورم) اونلرڭ مسعوديتلرى ايله حدسز بر سعادت كندم ده حسّ ايدهبيلير گوردم. چونكه بر صميمى دوستڭ سعادتيله، شفقتلى دوستى دخى سعادتلهنير و لذّتلهنير. شو حالده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسى و وارلغيله، باشده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و آل و أصحابى اولارق عموم ساداتم و أحبابم اولان أنبيا و أوليا و أصفيا و بتون سائر حدسز دوستلرم إعدامِ أبديدن قورتولديغنى و بر سعادتِ سرمديهيه مظهريتلرينى او شعورِ ايمانى ايله حسّ ايتدم. و مناسبت، علاقه، اخوّت، دوستلق سرّيله سعادتلرى بڭا إنعكاس ايدوب سعادتلنديرديگنى ذوق ايتدم.
هم او شعورِ ايمانيله رقّتِ جنسيه و شفقتِ أقربا يوزندن گلن حدسز تألّماتدن قورتولوب، حدسز بر ذوقِ روحانى طويدم. چونكه حياتمى و بقامى مع الإفتخار اونلرڭ تهلكهلردن قورتولمالرى ايچون فدا ايتمگى فطرى آرزو ايتديگم باشده پدرلرم و والدهلرم و بتون نسلى و نسبى و معنوى أقربالرم، باقئِ حقيقينڭ بقاسى و وارلغيله محودن و عدمدن و إعدامِ أبديدن و حدسز ألملردن قورتولوب او حدسز رحمتنه مظهريتلرينى شعورِ ايمانيله حسّ ايتدم. و مدارِ غم و ألم اولان جزئى و تأثيرسز شفقتمه بدل، نهايتسز بر رحمت، اونلره نظارت و حمايت ايتديگنى طويدم، حسّ ايتدم. بر والده ولدينڭ لذّتيله، ذوقيله، راحتيله ذوقلنمسى گبى؛ بن ده او
— 147 —
بتون شفقت ايتديگم ذاتلرڭ، او رحمتڭ حمايتى آلتندهكى نجاتلريله و إستراحتلريله ذوقلندم و فرحلاندم و چوق درين شكر ايتدم.
هم او شعورِ ايمانيله، نتيجهِٔ حياتم و سببِ سعادتم و وظيفهِٔ فطرتم اولان رسائل النور دخى ضياعدن، محودن، فائدهسز قالماسندن و معنًا قوروماسندن قورتولمالرينى و ميوهدار باقى قالمالرينى او إنتسابِ ايمانى ايله بيلدم، حسّ ايتدم، قناعت گتيردم. كندى بقامڭ لذّتندن چوق زياده بر معنوى لذّت طويدم، تام حسّ ايتدم. چونكه ايمان ايتدم كه: باقئِ ذو الكمالڭ بقاسى و وارلغيله رسائل النور يالڭز إنسانلرڭ حافظهلرنده و قلبلرنده نقش اولمييور؛ بلكه حدسز ذىشعور مخلوقاتڭ و روحانيلرڭ بر مطالعهگاهلرى اولمقله برابر رضاءِ إلٰهىيه مظهر ايسه لوحِ محفوظده و ألواحِ محفوظهده إرتسام ايدهرك ثواب ميوهلريله تزيّن ايدر. و بِالخاصّه قرآنه منسوبيتى و قبولِ نبوى و إن شاء اللّٰه مرضئِ إلٰهى جهتيله بر آنده وجودى و نظرِ ربّانىيه مظهريتى، عموم أهلِ دنيانڭ تقديرندن داها زياده قيمتداردر بيلدم.
ايشته حياتمى و بقامى او رسائلڭ حقائقِ ايمانيهيى إثبات ايدن هر بر رسالهسنڭ بقاسنه، دوامنه، إفادهسنه، مقبوليتنه فدا ايتمگه هر وقت حاضر اولديغمى و سعادتمى اونلرڭ قرآنه خدمت ايتمهلرنده بيلدم. و او حالده بقاءِ إلٰهى ايله يوز درجه إنسانلرڭ تحسينلرندن داها زياده بر تقديره مظهريتلرينى او إنتسابِ ايمانى ايله آڭلادم. بتون قوّتمله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم.
هم او شعورِ ايمانى ايله أبدى بر بقا و دائمى بر حيات ويرن باقئِ ذو الجلالڭ بقاسنه و وجودينه ايمان و ايمانڭ أعمالِ صالحه گبى نتيجهلرى، بو فانى حياتڭ باقى ميوهلرى و أبدى بر بقانڭ وسيلهلرى اولديغنى بيلدم. ميوهدار بر آغاجه إنقلاب ايتمك ايچون قابوغنى ترك ايدن بر چكردك گبى، بن ده او باقى ميوهلرى ويرمك
— 148 —
ايچون بو بقاءِ دنيوينڭ قابوغنى بيراقمغه نفسمى قانديردم. نفسمله برابر "حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ، اونڭ بقاسى بزه يتر" ديدم.
هم شعورِ ايمانى و إنتسابِ عبوديت ايله طوپراق پردهسنڭ آرقهسى ايشيقلانمهسنى و آغير طبقهِٔ ترابيه دخى ئولولرڭ اوستندن قالقديغنى و قبر قپوسيله گيريلن ير آلتى دخى، عدمآلود قراڭلقلر اولماديغنى علم اليقين ايله بيلدم. بتون قوّتمله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم.
هم غايت قطعى بر صورتده حسّ ايتدم و او شعورِ ايمانى ايله حقّ اليقين بيلدم كه: فطرتمده چوق شدّتلى اولان عشقِ بقا باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه، وارلغنه ايكى جهتله باقاركن؛ أنانيتڭ پرده چكمهسيله، محبوبنى قاچيرمش، آيينهسنه پرستش ايتمش بر سرسمه دونمش گوردم. و او چوق درين و قوّتلى عشقِ بقا، بِالذّات و سببسز، فطرةً سَويلن و پرستش ايديلن كمالِ مطلق بر إسمنڭ گولگهسى واسطهسيله ماهيتمده حكم ايدوب او عشقِ بقايى ويرمش و محبّت ايچون هيچ بر علّت و هيچ بر غرضى و ذاتندن باشقه هيچ بر سبب إقتضا ايتمهين كمالِ ذاتى پرستشه كافى و وافى ايكن، سابقًا بيان ايتديگمز و هر بريسنه بر حيات و بر بقا دگل، بلكه ألدن گلسه بيڭلر حياتِ دنيويه و بقا فدا ايديلمگه لايق اولان مذكور باقى ميوهلرى دخى إحسان ايتمكله، او فطرى عشقى شدّتلنديرمش حسّ ايتدم. أليمدن گلسه ايدى بتون ذرّاتِ وجودمله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
دييهجكدم و او نيّتله ديدم. و بقاسنى آرايان و بقاىِ إلٰهىيى بولان او شعورِ ايمانى (كه بر قسم ميوهلرينه سابقًا "هم... هم... هم..."لر ايله إشارت ايتدم) بڭا اويله بر ذوق و شوق ويردى كه؛ بتون روحمله، بتون قوّتمله، أڭ درين قلبمده نفسمله برابر ديدم:
حَسْبِى مِنَ الْبَقَاءِ لَذَّةً وَ سَعَادَةً اِيمَانِى وَ شُعُورِى وَ اِذْعَانِى بِاَنَّهُ هُوَ اِلٰهِىَ الْبَاقِى حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
— 149 —
ايكنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
فطرتمدهكى حدسز عجزمله برابر، إختيارلق و غربت و كيمسهسزلك و تجريدم ايچنده؛ أهلِ دنيا دسيسهلريله، جاسوسلريله بڭا هجوم ايتدكلرى هنگامده قلبمده ديدم: "أللرى باغلى، ضعيف و خسته بر تك آدمه اوردولر تعرّض ايدييور. او بيچارهنڭ (يعنى بنم ايچون) بر نقطهِٔ إستناد يوق مى؟" دييه
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
آيتنه مراجعت ايتدم. بڭا بيلديردى كه؛ إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله، قديرِ مطلق اويله بر سلطانه إستناد ايدرسڭ كه؛ زمين يوزنده هر بهارده درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردولرينڭ بتون جهازاتلرينى كمالِ إنتظام ايله ويرمكله برابر، هر سنه أشجار و طيور دينيلن او ايكى معظّم اوردوسنڭ ألبسهلرينى تازهلنديرهرك يڭى لباسلر گيديرر، اوربالرينى و فورمالرينى دگيشديرر و طاووغڭ و قوشڭ فستانلرينى و چارشافلرينى تازهلنديرديگى گبى، طاغڭ لباسنى و صحرانڭ يوز اورتوسنى دگيشديرر. و باشده إنسان اولارق، حيواناتڭ معظّم اوردوسنڭ بتون أرزاقلرينى، دگل مدنى إنسانلرڭ صوڭ زمانده كشف ايتدكلرى أت و شكر و سائر طعاملرڭ خلاصهلرى گبى، بلكه يوز درجه او مدنى خلاصهلردن داها مكمّل و بتون طعاملرڭ هر نوعندن تخم و چكردك دينيلن رحمانى خلاصهلره قويوب؛ و او خلاصهلرى دخى، اونلرڭ پيشيرمهلرينه و إنبساطلرينه دائر قدرى تعريفهلرى ايچنه صاروب محافظه ايچون كوچوجك صندوقچهلره قويوب توديع ايدر. او صندوقجقلرڭ ايجادى "كاف نون" فابريقهسندن او قدر چابوق و قولاى و چوقلقلهدر كه، قرآن دير: "بر أمر ايله ياپيلير." هم او عموم خلاصهلر بر شهرى طولديرمديغى و بربرينه بڭزهدكلرى و عين مادّه اولدقلرى حالده، رزّاقِ كريم اونلردن بر ياز موسمنده پيشيرديگى غايت متنوّع و لذيذ طعاملر، زمينڭ بتون شهرلرينى بر جهتده طولديرهبيلير. ايشته سن، إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله بويله بر نقطهِٔ إستناد بولابيلديگڭدن حدسز بر قوّته و قدرته طايانهبيليرسڭ.
— 150 —
بن ده آيتدن بو درسمى آلدقجه اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدم كه، دگل شيمديكى دشمنلريمه بلكه دنيايه ميدان اوقوتديرهبيلير بر إقتدارِ ايمانى حسّ ايدهرك بتون روحم ايله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم. و حدسز فقرم و إحتياجم جهتنده دخى بر نقطهِٔ إستمداد ايچون ينه او آيته مراجعت ايتدم. بڭا ديدى كه: "سن مملوكيت و عبوديت إنتسابيله اويله بر مالكِ كريمه منسوب و إعاشه دفترنده مقيّدسڭ كه؛ هر بهار و يازده غيبدن و هيچدن اومولمديغى يردن و قورو بر طوپراقدن قالديرر، اينديرر طرزنده يوز دفعه زمين سفرهسنى آيرى آيرى يمكلريله تزيين ايدر، سرهر. گويا زمانڭ سنهلرى و هر سنهنڭ گونلرى، بربرى آرقهسندن گلن إحسان ميوهلرينه و رحمت طعاملرينه برر قاب و بر رزّاقِ رحيمڭ كلّى و جزئى إحسانات مرتبهلرينه برر مشهردرلر. ايشته سن بويله بر غنىِّ مطلقڭ عبديسڭ. عبديتڭه شعورڭ وارسه، سنڭ أليم فقرڭ لذيذ بر إشتها اولور." بن ده او درسمى آلدم. نفسمله برابر "أوت أوت، طوغريدر." دييوب متوكّلانه
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم.
اوچنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
بن او غربتلر و خستهلقلر و مظلوميتلرڭ تضييقيله دنيادن علاقهمى كسيلمش بولارق، أبدى بر دنياده و باقى بر مملكتده دائمى بر سعادته نامزد اولديغمى ايمان تلقين ايتديگى هنگامده "اوف! اوف!"دن واز گچدم، "اوخ! اوخ!" ديدم. فقط بو غايهِٔ خيال و هدفِ روح و نتيجهِٔ فطرتڭ تحقّقى، آنجق و آنجق بتون مخلوقاتڭ بتون حركات و سكناتلرينى و أحوال و أعماللرينى، قَولًا و فعلًا بيلن و قيد ايدن و بو كوچوجك و عاجزِ مطلق اولان إنسانى كندينه دوست و مخاطب ايدن و بتون مخلوقات اوستنده بر مقام ويرن بر قديرِ مطلقڭ حدسز قدرتيله و إنسانه نهايتسز عنايت و أهمّيت ويرمسيله اولابيلير، دييه دوشونوب بو ايكى نقطهده؛ يعنى بويله بر قدرتڭ فعاليتى و ظاهرًا بو أهمّيتسز
— 151 —
إنسانڭ حقيقتلى أهمّيتى حقّنده ايمانڭ إنكشافنى و قلبڭ إطمئناننى ويرن بر ايضاح ايستدم. ينه او آيته مراجعت ايتدم؛ ديدى كه: " حَسْبُنَا دهكى نَا يه دقّت ايدوب، سنڭ ايله برابر لسانِ حال و لسانِ قال ايله كيملر حَسْبُنَا يى سويلهيورلر، ديڭله!" أمر ايتدى.
بردن باقدم كه، حدسز قوشلر و قوشجقلر و سينكلر و حسابسز حيوانلر و حيوانجقلر و نهايتسز نباتلر، يشيلجكلر و غايتسز آغاجلر و آغاججقلر دخى بنم گبى لسانِ حال ايله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ڭ معناسنى ياد ايدييورلر و ياده گتيرييورلر كه؛ بتون شرائطِ حياتيهلرينى تكفّل ايدن اويله بر وكيللرى وار كه، بربرينه بڭزهين و مادّهلرى بر اولان يمورطهلر و بربرينڭ مِثلى گبى قطرهلر و بربرينڭ عينى گبى حبّهلر و بربرينه مشابه چكردكلردن قوشلرڭ يوز بيڭ چشيدلرينى و حيوانلرڭ يوز بيڭ طرزلرينى، نباتاتڭ يوز بيڭ نوعنى، آغاجلرڭ يوز بيڭ صنفنى ياڭليشسز، نقصانسز، إلتباسسز، سوسلى، ميزانلى، إنتظاملى، بربرندن آيرى، فارقهلى بر صورتده گوزيمز اوڭنده، خصوصًا هر بهارده غايت چابوق، غايت قولاى، غايت گنيش بر دائرهده غايت چوقلقله خلق ايدر، ياپار. قدرتنڭ عظمت و حشمتى ايچنده، برابرلك و بڭزهيشلك و بربرى ايچنده و بر طرزده ياپيلمالرى، وحدتنى و أحديتنى بزه گوسترر و بويله حدسز معجزاتى إبراز ايدن بر فعلِ ربوبيته و بر تصرّفِ خلّاقيته مداخله و إشتراك ممكن اولماديغنى بيلديرر دييه بيلدم.
صوڭره حَسْبُنَا دهكى نَا ده بولونان "أنا"يه يعنى نفسمه باقدم، گوردم كه: حيوانات ايچنده بنى دخى منشأم اولان بر قطره صودن يارادان ياراتمش، معجزانه ياپمش، قولاغمى آچوب گوزيمى طاقمش، قفامه اويله بر دماغ، سينهمه اويله بر قلب، آغزيمه اويله بر ديل قويمش كه، او دماغ و قلب و ديلده رحمتڭ عموم خزينهلرنده إدّخار ايديلن بتون رحمانى هديهلرى، عطيّهلرى
— 152 —
طارتهجق، بيلهجك يوزر ميزانجقلرى، ئولچوجكلرى و أسماءِ حسنىنڭ نهايتسز جلوهلرينڭ دفينهلرينى آچاجق، آڭلايهجق بيڭلر آلَتلرى ياراتمش، ياپمش، يازمش؛ قوقولرڭ، طاتلرڭ، رنكلرڭ عددنجه تعريفهلرى او آلَتلره يارديمجى ويرمش.
هم كمالِ إنتظام ايله بو قدر حسّاس طويغولرى و حسّياتلرى و غايت منتظم بو معنوى لطيفهلرى و باطنى حاسّهلرى بو جسممده درج ايتمكله برابر، غايت صنعتلى بو جهازاتى و جوارحى و حياتِ انسانيهجه غايت لزوملى و مكمّل بو قدر أعضا و آلَتلرى بو وجودمده كمالِ حكمتله ياراتمش. تا كه، نعمتلرينڭ بتون نوعلرينى و عموم چشيدلرينى بڭا طاتديرسين و إحساس ايتسين و حدسز تجلّياتِ أسماسنڭ آيرى آيرى ظهورلرينى او طويغولر و حسّياتله و حسّاسيتله بڭا بيلديرسين، ذوق ايتديرسين و بو أهمّيتسز گورونن حقير و فقير وجوديمى (هر مؤمنڭ وجودى گبى) كائناته بر گوزل تقويم و روزنامه و عالمِ أكبره مختصر بر نسخهِٔ أنور و شو دنيايه بر مثالِ مصغّر و مصنوعاتنه بر معجزهِٔ أظهر و نعمتلرينڭ هر نوعنه طالب بر مشترى و مدار و ربوبيتنڭ قانونلرينه و إجراآت تللرينه سانترال گبى بر مظهر و حكمت و رحمت عطيّهلرينه و چيچكلرينه نمونه باغچهسى گبى بر ليسته، بر فهرسته و خطاباتِ سبحانيهسنه آڭلايشلى بر مخاطب ياراتمش اولمقله برابر، أڭ بيوك بر نعمت اولان وجودى، بو وجودمده بيوتمك و چوغالتمق ايچون حياتى ويردى. و او حيات ايله او نعمتِ وجودم عالمِ شهادت قدر إنبساط ايدهبيلييور.
هم إنسانيتى ويردى؛ او إنسانيت ايله او نعمتِ وجود معنوى و مادّى عالملرده إنكشاف ايدهرك إنسانه مخصوص طويغولرله او گنيش سفرهلردن إستفاده يولنى آچدى. هم إسلاميتى بڭا إحسان ايتدى. او إسلاميت ايله او نعمتِ وجود، عالمِ غيب و شهادت قدر گنيشلندى. هم ايمانِ تحقيقىيى إنعام ايتدى. او ايمان ايله او نعمتِ وجود، دنيا و آخرتى ايچنه آلدى. هم او ايمانده معرفت و محبّتنى ويردى.
— 153 —
او معرفت و محبّتله او نعمتِ وجود ايچنده دائرهِٔ ممكناتدن عالمِ وجوبه و دائرهِٔ أسماءِ إلٰهيهيه قدر حمد و ثنا ايله إستفاده ايچون أللرينى اوزاتهبيلير بر مرتبه إحسان ايتدى. هم خصوصى اولارق بر علمِ قرآنى و حكمتِ ايمانيه ويردى. و او إحسانى ايله چوق مخلوقات اوستنه بر تفوّق ويردى و سابق نقطهلر گبى چوق جهتلرله اويله بر جامعيت ويرمش كه، أحديتنه و صمديتنه تام بر آيينه و كلّى و قدسى ربوبيتنه گنيش و كلّى بر عبوديت ايله مقابله ايدهبيلن بر إستعداد ويرمش.
و أنبيالرله إنسانلره گوندرديگى بتون مقدّس كتابلرڭ و صحفلرڭ و فرمانلرڭ إجماعيله و بتون أنبيا و أوليا و أصفيانڭ إتّفاقيله، بو بندهكى بولونان أمانتى و هديهسى و عطيّهسى اولان وجوديمى و حياتمى و نفسمى (آيتِ قرآنيهنڭ نصّى ايله) بندن صاتون آلييور. تا كه، أليمده فائدهسز ضايع اولماسين و إعاده ايتمك اوزره محافظه ايدوب صاتمق بهاسنه سعادتِ أبديهيى و جنّتى ويرهجگنى قطعى بر صورتده چوق تكرار ايله وعد و عهد ايتديگنى علم اليقين و تام ايمان ايله آڭلادم.
و بويله حدسز حيوانات و نباتاتڭ يوز بيڭلر نوعلرينڭ و چشيدلرينڭ صورتلرينى "فتّاح" إسميله محدود و متشابه قطرهلردن و حبّهلردن غايت قولاى و چابوق و مكمّل آچان و إنسانه سابقًا بيان ايتديگمز گبى حيرت ويريجى بو قدر أهمّيت ويرن و ربوبيتڭ أهمّيتلى ايشلرينه مدار ياپان بر ذاتِ ذو الجلال والإكرام اولان ربّم وار اولديغنى و گلهجك بهارڭ ايجادى گبى قولاى و قطعى و محقّق بر صورتده حشرى ايجاد و جنّتى إحسان و سعادتِ أبديهيى خلق ايدهجگنى بو آيتِ حسبيهدن درس آلدم. أليمدن گلسه ايدى بِالفعل و گلمديگى ايچون بِالنيّت، بِالتصوّر، بِالخيال بتون مخلوقات ديللريله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم و أبد الآبدين دائما تكرار ايتمك ايستهيورم.
— 154 —
دردنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
بر وقت إختيارلق، غربت، خستهلق، مغلوبيت گبى وجوديمى صارصان عارضهلر بر غفلت زمانمه راست گلوب (شدّتلى علاقهدار و مفتون اولديغم وجودم، بلكه مخلوقاتڭ وجودلرى عدمه گيدييور دييه) أليم بر أنديشه ويرركن ينه آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "معنامه دقّت ايت و ايمان دوربينيله باق!" بن ده باقدم و ايمان گوزيله گوردم كه: بو ذرّهجك وجودم حدسز بر وجودڭ آيينهسى و نهايتسز بر إنبساط ايله حدسز وجودلرى قزانماسنه بر وسيله و كندندن داها قيمتدار باقى، متعدّد وجودلرى ميوه ويرن بر كلمهِٔ حكمت حكمنده بولونديغنى و منسوبيت جهتيله بر آن ياشامسى أبدى بر وجود قدر قيمتدار اولديغنى علم اليقين ايله بيلدم. چونكه شعورِ ايمان ايله بو وجودم واجب الوجودڭ أثرى و صنعتى و جلوهسى اولديغنى آڭلامقله، وحشى أوهامڭ حدسز قراڭلقلرندن و حدسز مفارقت و فراقلرڭ ألملرندن قورتولوب موجوداته، خصوصًا ذىحياتلره تعلّق ايدن أفعالده، أسماءِ إلٰهيه عددنجه اخوّت رابطهلريله مناسبت پيدا ايتديگم بتون سَوْديگم موجوداته موقّت بر فراق ايچنده دائمى بر وصال وار اولديغنى بيلدم. معلومدر كه، قريهلرى و شهرلرى و مملكتلرى ويا طابورلرى و قوماندانلرى و استادلرى گبى رابطهلرى بر اولان آدملر سَويملى بر اخوّت و دوستانه بر آرقداشلق حسّ ايدرلر. و بو گبى رابطهلردن محروم اولانلر دائمى، أليم قراڭلقلر ايچنده عذاب چكييورلر. هم بر آغاجڭ ميوهلرى، شعورلرى اولسه، بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ بدلى و مصاحبى و ناظرى اولدقلرينى حسّ ايدرلر. أگر آغاج اولمازسه ويا اوندن قوپاريلسه، هر برى او ميوهلر عددنجه فراقلرى حسّ ايدهجك.
ايشته ايمان ايله و ايماندهكى إنتساب ايله، هر مؤمن گبى، بو وجودم دخى حدسز وجودلرڭ فراقسز أنوارينى قزانير؛ كنديسى گيتسه ده، اونلر آرقهده قالديغندن كنديسى قالمش گبى ممنون اولور. بونڭله برابر (يگرمى دردنجى مكتوبده تفصيلًا
— 155 —
قطعى إثبات ايديلديگى گبى) هر ذىحياتڭ، خصوصًا ذىروحڭ وجودى بر كلمه گبيدر. سويلهنير و يازيلير، صوڭره غائب اولور. فقط كندى وجودينه بدل ايكنجى درجهده وجودلرى صاييلان هم معناسى، هم هويتِ مثاليهسى و صورتى، هم نتيجهلرى، هم مبارك ايسه ثوابى، هم حقيقتى گبى چوق وجودلرينى بيراقير، صوڭره پرده آلتنه گيرديگى گبى، عينًا اويله ده: بو وجودم و هر ذىحياتڭ وجودى، ظاهرى وجوددن گيتسه، ذىروح ايسه هم روحنى، هم معناسنى، هم حقيقتنى، هم مثالنى، هم ماهيتِ شخصيهسنڭ دنيوى نتيجهلرينى و اُخروى ثمرهلرينى، هم هويت و صورتنى حافظهلرده و ألواحِ محفوظهده و سرمدى منظرهلرڭ فيلم شريدلرنده و علمِ أزلينڭ مشهرلرنده و كندينى تمثيل ايدن و بقا ويرن فطرى تسبيحاتنى دفترِ أعمالنده و أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينه و مقتضياتلرينه فطرى مقابلهلرينى و وجودى آيينهدارلقلرينى دائرهِٔ أسماده و داها بونلر گبى ظاهرى وجودندن داها قيمتدار متعدّد معنوى وجودلرينى كندى يرنده بيراقير، صوڭره گيدر؛ علم اليقين صورتنده بيلدم.
ايشته ايمان و ايماندهكى شعور و إنتساب ايله بو مذكور باقى، معنوى وجودلره صاحب اولونهبيلير. ايمان اولمازسه، بتون او وجودلردن محروم اولمقله برابر ظاهرى وجودى دخى اونڭ حقّنده عدمه و هيچلگه گيدر گبى ضايع اولور.
بر زمان بهار چيچكلرينڭ چابوق محو اولمالرينه چوق يازيغم گلييوردى؛ حتّى او نازنينلره آجييوردم. بوراده بيان ايديلن حقيقتِ ايمانيه گوستردى كه، او چيچكلر عالمِ معناده چكردكلردر. سابقًا بيان ايتديگمز روحدن باشقه بتون او وجودلرى ميوه ويرن برر آغاج، برر سنبل حكمنده نورِ وجود نقطهسنده قزانجلرى بره يوزدر. ظاهرى وجودلرى محو اولماز، صاقلانير. هم باقى اولان حقيقتِ نوعيهسنڭ تازهلهنن صورتلريدر. گچن بهارده ياپراق، چيچك، ميوه گبى موجوداتى، بو
— 156 —
بهاردهكينڭ مِثليدرلر. فرق يالڭز إعتباريدر. او إعتبارى فرق دخى، بو حكمت كلمهلرينه و رحمت سوزلرينه و قدرت حرفلرينه آيرى آيرى، متعدّد معنالرى ويرديرمك ايچوندر بيلدم. يازيقلر يرنده "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" ديدم.
ايشته ايمانڭ شعوريله و ايمان رابطهسيله، أرض و سماوات صنعتكارينه إنتساب نقطهسنده گوكلرى ييلديزلرله، زمينى چيچكلر و گوزل مخلوقلرله ياپان، سوسلنديرن و بويله هر بر صنعتده يوزر معجزه گوسترن بر صنعتكارڭ أثرِ صنعتى و بويله حدسز خارقهلى بر اوستهنڭ ياپيليشى اولمق، نه قدر آنتيقه و قيمتدار و شعورى وارسه نه قدر إفتخار ايدر و شرفلهنير دييه اوزاقدن حسّ ايتدم. خصوصًا او نهايتسز معجزهكار اوسته، قوجه سماوات و أرضڭ بيوك كتابنى إنسان گبى كوچك بر نسخهده يازسه، بلكه إنسانى، او كتابه منتخب و مكمّل بر خلاصه ياپسه؛ او إنسان نه قدر بيوك بر شرف، بر كمال، بر قيمته مدار و ايمان ايله مظهر و شعور و إنتساب ايله او شرفه صاحب اولاجغنى بو آيتدن درس آلديغمدن، نيّت و تصوّر جهتنده بتون موجوداتڭ ديللريله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم.
بشنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
ينه بر وقت حياتم چوق آغير شرائط ايله صارصيلدى. نظرِ دقّتمى عمره و حياته چويردى؛ گوردم: عمرم قوشارق گيدييور؛ آخره ياقينلاشمش حياتم دخى تضييقات آلتنده سونمگه يوز طوتمش. حالبوكه "حىّ" إسمنه دائر رسالهده ايضاح ايديلن حياتڭ مهمّ وظيفهلرى و بيوك مزيتلرى و قيمتدار فائدهلرى، بويله چابوق سونمگه دگل، بلكه پك اوزون ياشامغه لايقدر دييه متألّمانه دوشوندم. ينه استادم اولان
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
آيتنه مراجعت ايتدم. ديدى: "سڭا حياتى ويرن ذاتِ حىّ قيّومه گوره حياته باق!" بن ده باقدم، گوردم كه: حياتمڭ بڭا باقماسى بر ايسه، ذاتِ حىّ و محيىيه باقماسى يوزدر. بڭا عائد نتيجهسى بر ايسه، خالقمه عائد بيڭدر. او جهت اوزون زمان،
— 157 —
بلكه زمان ايستهمز؛ بر آن ياشامسى يتر. بو حقيقت، رسالهِٔ نورڭ رسالهلرنده برهانلر ايله ايضاح ايديلديگندن بوراده درت مسئله ايچنده قيصه بر خلاصهسى بيان ايديلهجك.
برنجى مسئله:حياتڭ ماهيتى و حقيقتى حىّ قيّومه باقديغى جهتله باقدم، گوردم كه: ماهيتِ حياتم أسماءِ إلٰهيهنڭ دفينهلرينى آچان آناختارلرڭ مخزنى و نقشلرينڭ بر كوچك خريطهسى و جلوهلرينڭ بر فهرستهسى و كائناتڭ بيوك حقيقتلرينه اينجه بر مقياس و ميزان و حىّ قيّومڭ معنيدار و قيمتدار إسملرينى بيلن، بيلديرن، فهم ايدوب تفهيم ايدن يازيلمش بر كلمهِٔ حكمتدر آڭلادم. و حياتڭ بو طرزدهكى حقيقتى بيڭ درجه قيمت قزانييور و بر ساعت دوامى بر عمر قدر أهمّيت آلير. زمانى اولميان ذاتِ أزليهيه مناسبتى جهتنده اوزون و قيصهلغنه باقيلماز.
ايكنجى مسئله:حياتڭ حقيقى حقوقنه باقدم، گوردم كه: حياتم ربّانى بر مكتوبدر؛ قارداشلرم اولان ذىشعور مخلوقاته كندينى اوقوتديرر، يارادانى بيلديرر بر مطالعهگاهدر. هم خالقمڭ كمالاتنى تشهير ايدن بر إعلاننامهلكدر. هم حياتى يارادانڭ حيات ايله إحسان ايتديگى قيمتدار هديهلر و نشانلر ايله بيلهرك سوسلنوب هر گون تكرّر ايدن رسمِ كشادده مؤمنانه، شعوردارانه، شاكرانه، منّتدارانه پادشاهِ بىمثالنڭ نظرينه عرض ايتمكدر. هم حدسز ذىحياتلرڭ خالقلرينه واصفانه تحيّاتلرينى و شاكرانه تسبيحات هديهلرينى آڭلامق، مشاهده ايتمك و شهادتله إعلان ايتمكدر. هم لسانِ حال و لسانِ قال و لسانِ عبوديت ايله حىّ قيّومڭ محاسنِ ربوبيتنى إظهار ايتمكدر. ايشته بونلر گبى حياتڭ يوكسك حقوقلرى اوزون زمان ايستهمديگى گبى، حياتى بيڭ درجه إعلا ايدر و دنيوى اولان حقوقِ حياتيهدن يوز درجه داها قيمتداردر دييه علم اليقين ايله بيلدم و ديدم: سبحان اللّٰه! ايمان نه قدر قيمتدار و حياتداردر كه، هانگى شيئه گيرسه
— 158 —
جانلانديرر و بر شعلهسى بويله فانى حياتى، باقيانه حياتلانديرر، اوستندهكى فنايى سيلهر.
اوچنجى مسئله:حياتمڭ خالقمه باقان فطرى وظيفهلرينه و معنوى فائدهلرينه باقدم، گوردم كه: حياتم، حياتڭ خالقنه اوچ جهتله آيينهدارلق ايدييور:
برنجى وجه:حياتم، عجز و ضعفيله و فقر و إحتياجيله خالقِ حياتڭ قدرت و قوّتنه و غنا و رحمتنه آيينهدارلق ايدر. أوت ناصلكه آجلق درجهسيله يمگڭ لذّت درجهلرى و قراڭلغڭ مرتبهلريله ايشيق مرتبهلرى و صوغوغڭ مقياسيله حرارتڭ ميزان درجهلرى بيلينير؛ اويله ده حياتمدهكى حدسز عجز و فقر ايله برابر حدسز إحتياجلريمى إزاله و حدسز دشمنلريمى دفع ايتمك نقطهسنده خالقمڭ حدسز قدرت و رحمتنى بيلدم؛ سؤال و دعا و إلتجا و تذلّل و عبوديت وظيفهسنى آڭلادم و آلدم.
ايكنجى وجه:حياتمدهكى جزئى علم و إراده و سمع و بصر گبى معنالريله، خالقمڭ كلّى و إحاطهلى صفتلرينه و شئوناتنه آيينهدارلقدر. أوت بن كندى حياتمده و شعورلى فعللرمده بيلمك، ايشيتمك، گورمك، سويلهمك، ايستهمك گبى چوق معنالريله بيلدم كه؛ بو كائناتڭ شخصمدن بيوكلگى درجهسنده داها بيوك بر مقياسده خالقمڭ محيط علمنى، إرادهسنى، سمع و بصر و قدرت و حيات گبى أوصافنى و محبّت و غضب و شفقت گبى شئوناتنى آڭلادم؛ ايمان ايدهرك تصديق ايتدم و إعتراف ايدهرك بر معرفت يولنى داها بولدم.
اوچنجى وجه:حياتمده نقشلرى و جلوهلرى بولونان أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلقدر. أوت بن كندى حياتمه و جسممه باقدقجه، يوزر طرزده معجزانه أثرلر، نقشلر، صنعتلر گورمكله برابر چوق شفقتكارانه بسلنديگمى مشاهده ايتديگمدن، بنى يارادان و ياشاتان ذات، نه قدر فوق العاده سخاوتلى،
— 159 —
مرحمتلى، صنعتكار، لطفكار، نه درجه خارقه إقتدارلى، (تعبيرده خطا اولماسين) مهارتلى، هشيار، ايشگذار اولديغنى ايمان نوريله بيلدم، تسبيح و تقديس و حمد و شكر و تكبير و تعظيم و توحيد و تهليل گبى فطرت وظيفهلرى و خلقت غايهلرى و حيات نتيجهلرى نه اولديغنى بيلدم. و كائناتده أڭ قيمتدار مخلوق حيات اولديغنڭ سببنى و هر شى حياته مسخّر اولماسنڭ سرّينى و حياته قارشى هركسده فطرى بر إشتياق بولونديغنڭ حكمتنى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى علم اليقين ايله آڭلادم.
دردنجى مسئله:دنيادهكى بو حياتمڭ حقيقى لذّتى و سعادتى نهدر دييه ينه بو
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
آيتنه باقدم، گوردم كه: بو حياتمڭ أڭ صاف لذّتى و أڭ خالص سعادتى ايماندهدر. يعنى، بنى يارادان و ياشاتان بر ربِّ رحيمڭ مخلوقى و مصنوعى و مملوكى و تربيهگردهسى و نظرى آلتنده اولماسنه و اوڭا هر وقت محتاج بولونماسنه و او ايسه هم ربّم، هم إلٰهم، هم بڭا قارشى غايت مرحمتلى و شفقتلى بولونديغنه قطعى ايمانم اويله كافى و وافى و ألمسز و دائمى بر لذّت و سعادتدر كه، تعريف ايديلمز. و "اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ" نه قدر يرندهدر دييه آيتدن فهم ايتدم.
ايشته حياتڭ حقيقتنه و حقوقنه و وظيفهلرينه و معنوى لذّتنه عائد اولان بو درت مسئله گوسترديلر كه؛ حيات، ذاتِ باقئِ حىّ قيّومه باقدقجه و ايمان دخى حياته حيات و روح اولدقجه، هم بقا بولور، هم باقى ميوهلر ويرر. هم اويله يوكسكلهنير كه، سرمديت جلوهسنى آلير؛ داها عمرڭ قيصه و اوزونلغنه باقماز دييه بو آيتدن درسمى آلدم و نيّت و تصوّر و خيالجه بتون حياتلرڭ و ذىحياتلرڭ نامنه
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدم.
— 160 —
آلتنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:
مفارقتِ عموميه هنگامى اولان خرابِ دنيادن خبر ويرن آخر زمان حادثاتى ايچنده مفارقتِ حصوصيهمى إخطار ايدن إختيارلق و آخر عمرمده بر حسّاسيتِ فوق العاده ايله فطرتمدهكى جمالپرستلك و گوزللك سوداسى و كمالاته مفتونيت حسلرى إنكشاف ايتدكلرى بر زمانده دائمى و تخريباتجى اولان زوال و فنا و متمادى و تفريق ايديجى اولان موت و عدم، دهشتلى بر صورتده بو گوزل دنيايى و بو گوزل مخلوقاتى خيرپالاديغنى، پارچه پارچه ايدوب گوزللكلرينى بوزديغنى فوق العاده بر شعور و تأثّرله گوردم. فطرتمدهكى عشقِ مجازى بو حاله قارشى شدّتلى غليان و عصيان ايتديگى زمانده بر مدارِ تسلّى بولمق ايچون ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "بنى اوقو و دقّتله معنامه باق!" بن ده، سورهِٔ نوردهكى آيتِ نورڭ رصدخانهسنه گيروب ايمانڭ دوربينيله آيتِ حسبيهنڭ أڭ اوزاق طبقهلرينه و شعورِ ايمانى خردهبينى ايله أڭ اينجه أسرارينه باقدم، گوردم:
ناصلكه آيينهلر، شيشهلر، شفّاف شيلر، حتّى قبارجقلر گونش ضياسنڭ گيزلى و چشيد چشيد جمالنى و او ضيانڭ ألوانِ سبعه دينيلن يدى رنگنڭ متنوّع گوزللكلرينى گوسترييورلر و تجدّد و تحرّكلريله و آيرى آيرى قابليتلريله و إنكساراتلريله او جمالى و او گوزللكلرى تازهلنديرييورلر و إنكساراتلريله گونشڭ و ضياسنڭ و ألوانِ سبعهسنڭ گيزلى گوزللكلرينى إظهار ايدييورلر. عينًا اويله ده: شمسِ أزل و أبد اولان جميلِ ذو الجلالڭ جمالِ قدسيسنه و نهايتسز گوزل اولان أسماءِ حسنىسنڭ سرمدى گوزللكلرينه آيينهدارلق ايدوب جلوهلرينى تازهلنديرمك ايچون بو گوزل مصنوعلر، بو طاتلى مخلوقلر و بو جماللى موجودات هيچ طورميهرق گلوب گيدييورلر. كنديلرنده گورونن گوزللكلر و جماللر، كنديلرينڭ مالى اولماديغنى، بلكه تظاهر ايتمك ايستهين سرمدى و مقدّس بر جمالڭ و دائمى تجلّى ايدن و گورونمك ايستهين مجرّد و منزّه بر حُسنڭ إشارتلرى و علامتلرى و
— 161 —
لمعهلرى و جلوهلرى اولديغى، پك چوق قوّتلى دليللرى ايله رسالهِٔ نورده تفصيلًا ايضاح ايديلمش. بوراده او برهانلردن اوچ دانهسنه قيصهجه إشارت ايديلهجك:
برنجى برهان:ناصلكه ايشلنمش بر أثرڭ گوزللگى ايشلمهسنڭ گوزللگنه و ايشلهمك گوزللگى اوستهلغڭ او صنعتدن گلن عنواننڭ گوزللگنه و اوستهدهكى صنعتكارلق عنواننڭ گوزللگى او صنعتكارڭ او صنعته عائد صفتنڭ گوزللگنه و صفتنڭ گوزللگى قابليت و إستعدادينڭ گوزللگنه و قابليتنڭ گوزللگى ذاتنڭ و حقيقتنڭ گوزللگنه درجهِٔ بداهتده غايت قطعى بر صورتده دلالت ايتديگى گبى، عينًا اويله ده: بو كائناتڭ باشدن باشه بتون گوزل مخلوقلرنده و ياپيليشلرى گوزل عموم مصنوعلرندهكى حسن و جمال دخى صنعتكارِ ذو الجلالدهكى فعللرينڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و أفعالندهكى حسن و جمال ايسه، او فعللره باقان عنوانلرڭ، يعنى إسملرڭ حسن و جمالنه شبههسز دلالت و إسملرڭ حسن و جمالى ايسه، إسملرڭ منشئى اولان قدسى صفتلرڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و صفتلرڭ حسن و جمالى ايسه، صفتلرڭ مبدئى اولان شئوناتِ ذاتيهنڭ حسن و جمالنه قطعى شهادت و شئوناتِ ذاتيهنڭ حسن و جمالى ايسه، فاعل و مسمّا و موصوف اولان ذاتنڭ حسن و جمالنه و ماهيتنڭ قدسى كمالنه و حقيقتنڭ مقدّس گوزللگنه بداهت درجهده قطعى بر صورتده شهادت ايدر. ديمك صانعِ ذو الجمالڭ كندى ذاتِ أقدسنه لايق اويله حدسز بر حسن و جمالى وار كه، بر گولگهسى بتون موجوداتى باشدن باشه گوزللشديرمش و اويله منزّه و مقدّس بر گوزللگى وار كه، بر جلوهسى كائناتى سربسر گوزللشديرمش و بتون دائرهِٔ ممكناتى حسن و جمال لمعهلريله تزيين ايدوب ايشيقلانديرمش.
أوت ايشلنمش بر أثر فعلسز اولماديغى گبى، فعل دخى فاعلسز اولاماز. و إسملر مسمّاسز اولماسى محال اولديغى گبى، صفتلر دخى موصوفسز ممكن دگلدر.
— 162 —
مادام بر صنعتڭ و أثرڭ وجودى، بداهتله او أثرى ايشلهيهنڭ فعلنه دلالت و او فعلڭ وجودى، فاعلنڭ و عنواننڭ و أثرى إنتاج ايدن صفتڭ و إسمنڭ وجودلرينه دلالت ايدر. ألبته بر أثرڭ كمالى و جمالى دخى فعلڭ كندينه مخصوص كمال و جمالنه، او ده إسمڭ كندينه مناسب موافق گوزللگنه، او دخى ذاتڭ و حقيقتڭ (فقط ذاته و حقيقته لايق و موافق) كمالنه و جمالنه علم اليقين ايله و بداهتله دلالت ايدر.
عينًا اويله ده: بو أثرلر پردهسى آلتندهكى فعاليتِ دائمه فاعلسز اولماسى محال اولديغى گبى، بو مصنوعات اوستنده جلوهلرى و نقشلرى گوز ايله گورونن إسملر دخى مسمّاسز هيچ بر جهتله ممكن اولماديغى و مشاهده درجهسنده حسّ ايديلن قدرت، إراده گبى صفتلر دخى موصوفسز اولماسى محال اولديغندن، شو كائناتده بتون أثرلر، مخلوقلر، مصنوعلر حدسز وجودلريله، خالق و صانع و فاعللرينڭ وجودِ أفعالنه و أسماسنڭ وجودينه و أوصافنڭ وجودينه و شئوناتِ ذاتيهسنڭ وجودينه و ذاتِ أقدسنڭ وجوبِ وجودينه قطعى بر صورتده دلالت ايتدكلرى گبى، او مصنوعاتڭ عمومنده گورونن مختلف كمالات و آيرى آيرى جماللر و چشيد چشيد گوزللكلر، صانعِ ذو الجلالده اولان فعللرڭ و إسملرڭ و صفتلرڭ و شأنلرڭ و ذاتنڭ كنديلرينه مخصوص مناسب و لايق و واجبيتنه و قدسيتنه موافق اولارق حدسز كمالاتلرينه و نهايتسز جماللرينه و آيرى آيرى و عموم كائناتڭ فوقنده گوزللكلرينه غايت صريح شهادت و غايت قطعى دلالت ايدرلر.
ايكنجى برهانڭ بش نقطهسى وار:
برنجى نقطه:مشربلرنده، مسلكلرنده بربرندن آيرى و اوزاق اولان بتون أهلِ حقيقتڭ رئيسلرى، ذوق و كشفه إستناد ايدهرك إجماع ايله، إتّفاق ايله ايمان ايدوب حكم ايدييورلر كه؛ بتون موجوداتدهكى حسن و جمال، بر ذاتِ واجب الوجودده
— 163 —
بولونان مقدّس حسن و جمالڭ گولگهسى و لمعاتى و پردهلرڭ آرقهسنده جلوهسيدر.
ايكنجى نقطه:بتون گوزل مخلوقلر، قافله قافله آرقهسنده طورميهرق گلوب گيدييورلر، فنايه گيروب غائب اولويورلر. فقط او آيينهلر اوستنده كندينى گوسترن و جلوهلهنن يوكسك و تبدّل ايتمز بر گوزللك، تجلّيسنده دوام ايتديگندن قطعى بر صورتده گوسترر كه، او گوزللكلر او گوزللرڭ مالى و او آيينهلرڭ جمالى دگلدر. بلكه گونشڭ جمالِ شعاعاتى جريان ايدن صويڭ اوزرندهكى قبارجقلرده گورونديگى گبى، سرمدى بر جمالڭ ايشيقلريدرلر.
اوچنجى نقطه:نورڭ گلمهسى ألبته نورانيدن و وجود ويرمهسى هر حالده موجوددن و إحسان ايسه غنادن و سخاوت ايسه ثروتدن و تعليم علمدن گلمهسى بديهى اولديغى گبى، حُسن ويرمك دخى حَسَندن و گوزللشديرمك گوزلدن و جمال ويرمك جميلدن اولابيلير، باشقه اولاماز. ايشته بو حقيقته بناءً ايمان ايدرز كه: بو كائناتدهكى گورونن بتون گوزللكلر اويله بر گوزلدن گلييور كه؛ بو متماديًا دگيشن و تازهلهنن كائنات، بتون موجوداتيله آيينهدارلق ديللريله، او گوزلڭ جمالنى توصيف و تعريف ايدر.
دردنجى نقطه:ناصلكه جسد روحه طايانير، آياقده طورور، حياتلانير و لفظ معنايه باقار، اوڭا گوره نورلانير و صورت حقيقته إستناد ايدر، اوندن قيمت آلير. عينًا اويله ده؛ بو مادّى و جسمانى اولان عالمِ شهادت دخى بر جسددر، بر لفظدر، بر صورتدر؛ عالمِ غيبڭ پردهسى آرقهسندهكى أسماءِ إلٰهيهيه طايانير، حياتلانير، إستناد ايدر، جان آلير، اوڭا باقار، گوزللشير. بتون مادّى گوزللكلر، كندى حقيقتلرينڭ و معنالرينڭ معنوى گوزللكلرندن ايلرى گلييور. و حقيقتلرى
— 164 —
ايسه، أسماءِ إلٰهيهدن فيض آليرلر و اونلرڭ بر نوع گولگهلريدر. و بو حقيقت، رسالهِٔ نورده قطعى إثبات ايديلمشدر.
ديمك بو كائناتده بولونان بتون گوزللكلرڭ أنواعى و چشيدلرى، عالمِ غيب آرقهسنده تجلّى ايدن و قصوردن مقدّس، مادّهدن مجرّد بر جمالڭ أسماء واسطهسيله جلوهلرى و إشارتلرى و أماراتلريدر. فقط ناصلكه واجب الوجودڭ ذاتِ أقدسى، باشقهلره هيچ بر جهتده بڭزهمز و صفتلرى ممكناتڭ صفتلرندن حدسز درجه يوكسكدر. اويله ده، اونڭ قدسى جمالى، ممكناتڭ و مخلوقاتڭ حُسنلرينه بڭزهمز، حدسز درجهده داها عاليدر.
أوت قوجه جنّت بتون حسن و جماليله بر جلوهسى بولونان و بر ساعت مشاهدهسى أهلِ جنّته، جنّتى اونوتديران بر جمالِ سرمدى، ألبته نهايتى و شبيهى و نظيرى و مِثلى اولاماز.
معلومدر كه؛ هر شيئڭ حسنى، كندينه گورهدر، هم بيڭلر طرزده بولونور و نوعلرڭ إختلافى گبى گوزللكلرى ده آيرى آيريدر. مثلا؛ گوز ايله حسّ ايديلن بر گوزللك، قولاق ايله حسّ ايديلن بر حُسن بر اولمامسى و عقل ايله فهم ايديلن بر حسنِ عقلى، آغز ايله ذوق ايديلن بر حسنِ طعام بر اولماديغى گبى.. قلب، روح وسائر ظاهرى و باطنى طويغولرڭ إستحسان ايتدكلرى و گوزل حسّ ايتدكلرى گوزللكلر، اونلرڭ إختلافى گبى مختلفدر. مثلا: ايمانڭ گوزللگى و حقيقتڭ گوزللگى و نورڭ حسنى و چيچگڭ حسنى و روحڭ جمالى و صورتڭ جمالى و شفقتڭ گوزللگى و عدالتڭ گوزللگى و مرحمتڭ حسنى و حكمتڭ حسنى آيرى آيرى اولدقلرى گبى، جميلِ ذو الجلالڭ نهايت درجهده گوزل اولان أسماءِ حسنىسنڭ گوزللكلرى دخى آيرى آيرى اولديغندن، موجوداتده بولونان حُسنلر آيرى آيرى دوشمش.
— 165 —
أگر جميلِ ذو الجلالڭ أسماسندهكى حُسنلرڭ موجودات آيينهلرنده بر جلوهسنى مشاهده ايتمك ايسترسهڭ، زمينڭ يوزينى بر كوچك باغچه گبى تماشا ايدهجك بر گنيش، خيالى گوز ايله باق و هم بيل كه: رحمانيت، رحيميت، حكيميت، عادليت گبى تعبيرلر، جنابِ حقّڭ هم إسم، هم فعل، هم صفت، هم شأنلرينه إشارت ايدرلر.
ايشته باشده إنسان اولارق بتون حيواناتڭ منتظمًا بر پردهِٔ غيبدن گلن أرزاقلرينه باق، رحمانيتِ إلٰهيهنڭ جمالنى گور.
هم بتون ياورولرڭ معجزانه إعاشهلرينه و باشلرى اوستنده و آننهلرينڭ سينهلرنده آصيلمش طاتلى، صافى، آبِ كوثر گبى ايكى طولومبهجق سوته تماشا أيله، رحيميتِ ربّانيهنڭ جاذبهدار جمالنى گور.
هم بتون كائناتى أنواعيله برابر بر كتابِ كبيرِ حكمت و اويله بر كتاب كه؛ هر حرفى يوز كلمه، هر كلمهسى يوزر سطر، هر سطرى بيڭ باب، هر بابى بيڭلر كوچك كتاب حكمنه گتيرن حكيميتِ إلٰهيهنڭ جمالِ بىمثالنه باق، گور.
هم كائناتى بتون موجوداتيله ميزانى آلتنه آلان و بتون أجرامِ علويه و سفليهنڭ موازنهلرينى إدامه ايتديرن و گوزللگڭ أڭ مهمّ بر أساسى اولان تناسبى ويرن و هر شيئه أڭ گوزل وضعيتى ويرديرن و هر ذىحياته حقِّ حياتى ويروب إحقاقِ حق ايدن و متجاوزلرى طورديران و جزالانديران بر عادليتڭ حشمتلى گوزللگنه باق گور.
هم إنسانڭ گچمش تاريخچهِٔ حياتنى، بغداى دانهسى كوچكلگندهكى قوّهِٔ حافظهسنده و هر نبات و آغاجڭ گلهجك تاريخچهِٔ حياتِ ثانيهسنى چكردگنده يازماسنه و هر ذىحياتڭ محافظهسنه لزومى بولونان آلات و جهازاته، مثلا آرينڭ
— 166 —
قنادجقلرينه و زهرلى ايگنهسنه و تيكنلى چيچكلرڭ سونگوجكلرينه و چكردكلرڭ سرت قابوقلرينه باق و حفيظيت و حافظيتِ ربّانيهنڭ لطافتلى جمالنى گور.
هم زمين سفرهسنده كريمِ مطلق اولان رحمٰنِ رحيمڭ مسافرلرينه، رحمت طرفندن إحضار ايديلن حدسز طعاملرڭ آيرى آيرى و گوزل قوقولرينه و مختلف، سوسلى رنكلرينه و متنوّع، خوش طاتلرينه و هر ذىحياتڭ ذوق و صفاسنه يارديم ايدن جهازلره باق، إكرام و كريميتِ ربّانيهنڭ غايت شيرين جمالنى و غايت طاتلى گوزللگنى گور.
هم فتّاح و مصوّر إسملرينڭ تجلّيلريله باشده إنسان اولارق بتون حيواناتڭ، صو قطرهلرندن آچيلان پك چوق معنيدار صورتلرينه و بهار چيچكلرينڭ حبّه و ذرّهجكلرندن آچديريلان چوق جاذبهدار سيمالرينه باق، فتّاحيت و مصوّريتِ إلٰهيهنڭ معجزاتلى جمالنى گور.
ايشته بو مذكور مثاللره قياسًا أسماءِ حسنىنڭ هر بريسنڭ كندينه مخصوص اويله قدسى بر جمالى وار كه؛ بر تك جلوهسى، قوجه بر عالمى و حدسز بر نوعى گوزللشديرييور. بر تك چيچكده بر إسمڭ جلوهِٔ جمالنى گورديگڭ گبى، بهار دخى بر چيچكدر و جنّت دخى گورولمهدك بر چيچكدر. بهارڭ تمامنه باقهبيليرسهڭ و جنّتى ايمان گوزيله گورهبيليرسهڭ باق گور. جمالِ سرمدينڭ درجهِٔ حشمتنى آڭلا. او گوزللگه قارشى ايمان گوزللگيله و عبوديت جمالى ايله مقابله ايتسهڭ، چوق گوزل بر مخلوق اولورسڭ. أگر ضلالتڭ حدسز چركينلگيله و عصيانڭ منفور قبحيله مقابله ايدوب قارشيلاسهڭ، أڭ چركين بر مخلوق اولمقله برابر، بتون گوزل موجوداتڭ معنًا منفورلرى اولورسڭ.
— 167 —
بشنجى نقطه:ناصلكه يوزر هنر و صنعت و كمال و جماللرى بولونان بر ذات؛ هر بر هنر كندينى تشهير ايتمك و هر بر گوزل صنعت كندينى تقدير ايتديرمك و هر بر كمال كندينى إظهار ايتمك و هر بر جمال كندينى گوسترمك ايستهمسى قاعدهسنجه او ذات دخى بتون هنرلرينى و صنعتلرينى و كمالاتنى و گيزلى گوزللكلرينى تعريف ايدهجك، تشهير ايدهجك، گوسترهجك اولان بر خارقه سرايى ياپمش. هر كيم او معجزهلى سرايى تماشا ايتسه، بردن اوستهسنڭ و صاحبنڭ هنرلرينه و محاسننه و كمالاتنه إنتقال ايدر و گوزيله گورور گبى اينانير، تصديق ايدر و دير كه: "هر جهتله گوزل و هنرلى اولميان بر ذات، بويله هر جهتله گوزل بر أثرڭ مصدرى، موجدى و تقليدسز مخترعى اولاماز. بلكه اونڭ معنوى حُسنلرى و كماللرى بو سراى ايله تجسّم ايتمش گبيدر." حكم ايدر. عينًا اويله ده، بو كائنات دينيلن مشهرِ عجائب و سراىِ محتشمڭ حُسنلرينى گورن و عقلى چوروك و قلبى بوزوق اولميان ألبته إنتقال ايدهجك كه؛ بو سراى بر آيينهدر، باشقهسنڭ جمالنى و كمالنى گوسترمك ايچون بويله سوسلنمش. أوت مادام بو سراىِ عالمڭ باشقه أمثالى يوق كه گوزللكلرى اوندن إقتباس ايدوب تقليد ايديلسين. ألبته و هر حالده بونڭ اوستهسى كندى ذاتنده و أسماسنده كندينه لايق گوزللكلرى وار كه، كائنات اوندن إقتباس ايدييور و اوڭا گوره ياپيلمش و اونلرى إفاده ايتمك ايچون بر كتاب گبى يازيلمش.
اوچنجى برهانڭ اوچ نكتهسى وار:
برنجى نكته:اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنده غايت گوزل بر تفصيل و قوّتلى حجّتلرله بيان ايديلن بر حقيقتدر. تفصيلنى اوڭا حواله ايدهرك بوراده قيصه بر إشارتله اوڭا باقهجغز؛ شويله كه:
— 168 —
بو مصنوعاته، خصوصًا حيوانات و نباتاته باقييورز، گورويورز كه: قصد و إرادهيى گوسترن و علم و حكمتى بيلديرن دائمى بر تزيين، بر سوسلهمك و تصادفه حملى إمكانسز بر تنظيم، بر گوزللشديرمك حكم ايدييور. هم كندى صنعتنى بگنديرمك و نظرِ دقّتى جلب ايتمك و مصنوعنى و سيرجيلرينى ممنون ايتمك ايچون هر شيده اويله بر نازك صنعت و اينجه حكمت و عالى زينت و شفقتلى بر ترتيب و طاتلى وضعيت گورونويور؛ بداهت درجهسنده آڭلاشيلير كه، كندينى ذىشعورلره بيلديرمك و طانيتديرمق ايستهين پردهِٔ غيب آرقهسنده اويله بر صنعتكار وار كه، هر بر صنعتيله چوق هنرلرينى و كمالاتنى تشهير ايله كندينى سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك ايستر. هم ذىشعور مخلوقلرى منّتدار و مسرور و كندينه دوست ايتمك ايچون تصادفه حوالهسى إمكان خارجنده و اومولمديغى يردن لذيذ نعمتلرڭ هر چشيدينى اونلره إحسان ايدييور. هم درين بر شفقتى و يوكسك بر مرحمتى إحساس ايدن معنوى و كريمانه بر معامله، بر معارفه و لسانِ حال ايله و دوستانه بر مكالمه و دعالرينه رحيمانه بر مقابله گورونويور. ديمك بو گونش گبى ظاهر اولان طانيتديرمق و سَوْديرمك كيفيتى آرقهسنده مشاهده ايديلن لذّتلنديرمك و نعمتلنديرمك إكرامى ايسه، غايت أساسلى بر إرادهِٔ شفقت و غايت قوّتلى بر آرزوىِ مرحمتدن ايلرى گلييور. و بويله قوّتلى بر إرادهِٔ شفقت و رحمت ايسه، هيچ بر جهتده إحتياجى اولميان بر مستغنئِ مطلقده بولونماسى ألبته و هر حالده كندينى آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايستهين و تظاهر ايتمك، ماهيتنڭ مقتضاسى و تبارز ايتمك، حقيقتنڭ شأنى بولونان نهايت كمالده بر جمالِ بىمثال و أزلى بر حسنِ لا يزالى و سرمدى بر گوزللك واردر كه؛ او جمال كندينى مختلف آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايچون مرحمت و شفقت صورتنه گيرمش، صوڭره ذىشعور آيينهلرنده إنعام و إحسان وضعيتنى آلمش، صوڭره تحبّب و تعرّف (يعنى كندينى
— 169 —
طانيتديرمق و بيلديرمك) كيفيتنى طاقمش، صوڭره مصنوعاتى زينتلنديرمك، گوزللشديرمك ايشيغنى ويرمش.
ايكنجى نكته:نوعِ إنسانده، خصوصًا يوكسك طبقهسنده، مسلكلرى آيرى آيرى حدسز ذاتلرده، غايت أساسلى بر صورتده بولونان شديد بر عشقِ لاهوتى و قوّتلى بر محبّتِ ربّانيه، بِالبداهه مِثلسز بر جماله إشارت، بلكه شهادت ايدر. أوت بويله بر عشق، اويله بر جماله باقار، إقتضا ايدر. و اويله بر محبّت، بويله بر حسن ايستر. بلكه بتون موجوداتده لسانِ حال و لسانِ قال ايله ايديلن عموم حمد و ثنالر، او أزلى حسنه باقييور، گيدييور. بلكه شمسِ تبريزى گبى بر قسم عاشقلرڭ نظرنده بتون كائناتده بولونان عموم إنجذابلر، جذبهلر، جاذبهلر، جاذبهدار حقيقتلر؛ أزلى و أبدى بر حقيقتِ جاذبهداره إشارتلردر. و أجرامى و موجوداتى مولوىمثال پروانه گبى رقص و سماعه قالديران جذبهدارانه حركات و دوران، او حقيقتِ جاذبهدارڭ جمالِ قدسيسنڭ حكمدارانه تظاهراتى قارشيسنده عاشقانه و وظيفهدارانه بر مقابلهدر.
اوچنجى نكته:بتون أهلِ تحقيقڭ إجماعيله وجود خيرِ محضدر، نوردر؛ عدم شرِّ محضدر، ظلمتدر. بتون خيرلر، اييلكلر، گوزللكلر، لذّتلر (تحليل نتيجهسنده) وجوددن نشئت ايتدكلرينى و بتون فنالقلر، شرلر، مصيبتلر، ألملر (حتّى معصيتلر) عدمه راجع اولديغنى أهلِ عقل و أهلِ قلبڭ بيوكلرى إتّفاق ايتمشلر.
أگر ديسهڭ:مادام بتون گوزللكلرڭ منبعى وجوددر، وجودده كفر و أنانيتِ نفسيه دخى وار؟
الجواب:كفر ايسه حقائقِ ايمانيهيى إنكار و نفى اولديغندن عدمدر. أنانيتڭ وجودى ايسه، حقسز تملّك و آيينهدارلغنى بيلمهمك و موهومى محقّق بيلمكدن ايلرى گلديگندن، وجود رنگنى و صورتنى آلمش بر عدمدر.
— 170 —
مادام بتون گوزللكلرڭ منبعى وجوددر و بتون چركينلكلرڭ معدنى عدمدر. ألبته وجودڭ أڭ قوّتليسى و أڭ يوكسگى و أڭ پارلاغى و عدمدن أڭ اوزاغى واجب بر وجود و أزلى و أبدى بر وارلق، أڭ قوّتلى و أڭ يوكسك و أڭ پارلاق و قصوردن أڭ اوزاق بر جمال ايستر، بلكه اويله بر جمالى إفاده ايدر، بلكه اويله بر جمال اولور. گونشه إحاطهلى بر ضيانڭ لزومى گبى، واجب الوجود دخى سرمدى بر جمال إستلزام ايدر، اونڭ ايله ايشيق ويرر.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭ سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
إخطار:آيتِ حسبيهِٔ نوريهنڭ مراتبندن طوقوز مرتبهسى يازيلهجقدى، فقط بعض أسبابه بناءً شيمديلك اوچ مرتبه تأخير ايديلدى.
تنبيه:رسالهِٔ نور، قرآنڭ و قرآندن چيقان برهانى بر تفسير اولديغندن، قرآنڭ نكتهلى، حكمتلى، لزوملى اوصانديرميان تكراراتى گبى اونڭ ده لزوملى، حكمتلى، بلكه ضرورى و مصلحتلى تكراراتى واردر. هم رسالهِٔ نور، ذوق و شوق ايله ديللرده اوصانديرميان، دائما تكرار ايديلن كلمهِٔ توحيدڭ دليللرى اولماسندن ضرورى تكراراتى قصور دگل؛ اوصانديرماز و اوصانديرماملى.
٭ ٭ ٭
— 171 —
اَلْبَابُ الْخَامِسُ
فِى مَرَاتِبِ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ وَ هُوَ خَمْسَةُ نُكْتَةٍ
اَلنُّكْتَةُ الْاُولٰى
هٰذَا الْكَلَامُ دَوَاءٌ مُجَرَّبٌ لِمَرَضِ الْعَجْزِ الْبَشَرِىِّ وَ سَقَمِ الْفَقْرِ الْاِنْسَانِىِّ (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ) اِذْ هُوَ الْمُوجِدُ الْمَوْجُودُ الْبَاقِى فَلَا بَأْسَ بِزَوَالِ الْمَوْجُودَاتِ لِدَوَامِ الْوُجُودِ الْمَحْبُوبِ بِبَقَاءِ مُوجِدِهِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ ٭ وَ هُوَ الصَّانِعُ الْفَاطِرُ الْبَاقِى فَلَا حُزْنَ عَلٰى زَوَالِ الْمَصْنُوعِ لِبَقَاءِ مَدَارِ الْمُحَبَّةِ فِى صَانِعِهِ ٭ وَ هُوَ الْمَلِكُ الْمَالِكُ الْبَاقِى فَلَا تَاَسُّفَ عَلٰى زَوَالِ الْمُلْكِ الْمُتَجَدِّدِ فِى زَوَالٍ وَ ذَهَابٍ ٭ وَ هُوَ الشَّاهِدُ الْعَالِمُ الْبَاقِى فَلَا تَحَسُّرَ عَلٰى غَيْبُوبَةِ الْمَحْبُوبَاتِ مِنَ الدُّنْيَا لِبَقَائِهَا فِى دَائِرَةِ عِلْمِ شَاهِدِهَا وَ فِى نَظَرِهِ ٭ وَهُوَ الصَّاحِبُ الْفَاطِرُ الْبَاقِى فَلَا كَدَرَ عَلٰى زَوَالِ الْمُسْتَحْسَنَاتِ لِدَوَامِ مَنْشَاِ مَحَاسِنِهَا فِى اَسْمَاءِ فَاطِرِهَا ٭ وَهُوَ الْوَارِثُ الْبَاعِثُ الْبَاقِى فَلَا تَلَهُّفَ عَلٰى فِرَاقِ الْاَحْبَابِ لِبَقَاءِ مَنْ يَرِثُهُمْ وَ يَبْعَثُهُمْ ٭ وَهُوَ الْجَمِيلُ الْجَلِيلُ الْبَاقِى فَلَا تَحَزُّنَ عَلٰى زَوَالِ الْجَمِيلَاتِ الَّتِى هِىَ مَرَايَا لِلْاَسْمَاءِ الْجَمِيلَاتِ لِبَقَاءِ الْاَسْمَاءِ بِجَمَالِهَا بَعْدَ زَوَالِ الْمَرَايَا ٭
— 172 —
وَهُوَ الْمَعْبُودُ الْمَحْبُوبُ الْبَاقِى فَلَا تَاَلُّمَ مِنْ زَوَالِ الْمَحْبُوبَاتِ الْمَجَازِيَّةِ لِبَقَاءِ الْمَحْبُوبِ الْحَقِيقِىِّ ٭ وَهُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ الْوَدُودُ الرَّؤُفُ الْبَاقِى فَلَا غَمَّ وَ لَا مَاْيُوسِيَّةَ وَ لَا اَهَمِّيَّةَ مِنْ زَوَالِ الْمُنْعِمِينَ الْمُشْفِقِينَ الظَّاهِرِينَ لِبَقَاءِ مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ وَ شَفْقَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ ٭ وَهُوَ الْجَمِيلُ اللَّطِيفُ الْعَطُوفُ الْبَاقِى فَلَا حِرْقَةَ وَ لَا عِبْرَةَ بِزَوَالِ اللَّطِيفَاتِ الْمُشْفِقَاتِ لِبَقَاءِ مَنْ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّهَا، وَ لَا يَقُومُ الْكُلُّ مَقَامَ تَجَلٍّ وَاحِدٍ مِنْ تَجَلِّيَاتِهِ، فَبَقَائُهُ بِهٰذِهِ الْاَوْصَافِ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّ مَا فَنٰى وَ زَالَ مِنْ اَنْوَاعِ مَحْبُوبَاتِ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الدُّنْيَا (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ)
نَعَمْ حَسْبِى مِنْ بَقَاءِ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا بَقَاءُ مَالِكِهَا وَ صَانِعِهَا وَ فَاطِرِهَا ٭
اَلنُّكْتَةُ الثَّانِيَةُ
حَسْبِى مِنَ الْبَقَاءِ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ اِلٰهِىَ الْبَاقِى وَخَالِقِىَ الْبَاقِى وَ مُوجِدِىَ الْبَاقِى وَ فَاطِرِىَ الْبَاقِى وَ مَالِكِىَ الْبَاقِى وَ شَاهِدِىَ الْبَاقِى وَ مَعْبُودِىَ الْبَاقِى وَ بَاعِثِىَ الْبَاقِى ٭ فَلَا بَاْسَ وَ لَا حُزْنَ وَ لَا تَاَسُّفَ وَ لَا تَحَسُّرَ عَلٰى زَوَالِ وُجُودِى لِبَقَاءِ مُوجِدِى، وَ اِيجَادِهِ بِاَسْمَائِهِ ٭ وَ مَا فِى شَخْصِى مِنْ صِفَةٍ اِلَّا وَ هِىَ مِنْ شُعَاعِ اِسْمٍ مِنْ اَسْمَائِهِ الْبَاقِيَةِ؛ فَزَوَالُ تِلْكَ الصِّفَةِ وَ فَنَائُهَا لَيْسَ اِعْدَامًا لَهَا، لِاَنَّهَا مَوْجُودٌ فِى دَائِرَةِ الْعِلْمِ وَ بَاقٍ وَ مَشْهُودٌ لِخَالِقِهَا ٭
— 173 —
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْبَقَاءِ وَ لَذَّتِهِ عِلْمِى وَ اِذْعَانِى وَ شُعُورِى وَ اِيمَانِى بِاَنَّهُ اِلٰهِىَ الْبَاقِى الْمُتَمَثِّلُ شُعَاعُ اِسْمِهِ الْبَاقِى فِى مِرْاٰةِ مَاهِيَّتِى؛ وَ مَا حَقِيقَةُ مَاهِيَّتِى اِلَّا ظِلٌّ لِذٰلِكَ الْاِسْمِ ٭ فَبِسِرِّ تَمَثُّلِهِ فِى مِرْاٰةِ حَقِيقَتِى صَارَتْ نَفْسُ حَقِيقَتِى مَحْبُوبَةً، لَا لِذَاتِهَا بَلْ بِسِرِّ مَا فِيهَا. وَ بَقَاءُ مَا تَمَثَّلَ فِيهَا نَوْعُ بَقَاءٍ لَهَا ٭
اَلنُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
اِذْ هُوَ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَاتُ اِلَّا مَظَاهِرُ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اِيجَادِهِ وَ وُجُودِهِ؛ بِهِ وَ بِالْاِنْتِسَابِ اِلَيْهِ وَ بِمَعْرِفَتِهِ اَنْوَارُ الْوُجُودِ بِلَا حَدٍّ ٭ وَ بِدُونِهِ ظُلُمَاتُ الْعَدَمَاتِ وَ اٰلَامُ الْفِرَاقَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَاتِ ٭ وَ مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَةُ اِلَّا وَ هِىَ مَرَايَا وَ هِىَ مُتَجَدِّدَةٌ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ فِى فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ بَقَائِهَا بِسِتَّةِ وُجُوهٍ ٭
َالْاَوَّلُ: بَقَاءُ مَعَانِيهَا الْجَمِيلَةِ وَ هُوِيَّاتِهَا الْمِثَالِيَّةِ ٭
وَ الثَّانِى: بَقَاءُ صُوَرِهَا فِى الْاَلْوَاحِ الْمِثَالِيَّةِ ٭
وَ الثَّالِثُ: بَقَاءُ ثَمَرَاتِهَا الْاُخْرَوِيَّةِ ٭
وَ الرَّابِعُ: بَقَاءُ تَسْبِيحَاتِهَا الرَّبَّانِيَّةِ الْمُتَمَثِّلَةِ لَهَا اَلَّتِى هِىَ نَوْعُ وُجُودٍ لَهَا ٭
وَ الْخَامِسُ: بَقَائُهَا فِى الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ ٭
— 174 —
وَ السَّادِسُ: بَقَاءُ اَرْوَاحِهَا اِنْ كَانَتْ مِنْ ذَوِى الْاَرْوَاحِ وَ مَا وَظِيفَتُهَا فِى كَيْفِيَّاتِهَا الْمُتَخَالِفَةِ فِى مَوْتِهَا وَ فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ عَدَمِهَا وَ ظُهُورِهَا وَ اِنْطِفَائِهَا اِلَّا اِظْهَارُ الْمُقْتَضِيَاتِ لِاَسْمَاءٍ اِلٰهِيَّةٍ فَمِنْ سِرِّ هٰذِهِ الْوَظِيفَةِ صَارَتِ الْمَوْجُودَاتُ كَسَيْلٍ فِى غَايَةِ السُّرْعَةِ تَتَمَوَّجُ مَوْتًا وَ حَيَاةً وَ وُجُودًا وَ عَدَمًا ٭ وَ مِنْ هٰذِهِ الْوَظِيفَةِ تَتَظَاهَرُ الْفَعَّالِيَّةُ الدَّائِمَةُ وَ الْخَلَّاقِيَّةُ الْمُسْتَمِرَّةُ ٭ فَلَا بُدَّ لِى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ:
(حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ)
يعنِى؛ حَسْبِى مِنَ الْوُجُودِ اَنِّى اَثَرٌ مِنْ اٰثَارِ وَاجِبِ الْوُجُودِ ٭ كَفَانِى اٰنٌ سَيَّالٌ مِنْ هٰذَا الْوُجُودِ الْمُنَوَّرِ الْمَظْهَرِ مِنْ مَلَايِينَ سَنَةٍ مِنَ الْوُجُودِ الْمُزَوَّرِ الْاَبْتَرِ ٭ نَعَمْ بِسِرِّ الْاِنْتِسَابِ الْاِيمَانِىِّ تَقُومُ دَقِيقَةٌ مِنَ الْوُجُودِ؛ مَقَامَ اُلُوفِ سَنَةٍ بِلَا اِنْتِسَابٍ اِيمَانِىٍّ، بَلْ تِلْكَ الدَّقِيقَةُ اَتَمُّ وَ اَوْسَعُ بِمَرَاتِبَ مِنْ تِلْكَ اْلٰالَافِ سَنَةٍ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْوُجُودِ وَ قِيْمَتِهِ اَنِّى صَنْعَةُ مَنْ هُوَ فِى السَّمَاءِ عَظَمَتُهُ وَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتُهُ وَ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْوُجُودِ وَ كَمَالِهِ اَنِّى مَصْنُوعُ مَنْ زَيَّنَ وَ نَوَّرَ السَّمَاءَ بِمَصَابِيحَ وَ زَيَّنَ وَ بَهَّرَ الْاَرْضَ بِاَزَاهِيرَ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْفَخْرِ وَ الشَّرَفِ اَنِّى مَخْلُوقٌ وَ مَمْلُوكٌ وَ عَبْدٌ لِمَنْ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ بِجَمِيعِ كَمَالَاتِهَا وَ مَحَاسِنِهَا ظِلٌّ ضَعِيفٌ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى كَمَالِهِ وَ جَمَالِهِ، وَ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِهِ وَ اِشَارَاتِ جَمَالِهِ ٭
— 175 —
وَ كَذَا حَسْبِى مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَنْ يَدَّخِرُ مَا لَا يُعَدُّ وَ لَا يُحْصٰى مِنْ نِعَمِهِ فِى صُنَيْدِقَاتٍ لَطِيفَةٍ هِىَ بَيْنَ (الْكَافِ وَ النُّونِ) فَيَدَّخِرُ بِقُدْرَتِهِ مَلَايِينَ قِنْطَارٍ فِى قَبْضَةٍ وَاحِدَةٍ فِيهَا صُنَيْدِقَاتٌ لَطِيفَةٌ تُسَمّٰى بُذُورًا وَ نُوَاةً ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنْ كُلِّ ذِى جَمَالٍ وَ ذِى اِحْسَانٍ اَلْجَمِيلُ الرَّحِيمُ الَّذِى مَا هٰذِهِ الْمَصْنُوعَاتُ الْجَمِيلَاتُ اِلَّا مَرَايَا مُتَفَانِيَةٌ لِتَجَدُّدِ اَنْوَارِ جَمَالِهِ بِمَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الدُّهُورِ ٭ وَ هٰذِهِ النِّعَمُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَ الْاَثْمَارُ الْمُتَعَاقِبَةُ فِى الرَّبِيعِ وَ الصَّيْفِ مَظَاهِرُ لِتَجَدُّدِ مَرَاتِبِ اِنْعَامِهِ الدَّائِمِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَ الْاَيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْحَيَاةِ وَ مَاهِيَّتِهَا اَنِّى خَرِيطَةٌ وَ فِهْرِسْتَةٌ وَ فَذْلَكَةٌ وَ مِيزَانٌ وَ مِقْيَاسٌ لِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِ الْمَوْتِ وَ الْحَيَاتِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْحَيَاةِ وَ وَظِيفَتِهَا كَوْنِى كَكَلِمَةٍ مَكْتُوبَةٍ بِقَلَمِ الْقُدْرَةِ وَ مُفْهِمَةٍ دَالَّةٍ عَلٰى اَسْمَاءِ الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ الْحَىِّ الْقَيُّومِ بِمَظْهَرِيَّةِ حَيَاتِى لِلشُّئُونِ الذَّاتِيَّةِ لِفَاطِرِىَ الَّذِى لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِن الْحَيَاةِ وَ حُقُوقِهَا اِعْلَانِى وَ تَشْهِيرِى بَيْنَ اِخْوَانِىَ الْمَخْلُوقَاتِ وَ اِعْلَانِى وَ اِظْهَارِى لِنَظَرِ شُهُودِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ بِتَزَيُّنِى بِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِىَ الَّذِى زَيَّنَنِى بِمُرَصَّعَاتِ حُلَّةِ وُجُودِى وَ خِلْعَةِ فِطْرَتِى وَ قِلَادَةِ حَيَاتِىَ الْمُنْتَظَمَةِ الَّتِى فِيهَا مُزَيَّنَاتُ هَدَايَا رَحْمَتِهِ ٭
— 176 —
وَ كَذَا حَسْبِى مِنْ حُقُوقِ حَيَاتِى فَهْمِى لِتَحِيَّاتِ ذَوِى الْحَيَاةِ لِوَاهِبِ الْحَيَاةِ وَ شُهُودِى لَهَا وَ شَهَادَاتِى عَلَيْهَا ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنْ حُقُوقِ حَيَاتِى تَبَرُّجِى وَ تَزَيُّنِى بِمُرَصَّعَاتِ جَوَاهِرِ اِحْسَانِهِ بِشُعُورٍ اِيمَانِىٍّ لِلْعَرْضِ لِنَظَرِ شُهُودِ سُلْطَانِىَ الْاَزَلِىِّ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْحَيَاةِ وَ لَذَّتِهَا عِلْمِى وَ اِذْعَانِى وَ شُعُورِى وَ اِيمَانِى، بِاَنِّى عَبْدُهُ وَ مَصْنُوعُهُ وَ مَخْلُوقُهُ وَ فَقِيرُهُ وَ مُحْتَاجٌ اِلَيْهِ؛ وَ هُوَ خَالِقِى رَحِيمٌ بِى، كَرِيمٌ لَطِيفٌ مُنْعِمٌ عَلَىَّ، يُرَبِّينِى كَمَا يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ وَ رَحْمَتِهِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْحَيَاةِ وَ قِيْمَتِهَا مِقْيَاسِيَّتِى بِاَمْثَالِ عَجْزِىَ الْمُطْلَقِ وَ فَقْرِىَ الْمُطْلَقِ وَ ضَعْفِىَ الْمُطْلَقِ لِمَرَاتِبِ قُدْرَةِ الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ وَ دَرَجَاتِ رَحْمَةِ الرَّحِيمِ الْمُطْلَقِ وَ طَبَقَاتِ قُوَّةِ الْقَوِىِّ الْمُطْلَقِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى بِمَعْكَسِيَّتِى بِجُزْئِيَّاتِ صِفَاتِى مِنَ الْعِلْمِ وَ الْاِرَادَةِ وَ الْقُدْرَةِ الْجُزْئِيَّةِ لِفَهْمِ الصِّفَاتِ الْمُحِيطَةِ لِخَالِقِى فَاَفْهَمُ عِلْمَهُ الْمُحِيطَ بِمِيزَانِ عِلْمِىَ الْجُزْئِىِّ ٭
وَ هٰكَذَا حَسْبِى مِنَ الْكَمَالِ؛ عِلْمِى بِاَنَّ اِلٰهِى هُوَ الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ فكُلُّ مَا فِى الْكَوْنِ مِنَ الْكَمَالِ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِهِ وَ اِشَارَاتٌ اِلٰى كَمَالِهِ ٭
— 177 —
وَ كَذَا حَسْبِى مِنَ الْكَمَالِ فِى نَفْسِى، َالْاِيمَانُ بِاللّٰهِ اِذِ الْاِيمَانُ لِلْبَشَرِ مَنْبَعٌ لِكُلِّ كَمَالَاتِهِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مِنْ كُلِّ شَيْءٍ لَانْوَاعِ حَاجَاتِىَ الْمَطْلُوبَةِ بِاَنْوَاعِ اَلْسِنَةِ جِهَازَاتِىَ الْمُخْتَلِفَةِ، اِلٰهِى وَ رَبِّى وَ خَالِقِى وَ مُصَوِّرِىَ الَّذِى لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنَى الَّذِى هُوَ يُطْعِمُنِى وَ يَسْقِينِى وَ يُرَبِّينِى وَ يُدَبِّرُنِى وَ يُكَلِّمُنِى ٭ جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَمَّ نَوَالُهُ ٭
اَلنُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ
حَسْبِى لِكُلِّ مَطَالِبِى مَنْ فَتَحَ صُورَتِى وَ صُورَةَ اَمْثَالِى مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ فِى الْمَاءِ بِلَطِيفِ صُنْعِهِ وَ لَطِيفِ قُدْرَتِهِ وَ لَطِيفِ حِكْمَتِهِ وَ لَطِيفِ رُبُوبِيَّتِهِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى لِكُلِّ مَقَاصِدِى مَنْ اَنْشَاَنِى وَ شَقَّ سَمْعِى وَ بَصَرِى وَ اَدْرَجَ فِى جِسْمِى لِسَانًا وَ جَنَانًا وَ اَوْدَعَ فِيهِمَا وَ فِى جِهَازَاتِى مَوَازِينَ حَسَّاسَةً لَا تُعَدُّ لِوَزْنِ مُدَّخَرَاتِ اَنْوَاعِ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ ٭ وَ كَذَا اَدْمَجَ فِى لِسَانِى وَ جَنَانِى وَ فِطْرَتِى اٰلَاتٍ جَسَّاسَةً لَا تُحْصٰى لِفَهْمِ اَنْوَاعِ كُنُوزِ اَسْمَائِهِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ اَدْرَجَ فِى شَخْصِىَ الصَّغِيرِ الْحَقِيرِ وَ اَدْمَجَ فِى وُجُودِىَ الضَّعِيفِ الْفَقِيرِ هٰذِهِ الْاَعْضَاءَ وَ اْلٰالَاتِ وَ هٰذِهِ الْجَوَارِحَ وَ الْجِهَازَاتِ وَ هٰذِهِ الْحَوَاسَّ وَ الْحِسِّيَّاتِ وَ هٰذِهِ اللَّطَائِفَ وَ الْمَعْنَوِيَّاتِ، لِاِحْسَاسِ جَمِيعِ اَنْوَاعِ
— 178 —
نِعَمِهِ وَ لِاِذَاقَةِ اَكْثَرِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ بِجَلِيلِ اُلُوهِيَّتِهِ وَ جَمِيلِ رَحْمَتِهِ وَ بِكَبِيرِ رُبُوبِيَّتِهِ وَ كَرِيمِ رَأْفَتِهِ وَ بِعَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَ لَطِيفِ حِكْمَتِهِ ٭
اَلنُّكْتَةُ الْخَامِسَةُ
لَا بُدَّ لِى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ حَالًا وَ قَالًا وَ مُتَشَكِّرًا وَ مُفْتَخِرًا:
حَسْبِى مَنْ خَلَقَنِى وَ اَخْرَجَنِى مِنْ ظُلْمَةِ الْعَدَمِ وَ اَنْعَمَ عَلَىَّ بِنُورِ الْوُجُودِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ جَعَلَنِى حَيًّا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْحَيَاةِ الَّتِى تُعْطِى لِصَاحِبِهَا كُلَّ شَيْءٍ وَ تُمِدُّ يَدَ صَاحِبِهَا اِلٰى كُلِّ شَيْءٍ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ جَعَلَنِى اِنْسَانًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِنِعْمَةِ الْاِنْسَانِيَّةِ الَّتِى صَيَّرَتِ الْاِنْسَانَ عَالَمًا صَغِيرًا اَكْبَرَ مَعْنًا مِنَ الْعَالَمِ الْكَبِيرِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ جَعَلَنِى مُؤْمِنًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْاِيمَانِ الَّذِى يُصَيِّرُ الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةَ كَسُفْرَتَيْنِ مَمْلُوءَتَيْنِ مِنَ النِّعَمِ يُقَدِّمُهُمَا اِلَى الْمُؤْمِنِ بِيَدِ الْاِيمَانِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ جَعَلَنِى مِنْ اُمَّةِ حَبِيبِهِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِمَا فِى الْاِيمَانِ مِنَ الْمُحَبَّةِ وَ الْمَحْبُوبِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ الَّتِى هِىَ مِنْ اَعْلٰى مَرَاتِبِ الْكَمَالَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَ بِتِلْكَ الْمُحَبَّةِ الْاِيمَانِيَّةِ تَمْتَدُّ اَيَادِى اِسْتِفَادَةِ الْمُؤْمِنِ اِلٰى مَا لَا يَتَنَاهٰى مِنْ مُشْتَمِلَاتِ دَائِرَةِ الْاِمْكَانِ وَ الْوُجُوبِ ٭
— 179 —
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ فَضَّلَنِى جِنْسًا وَ نَوْعًا وَ دِينًا وَ اِيمَانًا عَلٰى كَثِيرٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ فَلَمْ يَجْعَلْنِى جَامِدًا وَ لَا حَيْوَانًا وَ لَا ضَالًّا فَلَهُ الْحَمْدُ وَ لَهُ الشُكْرُ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنْ جَعَلَنِى مَظْهَرًا جَامِعًا لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ وَ اَنْعَمَ علَىَّ بِنِعْمَةٍ لَا تَسَعُهَا الْكَائِنَاتُ بِسِرِّ حَدِيثِ (لَا يَسَعُنِى اَرْضِى وَ لَا سَمَائِى وَ يَسَعُنِى قَلْبُ عَبْدِىَ الْمُؤْمِنِ) يَعْنِى اَنَّ الْمَاهِيَّةَ الْاِنْسَانِيَّةَ مَظْهَرٌ جَامِعٌ لِجَمِيعِ تَجَلِّيَاتِ الْاَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ فِى جَمِيعِ الْكَائِنَاتِ ٭
وَ كَذَا حَسْبِى مَنِ اشْتَرٰى مُلْكَهُ الَّذِى عِنْدِى مِنِّى لِيَحْفَظَهُ لِى ثُمَّ يُعِيدَهُ اِلَىَّ وَ اَعْطَانَا ثَمَنَهُ الْجَنَّةَ ٭ فَلَهُ الشُّكْرُ وَلَهُ الْحَمْدُ بِعَدَدِ ضَرْبِ ذَرَّاتِ وُجُودِى فِى ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ ٭
حَسْبِى رَبِّى جَلَّ اللّٰهُ ٭ نُورُ مُحَمَّدْ صَلَّى اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭
حَسْبِى رَبِّى جَلَّ اللّٰهُ ٭ سِرُّ قَلْبِى ذِكْرُ اللّٰهِ ٭ ذِكْرُ اَحْمَدْ صَلَّى اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭
٭ ٭ ٭
— 180 —
بشنجى شعاع
اوتوز سنه أوّل يازيلان مطبوع "محاكماتِ بديعيه"ده بحث ايديلن "سدِّ ذو القرنيْن" و "يأجوج مأجوج" و سائر أشراطِ قيامتدن يگرمى مسئله، او محاكماته بر تتمّه اولارق اون اوچ سنه (حاشيه): شيمدى قرق سنهدن گچمش. أوّل بر قسم مسودّهسى يازيلمش ايدى. عزيز بر دوستمڭ خاطرى ايچون تبييض ايديلدى، بشنجى شعاع اولدى.
إخطار:أوّلجه مقدّمهدن صوڭره گلن مسئلهلر اوقونسون، تا مقدّمهدهكى مقصد آڭلاشيلسين.
— 181 —
(اوتوز برنجى مكتوبدن اوتوز برنجى لمعهنڭ بشنجى شعاعيدر)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَقَدْ جَاءَ اَشْرَاطُهَا
آيتنڭ بر نكتهسى، بو زمانده عقيدهِٔ عوامِ مؤمنينى وقايه و شبهاتدن محافظه ايچون يازيلمش. آخر زمانده وقوعه گلهجك حادثاته دائر حديثلرڭ بر قسمى، متشابهاتِ قرآنيه گبى درين معنالرى وار. محكمات گبى تفسير ايديلمز و هركس بيلهمز. بلكه تفسير يرنده تأويل ايدرلر.
وَمَا يَعْلَمُ تَاْوِيلَهُ اِلَّا اللّٰهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ
سرّيله، وقوعندن صوڭره تأويللرى آڭلاشيلير و مراد نه اولديغى بيلينير كه، علمده راسخ اولانلر
اٰمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا
دييوب او گيزلى حقيقتلرى إظهار ايدرلر.
بو بشنجى شعاعڭ بر مقدّمهسى و يگرمى اوچ مسئلهسى واردر.
مقدّمه بش نقطهدر.
برنجى نقطه:ايمان و تكليف إختيار دائرهسنده بر إمتحان، بر تجربه، بر مسابقه اولديغندن، پردهلى و درين و تدقيق و تجربهيه محتاج اولان نظرى مسئلهلرى ألبته بديهى اولماز. و هركس ايستر ايستهمز تصديق ايدهجك درجهده ضرورى اولماز. تا كه أبو بكرلر أعلاىِ علّيّينه چيقسينلر و أبو جهللر أسفلِ سافلينه دوشسونلر. إختيار قالمازسه تكليف اولاماز. و بو سرّ و حكمت ايچوندر كه، معجزهلر سيرك و نادر ويريلير. هم دارِ تكليفده گوزله گورونهجك اولان علامتِ قيامت و أشراطِ ساعت، بر قسم متشابهاتِ قرآنيه گبى قپالى و تأويللى اولويور. يالڭز، گونشڭ مغربدن چيقماسى بداهت درجهسنده هركسى تصديقه مجبور ايتديگندن، توبه قپوسى
— 182 —
قپانير؛ داها توبه و ايمان مقبول اولماز. چونكه أبو بكرلر، أبو جهللر ايله تصديقده برابر اولورلر. حتّى حضرتِ عيسى عليه السلامڭ نزولى دخى و كنديسى عيسى عليه السلام اولديغى، نورِ ايمانڭ دقّتيله بيلينير؛ هركس بيلهمز. حتّى دجّال و سفيان گبى أشخاصِ مدهشه، كنديلرى دخى كنديلرينى بيلمييورلر.
ايكنجى نقطه:پيغمبره بيلديريلن امورِ غيبيه، بر قسمى تفصيل ايله بيلديريلير. بو قسمده هيچ تصرّف ايديلمز و قاريشهماز. قرآنڭ و حديثِ قدسينڭ محكماتى گبى. و ديگر بر قسمى إجمال ايله بيلديريلير، تفصيلات و تصويراتى اونڭ إجتهادينه حواله ايديلير. ايمانه گيرمهين حادثاتِ كونيهيه و وقوعاتِ إستقباليهيه دائر حديثلر گبى. بو قسمده، پيغمبريمز (عليه الصلاة والسلام) بلاغتيله (تمثيللر صورتنده) سرِّ تكليف حكمتنه موافق تفصيل و تصوير ايدر. مثلا: بر صحبتده درين بر گورولتى ايشيدلدى. فرمان ايتدى كه: "بو گورولتى، يتمش سنهدن بَرى جهنّم طرفنه يووارلانان بر طاشڭ بو دقيقهده جهنّمڭ ديبنه يتيشوب دوشمهسنڭ گورولتيسيدر." بو غريب خبردن بش آلتى دقيقه صوڭره بريسى گلدى ديدى: "يا رسول اللّٰه! يتمش ياشنده بولونان فلان منافق وفات ايتدى، جهنّمه گيتدى." پيغمبرڭ يوكسك بليغانه كلامنڭ تأويلنى گوستردى.
إخطار:حقائقِ ايمانيهيه گيرمهين جزئى حادثاتِ إستقباليه، نظرِ نبوّتده أهمّيتسزدر.
اوچنجى نقطه:ايكى نكتهدر.
برنجيسى:تشبيهلر و تمثيللر صورتنده روايت ايديلن بر قسم حديثلر، مرورِ زمانله عوامڭ نظرنده حقيقت تلقّى ايديلديگندن واقعه مطابق چيقمييور. عينِ حقيقت اولديغى حالده واقعه مطابقتى گورونمييور. مثلا: حَمَلهِٔ عرش گبى أرضڭ
— 183 —
حَمَلهسندن اولان ثَوْر و حوت نامنده و مثالنده ايكى ملائكه، قوجه بر اوكوز و پك بيوك بر باليق تصوّر ايديلمش.
ايكنجيسى:بر قسم حديثلر إسلاملرڭ أكثريتى نقطهسنده ويا حكومتِ إسلاميهنڭ ويا مركزِ خلافتڭ نقطهِٔ نظرنده ورود ايتديگى حالده، عموم أهلِ دنيايه شامل ظن ايديلمش و بر جهتده خصوصى بولونديغى حالده، كلّى و عام تلقّى ايديلمش. مثلا، روايتده واردر كه: "بر زمان گلهجك، اللّٰه اللّٰه ديين قالميهجق." يعنى، ذكرخانهلر قپاناجق و توركجه أذان و قامت اوقونهجق ديمكدر.
دردنجى نقطه:أجل و موت گبى امورِ غيبيه چوق حكمت و مصلحت جهتيله گيزلى قالديغى مِثللو، دنيانڭ سكراتى و موتى و نوعِ بشرڭ و جنسِ حيوانڭ أجلى و وفاتى اولان قيامت دخى چوق مصلحتلر ايچون گيزلهنيلمش. أوت، أگر أجل وقتى معيّن اولسيدى، (يارى عمر غفلتِ مطلقه ايچنده و ياريدن صوڭره، دار آغاجنه آصيلمق ايچون هر گون بر آياق داها اونڭ طرفنه آتيلمقله دهشتِ مطلقه ايچنده) خوف و رجانڭ موازنهِٔ مصلحتكارانه و حكيمانهسى بوزولديغى گبى، عينًا اويله ده: دنيانڭ أجلى و سكراتى اولان قيامت وقتى معيّن اولسيدى، قرونِ اولٰى و وسطىٰ فكرِ آخرتدن پك آز متأثّر اولاجقدى. و قرونِ اُخرى، دهشتِ مطلقه ايچنده بولونوب نه حياتِ دنيويهنڭ لذّتى و قيمتى قالير و نه ده خوف و رجا ايچنده إختيار ايله إطاعتكارانه اولان عبوديتڭ أهمّيتى و حكمتى بولونوردى. هم أگر معيّن اولسه، بر قسم حقائقِ ايمانيه بداهت درجهسنه گيرر، هركس ايستر ايستهمز تصديق ايدر. إختيار و إراده ايله باغلى اولان سرِّ تكليف و حكمتِ ايمان بوزولور. ايشته بونڭ گبى چوق مصلحتلر ايچون امورِ غيبيه گيزلى قالديغندن هركس هر دقيقهده هم أجلنى، هم بقاسنى دوشونديگى ايچون هم دنيايه، هم آخرتنه چاليشهبيلديگى گبى، هر عصرده دخى هم قيامت قوپاجغنى،
— 184 —
هم دنيانڭ دوامنى دوشونهبيلديگى ايچون؛ هم دنيانڭ فانيلگنده حياتِ باقيهيه، هم هيچ ئولميهجك گبى عمارتِ دنيايه چاليشهبيلير.
هم ده مصيبتلرڭ وقتى معيّن اولسيدى، مصيبت باشنه گلن آدم، مصيبتڭ إنتظارنده او گلن مصيبتڭ بلكه اون مِثلندن زياده معنوى بر مصيبت (او إنتظاردن) چكمهمسى ايچون، حكمت و رحمتِ إلٰهيه طرفندن گيزلى، پردهلى بيراقيلمش. و أكثر حادثاتِ كونيهِٔ غيبيه بويله حكمتلرى بولونديغندندر كه، غائبدن خبر ويرمك ياساق ايديلمش.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
دستورينه قارشى حرمتسزلك و إطاعتسزلك ايتمهمك ايچوندر كه، مدارِ تكليف و حقائقِ ايمانيهدن باشقه اولان امورِ غيبيهدن إذنِ ربّانى ايله خبر ويرنلر دخى، يالڭز إشارت صورتنده پردهلى و قپالى إخبار ايتمشلر. حتّى تورات و إنجيل و زبورده پيغمبريمز حقّنده گلن مژدهلر و خبرلر دخى بر درجه پردهلى و قپالى گلمش كه؛ او كتابلرڭ بر قسم تابعلرى تأويل ايدوب ايمان ايتمديلر. فقط إعتقاداتِ ايمانيهيه گيرن مسئلهلرى تصريح ايله و تكرار ايله إخبار ايتمك و آچيق بر صورتده تبليغ ايتمك حكمتِ تكليفڭ مقتضاسى اولديغندن، قرآنِ معجز البيان و ترجمانِ ذىشانى (عصم) امورِ اُخرويهدن تفصيلًا و حادثاتِ إستقباليهِٔ دنيويهدن إجمالًا خبر ويرمشلر.
بشنجى نقطه:هم هر ايكى دجّالڭ عصرلرينه عائد اولان خارقهلرى، اونلرڭ بحثيله و مناسبتيله روايت ايديلديگندن اونلرڭ شخصلرندن صدور ايدهجگى تلقّى و توهّم ايديلمهسندن، او روايت متشابه اولمش، معناسى گيزلنمش. مثلا، طيّاره و شمندوفرله گزمهسى...
هم مثلا، مشهور اولمش كه؛ إسلام دجّالى ئولديگى وقت اوڭا خدمت ايدن شيطان، إستانبولده ديكيلى طاشده بتون دنيايه باغيرهجق و هركس او سسى
— 185 —
ايشيدهجك كه: "او ئولدى." يعنى پك عجيب و شيطانلرى دخى حيرتده بيراقان (راديو) ايله باغيريلهجق، خبر ويريلهجك.
هم دجّالڭ رژيمنه و تشكيل ايتديگى قوميتهسنه و حكومتنه عائد غريب حاللرى و دهشتلى إجراآتى، اونڭ شحصيله مناسبتدار روايت ايديلمسى جهتيله معناسى گيزلنمش. مثلا: "او قدر قوّتليدر و دوام ايدر؛ يالڭز حضرتِ عيسى (عس) اونى ئولديرهبيلير، باشقه چاره اولاماز." روايت ايديلمش. يعنى، اونڭ مسلگنى و ييرتيجى رژيمنى بوزاجق، ئولديرهجك؛ آنجق سماوى و علوى، خالص بر دين عيسويلرده ظهور ايدهجك و حقيقتِ قرآنيهيه إقتدا و إتّحاد ايدن بو عيسوى دينيدر كه، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ نزولى ايله او دينسز مسلك محو اولور ئولور. يوقسه اونڭ شخصى بر ميقروب، بر نزله ايله ئولديريلهبيلير.
هم بر قسم راويلرڭ قابلِ خطا إجتهادلريله اولان تفسيرلرى و حكملرى، حديث كلمهلرينه قاريشوب حديث ظن ايديلير، معنا گيزلهنير. واقعه مطابقتى گورونمز، متشابه حكمنه گچر.
هم أسكى زمانده، بو زمان گبى جماعتڭ و جمعيتڭ شخصِ معنويسى إنكشاف ايتمديگندن و فكرِ إنفرادى غالب اولديغندن، جماعتڭ صفاتِ عظيمهسى و بيوك حركاتى او جماعتڭ باشنده بولونان شخصلره ويريلديگى جهتيله؛ او شخصلر، خارقه و كلّى صفتلره لايق و موافق اولمق ايچون يوز درجه جسمندن و قوّتندن بيوك بر أعجوبه جسم و مدهش بر هيكل و چوق خارقه بر قوّت و إقتدار بولونمق لازم گلديگندن اويله تصوير ايديلمش. واقعه مطابقتى گورونمييور و او روايت متشابه اولور.
هم ايكى دجّالڭ صفتلرى و حاللرى آيرى آيرى اولديغى حالده، مطلق گلن روايتلرده إلتباس اولويور، برى اوتهكى ظن ايديلير. هم "بيوك مهدى"نڭ حاللرى
— 186 —
سابق مهديلره إشارت ايدن روايتلره مطابق چيقمييور، حديث متشابه حكمنه گچر. إمامِ على (رض) يالڭز إسلام دجّالندن بحث ايدر.
مقدّمه بيتدى، مسئلهلره باشلايورز.
(شيمديلك او حادثاتِ غيبيهنڭ يوزر مثاللرندن، ملحدلر طرفندن عوامڭ عقيدهلرينى بوزمق فكريله إشاعه ايديلن يگرمى اوچ مسئلهلرى، توفيقِ ربّانى ايله غايت مختصر بر صورتده بيان ايديلهجك. و او مسئلهلر ملحدلرڭ تخمينى گبى ضرر ويرمهمكله برابر، هر برى بر لمعهِٔ إعجازِ نبوى اولديغى گورونمكله و حقيقى تأويللرى إثبات و إظهار ايديلمكله عقيدهِٔ عوامى قوّتلنديرمگه مهمّ بر سبب اولماسنى رحمتِ ربّانيهدن رجا ايدوب خطيئاتمى و غلطاتمى عفو و مغفرت آلتنه آلماسنى ربِّ رحيممدن نياز ايدرم.)
بشنجى شعاعڭ ايكنجى مقامى و مسئلهلرى
حاشيه:آرقهده گلهجك برنجى مسئلهنڭ يازيلديغندن خيلى زمان صوڭره ظهور ايدن بر حادثه تام تأويلنى گوسترمش. شويله كه: حديثده (او سفيان بر صو ايچهجك، ألى دلينهجك) دينيلمش. يعنى بر چشيد صو اولان راقىيى صو گبى چوق ايچهجك و او سببدن بطنى صو طولومبهسى گبى اولاجق و او صو خستهلغى يوزندن ظلم و حيله ايله طوپلاديغى ميليونلر مال صو گبى ألندن آقاجق، أجنبى دوقتورلرڭ بوغازينه گيرهجك. مسموعاتمه نظرًا اوچ سنهده اوچ ميليونه ياقين ليرالرى تداويسنه غايت إسراف ايله صرف ايدن (بر إنسان) عصريمزده گوروندى. "بو حديثڭ تأويلنى بنده گوريڭز" حياتنڭ لسانِ حاليله ديدى. هم (بر صو ايچهجك، ألى دلينهجك) اولان قدسى سوز نه قدر معنيدار و معجزهكار و يوكسك و جمعيتلى اولديغنى وفاتيله بيلديردى، گيتدى.
— 187 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
برنجى مسئله:
روايتده وار كه: "آخر زمانڭ أشخاصِ مهمّهسندن اولان سفيانڭ ألى دلينهجك."
اللّٰه أعْلَم، بونڭ بر تأويلى شودر كه: سفاهت و لهويات ايچون غايت إسراف ايله ألنده مال طورماز، إسرافاته آقار. ضربِ مَثلده دينيلييور كه، "فلان آدمڭ ألى دليكدر." يعنى چوق مسرفدر.
ايشته، سفيان إسرافى تشويق ايتمكله، شدّتلى بر حرص و طمعى (حاشيه) اويانديرهرق إنسانلرڭ او ضعيف طمارلرينى طوتوب كندينه مسخّر ايدر دييه بو حديث إخطار ايدييور. إسراف ايدن اوڭا أسير اولور، اونڭ دامنه دوشر دييه خبر ويرر.
(حاشيه): أوت كنديسى اون يدى ميليون ليرايى اون بش سنهده اون بش ميليون فقير بر ملّتدن حرص و طمع ايله بوغازينه آلماسى، نه درجه حرص و طمعى تهييج ايتديگى قياس ايديلسين.
ايكنجى مسئله:
روايتده وار كه: "آخر زمانڭ دهشتلى بر شخصى، صباح قالقار؛ آلننده (هٰذَا كَافِر) يازيلمش بولونور."
اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بونڭ تأويلى شودر كه: او سفيان، كندى باشنه فرنكلرڭ سرپوشنى قويوب هركسه ده گيديرر. فقط جبر و قانون ايله تعميم ايتديگندن، او سرپوش دخى سجدهيه گيتديگى ايچون إن شاء اللّٰه إهتدا ايدر، داها هركس (يالڭز ايستهميهرك) اونى گيمكله كافر اولماز.
— 188 —
اوچنجى مسئله:
روايتده وار كه: "آخر زمانڭ مستبد حاكملرى، خصوصًا دجّالڭ يالانجى جنّت و جهنّملرى بولونور."
اَلْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: حكومت دائرهسنده قارشى قارشىيه قورولان و بربرينه باقان وضعيتده بولونان حپسخانه ايله ليسه مكتبى، برى حورى و غلمانڭ چركين بر تقليدى، ديگرى عذاب و زندان صورتنه گيرهجك دييه بر إشارتدر.
دردنجى مسئله:
روايتده وار كه: "آخر زمانده، اللّٰه اللّٰه دييهجك قالماز."
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ بر تأويلى شو اولمق گركدر كه: "اللّٰه! اللّٰه! اللّٰه! دييوب ذكر ايدن تكيهلر، ذكرخانهلر، مدرسهلر قپاناجق و أذان و قامت گبى شعائرده إسم اللّٰه يرينه باشقه إسم قونولاجق" ديمكدر. يوقسه عموم إنسانلر كفرِ مطلقه دوشهجكلر ديمك دگلدر. چونكه اللّٰهى إنكار ايتمك، كائناتى إنكار ايتمك قدر عقلدن اوزاقدر. عموم دگل، بلكه أكثر إنسانلرده دخى وقوعنى عقل قبول ايتمز. كافرلر اللّٰهى إنكار ايتمييورلر، يالڭز صفاتنده خطا ايدييورلر.
ديگر بر تأويلى شودر كه: قيامت قوپماسنڭ دهشتنى گورمهمك ايچون، مؤمنلرڭ روحلرى بر پارچه أوّل قبض ايديلير؛ قيامت، كافرلرڭ باشلرنده پاطلار.
بشنجى مسئله:
روايتده واردر كه: "آخر زمانده دجّال گبى بر قسم شخصلر، الوهيت دعوا ايدهجكلر و كنديلرينه سجده ايتديرهجكلر."
اللّٰه أعْلَم، بونڭ بر تأويلى شودر كه: ناصلكه پادشاهى إنكار ايدن بر بدوى قوماندان، كندنده و باشقه قوماندانلرده، حاكميتلرى نسبتنده برر كوچك پادشاهلق تصوّر ايدر. عينًا اويله ده: طبيعيّون و مادّيون مذهبنڭ باشنه گچن او أشخاص، قوّتلرى نسبتنده كنديلرنده بر نوع ربوبيت تخيّل ايدرلر و رعيتنى كندى قوّتى ايچون كندينه و هيكللرينه عبوديتكارانه سرفرو ايتديررلر، باشلرينى ركوعه گتيررلر ديمكدر.
— 189 —
آلتنجى مسئله:
روايتده وار كه: "فتنهِٔ آخر زمان او قدر دهشتليدر كه، كيمسه نفسنه حاكم اولماز." بونڭ ايچون، بيڭ اوچيوز سنه ظرفنده أمرِ پيغمبريله بتون اُمّت او فتنهدن إستعاذه ايتمش، عذابِ قبردن صوڭره
مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ وَ مِنْ فِتْنَةِ اٰخِرِ الزَّمَانِ
وردِ اُمّت اولمش.
اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: او فتنهلر نفسلرى كنديلرينه چكر، مفتون ايدر. إنسانلر إختيارلريله، بلكه ذوقله إرتكاب ايدرلر. مثلا؛ روسيهده حماملرده قادين أركك برابر چيپلاق گيررلر و قادين كندى گوزللكلرينى گوسترمگه فطرةً چوق ميّال اولماسندن سَوه سَوه او فتنهيه آتيلير، باشدن چيقار و فطرةً جمالپرست أرككلر دخى، نفسنه مغلوب اولوب او آتشه سرخوشانه بر سُرور ايله دوشر، يانار. ايشته دانس و تياترو گبى او زمانڭ لهوياتلرى و كبائرلرى و بدعهلرى برر جاذبهدارلق ايله پروانه گبى نفسپرستلرى أطرافنه طوپلار، سرسم ايدر. يوقسه جبرِ مطلق ايله اولسه إختيار قالماز، گناه دخى اولماز.
يدنجى مسئله:
روايتده وار كه: "سفيان بيوك بر عالم اولاجق، علم ايله ضلالته دوشر. و چوق عالملر اوڭا تابع اولاجقلر."
وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: باشقه پادشاهلر گبى يا قوّت و قدرت ويا قبيله و عشيرت ويا جسارت و ثروت گبى واسطهِٔ سلطنت اولماديغى حالده، ذكاوتيله و فنّيله و سياسى علميله او موقعى قزانير و عقليله چوق عالملرڭ عقللرينى تسخير ايدر، أطرافنده فتواجى ياپار. و چوق معلّملرى كندينه طرفدار ايدر و دين درسلرندن تجرّد ايدن معارفى رهبر ايدوب تعميمنه شدّتله چاليشير، ديمكدر.
— 190 —
سكزنجى مسئله:
روايتلر، دجّالڭ دهشتلى فتنهسى إسلاملرده اولاجغنى گوسترر كه، بتون اُمّت إستعاذه ايتمش.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: إسلاملرڭ دجّالى آيريدر. حتّى بر قسم أهلِ تحقيق إمامِ علىنڭ (رض) ديديگى گبى ديمشلر كه: اونلرڭ دجّالى سفياندر. إسلاملر ايچنده چيقهجق، آلداتمقله ايش گورهجك. كافرلرڭ بيوك دجّالى آيريدر. يوقسه بيوك دجّالڭ جبر و جبروتِ مطلقنه قارشى إطاعت ايتمهين شهيد اولور و ايستهميهرك إطاعت ايدن كافر اولماز، بلكه گناهكار ده اولماز.
طوقوزنجى مسئله:
روايتلرده، وقوعاتِ سفيانيه و حادثاتِ إستقباليه شامڭ أطرافنده و عربستانده تصوير ايديلمش. اللّٰه أعْلَم، بونڭ بر تأويلى شودر كه: مركزِ خلافت أسكى زمانده عراقده و شامده و مدينهده بولونديغندن، راويلر كندى إجتهادلريله (دائمى اويله قالاجق گبى) معنا ويروب "مركزِ حكومتِ إسلاميه" ياقينلرنده تصوير ايتمشلر، حلب و شام ديمشلر. حديثڭ مجمل خبرلرينى، كندى إجتهادلريله تفصيل ايتمشلر.
اوننجى مسئله:
روايتلرده، أشخاصِ آخر زمانڭ فوق العاده إقتدارلرندن بحث ايديلمش.
وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
بونڭ تأويلى شودر كه: او شخصلرڭ تمثيل ايتدكلرى معنوى شخصيتڭ عظمتندن كنايهدر. بر وقت روسيهيى مغلوب ايدن ژاپون باش قومانداننڭ صورتى؛ بر آياغى بحرِ محيطده، ديگر آياغى پورت آرتر قلعهسنده اولارق گوستريلديگى گبى، شخصِ معنوينڭ دهشتلى عظمتى، او شخصيتڭ ممثّلنده، هم او ممثّلڭ بيوك هيكللرنده گوستريلييور. امّا فوق العاده و خارقه
— 191 —
إقتدارلرى ايسه، أكثر إجراآتلرى تخريبات و مشتهيات اولديغندن فوق العاده بر إقتدار گورونور، چونكه تخريب قولايدر. بر كبريت بر كويى ياقار. مشتهيات ايسه، نفسلر طرفدار اولديغندن چابوق سرايت ايدر.
اون برنجى مسئله:
روايتده وار كه: "آخر زمانده بر أركك قرق قادينه نظارت ايدر."
اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بونڭ ايكى تأويلى وار:
بريسى: او زمانده مشروع نكاح آزالير ويا روسيهدهكى گبى قالقار. بر تك قادينه باغلانمقدن قاچوب باشى بوش قالان قرق بدبخت قادينلره چوبان اولور.
ايكنجى تأويلى: او فتنه زماننده، حربلرده أرككلرڭ چوغى تلف اولماسندن، هم بر حكمته بناءً أكثر تولّدات قيزلر بولونماسندن كنايهدر. بلكه حرّيتِ نسوان و تام سربستيتلرى قادينلق شهوتنى شدّتله آتشلنديرديگندن فطرتجه أركگنه غلبه ايدر؛ ولدى كندى صورتنه چكمگه سببيت ويرديگندن، أمرِ إلٰهيله قيزلر پك چوق اولور.
اون ايكنجى مسئله:
روايتلرده وار كه: "دجّالڭ برنجى گونى بر سنهدر، ايكنجى گونى بر آى، اوچنجى گونى بر هفته، دردنجى گونى بر گوندر."
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ ايكى تأويلى واردر:
بريسى: بيوك دجّالڭ قطبِ شمالى دائرهسنده و شمال طرفنده ظهور ايدهجگنه كنايه و إشارتدر. چونكه قطبِ شمالينڭ موقعنده بتون سنه، بر گيجه بر گوندوزدر. بر گون شمندوفر ايله بو طرفه گلسه، ياز موسمنده بر آى متماديًا گونش غروب ايتمز. داها بر گون اوتوموبيل ايله گلسه، بر هفتهده دائما گونش گورونور.
— 192 —
بن روسيهدهكى أسارتمده بو موقعه ياقين بولونويوردم. ديمك بيوك دجّال، شمالدن بو طرفه تجاوز ايدهجگنى معجزانه بر إخباردر.
ايكنجى تأويلى ايسه: هم بيوك دجّالڭ، هم إسلام دجّالنڭ اوچ دورهِٔ إستبدادلرى معناسنده اوچ أيّام وار. "بر گونى يعنى بر دورهِٔ حكومتنده اويله بيوك إجراآت ياپار كه، اوچ يوز سنهده ياپيلماز. ايكنجى گونى، يعنى ايكنجى دورهسى، بر سنهده اوتوز سنهده ياپيلميان ايشلرى ياپديرر. اوچنجى گونى و دورهسى، بر سنهده ياپديغى تبديللر اون سنهده ياپيلماز. دردنجى گونى و دورهسى عاديلشير، بر شى ياپماز، يالڭز وضعيتى محافظهيه چاليشير." دييه، غايت يوكسك بر بلاغتله امّتنه خبر ويرمش.
اون اوچنجى مسئله:
قطعى و صحيح روايتده وار كه: "عيسى عليه السلام بيوك دجّالى ئولديرر."
وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
بونڭ ده ايكى وجهى وار:
بر وجهى شودر كه: سحر و مانيهتيزمه و إسپرتيزمه گبى إستدراجى خارقهلريله كندينى محافظه ايدن و هركسى تسخير ايدن او دهشتلى دجّالى ئولديرهبيلهجك، مسلگنى دگيشديرهجك؛ آنجق خارقه و معجزاتلى و عمومڭ مقبولى بر ذات اولابيلير كه: او ذات، أڭ زياده علاقهدار و أكثر إنسانلرڭ پيغمبرى اولان حضرتِ عيسى عليه السلامدر.
ايكنجى وجهى شودر كه: شخصِ عيسى عليه السلامڭ قلنجى ايله مقتول اولان شخصِ دجّالڭ تشكيل ايتديگى دهشتلى مادّيونلق و دينسزلگڭ عظمتلى هيكلى و شخصِ معنويسنى ئولديرهجك و إنكارِ الوهيت اولان فكرِ كفريسنى محو ايدهجك آنجق عيسوى روحانيلريدر كه؛ او روحانيلر، دينِ عيسوينڭ حقيقتنى
— 193 —
حقيقتِ إسلاميه ايله مزج ايدهرك او قوّتله اونى طاغيدهجق، معنًا ئولديرهجك. حتّى "حضرتِ عيسى عليه السلام گلير. حضرتِ مهدىيه نمازده إقتدا ايدر، تابع اولور." دييه روايتى بو إتّفاقه و حقيقتِ قرآنيهنڭ متبوعيتنه و حاكميتنه إشارت ايدر.
اون دردنجى مسئله:
روايتده وار كه: "دجّالڭ مهمّ قوّتى يهوديدر. يهوديلر سَوهرك تابع اولورلر."
اللّٰه أعْلَم، دييهبيليرز كه، بو روايتڭ بر پارچه تأويلى روسيهده چيقمش. چونكه هر حكومتڭ ظلمنى گورن يهوديلر، آلمانيا مملكتنده كثرتله طوپلانوب إنتقاملرينى آلمق ايچون، قومونيست قوميتهسنڭ تأسيسنده مهمّ بر رول ايله يهودى ملّتندن اولان "طروچكى" نامنده دهشتلى بر آدمى، روسيهنڭ باش قوماندانلغنه و تربيهگردهلرى اولان مشهور "لنين"دن صوڭره روس حكومتنڭ باشنه گچيرهرك روسيهنڭ باشنى پاطلاتوب بيڭ سنهلك محصولاتنى ياقديرديلر. بيوك دجّالڭ قوميتهسنى و بر قسم إجراآتنى گوسترديلر. و سائر حكومتلرده دخى أهمّيتلى صارصينتيلر ويروب قاريشديرديلر.
اون بشنجى مسئله:
يأجوج و مأجوج حادثاتنڭ إجمالى قرآنده اولديغى گبى، روايتده بر قسم تفصيلات وار. و او تفصيلات ايسه، قرآنڭ محكماتندن اولان إجمالى گبى محكم دگل، بلكه بر درجه متشابه صاييلير. اونلر تأويل ايسترلر. بلكه راويلرڭ إجتهادلرى قاريشمهسيله تعبير ايسترلر. أوت
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: قرآنڭ لسانِ سماويسنده يأجوج و مأجوج نامى ويريلن مانچور و مُغول قبيلهلرى، أسكى زمانده چينِ ماچيندن بر قسم باشقه قبيلهلرى برابر آلارق قاچ دفعه آسيا و آوروپايى هرج و مرج ايتدكلرى گبى، گلهجك زمانلرده دخى دنيايى زير و زبر ايدهجكلرينه إشارت و كنايهدر. حتّى شيمدى ده قومونيستلك ايچندهكى آنارشيستڭ أهمّيتلى أفرادى اونلردندر.
— 194 —
أوت، إختلالِ فرانسويده حرّيتپرورلك تخميله و آشيلامسيله سوسيالستلك تورهدى، تولّد ايتدى. و سوسيالستلك ايسه بر قسم مقدّساتى تخريب ايتديگندن، آشيلاديغى فكر بِالآخره بولشويكلگه إنقلاب ايتدى. و بولشويكلك دخى چوق مقدّساتِ أخلاقيه و قلبيه و إنسانيهيى بوزديغندن، ألبته أكدكلرى تخملر هيچ بر قيد و حرمت طانيميان آنارشيستلك محصولنى ويرهجك. چونكه قلبِ إنسانيدن حرمت و مرحمت چيقسه؛ عقل و ذكاوت، او إنسانلرى غايت دهشتلى و غدّار جاناوارلر حكمنه گچيرر، داها سياستله إداره ايديلمز. و آنارشيستلك فكرينڭ تام يرى ايسه؛ هم مظلوم غلبهلكلى، هم مدنيتده و حاكميتده گرى قالان چاپولجى قبيلهلر اولاجق. و او شرائطه موافق إنسانلر ايسه، چينِ ماچينده قرق گونلك بر مسافهده ياپيلان و عجائبِ سبعهِٔ عالمدن بريسى بولونان سدِّ چينىنڭ بناسنه سببيت ويرن مانچور و مُغول و بر قسم قيرغيز قبيلهلريدر كه، قرآنڭ مجمل خبرينى تفسير ايدن ذاتِ أحمديه (عليه الصلاة والسلام) معجزانه و محقّقانه خبر ويرمش.
اون آلتنجى مسئله:
روايتده وار كه: (عيسى عليه السلام دجّالى ئولديرديگى مناسبتيله) "دجّالڭ فوق العاده بيوك و منارهدن داها يوكسك بر عظمتِ هيكلده و حضرتِ عيسى عليه السلام اوڭا نسبةً چوق كوچك بولونديغنى" گوسترر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ بر تأويلى شو اولمق گركدر كه: عيسى عليه السلامى نورِ ايمان ايله طانييان و تابع اولان جماعتِ روحانيهِٔ مجاهدينڭ كميتى، دجّالڭ مكتبجه و عسكرجه علمى و مادّى اوردولرينه نسبةً چوق آز و كوچك اولماسنه إشارت و كنايهدر.
— 195 —
اون يدنجى مسئله:
روايتده وار كه: "دجّال چيقديغى گون بتون دنيا ايشيتير و قرق گونده دنيايى گزر و خارق العاده بر أشگى واردر."
اللّٰه أعْلَم، بو روايتلر تمامًا صحيح اولمق شرطيله تأويللرى شودر: بو روايتلر معجزانه خبر ويرر كه، "دجّال زماننده واسطهِٔ مخابره و سياحت او درجه ترقّى ايدهجك كه، بر حادثه بر گونده عموم دنياده ايشيديلهجك. راديو ايله باغيرر، شرق غرب ايشيتير و عموم جريدهلرنده اوقونهجق. و بر آدم قرق گونده دنيايى دور ايدهجك و يدى قطعهسنى و يتمش حكومتنى گورهجك و گزهجك." دييه ظهورندن اون عصر أوّل تلغراف، تلفون، راديو، شمندوفر، طيّارهدن معجزانه خبر ويرر. هم دجّال، دجّاللق حيثيتيله دگل، بلكه غايت مستبد بر قرال صفتيله ايشيديلير. و گزمهسى ده هر يرى إستيلا ايتمك ايچون دگل، بلكه فتنهيى اويانديرمق و إنسانلرى باشدن چيقارمق ايچوندر. و بينديگى مركبى و حمارى ايسه؛ يا شمندوفردر كه بر قولاغى و بر باشى جهنّم گبى آتش اوجاغى، ديگر قولاغى يالانجى جنّت گبى گوزلجه تزيين و تفريش ايديلمش. دشمنلرينى آتشلى باشنه، دوستلرينى ضيافتلى باشنه گوندرر. وياخود اونڭ أشگى، مركبى؛ دهشتلى بر اوتوموبيلدر ويا طيّارهدر وياخود...... (سكوت لازم!)
اون سكزنجى مسئله:
روايتده وار كه: "اُمّتم إستقامتله گيتسه، اوڭا بر گون وار." يعنى
فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ اَلْفَ سَنَةٍ
آيتنڭ سرّيله بيڭ سنه حاكمانه و مكمّل ياشايهجق. أگر إستقامتده گيتمزسه، اوڭا ياريم گون وار. يعنى آنجق بش يوز سنه قدر حاكميتى و غالبيتى محافظه ايدر.
اللّٰه أعْلَم، بو روايت قيامتدن خبر ويرمك دگل؛ بلكه إسلاميتڭ غالبانه حاكميتندن و خلافتڭ سلطنتندن بحث ايدر كه، عينِ حقيقت و بر معجزهِٔ غيبيه اولارق عينًا اويله چيقمش. چونكه خلافتِ عبّاسيهنڭ آخرنده، اونڭ أهلِ سياستى
— 196 —
إستقامتى غيب ايتديگى ايچون، بش يوز سنه قدر ياشامش. فقط اُمّتڭ هيئتِ مجموعهسى ايسه إستقامتى غيب ايتمهديگندن خلافتِ عثمانيه إمداده گلوب بيڭ اوچيوز سنه قدر حاكميتى دوام ايتديرمش. صوڭره عثمانلى سياسيونلرى دخى إستقامتى محافظه ايدهمديگندن، او ده آنجق (خلافتله) بش يوز سنه ياشايهبيلمش. بو حديثڭ معجزانه إخبارينى، خلافتِ عثمانيه كندى وفاتيله تصديق ايتمش. بو حديثى باشقه رسالهلرده دخى بحث ايتديگمزدن بوراده قيصه كسييورز.
اون طوقوزنجى مسئله:
روايتلرده، آخر زمانڭ علامتلرندن اولان و آلِ بيتِ نبويدن حضرتِ مهدينڭ (رضى اللّٰه عنه) حقّنده آيرى آيرى خبرلر وار. حتّى بر قسم أهلِ علم و أهلِ ولايت، أسكيده اونڭ چيقماسنه حكم ايتمشلر.
اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بو آيرى آيرى روايتلرڭ بر تأويلى شودر كه: بيوك مهدينڭ چوق وظيفهلرى وار. و سياست عالمنده، ديانت عالمنده، سلطنت عالمنده، جهاد عالمندهكى چوق دائرهلرده إجراآتلرى اولديغى گبى.. هر بر عصر مأيوسيت وقتنده، قوّهِٔ معنويهسنى تأييد ايدهجك بر نوع مهدىيه وياخود مهدينڭ اونلرڭ إمدادينه او وقتده گلمك إحتمالنه محتاج اولديغندن؛ رحمتِ إلٰهيه ايله هر دورده بلكه هر عصرده بر نوع مهدى، آلِ بيتدن چيقمش، جدّينڭ شريعتنى محافظه و سنّتنى إحيا ايتمش. مثلا: سياست عالمنده مهدئِ عبّاسى و ديانت عالمنده غوثِ أعظم و شاهِ نقشبند و أقطابِ أربعه و اون ايكى إمام گبى بيوك مهدينڭ بر قسم وظيفهلرينى إجرا ايدن ذاتلر دخى، (مهدى حقّنده گلن روايتلرده) مدارِ نظرِ محمّد عليه الصلاة والسلام اولديغندن روايتلر إختلاف ايدهرك، بر قسم أهلِ حقيقت ديمش: "أسكيده چيقمش." هر نه ايسه... بو مسئله رسالهِٔ النورده بيان ايديلديگندن، اونى اوڭا حواله ايله بوراده بو قدر ديرز كه:
— 197 —
دنياده متساند هيچ بر خانَدان و متوافق هيچ بر قبيله و منوّر هيچ بر جمعيت و جماعت يوقدر كه، آلِ بيتڭ خانَداننه و قبيلهسنه و جمعيتنه و جماعتنه يتيشهبيلسين.
أوت يوزر قدسى قهرمانلرى يتيشديرن و بيڭلر معنوى قوماندانلرى اُمّتڭ باشنه گچيرن و حقيقتِ قرآنيهنڭ مايهسى ايله و ايمانڭ نوريله و إسلاميتڭ شرفيله بسلهنن، تكمّل ايدن آلِ بيت، ألبته آخر زمانده شريعتِ محمّديهيى و حقيقتِ فرقانيهيى و سنّتِ أحمديهيى (عصم) إحيا ايله، إعلان ايله، إجرا ايله، باش قوماندانلرى اولان بيوك مهدينڭ كمالِ عدالتنى و حقّانيتنى دنيايه گوسترمهلرى غايت معقول اولمقله برابر، غايت لازم و ضرورى و حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهدهكى دستورلرڭ مقتضاسيدر.
يگرمنجى مسئله:
گونشڭ مغربدن چيقماسى و زميندن دابّة الأرضڭ ظهوريدر.
امّا گونشڭ مغربدن طلوعى ايسه، بداهت درجهسنده بر علامتِ قيامتدر. و بداهتى ايچون، عقلڭ إختيارى ايله باغلى اولان توبه قپوسنى قپايان بر حادثهِٔ سماويه اولديغندن تفسيرى و معناسى ظاهردر، تأويله إحتياجى يوقدر. يالڭز بو قدر وار كه: اللّٰه أعْلَم، او طلوعڭ سببِ ظاهريسى: كُرهِٔ أرض قفاسنڭ عقلى حكمنده اولان قرآن اونڭ باشندن چيقماسيله زمين ديوانه اولوب، إذنِ إلٰهى ايله باشنى باشقه سيّارهيه چارپماسيله حركتندن گرى دونوب، غربدن شرقه اولان سياحتنى، إرادهِٔ ربّانى ايله شرقدن غربه تبديل ايتمكله گونش غربدن طلوعه باشلار. أوت أرضى شمس ايله، فرشى عرش ايله قوّتلى باغلايان حَبْلُ اللّٰهِ الْمتين اولان قرآنڭ قوّهِٔ جاذبهسى قوپسه؛ كُرهِٔ أرضڭ ايپى چوزولور، باشى بوش سرسرى
— 198 —
اولوب عكسيله و إنتظامسز حركتندن گونش غربدن چيقار. هم مصادمه نتيجهسنده أمرِ إلٰهى ايله قيامت قوپار دييه بر تأويلى واردر.
امّا دابّة الأرض: قرآنده غايت مجمل بر إشارت و لسانِ حالندن قيصهجق بر إفاده، بر تكلّم وار. تفصيلى ايسه؛ بن شيمديلك، باشقه مسئلهلر گبى قطعى بر قناعتله بيلهمييورم. يالڭز بو قدر دييهبيليرم:
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
ناصلكه قَومِ فرعونه "چكرگه آفاتى و بيت بلاسى" و كعبه تخريبنه چاليشان قَومِ أبرههيه "أبابيل قوشلرى" مسلّط اولمشلر. اويله ده: سفيانڭ و دجّاللرڭ فتنهلريله بيلهرك، سَوهرك عصيان و طغيانه و يأجوج و مأجوجڭ آنارشيستلگى ايله فساده و جاناوارلغه گيدن و دينسزلگه، كفر و كفرانه دوشن إنسانلرڭ عقللرينى باشلرينه گتيرمك حكمتيله، أرضدن بر حيوان چيقوب مسلّط اولاجق، زير و زبر ايدهجك. اللّٰه أعْلَم، او دابّه بر نوعدر. چونكه غايت بيوك بر تك شخص اولسه، هر يرده هركسه يتيشمز. ديمك دهشتلى بر طائفهِٔ حيوانيه اولاجق. بلكه
اِلَّا دَابَّةُ الْاَرْضِ تَاْكُلُ مِنْسَاَتَهُ
آيتنڭ إشارتيله، او حيوان، دابّة الأرض دينيلن آغاج قوردلريدر كه؛ إنسانلرڭ كميكلرينى آغاج گبى كميرهجك، إنسانڭ جسمنده ديشندن طيرناغنه قدر يرلشهجك. مؤمنلر ايمان بركتيله و سفاهت و سوءِ إستعمالاتدن تجنّبلريله قورتولمسنه إشارةً، آيت، ايمان خصوصنده او حيوانى قونوشديرمش.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 199 —
سابق يگرمى عدد مسئلهلره بر تتمّه اولارق اوچ كوچك مسئلهدر.
برنجى مسئله:روايتلرده حضرتِ عيسى عليه السلامه "مسيح" نامى ويريلديگى گبى، هر ايكى دجّاله دخى "مسيح" نامى ويريلمش و بتون روايتلرده
مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ
دينيلمش. بونڭ حكمتى و تأويلى نهدر؟
الجواب:اللّٰه أعْلَم بونڭ حكمتى شودر كه: ناصلكه أمرِ إلٰهى ايله عيسى عليه السلام، شريعتِ موسويهده بر قسم آغير تكاليفى قالديروب شراب گبى بعض مشتهياتى حلال ايتمش. عينًا اويله ده؛ بيوك دجّال، شيطانڭ إغواسى و حكمى ايله شريعتِ عيسويهنڭ أحكامنى قالديروب خرستيانلرڭ حياتِ إجتماعيهلرينى إداره ايدن رابطهلرى بوزارق، آنارشيستلگه و يأجوج و مأجوجه زمين حاضر ايدر. و إسلام دجّالى اولان سفيان دخى، شريعتِ محمّديهنڭ (عصم) أبدى بر قسم أحكامنى نفس و شيطانڭ دسيسهلريله قالديرمغه چاليشهرق حياتِ بشريهنڭ مادّى و معنوى رابطهلرينى بوزارق، سركش و سرخوش و سرسم نفسلرى باشى بوش بيراقهرق، حرمت و مرحمت گبى نورانى زنجيرلرى چوزر؛ هوساتِ متعفّنه باتاقلغنده، بربرينه صالديرمق ايچون جبرى بر سربستيت و عينِ إستبداد بر حرّيت ويرمك ايله دهشتلى بر آنارشيستلگه ميدان آچار كه، او وقت او إنسانلر غايت شدّتلى بر إستبداددن باشقه ضبط آلتنه آلينهماز.
ايكنجى مسئله:روايتلرده هر ايكى دجّالڭ خارق العاده إجراآتلرندن و پك فوق العاده إقتدارلرندن و هيبتلرندن بحث ايديلمش. حتّى بدبخت بر قسم إنسانلر، اونلره بر نوع الوهيت إسناد ايدر دييه خبر ويريلمش. بونڭ سببى نهدر؟
— 200 —
الجواب:
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
إجراآتلرى بيوك و خارق العاده اولماسى ايسه: أكثر تخريبات و هوساته سَوقيات اولديغندن، قولايجه خارق العاده اويله ايشلر ياپارلر كه؛ بر روايتده "بر گونلرى بر سنهدر" يعنى، بر سنهده ياپدقلرى ايشلرى، اوچ يوز سنهده ياپيلماز، دينيلمش. و إقتدارلرى پك فوق العاده گورونمسى ايسه، درت جهت و سببى وار:
برنجيسى:إستدراج أثرى اولارق، مستبدانه اولان قوجه حكومتلرنده، جسور اوردولرڭ و فعّال ملّتڭ قوّتيله وقوعه گلن ترقّيات و اييلكلر حقسز اولارق اونلره إسناد ايديلمسيله بيڭلر آدم قدر بر إقتدار اونلرڭ شخصلرنده توهّم ايديلمگه سبب اولور. حالبوكه حقيقةً و قاعدةً، بر جماعتڭ حركتيله وجوده گلن مثبت محاسن و شرف و غنيمت او جماعته تقسيم ايديلير و أفرادينه ويريلير. و سيّئات و تخريبات و ضايعات ايسه، رئيسنڭ تدبيرسزلگنه و قصورلرينه ويريلير. مثلا: بر طابور بر قلعهيى فتح ايتسه، غنيمت و شرف سونگولرينه عائددر. و منفى تدبيرلر ايله ضايعاتلر اولسه، قوماندانلرينه عائددر.
ايشته حق و حقيقتڭ بو دستورِ أساسيهسنه بتون بتون مخالف اولارق مثبت ترقّيات و حسنات او مدهش باشلره و منفى إجراآت و سيّئات بيچاره ملّتلرينه ويريلمهسيله؛ نفرتِ عامّهيه لايق اولان او شخصلر، (إستدراج جهتيله) أهلِ غفلت طرفندن بر محبّتِ عموميهيه مظهر اولورلر.
ايكنجى جهت و سبب:هر ايكى دجّال، أعظمى بر إستبداد و أعظمى بر ظلم و أعظمى بر شدّت و دهشت ايله حركت ايتدكلرندن، أعظمى بر إقتدار گورونور. أوت، اويله عجيب بر إستبداد كه؛ (قانونلر پردهسنده) هركسڭ وجداننه و مقدّساتنه، حتّى ألبسهسنه مداخله ايدرلر. ظن ايدرم، عصرِ آخرده إسلام و تورك حرّيتپرورلرى، بر حسِّ قبل الوقوع ايله بو دهشتلى إستبدادى حسّ ايدهرك اوقلر
— 201 —
آتوب هجوم ايتمشلر. فقط چوق آلدانوب ياڭليش بر هدف و خطا بر جبههده هجوم گوسترمشلر. هم اويله بر ظلم و جبر كه، بر آدمڭ يوزندن يوز كويى خراب و يوزر معصوملرى تجزيه و تهجير ايله پريشان ايدر.
اوچنجى جهت و سبب:هر ايكى دجّال، يهودينڭ إسلام و خرستيان عليهنده شدّتلى بر إنتقام بسلهين گيزلى قوميتهسنڭ معاونتنى و قادين حرّيتلرينڭ پردهسى آلتندهكى دهشتلى بر ديگر قوميتهنڭ يارديمنى، حتّى إسلام دجّالى ماصونلرڭ قوميتهلرينى آلداتوب مظاهرتلرينى قزاندقلرندن دهشتلى بر إقتدار ظن ايديلير. هم بعض أهلِ ولايتڭ إستخراجاتيله آڭلاشيلييور كه، إسلام دولتنڭ باشنه گچهجك اولان سفيانى دجّال ايسه؛ غايت مقتدر و داهى و فعّال و گوستريشى ايستهمهين و شخصى اولان شان و شرفه أهمّيت ويرمهين بر صدرِ أعظم و غايت جسور و إقتدارلى و متين و جوّال و شهرتپرستلگه تنزّل ايتمهين بر سرعسكر بولور، اونلرى تسخير ايدر. اونلرڭ فوق العاده و داهيانه إجراآتلرينى، رياسزلقلرندن إستفاده ايله كندى شخصنه إسناد و او واسطه ايله قوجه اوردونڭ و حكومتڭ تجدّد و إنقلاب و حربِ عمومى إنقلابندن گلن شدّتِ إحتياجڭ سَوقيله ايشلدكلرى ترقّياتى شخصنه إسناد ايتديرهرك شخصنده پك عجيب و خارقه بر إقتدار بولونديغنى مدّاحلر طرفندن إشاعه ايتديرر.
دردنجى جهت و سبب:بيوك دجّالڭ إسپرتيزمه نوعندن تسخير ايديجى خاصّهلرى بولونور. إسلام دجّالنڭ دخى، بر گوزنده تسخير ايديجى مانيهتيزمه بولونور. حتّى روايتلرده "دجّالڭ بر گوزى كوردر" دييه نظرِ دقّتى گوزينه چويرهرك بيوك دجّالڭ بر گوزى كور و اوتهكينڭ بر گوزى اوتهكى گوزه نسبةً كور حكمنده اولديغنى حديثده قيد ايتمكله، اونلر كافرِ مطلق بولونديغندن يالڭز منحصرًا بو دنيايى گورهجك بر تك گوزى وار و عاقبتى و آخرتى گورهبيلهجك گوزلرى اولمامسنه إشارت ايدر.
— 202 —
بن بر معنوى عالمده إسلام دجّالنى گوردم. يالڭز بر تك گوزنده تسخيرجى بر مانيهتيزمه گوزمله مشاهده ايتدم و اونى بتون بتون منكِر بيلدم. ايشته بو إنكارِ مطلقدن چيقان بر جرئت و جسارتله مقدّساته هجوم ايدر. عوامِ ناس حقيقتِ حالى بيلمدكلرندن، خارق العاده إقتدار و جسارت ظن ايدرلر.
هم شانلى و قهرمان بر ملّت، مغلوبيتى هنگامنده، بويله إستدراجلى و شانلى و طالعلى و موفّقيتلى و قورناز بر قوماندانى بولونديغندن گيزلى و دهشتلى اولان ماهيتنه باقميهرق قهرمانلق طماريله اونى آلقيشلار، باشنه قور، سيّئهلرينى اورتمك ايستر. فقط قهرمان و مجاهد اوردونڭ و ديندار ملّتڭ روحندهكى نورِ ايمان و قرآن ايشيغيله حقيقتِ حالى گورهجگى و او قوماندانڭ چوق دهشتلى تخريباتنى تعميره چاليشهجغى روايتلردن آڭلاشيلير.
اوچنجى كوچك مسئله:مدارِ غرابت اوچ حادثهدر.
برنجى حادثه:بر زمان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حضرتِ عُمَر رضى اللّٰه عنهه يهودى چوجقلرى ايچنده بريسنى گوستردى، "ايشته صورتى" ديدى. حضرتِ عُمَر رضى اللّٰه عنه، "اويله ايسه بن بونى ئولديرهجگم" ديدى. فرمان ايتدى: "أگر بو سفيان و إسلام دجّالى اولسه، سن ئولديرهمزسڭ؛ أگر او اولمازسه، اونڭ صورتيله ئولديريلمز."
بو روايت إشارت ايدر كه؛ اونڭ صورتى، حاكميتى زماننده چوق شيلرده گورونهجگى گبى، كنديسى يهوديلر ايچنده تولّد ايدهجك. غريبدر كه، اونڭ صورتندهكى بر چوجغى قتل ايدهجك درجهده اوڭا حدّت و عداوت ايدن حضرتِ عُمَر رضى اللّٰه عنه، او سفيانڭ أڭ چوق بگنديگى و تقدير ايتديگى و چوق دفعه اوندن ثناكارانه بحث ايدهجگى بر ممدوحى (حضرتِ عمر) اولاجقمش.
— 203 —
ايكنجى حادثه:او إسلام دجّالى، "سورهِٔ وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ معناسنى مراق ايدوب صورويور" دييه چوقلر نقل ايتمشلر. غريبدر كه، بو سورهنڭ عقيبنده اولان اِقْرَاْ بِاسْمِ رَبِّكَ سورهسنده اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى جملهسى، اونڭ عين زماننه و شخصنه (جفر ايله و معناسيله) إشارت ايتديگى گبى، أهلِ صلاته و جامعلره طاغيانه تجاوز ايدهجگنى گوسترييور. ديمك او إستدراجلى آدم، كوچك بر سورهيى كنديله علاقهدار حسّ ايدر. فقط ياڭليش ايدر، قومشوسنڭ قپوسنى چالار.
اوچنجى حادثه:بر روايتده "إسلام دجّالى خُراسان طرفلرندن ظهور ايدهجك" دينيلمش.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
بونڭ بر تأويلى شودر كه: شرقڭ أڭ جسور و قوّتلى و كثرتلى قَومى و إسلاميتڭ أڭ قهرمان اوردوسى اولان تورك ملّتى، او روايت زماننده خُراسان طرفلرنده بولونوب داها آناطولىيى وطن ياپمديغندن، او زماندهكى مسكننى ذكر ايتمكله سفيانى دجّال اونلرڭ ايچنده ظهور ايدهجگنه إشارت ايدر.
غريبدر هم چوق غريبدر: يدى يوز سنه مدّتنده إسلاميتڭ و قرآنڭ ألنده شرفشعار، بارقهآسا بر ألماس قلنج اولان تورك ملّتنى و توركجيلگى، موقّةً إسلاميتڭ بر قسم شعائرينه قارشى إستعمال ايتمگه چاليشير. فقط موفّق اولماز، گرى چكيلير. "قهرمان اوردو، ديزگيننى اونڭ ألندن قورتارييور" دييه روايتلردن آڭلاشيلييور.
وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ ٭ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
٭ ٭ ٭
— 204 —
آلتنجى شعاع
يالڭز ايكى نكتهدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(نمازدهكى تشهّدده بولونان
اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ ِللّٰهِ
إلى آخرهنڭ ايكى نقطهسنه گلن ايكى سؤاله ايكى جوابدر. تشهّدڭ سائر حقيقتلرينڭ بيانى باشقه وقته تعليق ايديلهرك بو " آلتنجى شعاع"ده يوزر نكتهسندن يالڭز ايكى نكتهسى مختصر بر صورتده بيان ايديلهجك.)
برنجى سؤال:تشهّدڭ مبارك كلماتى، معراج گيجهسنده جنابِ حق ايله رسولنڭ بر مكالمهلرى اولديغى حالده، نمازده اوقونماسنڭ حكمتى نهدر؟
الجواب:هر مؤمنڭ نمازى، اونڭ بر نوع معراجى حكمندهدر. و او حضوره لايق اولان كلمهلر ايسه، معراجِ أكبرِ محمّد (عليه الصلاة والسلام)ده سويلهنن سوزلردر. اونلرى ذكر ايتمكله، او قدسى صحبت تخطّر ايديلير. او تخطّرله او مبارك كلمهلرڭ معنالرى جزئيتدن كلّيته چيقار و او قدسى و إحاطهلى معنالر تصوّر ايديلير ويا ايديلهبيلير. و او تصوّر ايله قيمتى و نورى تعالى ايدوب گنيشلنير.
— 205 —
مثلا:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او گيجهده جنابِ حقّه قارشى سلام يرنده اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰهِ ديمش. يعنى: "بتون ذىحياتلرڭ حياتلريله گوستردكلرى تسبيحاتِ حياتيه و صانعلرينه تقديم ايتدكلرى فطرى هديهلر، أى ربّم سڭا مخصوصدر. بن دخى بتون اونلرى تصوّرمله و ايمانمله سڭا تقديم ايدييورم."
أوت ناصلكه رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اَلتَّحِيَّاتُ كلمهسيله، بتون ذىحياتڭ عباداتِ فطريهلرينى نيّت ايدوب تقديم ايدييور. اويله ده: تحيّاتڭ خلاصهسى اولان اَلْمُبَارَكَاتُ كلمهسيله ده، بتون مدارِ بركت و تبريك و بارك اللّٰه ديديرن و "مبارك" دينيلن و حياتڭ و ذىحياتڭ خلاصهسى اولان مخلوقلر، خصوصًا تخملرڭ و چكردكلرڭ، دانهلرڭ، يمورطهلرڭ فطرى مباركيتلرينى و بركتلرينى و عبوديتلرينى تمثيل ايدهرك، او گنيش معنا ايله سويلهيور. و مباركاتڭ خلاصهسى اولان اَلصَّلَوَاتُ كلمهسيله ده ذىحياتڭ خلاصهسى اولان بتون ذىروحڭ عباداتِ مخصوصهلرينى تصوّر ايدوب درگاهِ إلٰهىيه او إحاطهلى معناسيله عرض ايدييور. و اَلطَّيِّبَاتُ كلمهسيله ده، ذىروحڭ خلاصهلرى اولان كامل إنسانلرڭ و ملائكهِٔ مقرّبينڭ، صلواتڭ خلاصهسى اولان طيّبات ايله نورانى و يوكسك عبادتلرينى إراده ايدهرك معبودينه تخصيص و تقديم ايدر.
هم ناصلكه او گيجهده جنابِ حق طرفندن
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ
— 206 —
ديمسى، إستقبالده يوزر ميليون إنسانلرڭ هر برى، هر گون، هيچ اولمازسه اون دفعه
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ
ديمهلرينى آمرانه إشعار ايدر. و او سلامِ إلٰهى، او كلمهيه گنيش بر نور و يوكسك بر معنا ويرر. اويله ده: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، او سلامه مقابل
اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ
ديمسى، إستقبالده معظّم اُمّتى و امّتنڭ صالحلرى، سلامِ إلٰهىيى تمثيل ايدن إسلاميته مظهر اولماسنى و إسلاميتڭ عمومى بر شعارى اولان مؤمنلر اورتهسندهكى
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ
عموم اُمّت ديمهسنى راجيانه، داعيانه خالقندن ايستديگنى إفاده و إخطار ايدر. و او صحبتده حصّهدار اولان حضرتِ جبرائيل عليه السلام، أمرِ إلٰهى ايله او گيجه
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
ديمسى، بتون اُمّت قيامته قدر بويله شهادت ايدهجگنى و بويله دييهجكلرينى مبشّرانه خبر ويرر. و بو مكالمهِٔ قدسيهيى تخطّر ايله كلمهلرڭ معنالرى پارلار، گنيشلنير.
بو مذكور حقيقتڭ إنكشافنده بڭا يارديم ايدن غريب بر حالتِ روحيهدر:
بر زمان قراڭلقلى بر غربتده، قراڭلق بر گيجهده، ظلمتلى بر غفلت ايچنده، حالِ حاضرده اولان بو قوجه كائنات؛ خيالمه جامد، روحسز، ميّت، بوش، خالى، مدهش بر جنازه گوروندى. گچمش زمان دخى بتون بتون ئولو، بوش، ميّت، مدهش تخيّل ايديلدى. او حدسز مكان و او حدودسز زمان، قراڭلقلى بر وحشتگاه صورتنى آلدى. بن او حالتدن قورتولمق ايچون نمازه إلتجا ايتدم. تشهّدده اَلتَّحِيَّاتُ ديديگم زمان بردن كائنات جانلاندى؛ حياتدار، نورانى بر شكل آلدى، ديريلدى. حىّ قيّومڭ پارلاق بر آيينهسى اولدى. بتون حياتدار أجزاسيله برابر، حياتلرينڭ تحيّهلرينى و هداياىِ حياتيهلرينى دائمى بر صورتده ذاتِ حىّ قيّومه تقديم ايتدكلرينى علم اليقين، بلكه حقّ اليقين ايله بيلدم و گوردم.
صوڭره اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ ديديگم وقت، او حدودسز و خالى زمان؛ بردن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رياستى آلتنده، ذىحيات روحلر ايله وحشتزار صورتندن، انسيتلى بر سيرانگاه صورتنه إنقلاب ايتدى.
— 207 —
ايكنجى سؤال:تشهّد آخرنده
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَعَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ
دهكى تشبيه، تشبيهلرڭ قاعدهسنه اويغون گلمييور. چونكه محمّد عليه الصلاة والسلام، إبراهيم عليه السلامدن داها زياده رحمته مظهردر و داها بيوكدر. بونڭ سرّى نهدر؟ هم بو طرزدهكى صلواتڭ تشهّدده تخصيصنڭ حكمتى نهدر؟ عين دعا، أسكى زماندن بَرى بتون امّت هر نمازده تكرار ايتمهلرى... حالبوكه بر دعا بر دفعه قبوله مظهر اولسه يتر. ميليونلرجه دعالرى مقبول اولان ذاتلر مصرّانه دعا ايتمهسى و بِالخاصّه او شى وعدِ إلٰهىيه إقتران ايتمش ايسه... مثلا:
عَسٰى اَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا
جنابِ حق وعد ايتديگى حالده، هر أذان و قامتدن صوڭره ايديلن مروى دعاده
وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِى وَعَدْتَهُ
دينيلييور؛ بتون اُمّت او وعدى ايفا ايتمك ايچون دعا ايدرلر. بونڭ سرِّ حكمتى نهدر؟
الجواب:بو سؤالده اوچ جهت و اوچ سؤال وار.
برنجى جهت:حضرتِ إبراهيم عليه السلام، گرچه حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه يتيشمييور. فقط اونڭ آلى، أنبيادرلر. محمّد عليه الصلاة والسلامڭ آلى، أوليادرلر. أوليا ايسه، أنبيايه يتيشهمزلر. آل حقّنده اولان بو دعانڭ پارلاق بر صورتده قبول اولديغنه دليل شودر كه:
اوچ يوز أللى ميليون ايچنده آلِ محمّد عليه الصلاة والسلامدن يالڭز ايكى ذاتڭ؛ يعنى حسن (رض) و حسينڭ (رض) نسلندن گلن أوليا، (أكثرِ مطلق) حقيقت مسلكلرينڭ و طريقتلرينڭ پيرلرى و مرشدلرى اونلر اولمالرى،
عُلَمَاءُ اُمَّتِى كَاَنْبِيَاءِ بَنِى اِسْرَائِيلَ
حديثنڭ مظهرلرى اولدقلريدر. باشده جعفرِ صادق (رض) و غوثِ أعظم (رض) و شاهِ نقشبند (رض) اولارق هر برى، اُمّتڭ بر
— 208 —
قسمِ أعظمنى طريقِ حقيقته و حقيقتِ إسلاميته إرشاد ايدنلر، بو آل حقّندهكى دعانڭ مقبوليتنڭ ميوهلريدرلر.
ايكنجى جهت:بو طرزدهكى صلواتڭ نمازه تخصيصى حكمتى ايسه؛ مشاهيرِ إنسانيهنڭ أڭ نورانى، أڭ مكمّلى، أڭ مستقيمى اولان أنبيا و أوليانڭ قافلهِٔ كبراسنڭ گيتدكلرى و آچدقلرى يولده، كنديسى دخى او يوزر إجماع و يوزر تواتر قوّتنده بولونان و شاشيرمهلرى ممكن اولميان او جماعتِ عظمايه، او صراطِ مستقيمده إلتحاق و رفاقت ايتديگنى تخطّر ايتمكدر. و او تخطّر ايله، شبهاتِ شيطانيهدن و أوهامِ سيّئهدن قورتولمقدر. و بو قافله، بو كائنات صاحبنڭ دوستلرى و مقبول مصنوعلرى و اونلرڭ معارضلرى، اونڭ دشمنلرى و مردود مخلوقلرى اولديغنه دليل ايسه: زمانِ آدمدن بَرى او قافلهيه دائما معاونتِ غيبيه گلمهسى و معارضلرينه هر وقت مصيبتِ سماويه اينمهسيدر.
أوت قَومِ نوح و ثمود و عاد و فرعون و نمرود گبى بتون معارضلر غضبِ إلٰهىيى و عذابنى إحساس ايدهجك بر طرزده غيبى طوقاتلر ييدكلرى گبى.. قافلهِٔ كبرانڭ نوح عليه السلام، إبراهيم عليه السلام، موسى عليه السلام، محمّد عليه الصلاة والسلام گبى بتون قدسى قهرمانلرى دخى، خارقه و معجزانه و غيبى بر صورتده معجزهلره و إحساناتِ ربّانيهيه مظهر اولمشلر. بر تك طوقات، حدّتى؛ بر تك إكرام، محبّتى گوسترديگى حالده، بيڭلر طوقات معارضلره و بيڭلر إكرام و معاونت قافلهيه گلمهسى، بداهت درجهسنده و گوندوز گبى ظاهر بر طرزده او قافلهنڭ حقّانيتنه و صراطِ مستقيمده گيتديگنه شهادت و دلالت ايدر. فاتحهده
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
او قافلهيه و
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ
معارضلرينه باقييور. بوراده بيان ايتديگمز نكته ايسه، فاتحهنڭ آخرنده داها ظاهردر.
— 209 —
اوچنجى جهت:بو قدر تكرار ايله قطعى ويريلهجك اولان بر شيئڭ ويرمسنى ايستهمهسنڭ سرِّ حكمتى شودر: ايستهنيلن شى مثلا مقامِ محمود بر اوجدر. پك بيوك و بيڭلر مقامِ محمود گبى مهمّ حقيقتلرى إحتوا ايدن بر حقيقتِ أعظمڭ بر داليدر. و خلقتِ كائناتڭ أڭ بيوك نتيجهسنڭ بر ميوهسيدر. و اوجى و دالى و او ميوهيى دعا ايله ايستهمك ايسه؛ طولاييسيله او حقيقتِ عموميهِٔ عظمانڭ تحقّقنى و وجود بولماسنى و او شجرهِٔ خلقتڭ أڭ بيوك دالى اولان عالمِ باقينڭ گلمهسنى و تحقّقنى و كائناتڭ أڭ بيوك نتيجهسى اولان حشر و قيامتڭ تحقّقنى و دارِ سعادتڭ آچيلماسنى ايستهمكدر. و او ايستهمكله، دارِ سعادتڭ و جنّتڭ أڭ مهمّ بر سببِ وجودى اولان عبوديتِ بشريهيه و دعواتِ إنسانيهيه كنديسى دخى إشتراك ايتمكدر. و بو قدر حدسز درجهده عظيم بر مقصد ايچون، بو حدسز دعالر دخى آزدر. هم حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه مقامِ محمود ويريلمسى، عموم أمّته شفاعتِ كبراسنه إشارتدر. هم او، بتون امّتنڭ سعادتيله علاقهداردر. اونڭ ايچون حدسز صلوات و رحمت دعالرينى بتون اُمّتدن ايستهمسى عينِ حكمتدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 210 —
يدنجى شعاع
آيت الكبرا
مهمّ بر إخطار و بر إفادهِٔ مرام
بو أهمّيتلى رسالهنڭ، هركس هر بر مسئلهسنى آڭلاماز. فقط حصّهسز ده قالماز. بيوك بر باغچهيه گيرن بر كيمسهنڭ، او باغچهنڭ بتون ميوهلرينه أللرى يتيشمز. فقط، ألنه گيرديگى مقدار يتر. او باغچه يالڭز اونڭ ايچون دگل، بلكه أللرى اوزون اولانلرڭ حصّهلرى ده وار.
بو رسالهنڭ فهمنى إشكال ايدن بش سبب وار:
برنجيسى:بن كندى مشاهداتمى كندى فهممه گوره و كندم ايچون يازدم. سائر كتابلر گبى باشقهلرينڭ فهمنه و تلقّيسنه گوره يازمادم.
— 211 —
ايكنجيسى:إسمِ أعظم جلوهسيله توحيدِ حقيقى أعظمى بر صورتده يازيلديغندن، مسئلهلرى هم غايت گنيش، هم غايت درين و بعضًا چوق اوزون اولديغندن، هركس بردن إحاطه ايدهمز.
اوچنجيسى:هر بر مسئله بيوك و اوزون بر حقيقت اولماسى سببيله، حقيقتى پارچهلامامق ايچون بعضًا بر صحيفه ويا بر ياپراق بر تك جمله اولور. بر تك دليل حكمنده چوق مقدّمات بولونور.
دردنجيسى:أكثر مسئلهلرينڭ هر بريسنڭ پك چوق دليللرى و حجّتلرى بولونديغندن؛ بعضًا اون، بعضًا يگرمى دليلى بر تك برهان ياپمق جهتيله مسئله اوزونلاشير؛ قيصه فهملر قاوراماز.
بشنجيسى:بن رمضانڭ فيضيله بو رسالهنڭ نورلرينه مظهر اولمقلغمله برابر، بر قاچ جهتده حالم پريشان و بر قاچ خستهلقله وجودم صارصيلديغى بر زمانده عجله يازيلوب، برنجى مسودّه ايله إكتفا ايديلدى. هم يازديغم وقت، إراده و إختيارم ايله اولماديغنى حسّ ايتديگمدن، كندى فكرمله تنظيم ويا إصلاح ايتمگى موافق گورمهديگم ايچون بر پارچه فهمى إشكال ايدهجك بر وضعيت آلدى. هم عربى فقرهلر ايچنه چوق گيردى. حتّى برنجى مقام باشدن باشه عربى اولديغندن ايچندن چيقاريلدى، مستقل يازيلدى.
مدارِ قصور و إشكال اولان بو بش سببله برابر، بو رسالهنڭ اويله بر أهمّيتى وار كه؛ إمامِ على (رض) كراماتِ غيبيهسنده بو رسالهيه، " آيتِ كبرا" و "عصاىِ موسى" ناملرينى ويرمش. رسالهِٔ نورڭ رسالهلرى ايچنده بوڭا
— 212 —
خصوصى باقوب، نظرِ دقّتى جلب ايتمش.
(١): أوت إمامِ علىنڭ (رض) آيت الكبرا حقّنده ويرديگى خبرى، تام تامنه دڭزلى حادثهسى تصديق ايتدى. چونكه بو رسالهنڭ گيزلى طبعى حپسمزه بر وسيله اولدى و اونڭ قدسى و چوق قوّتلى حقيقتنڭ غلبهسى، برائت و نجاتمزه أهمّيتلى بر سبب اولدى. و إمامِ علىنڭ (رض) كرامتِ غيبيهسنى كورلره ده گوستردى و حقّمزدهكى وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ دعاسنڭ قبولنى إثبات ايتدى.
"الآية الكبرا"نڭ بر حقيقى تفسيرى اولان بو آيت الكبرا رسالهسى، حضرتِ إمامڭ (رض) تعبيرنجه، "عصاىِ موسى" نامنده "يدنجى شعاع" كتابيدر.
بو "يدنجى شعاع" بر مقدّمه و ايكى مقامدر. مقدّمهسى درت مسئلهِٔ مهمّهيى؛ برنجى مقامى، آيتِ كبرانڭ تفسيرندن عربى قسمنى؛ ايكنجى مقامى، اونڭ برهانلرينى و ترجمهسنى و مئالنى بيان ايدرلر.
بو گلن مقدّمه لزومندن فضله ايضاح ايديلمكله برابر، بر درجه اوزون اولماسى إختيارسز اولمشدر. ديمك إحتياج وار كه، اويله يازديرلدى. بلكه ده بر قسم إنسانلر بو اوزونى قيصه گورورلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 213 —
مقدّمه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ
بو آيتِ عظمانڭ سرّيله، إنسانڭ بو دنيايه گوندريلمهسنڭ حكمتى و غايهسى؛ خالقِ كائناتى طانيمق و اوڭا ايمان ايدوب عبادت ايتمكدر. و او إنسانڭ وظيفهِٔ فطرتى و فريضهِٔ ذمّتى، معرفت اللّٰه و ايمانِ بِاللّٰهدر و إذعان و يقين ايله وجودينى و وحدتنى تصديق ايتمكدر.
أوت فطرةً دائمى بر حيات و أبدى ياشامق ايستهين و حدسز أمللرى و نهايتسز ألملرى بولونان بيچاره إنسانه، ألبته او حياتِ أبديهنڭ اُسّ الأساسى و آناختارى اولان ايمانِ بِاللّٰه و معرفت اللّٰه و وسيلهلرندن باشقه اولان شيلر و كمالاتلر، او إنسانه نسبةً آشاغيدر. بلكه، چوغنڭ قيمتلرى يوقدر.
رسالهِٔ نورده بو حقيقت قوّتلى برهانلرله إثبات ايديلديگندن، بو حقيقتى رسالهِٔ نوره حواله ايدهرك، يالڭز او يقينِ ايمانىيى بو عصرده صارصان و تردّد ويرن ايكى ورطهيى درت مسئله ايچنده بيان ايدرز.
برنجى ورطهدن چارهِٔ نجات:ايكى مسئلهدر.
برنجى مسئله:اوتوز برنجى مكتوبڭ اون اوچنجى لمعهسنده تفصيلًا إثبات ايديلديگى گبى، عمومى مسئلهلرده إثباته قارشى نفيڭ قيمتى يوقدر و قوّتى پك
— 214 —
آزدر. مثلا: رمضانِ شريفڭ باشنده هلالى گورمك خصوصنده، ايكى عامى شاهد هلالى إثبات ايتسهلر و بيڭلرله أشراف و عالملر "گورمدك" دييوب نفى ايتسهلر، اونلرڭ نفيلرى قيمتسز و قوّتسزدر. چونكه إثباتده بربرينه قوّت ويرر، بربرينه تساند و إجماع وار. نفيده ايسه بر اولسه بيڭ اولسه فرقلرى يوقدر؛ هركس كندى باشنه قالير، إنفرادى اولور. چونكه إثبات ايدن خارجه باقار و نفس الأمره گوره حكم ايدر. مثلا: مثالمزده اولديغى گبى، برى ديسه: "گوكده آى واردر." ديگر آرقداشى پارمغنى اورايه باصار، ايكيسى برلشوب قوّتلهشيرلر.
نفى و إنكارده ايسه، نفس الأمره باقماز و باقهماز. چونكه، "خصوصى اولميان و خاص بر يره باقميان بر نفى إثبات ايديلمز" مشهور بر دستوردر. مثلا بر شيئى دنياده وار دييه بن إثبات ايتسهم، سن ده "دنياده يوق" ديسهڭ؛ بنم بر إشارتمله قولايجه إثبات ايديلهبيلن او شيئڭ سن نفينى يعنى عدمنى إثبات ايتمك ايچون، بتون دنيايى آرامق و طرامق و گوسترمك، بلكه گچمش زمانلرڭ هر طرفنى دخى گورمك لازم گلييور. صوڭره "يوقدر، وقوع بولمامشدر" دييهبيليرسڭ.
مادام نفى و إنكار ايدنلر نفس الأمره باقمازلر؛ بلكه كندى نفسلرينه و عقللرينه و گوزلرينه باقوب حكم ايدييورلر. ألبته بربرينه قوّت ويرهمزلر و ظهير اولمازلر. چونكه گورمگه و بيلمگه مانع اولان پردهلر، سببلر آيرى آيريدرلر. هركس "بن گورمييورم، بنم يانمده و إعتقادمده يوقدر." دييهبيلير. يوقسه "واقعده يوقدر" دييهمز. أگر ديسه، خصوصًا عموم كائناته باقان ايمان مسئلهلرنده دنيا قدر بيوك بر يالان اولور كه، طوغرى دييهمز و طوغرولديلماز.
الحاصل:إثباتده نتيجه بردر، واحددر، تساند اولور. نفيده ايسه، بر دگلدر، متعدّددر. يا "يانمده و نظرمده" ويا "إعتقادمده" گبى قيدلرڭ هركسه گوره تعدّدى ايله نتيجهلر دخى تعدّد ايدر، داها تساند اولماز.
— 215 —
ايشته بو حقيقت نقطهسنده ايمانه قارشى گلن كافرلرڭ و منكِرلرڭ كثرتنڭ و ظاهرًا چوقلغنڭ قيمتى يوقدر. و مؤمنڭ يقيننه و ايماننه هيچ تردّد ويرمهمك لازم ايكن؛ بو عصرده آوروپا فيلسوفلرينڭ نفى و إنكارلرى، بر قسم بدبخت مفتونلرينه تردّد ويروب يقينلرينى إزاله و سعادتِ أبديهلرينى محو ايتمش. و إنساندن هر گونده اوتوز بيڭ آدمه إصابت ايدن ئولومى، موت و أجلى بر ترخيص معناسندن چيقاروب إعدامِ أبدى صورتنه چويرمش. قپوسى قپانميان قبر، دائما إعدامنى او منكِره إخطار ايتمكله، لذّتلى حياتنى أليم ألملرله زهرلهيور. ايشته، ايمان نه قدر بيوك بر نعمت و حياتڭ حياتى اولديغنى آڭلا!..
ايكنجى مسئله:بر فنّڭ ويا بر صنعتڭ مدارِ مناقشه اولمش بر مسئلهسنده، او فنّڭ و او صنعتڭ خارجندهكى آدملر نه قدر بيوك و عالم و صنعتكار ده اولسهلر، سوزلرى اونده گچمز، حكملرى حجّت اولماز؛ او فنّڭ إجماعِ علماسنه داخل صاييلمازلر. مثلا؛ بيوك بر مهندسڭ، بر خستهلغڭ كشفنده و تداويسنده بر كوچك طبيب قدر حكمى گچمز. و بِالخاصّه مادّياتده چوق توغّل ايدن و گيتدكجه معنوياتدن تباعد ايدن و نوره قارشى غبيلهشن و قابالاشان و عقلى گوزينه اينن أڭ بيوك بر فيلسوفڭ منكِرانه سوزى، معنوياتده نظره آلينماز و قيمتسزدر.
عجبا يرده ايكن عرشِ أعظمى تماشا ايدن، خارقه بر دهاىِ قدسى صاحبى اولان و طقسان سنه معنوياتده ترقّى ايدوب چاليشان و حقائقِ ايمانيهيى علم اليقين، عين اليقين حتّى حقّ اليقين صورتنده كشف ايدن شيخِ گيلانى (قس) گبى يوز بيڭلر أهلِ حقيقتڭ إتّفاق ايتدكلرى، توحيدى و قدسى و معنوى مسئلهلرده، مادّياتڭ أڭ طاغنيق و كثرتڭ أڭ جزئى تفرّعاتنه طالان و سرسملشن و
— 216 —
بوغولان فيلسوفلرڭ سوزلرى قاچ پاره ايدر و إنكارلرى و إعتراضلرى، گوك گورولتيسنه قارشى سيورىسينگڭ سسى گبى سونوك اولماز مى؟
حقائقِ إسلاميهيه ضدّيت گوستروب مبارزه ايدن كفرڭ ماهيتى بر إنكاردر، بر جهلدر، بر نفيدر. صورةً إثبات و وجودى گورولسه ده معناسى عدمدر، نفيدر. ايمان ايسه علمدر، وجوديدر، إثباتدر، حكمدر. هر بر منفى مسئلهسى دخى، بر مثبت حقيقتڭ عنوانى و پردهسيدر. أگر ايمانه قارشى مبارزه ايدن أهلِ كفر، غايت مشكلات ايله منفى إعتقادلرينى قبولِ عدم و تصديقِ عدم صورتنده إثبات و قبول ايتمگه چاليشسهلر؛ او كفر، بر جهتده ياڭليش بر علم و خطا بر حكم صاييلابيلير. يوقسه، إرتكابى چوق قولاى اولان يالڭز عدمِ قبول و إنكار و عدمِ تصديق ايسه جهلِ مطلقدر، حكمسزلكدر.
الحاصل، إعتقادِ كفريه ايكى قسمدر:
بريسى:حقائقِ إسلاميهيه باقمييور. كندينه مخصوص ياڭليش بر تصديق و باطل بر إعتقاد و خطا بر قبولدر و ظالم بر حكمدر. بو قسم بحثمزدن خارجدر. او بزه قاريشماز، بز ده اوڭا قاريشمايز.
ايكنجيسى:حقائقِ ايمانيهيه قارشى چيقار، معارضه ايدر. بو دخى ايكى قسمدر:
بريسى:عدمِ قبولدر. يالڭز إثباتى تصديق ايتمهمكدر. بو ايسه بر جهلدر، بر حكمسزلكدر و قولايدر. بو ده بحثمزدن خارجدر.
ايكنجيسى:قبولِ عدمدر. قلبًا، عدمنى تصديق ايتمكدر. بو قسم ايسه بر حكمدر، بر إعتقاددر، بر إلتزامدر. هم إلتزامى ايچون نفينى إثبات ايتمگه مجبوردر.
— 217 —
نفى دخى ايكى قسمدر:
بريسى:"خاص بر موقعده و خصوصى بر جهتده يوقدر" دير. بو قسم ايسه إثبات ايديلهبيلير. بو قسم ده بحثمزدن خارجدر.
ايكنجى قسم ايسه:دنيايه و كائناته و آخرته و عصرلره باقان ايمانى و قدسى و عام و محيط اولان مسئلهلرى نفى و إنكار ايتمكدر. بو نفى ايسه (برنجى مسئلهده بيان ايتديگمز گبى) هيچ بر جهتله إثبات ايديلمز. بلكه كائناتى إحاطه ايدهجك و آخرتى گورهجك و حدسز زمانڭ هر طرفنى تماشا ايدهجك بر نظر لازمدر، تا او گبى نفيلر إثبات ايديلهبيلسين.
ايكنجى ورطه و چارهِٔ نجات:بو دخى ايكى مسئلهدر:
برنجيسى:عظمت و كبريا و نهايتسزلك نقطهسنده، يا غفلته ويا معصيته ويا مادّياته طالمق سببيله طارلاشان عقللر، عظمتلى مسئلهلرى إحاطه ايدهمدكلرندن، بر غرورِ علمى ايله إنكاره صاپارلر و نفى ايدرلر. أوت او معنًا صيقيشمش و قورومش عقللرينه و بوزولمش و معنوياتده ئولمش اولان قلبلرينه، چوق گنيش و درين و إحاطهلى اولان ايمانى مسئلهلرى صيغيشديرهمدقلرندن، كنديلرينى كفره و ضلالته آتارلر، بوغولورلر.
أگر دقّتله كندى كفرلرينڭ ايچ يوزينه و ضلالتلرينڭ ماهيتنه باقهبيلسهلر، گورهجكلر كه؛ ايمانده بولونان معقول و لايق و لازم اولان عظمته قارشى، يوز درجه محال و إمكانسزلق و إمتناع او كفرڭ آلتنده و ايچندهدر.
رسالهِٔ نور يوزر ميزان و موازنهلرله، بو حقيقتى "ايكى كرّه ايكى درت ايدر" درجهسنده قطعى إثبات ايتمش. مثلا؛ جنابِ حقّڭ وجوبِ وجودينى و أزليتنى و
— 218 —
إحاطهلى صفتلرينى عظمتلرى ايچون قبول ايدهمهين آدم، يا حدسز موجوداته، بلكه نهايتسز ذرّهلره، او وجوبِ وجودى و أزليتى و الوهيت صفتلرينى ويرمكله كفرينى إعتقاد ايدهبيلير. وياخود أحمق سوفسطائيلر گبى، هم كندينى، هم كائناتڭ وجودينى إنكار و نفى ايتمكله عقلدن إستعفا ايتمليدر. ايشته بونڭ گبى بتون حقائقِ ايمانيه و إسلاميه، كنديلرينڭ شأنلرى و مقتضالرى اولان عظمته إستناد ايدهرك، قارشيلرندهكى كفرڭ دهشتلى محالاتندن و وحشتلى خرافاتندن و ظلمتلى جهالاتندن قورتاروب كمالِ إذعان و تسليميتله سليم قلبلرده و مستقيم عقللرده يرلشيرلر.
أوت، أذان و نماز گبى أكثر شعائرِ إسلاميهده كثرتله
اَللّٰهُ اَكْبَرُ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ
عظمت و كبرياسنى هر وقت إعلانى، هم
اَلْعَظَمَةُ اِزَارِى وَ الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِى
حديثِ قدسينڭ فرمانى، هم "جوشن الكبير" مناجاتنڭ سكسان آلتنجى عقدهسنده:
يَا مَنْ لَا مُلْكَ اِلَّا مُلْكَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يُحْصِى الْعِبَادُ ثَنَائَهُ ٭
يَا مَنْ لَا تَصِفُ الْخَلَائِقُ جَلَالَهُ ٭ يَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَوْهَامُ كُنْهَهُ ٭
يَا مَنْ لَا يُدْرِكُ الْاَبْصَارُ كَمَالَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يَبْلُغُ الْاَفْهَامُ صِفَاتَهُ ٭
يَا مَنْ لَا يَنَالُ الْاَفْكَارُ كِبْرِيَائَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يُحْسِنُ الْاِنْسَانُ نُعُوتَهُ ٭
يَا مَنْ لَا يَرُدُّ الْعِبَادُ قَضَائَهُ ٭ يَا مَنْ ظَهَرَ فِى كُلِّ شَىْءٍ اٰيَاتُهُ ٭
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
— 219 —
دييه اولان غايت عارفانه مناجاتِ أحمديهنڭ (عصم) بيانى گوسترييور كه؛ عظمت و كبريا لزوملى بر پردهدر. عقل ايله إحاطه و قلبله گورمگه مانعدر و تام معرفته سد چكر و معرفتده و ايمانڭ إنكشافنده حدسز مرتبهلرڭ بولونماسنه سببدر. و معرفت اللّٰهده ترقّى ايتديرمگه جاذبهدار بر إحتجابِ قدسيدر. يوقسه هيچ بر جهتله إنكاره و نفيه سبب اولاماز. أوت عظمت بر وسيلهِٔ إحتجاب اولديغى گبى، عظمتدن نشئت ايدن و عظمتڭ بر نوع عنوانى و ديگر بر صورتى اولان (شدّةِ ظهور) دخى بر وسيلهِٔ إختفا و إحتجابدر كه، سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ ديمشلر. أوت گونشڭ شدّتِ نورى، ذاتنى ستر ايدر؛ خستهلقلى گوزلر گورمز.
ايكنجى مسئله:ايمانى مسئلهلرڭ فوق الحدّ عظمتنى چوق قولاى قبول ايتديروب، حتّى عوامڭ قلبلرينه گوزلجه يرلشديرن چوق عظمتلى و چوق قوّتلى و چوق كثرتلى برهانلرى و دليللرى واردر. مثلا: بو يدنجى شعاعده گورهجكسڭ كه، بو كائنات بتون أركان و طبقات و أنواع و أفراد و مشتملاتيله واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن بر دائرهِٔ ذكر تشكيل ايدهرك، برابرجه لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ديرلر. مثلا ناصلكه كوچوجك هو هو هو لردن مركّب بيوكجه هو هو يازيلير. صوڭره بو هو لردن مركّب چوق بيوك بر هو اولور. هم ناصلكه بر طابورڭ هجومنده ويا بر حلقهِٔ ذكرڭ جذبهسنده اللّٰه اللّٰه اللّٰه ديرلر. و اونلرڭ سسلرندن تركّب ايدن بيوك و جماعت صداسيله بيوك بر طرزده اللّٰه اللّٰه كلمهسى ايشيديلير و بلوكلرڭ سسلرندن تركّب ايدن طابورڭ صداسى دخى بيوك و گنيش بر تلفّظله اللّٰه اللّٰه اللّٰه ديديگنى ايشيتديرهبيلير.
— 220 —
عينًا اويله ده، بو كائناتڭ هر بر نوعى و او نوعڭ فردلرى و او فردلرڭ أعضالرى لسانِ حال ايله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ديرلر. بربرى ايچندهكى بو بيوك ذكر دائرهلرى، مثالمزدهكى يالڭز اوچ درت مرتبه دگل، بلكه اوچ يوز مرتبهدن گچر. هم بيوك و كلّى ذكرلرى يالڭز كوچك فردلرڭ ذكرلرندن نشئت ايتمييور. بلكه هر بر بيوك و كلّى موجود، بيوكلگى نسبتنده بِالذّات ذكر ايدر بيوك بر شخص گبى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير. حتّى بو يدنجى شعاعڭ ايكنجى مقامنده اون طوقوز دائرهدن آلتنجى بر دائره اولان أشجار و نباتاتڭ شهادتلرينى رمضانده ديڭلركن خيال گوزيله گوردم كه:
آغاج و نباتلردن هر برينڭ ياپراق و چيچك و ميوهلرى كنديلرينه مخصوص لسانلريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديدكلرى گبى، آغاجلرڭ دخى كندى لسانيله اونلرى شاهد گوسترهرك داها يوكسك بر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ سويلهديگنى و عموم آغاجلرڭ نوعى دخى كندى لسانيله كلمهِٔ شهادت گتيرديگنى خيالمله گوردم و ايشيتدم، ديسهم بر خيالدر دينيلمز. بلكه او درجه پارلاق بر حقيقتدر كه، خيالى دخى كندينه مفتون ايدوب حقيقت حسابنه چاليشديردى. بن كندى كنديمه نمازڭ آرقهسنده هر بر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ديدكجه فكرم او دائرهلردن هر بريسنڭ بيوك و كلّى و أڭ قوّتلى بر طرزده گتيرديگى شهادت كلمهسنى و لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ توحيدينى ديڭلر، بلكه مشاهده ايدر. گويا هر بر دائرهنڭ، مثلا أرضڭ شهادتى أرض قدر قوّتلى و بيوك و ظاهر بر صورتده خياله گورونور. اونڭ ايچون بو يدنجى شعاعده
بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ الى آخره...
و
بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ الى آخره...
فقرهلرى چوق تكرّر ايدرلر.
— 221 —
بو شعاع گرچه رسالهِٔ مناجاته بڭزهيور و عين طرزده گيتمش؛ فقط بنم ايچون بو شعاع مشاهدات صورتنده و عين اليقين طرزنده گورونديگندن داها قوّتلى، داها يوكسك، داها طاتلى، داها نورليدر. بو شعاعڭ برنجى و ايكنجى مقاملرى، بو گلن آيتِ معظّمه و محتشمه اولان
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
خزينهسنڭ حشمتلى بر نكتهسى و گنيش بر تفسيرى و رمضانِ شريفڭ بر هديهسى، بر نورى و چوق بڭزهديگى رسالهِٔ مناجاتڭ و او مناجاتڭ منبعى اولان مناجاتِ عَلَويه و اونڭ منبعى اولان مناجاتِ جوشنيهِٔ أحمديه (عصم) و اونڭ منبعى اولان آيتِ
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
إلى آخرهنڭ إلهامى بر ضياسى و توحيدى بر فيضى اولارق هم ذكر، هم فكر صورتنده ظهور ايدن عين كلماتِ عربيهيى رمضانڭ شرفى و بر خاطرهسى ايچون عين مكرّر كلمهلرى يازييورم. كيم ايسترسه مكرّر كلمهلر يرينه، "و هكذا" دييوب اوقويه و يازهبيلير.
بو هديهِٔ رمضانيه بنده ذكر جهتى و ذكر معناسى فكره غلبه ايتديگندن، سائر ذكرلر گبى عين كلمه تكرار ايديلييور. هم عمومڭ نتيجهلرى بر تك برهان اولديغندن و برهانلرڭ وجهلرى بربرينه بڭزهديگندن جملهلرى عينًا تكرار ايديلمش. و بو تكرار بڭا اوصانج ويرمييوردى. چونكه هر بر مرتبهده باشقه بر عالمڭ قپوسى آچيلييوردى. و او مخصوص مرتبهِٔ برهانيهنڭ خارجنده و كائناتڭ يوزنده بولونان شهادتلرى و او شهادتلرڭ خارجى ميدانى خيالمه گورونويوردى. او حالده دگل اوصانج، بلكه غايت علوى بر ذوقِ ايمانى ويرييوردى. قرآنِ معجز البيانده ذكر معناسى و تلاوت جهتى دخى بولونديغندن غايت طاتلى تكراراتى بلاغتنه بلاغت قاتمش، نقصانيت ويرمهمش. هر نه ايسه... اون طوقوز نوردن و
— 222 —
اوتوز اوچ مقدّمه و مرتبهدن تركّب ايدن بر تك برهان اولان بو يدنجى شعاع قدر، وجودِ واجب الوجود و وحدانيتڭ إثباتنده داها قوّتلى بر دليل و داها قطعى بر برهان تصوّر ايديلمز. و هيچ بر حكمى و هيچ بر جملهسى و حتّى هيچ بر قيدى يوقدر كه، رسالة النورده إثبات اولونمامش اولسون. خصوصًا مناجات و ايكنجى شعاع رسالهلرنده. و اونڭ قطعيتى و قيمتى و لذّتى ايچون، بن هر نه وقت صيقيلسهم ويا صيقنتىيه دوشسهم ويا يورغونلق و اوصانج گتيرسهم، بر كرّه متفكّرانه اوقوسهم هيچ بر صيقنتى و اوصانج قالماز.
معنيدار بر توافقدر كه، نمازڭ تسبيحاتنده و تسبيحات گبى اوتوز اوچ دفعه تكرار ايتديگم لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُڭ ذكرنده اوتوز اوچ مرتبه آيرى آيرى نورلرى گوردم. صوڭره او مرتبهلردهكى إثباتِ وجود ايله إثباتِ وحدانيته باقدم، گوردم كه: إثباتِ وجود برهانلرينڭ عددى رسالهِٔ نورده غايت أهمّيتلى بر عدد اولان اون طوقوز عدد، هم اون طوقوز حرفلى و اون طوقوز دفعه اوقونان إسمِ أعظمڭ طلسملى رقمى اولان اون طوقوز عددينه توافق سرّيله، اون طوقوز عالمده تظاهر ايتمش و إسمِ أعظمڭ مظهرى اولديغنه بر أماره گوسترمش. و إثباتِ وحدانيت ايسه بر دفعه رسالهِٔ نورده غايت سرلى و مبارك بر رقم اولان اون اوچ و بر دفعه ده اون درت و بر دفعه ده اون طوقوز عدديله ظاهر اولدى.
قصدم اولمادن اوزونلاشمش اولان مقدّمه نهايت بولدى.
٭ ٭ ٭
— 223 —
آيت الكبرا
كائناتدن خالقنى صوران بر سيّاحڭ مشاهداتيدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
بو ايكنجى مقام، بو آيتِ معظّمهيى تفسير ايتمكله برابر، طىّ ايديلن عربى برنجى مقامڭ برهانلرينى و حجّتلرينى و ترجمهسنى و قيصه بر مئالنى بيان ايدر. شويله كه:
بو آيتِ معظّمه گبى پك چوق آياتِ قرآنيه، بو كائنات خالقنى بيلديرمك جهتنده، هر وقت و هركسڭ أڭ چوق حيرتله باقوب ذوق ايله مطالعه ايتديگى أڭ پارلاق بر صحيفهِٔ توحيد اولان سماواتى أڭ باشده ذكر ايتمهلرندن، أڭ باشده اوڭا باشلامق موافقدر.
أوت بو دنيا مملكتنه و مسافرخانهسنه گلن هر بر مسافر، گوزينى آچوب باقدقجه گورور كه: غايت كرمكارانه بر ضيافتگاه و غايت صنعتكارانه بر تشهيرگاه و غايت حشمتكارانه بر اوردوگاه و تعليمگاه و غايت حيرتكارانه و شوقأنگيزانه بر
— 224 —
سيرانگاه و تماشاگاه و غايت معنيدارانه و حكمتپرورانه بر مطالعهگاه اولان بو گوزل مسافرخانهنڭ صاحبنى و بو كتابِ كبيرڭ مؤلّفنى و بو محتشم مملكتڭ سلطاننى طانيمق و بيلمك ايچون شدّتله مراق ايدركن؛ أڭ باشده گوكلرڭ نور يالديزى ايله يازيلان گوزل يوزى گورونور: "بڭا باق، آراديغڭى سڭا بيلديرهجگم!" دير. او ده باقار گورور كه:
بر قسمى أرضمزدن بيڭ دفعه بيوك و او بيوكلردن بر قسمى طوپ گلّهسندن يتمش درجه سرعتلى يوز بيڭلر أجرامِ سماويهيى ديركسز دوشورمهدن طورديران و بربرينه چارپمادن فوق الحدّ چابوق و برابر گزديرن، ياغسز سونديرمهدن متماديًا او حدسز لامبالرى يانديران و هيچ بر گورولتى و إختلال چيقارتمهدن او نهايتسز بيوك كتلهلرى إداره ايدن و گونش و قمرڭ وظيفهلرى گبى، هيچ عصيان ايتديرمهدن او پك بيوك مخلوقلرى وظيفهلرله چاليشديران و ايكى قطبڭ دائرهسندهكى حساب رقملرينه صيقيشميان بر نهايتسز اوزاقلق ايچنده، عين زمانده، عين قوّت و عين طرز و عين سكّهِٔ فطرت و عين صورتده، برابر، نقصانسز تصرّف ايدن و او پك بيوك متجاوز قوّتلرى طاشييانلرى، تجاوز ايتديرمهدن قانوننه إطاعت ايتديرن و او نهايتسز قالابالغڭ أنقاضلرى گبى گوگڭ يوزينى كيرلتهجك سوپرونتيلره ميدان ويرمهدن پك پارلاق و پك گوزل تميزلتديرن و بر منتظم اوردو مانورهسى گبى مانوره ايله گزديرن و أرضى دونديرمهسيله، او حشمتلى مانورهنڭ باشقه بر صورتده حقيقى و خيالى طرزلرينى هر گيجه و هر سنه سينهما لوحهلرى گبى سيرجى مخلوقاتنه گوسترن بر تظاهرِ ربوبيت و او ربوبيت فعاليتى ايچنده گورونن تسخير، تدبير، تدوير، تنظيم، تنظيف، توظيفدن مركّب بر حقيقت، بو عظمتى و إحاطتيله او سماوات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و موجوديتى سماواتڭ موجوديتندن داها ظاهر بولونديغنه بِالمشاهده شهادت ايدر معناسيلهبرنجى مقامڭ برنجى باصامغنده:
— 225 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ وَ التَّنْظِيمِ وَ التَّنْظِيفِ وَ التَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن او يولجى آدمه و مسافره، جوِّ سما دينيلن و محشرِ عجائب اولان فضا گورولتى ايله قونوشارق باغيرييور: "بڭا باق! مراقله آراديغڭى و سنى بورايه گوندرنى بنمله بيلهبيلير و بولابيليرسڭ." دير. او مسافر، اونڭ أكشى فقط مرحمتلى يوزينه باقار؛ مدهش فقط مژدهلى گورولتيسنى ديڭلر، گورور كه:
زمين ايله آسمان اورتهسنده معلّقده طورديريلان بلوط، غايت حكيمانه و رحيمانه بر طرزده زمين باغچهسنى صولار و زمين أهاليسنه آبِ حيات گتيرر و حرارتى (يعنى ياشامق آتشنڭ شدّتنى) تعديل ايدر و إحتياجه گوره هر يرڭ إمدادينه يتيشير. و بو وظيفهلر گبى چوق وظيفهلرى گورمكله برابر، منتظم بر اوردونڭ عجله أمرلره گوره گورونمسى و گيزلنمهسى گبى؛ بردن جوّى طولديران او قوجه بلوط دخى گيزلهنير، بتون أجزالرى إستراحته چكيلير، هيچ بر أثرى گورولمز. صوڭره "ياغمور باشنه آرش!" أمرينى آلديغى آنده؛ بر ساعت، بلكه بر قاچ دقيقه ظرفنده طوپلانوب جوّى طولديرر، بر قوماندانڭ أمرينى بكلر گبى طورور.
صوڭره او يولجى، جوّدهكى روزگاره باقار گورور كه: هوا او قدر چوق وظيفهلرله غايت حكيمانه و كريمانه إستخدام اولونور كه، گويا او جامد هوانڭ شعورسز ذرّهلرندن هر بر ذرّهسى؛ بو كائنات سلطانندن گلن أمرلرى ديڭلر، بيلير و هيچ برينى گرى بيراقميهرق، او قوماندانڭ قوّتيله ياپار و إنتظامله يرينه گتيرر بر
— 226 —
وضعيتله؛ زمينڭ بتون نفوسلرينه نَفَس ويرمك و ذىحياته لزومى بولونان حرارت و ضيا و ألكتريق گبى مادّهلرى و سسلرى نقل ايتمك و نباتاتڭ تلقيحنه واسطه اولمق گبى چوق كلّى وظيفهلرده و خدمتلرده، بر دستِ غيبى طرفندن غايت شعوركارانه و عليمانه و حياتپرورانه إستخدام اولونويور.
صوڭره ياغموره باقييور، گورور كه: او لطيف و برّاق و طاتلى و هيچدن و غيبى بر خزينهِٔ رحمتدن گوندريلن قطرهلرده او قدر رحمانى هديهلر و وظيفهلر وار كه؛ گويا رحمت تجسّم ايدهرك قطرهلر صورتنده خزينهِٔ ربّانيهدن آقييور معناسنده اولديغندن، ياغموره "رحمت" نامى ويريلمشدر.
صوڭره شمشگه باقار و رعدى (گوك گورولتيسى) ديڭلر، گورور كه؛ پك عجيب و غريب خدمتلرده چاليشديريلييورلر.
صوڭره گوزينى چكر، عقلنه باقار، كندى كندينه دير كه: " آتيلمش پاموق گبى بو جامد، شعورسز بلوط ألبته بزلرى بيلمز و بزه آجييوب إمداديمزه كندى كندينه قوشماز و أمرسز ميدانه چيقماز و گيزلنمز؛ بلكه غايت قدير و رحيم بر قوماندانڭ أمريله حركت ايدر كه، بر ايز بيراقمهدن گيزلهنير و دفعةً ميدانه چيقار، ايش باشنه گچر و غايت فعّال و متعال و غايت جلوهلى و حشمتلى بر سلطانڭ فرمانيله و قوّتيله وقت بَوقت جوّ عالمنى طولديروب بوشالتير و متماديًا حكمتله يازار و پايدوس ايله بوزار تختهسنه و محو و إثبات لوحهسنه و حشر و قيامت صورتنه چويرر و غايت لطفكار و إحسانپرور و غايت كرمكار و ربوبيتپرور بر حاكمِ مدبّرڭ تدبيريله روزگاره بينر و طاغلر گبى ياغمور خزينهلرينى بينديرر، محتاج اولان يرلره يتيشير. گويا اونلره آجييوب آغلايهرق گوز ياشلريله اونلرى چيچكلرله گولديرر، گونشڭ شدّتِ آتشنى سرينلنديرر و سونگر گبى باغچهلرينه صو سرپر و زمين يوزينى ييقار، تميزلر."
— 227 —
هم او مراقلى يولجى كندى عقلنه دير: بو جامد، حياتسز، شعورسز، متماديًا چالقانان، قرارسز، فورطنهلى، دغدغهلى، ثباتسز، هدفسز شو هوانڭ پردهسيله و ظاهرى صورتيله وجوده گلن يوز بيڭلر حكيمانه و رحيمانه و صنعتكارانه ايشلر و إحسانلر و إمدادلر بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو چاليشقان روزگارڭ و بو جوّال خدمتكارڭ كندى باشنه هيچ بر حركتى يوق، بلكه غايت قدير و عليم و غايت حكيم و كريم بر آمرڭ أمريله حركت ايدر. گويا هر بر ذرّهسى، هر بر ايشى بيلير و او آمرڭ هر بر أمرينى آڭلار و ديڭلر بر نفر گبى، هوا ايچنده جريان ايدن هر بر أمرِ ربّانىيى ديڭلر، إطاعت ايدر كه؛ بتون حيواناتڭ تنفّسنه و ياشاماسنه و نباتاتڭ تلقيحنه و بيومهسنه و حياتنه لزوملى مادّهلرڭ يتيشديريلمسنه و بلوطلرڭ سَوق و إدارهسنه و آتشسز سفينهلرڭ سير و سياحتنه و بِالخاصّه سسلرڭ و بِالخاصّه تلسز تلفون و تلغراف و راديو ايله قونوشمالرڭ ايصالنه و بو خدمتلر گبى عمومى و كلّى خدمتلردن باشقه، آزوت و مولّد الحموضه (اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن عبارت اولان هوانڭ ذرّهلرى بربرينڭ مِثلى ايكن، زمين يوزنده يوز بيڭلر طرزده بولونان ربّانى صنعتلرده كمالِ إنتظام ايله بر دستِ حكمت طرفندن چاليشديريلييور گورويورم.
ديمك
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْاَرْضِ
آيتنڭ تصريحيله، روزگارڭ تصريفيله حدسز ربّانى خدمتلرده إستعمال و بلوطلرڭ تسخيريله حدسز رحمانى ايشلرده إستخدام و هوايى او صورتده ايجاد ايدن، آنجق واجب الوجود و قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شى، بر ربِّ ذو الجلال و الإكرامدر دير، حكم ايدر.
صوڭره ياغموره باقار، گورور كه: ياغمورڭ دانهلرى صاييسنجه منفعتلر و قطرهلرى عددنجه رحمانى جلوهلر و رشحهلرى مقدارنجه حكمتلر ايچنده بولونويور.
— 228 —
هم او شيرين و لطيف و مبارك قطرهلر او قدر منتظم و گوزل خلق ايديلييور كه، خصوصًا ياز موسمنده گلن طولو او قدر ميزان و إنتظام ايله گوندريلييور و اينييور كه؛ فورطنهلر ايله چالقانان و بيوك شيلرى چارپيشديران شدّتلى روزگارلر، اونلرڭ موازنه و إنتظاملرينى بوزمييور؛ قطرهلرى بربرينه چارپوب، برلشديروب، ضررلى كتلهلر ياپمييور. و بونلر گبى چوق حكيمانه ايشلرده و بِالخاصّه ذىحياتده چاليشديريلان بسيط و جامد و شعورسز مولّد الماء و مولّد الحموضه (هِيدْروژن - اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن تركّب ايدن بو صو، يوز بيڭلرله حكمتلى و شعورلى و مختلف خدمتلرده و صنعتلرده إستخدام ايديلييور. ديمك بو تجسّم ايتمش عينِ رحمت اولان ياغمور، آنجق بر رحمٰنِ رحيمڭ خزينهِٔ غيبيهِٔ رحمتنده ياپيلييور و نزوليله
وَهُوَ الَّذِى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ
آيتنى مادّةً تفسير ايدييور.
صوڭره رعدى ديڭلر و برقه (شمشگه) باقار، گورور كه: بو ايكى حادثهِٔ عجيبهِٔ جوّيه تام تامنه
وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ
و
يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ
آيتلرينى مادّةً تفسير ايتمكله برابر، ياغمورڭ گلمهسنى خبر ويروب، محتاجلره مژده ايدييورلر.
أوت هيچدن، بردن خارقه بر گورولتى ايله جوّى قونوشديرمق و فوق العاده بر نور و نار ايله ظلمتلى جوّى ايشيقله طولديرمق و طاغوارى پاموقمثال و طولو و قار و صو طولومبهسى حكمنده اولان بلوطلرى آتشلنديرمك گبى حكمتلى و غرابتلى وضعيتلرله باش آشاغى غافل إنسانڭ باشنه طوقماق گبى وورييور: "باشڭى قالدير، كندينى طانيتديرمق ايستهين فعّال و قدرتلى بر ذاتڭ خارقه ايشلرينه باق! سن باشى بوش اولماديغڭ گبى، بو حادثهلر ده باشى بوش اولامازلر. هر بريسى
— 229 —
چوق حكمتلى وظيفهلر پشنده قوشديريلييورلر. بر مدبّرِ حكيم طرفندن إستخدام اولونويورلر." دييه إخطار ايدييورلر.
ايشته بو مراقلى يولجى، بو جوّده بلوطى تسخيردن، روزگارى تصريفدن، ياغمورى تنزيلدن و حادثاتِ جوّيهيى تدبيردن تركّب ايدن بر حقيقتڭ يوكسك و آشكار شهادتنى ايشيتير، " آمَنْتُ بِاللّٰه" دير.برنجى مقامڭ ايكنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْزِيلِ وَ التَّدْبِيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
فقرهسى، بو يولجينڭ جوّه دائر مذكور مشاهداتنى إفاده ايدر.
(إخطار): برنجى مقامده گچن اوتوز اوچ مرتبهِٔ توحيدى بر پارچه ايضاح ايتمك ايستردم. فقط شيمديكى وضعيتم و حالمڭ مساعدهسزلگى جهتيله، يالڭز غايت مختصر برهانلرينه و مئالنڭ ترجمهسنه إكتفايه مجبور اولدم. رسالهِٔ نورڭ اوتوز، بلكه يوز رسالهلرنده بو اوتوز اوچ مرتبه، دليللريله، آيرى آيرى طرزلرده، هر بر رسالهده بر قسم مرتبهلر بيان ايديلديگندن، تفصيلى اونلره حواله ايديلمش.
صوڭره او سياحتِ فكريهيه آليشان او متفكّر مسافره، كُرهِٔ أرض لسانِ حاليله دييور كه: "گوكده، فضاده، هواده نه گزييورسڭ؟ گل، بن سڭا آراديغڭى طانيتديرهجغم. گورديگم وظيفهلريمه باق و صحيفهلريمى اوقو!" او ده باقار گورور كه: أرض مجذوب بر مولوى گبى ايكى حركتيله؛ گونلرڭ، سنهلرڭ، موسملرڭ حصولنه مدار اولان بر دائرهيى، حشرِ أعظمڭ ميدانى أطرافنده چيزييور. و ذىحياتڭ يوز بيڭ أنواعنى بتون أرزاق و لوازماتلريله ايچنه آلوب فضا دڭزنده
— 230 —
كمالِ موازنه و نظامله گزديرن و گونش أطرافنده سياحت ايدن محتشم و مسخّر بر سفينهِٔ ربّانيهدر.
صوڭره صحيفهلرينه باقار، گورور كه: بابلرندهكى هر بر صحيفهسى، بيڭلر آياتيله أرضڭ ربّنى طانيتديرييور. عمومنى اوقومق ايچون وقت بولاماديغندن، يالڭز بر تك صحيفه اولان ذىحياتڭ بهار فصلنده ايجاد و إدارهسنه باقار، مشاهده ايدر كه: يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينڭ صورتلرى، بسيط بر مادّهدن غايت منتظم آچيلييور و غايت رحيمانه تربيه ايديلييور و غايت معجزانه بر قسمنڭ تخملرينه قنادجقلر ويروب، اونلرى اوچورمق صورتيله نشر ايتديريلييور و غايت مدبّرانه إداره اولونويور و غايت مشفقانه إعاشه و إطعام ايديلييور و غايت رحيمانه و رزّاقانه حدسز و چشيد چشيد و لذّتلى و طاتلى رزقلرى، هيچدن و قورو طوپراقدن و بربرينڭ مِثلى و فرقلرى پك آز و كميك گبى كوكلردن، چكردكلردن، صو قطرهلرندن يتيشديريلييور. هر بهار بر واغون گبى، خزينهِٔ غيبدن يوز بيڭ نوع أطعمه و لوازمات، كمالِ إنتظام ايله يوكلهنوب ذىحياته گوندريلييور. و بِالخاصّه او أرزاق پاكتلرى ايچنده ياورولره گوندريلن سوت قونسروهلرى و والدهلرينڭ شفقتلى سينهلرنده آصيلان شكرلى سوت طولومبهجقلرينى گوندرمك، او قدر شفقت و مرحمت و حكمت ايچنده گورونويور كه، بِالبداهه بر رحمٰنِ رحيمڭ غايت مشفقانه و مربّيانه بر جلوهِٔ رحمتى و إحسانى اولديغنى إثبات ايدر.
الحاصل:بو صحيفهِٔ حياتيهِٔ بهاريه، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ نمونهلرينى و مثاللرينى گوسترمكله
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنى مادّةً غايت پارلاق تفسير ايتديگى گبى؛ بو آيت دخى، بو صحيفهنڭ معنالرينى معجزانه إفاده
— 231 —
ايدر. و أرضڭ، بتون صحيفهلريله، بيوكلگى نسبتنده و قوّتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديديگنى آڭلادى.
ايشته، كُرهِٔ أرضڭ يگرميدن زياده بيوك صحيفهلرندن بر تك صحيفهنڭ يگرمى وجهندن بر تك وجهنڭ مختصر شهادتى ايله، او يولجينڭ سائر وجهلرڭ صحيفهلرندهكى مشاهداتى معناسنده اولارق و او مشاهداتلرى إفاده ايچون،برنجى مقامڭ اوچنجى مرتبهسندهبويله دينيلمش:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
صوڭره او متفكّر يولجى هر صحيفهيى اوقودقجه سعادت آناختارى اولان ايمانى قوّتلهنوب و معنوى ترقّياتڭ مفتاحى اولان معرفتى زيادهلشوب و بتون كمالاتڭ أساسى و معدنى اولان ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى بر درجه داها إنكشاف ايدوب معنوى چوق ذوقلرى و لذّتلرى ويردكجه اونڭ مراقنى شدّتله تحريك ايتديگندن؛ سماء، جوّ و أرضڭ مكمّل و قطعى درسلرينى ديڭلهديگى حالده هَلْ مِنْ مَزِيد دييوب طوروركن، دڭزلرڭ و بيوك نهرلرڭ جذبهكارانه جوش و خروشله ذكرلرينى و حزين و لذيذ سسلرينى ايشيتير. لسانِ حال و لسانِ قال ايله: "بزه ده باق، بزى ده اوقو!" ديرلر. او ده باقار، گورور كه: حياتدارانه متماديًا چالقانان و طاغيلمق و دوكولمك و إستيلا ايتمك فطرتنده اولان دڭزلر، أرضى قوشادوب، أرض ايله برابر
— 232 —
غايت سرعتلى بر صورتده بر سنهده يگرمى بش بيڭ سنهلك بر دائرهده قوشديرلديغى حالده؛ نه طاغيليرلر، نه دوكولورلر و نه ده قومشولرندهكى طوپراغه تجاوز ايدرلر. ديمك غايت قدرتلى و عظمتلى بر ذاتڭ أمريله و قوّتيله طورورلر، گزرلر، محافظه اولورلر.
صوڭره دڭزلرڭ ايچلرينه باقار، گورور كه: غايت گوزل و زينتلى و منتظم جوهرلرندن باشقه، بيڭلرجه چشيد حيواناتڭ إعاشه و إدارهلرى و تولّدات و وفياتلرى او قدر منتظمدر؛ بسيط بر قوم و آجى بر صودن ويريلن أرزاقلرى و تعييناتلرى او قدر مكمّلدر كه، بِالبداهه بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ إداره و إعاشهسيله اولديغنى إثبات ايدر.
صوڭره او مسافر، نهرلره باقار، گورور كه: منفعتلرى و وظيفهلرى و واردات و صرفياتلرى او قدر حكيمانه و رحيمانهدر؛ بِالبداهه إثبات ايدر كه، بتون ايرماقلر، پيڭارلر، چايلر، بيوك نهرلر، بر رحمٰنِ ذو الجلال و الإكرامڭ خزينهِٔ رحمتندن چيقييورلر و آقييورلر. حتّى او قدر فوق العاده إدّخار و صرف ايديليورلر كه، "درت نهر جنّتدن گلييورلر." دييه روايت ايديلمش. يعنى؛ ظاهرى أسبابڭ پك فوقنده اولدقلرندن، معنوى بر جنّتڭ خزينهسندن و يالڭز غيبى و توكنمز بر منبعڭ فيضندن آقييورلر ديمكدر. مثلا: مصرڭ قومستاننى بر جنّته چويرن نيلِ مبارك؛ جنوب طرفندن، "جبلِ قمر" دينيلن بر طاغدن متماديًا كوچك بر دڭز گبى توكنمهدن آقييور. آلتى آيدهكى صرفياتى طاغ شكلنده طوپلانسه و بوزلانسه، او طاغدن داها بيوك اولور. حالبوكه او طاغدن اوڭا آيريلان ير و مخزن، آلتى قسمندن بر قسم اولماز. وارداتى ايسه؛ او منطقهِٔ حارّهده پك آز گلن و صوصامش طوپراق چابوق يوتديغى ايچون مخزنه آز گيدن ياغمور، ألبته او موازنهِٔ واسعهيى محافظه ايدهمديگندن، او نيلِ مبارك عادتِ أرضيه فوقنده بر غيبى جنّتدن چيقييور دييه روايتى، غايت معنيدار و گوزل بر حقيقتى إفاده ايدييور.
— 233 —
ايشته، دڭز و نهرلرڭ دڭزلر گبى حقيقتلرينڭ و شهادتلرينڭ بيڭدن بريسنى گوردى. و عمومى بِالإجماع دڭزلرڭ بيوكلگى نسبتنده بر قوّتله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير و بو شهادته دڭزلر مخلوقاتى عددنجه شاهدلر گوسترر دييه آڭلادى. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرينى إراده ايدهرك إفاده ايتمك معناسنده،برنجى مقامڭ دردنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ جَمِيعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره طاغلر و صحرالر، سياحتِ فكريهده بولونان او يولجىيى چاغيرييورلر، "صحيفهلريمزى ده اوقو!" دييورلر. او ده باقار، گورور كه: طاغلرڭ كلّى وظيفهلرى و عمومى خدمتلرى او قدر عظمتلى و حكمتليدرلر؛ عقللرى حيرت ايچنده بيراقير. مثلا: طاغلرڭ زميندن أمرِ ربّانى ايله چيقمالرى و زمينڭ ايچنده، إنقلاباتِ داخليهدن نشئت ايدن هيجاننى و غضبنى و حدّتنى، چيقمالريله تسكين ايدهرك؛ زمين او طاغلرڭ فيشقيرمسيله و منفذيله تنفّس ايدوب، ضررلى اولان صارصينتيلردن و زلزلهِٔ مضرّهدن قورتولوب، وظيفهِٔ دوريهسنده سكنهسنڭ إستراحتلرينى بوزمييور. ديمك ناصلكه سفينهلرى صارصينتيدن وقايه و موازنهلرينى محافظه ايچون اونلرڭ ديركلرى اوستنده قورولمش؛ اويله ده طاغلر، زمين سفينهسنه بو معناده خزينهلى ديركلر اولدقلرينى، قرآنِ معجز البيان
وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَاَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ ٭ وَالْجِبَالَ اَرْسٰيهَا
گبى چوق آيتلرله فرمان ايدييور.
— 234 —
هم مثلا، طاغلرڭ ايچنده ذىحياته لازم اولان هر نوع منبعلر، صولر، معدنلر، مادّهلر، علاجلر او قدر حكيمانه و مدبّرانه و كريمانه و إحتياطكارانه إدّخار و إحضار و إستيف ايديلمش كه؛ بِالبداهه قدرتى نهايتسز بر قديرڭ و حكمتى نهايتسز بر حكيمڭ خزينهلرى و آنبارلرى و خدمتكارلرى اولدقلرينى إثبات ايدرلر، دييه آڭلار. و صحرا و طاغلرڭ طاغ قدر وظيفه و حكمتلرندن بو ايكى جوهره سائرلرينى قياس ايدوب، طاغلرڭ و صحرالرڭ عموم حكمتلريله، خصوصًا إحتياطى إدّخارلر جهتيله گتيردكلرى شهادتى و سويلهدكلرى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ توحيدينى، طاغلر قوّتنده و ثباتنده و صحرالر گنيشلگنده و بيوكلگنده گورور، " آمَنْتُ بِاللّٰه" دير.
ايشته بو معنايى إفاده ايچونبرنجى مقامڭ بشنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ جَمِيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبِيرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره، او يولجى طاغده و صحراده فكريله گزركن، أشجار و نباتات عالمنڭ قپوسى فكرينه آچيلدى. اونى ايچرىيه چاغيرديلر. "گل دائرهمزده ده گز، يازيلريمزى ده اوقو!" ديديلر. او ده گيردى، گوردى كه: غايت محتشم و مزيَّن بر مجلسِ تهليل و توحيد و بر حلقهِٔ ذكر و شكر تشكيل ايتمشلر. بتون أشجار و نباتاتڭ أنواعلرى بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دييورلر گبى لسانِ حاللرندن آڭلادى. چونكه بتون ميوهدار آغاج و نباتلر؛ ميزانلى و فصاحتلى ياپراقلرينڭ ديللريله و سوسلى و جزالتلى چيچكلرينڭ سوزلريله و إنتظاملى و بلاغتلى
— 235 —
ميوهلرينڭ كلمهلريله برابر، مسبّحانه شهادت گتيردكلرينه و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديدكلرينه دلالت و شهادت ايدن اوچ بيوك كلّى حقيقتى گوردى:
برنجيسى:پك ظاهر بر صورتده قصدى بر إنعام و إكرام و إختيارى بر إحسان و إمتنان معناسى و حقيقتى هر بريسنده حسّ ايديلديگى گبى؛ مجموعنده ايسه، گونشڭ ظهورندهكى ضياسى گبى گورونويور.
ايكنجيسى:تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان قصدى و حكيمانه بر تمييز و تفريق، إختيارى و رحيمانه بر تزيين و تصوير معناسى و حقيقتى، او حدسز أنواع و أفرادده گوندوز گبى آشكاره گورونويور و بر صانعِ حكيمڭ أثرلرى و نقشلرى اولدقلرينى گوسترر.
اوچنجيسى:او حدسز مصنوعاتڭ يوز بيڭ چشيد و آيرى آيرى طرز و شكلده اولان صورتلرى، غايت منتظم، ميزانلى، زينتلى اولارق، محدود و معدود و بربرينڭ مِثلى و بسيط و جامد و بربرينڭ عينى ويا آز فرقلى و قاريشيق اولان چكردكلردن، حبّهجكلردن او ايكييوز بيڭ نوعلرڭ فارقهلى و إنتظاملى، آيرى آيرى، موازنهلى، حياتدار، حكمتلى، ياڭليشسز، خطاسز بر وضعيتده عموم أفرادينڭ صورتلرينڭ فتحى و آچيليشى ايسه اويله بر حقيقتدر كه؛ گونشدن داها پارلاقدر و بهارڭ چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى و موجوداتى صاييسنجه او حقيقتى إثبات ايدن شاهدلر وار دييه، بيلدى.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ
ديدى.
ايشته بو مذكور حقيقتلرى و شهادتلرى إفاده معناسيله،برنجى مقامڭ آلتنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى
— 236 —
وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزِيلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ وَ التَّصْوِيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ
دينيلمش.
صوڭره، سياحتِ فكريهده بولونان او مراقلى و ترقّى ايله ذوقى و شوقى آرتان دنيا يولجيسى، بهار باغچهسندن بر بهار قدر بر گلدستهِٔ معرفت و ايمان آلوب گليركن؛ حيوانات و طيور عالمنڭ قپوسى حقيقتبين اولان عقلنه و معرفتآشنا اولان فكرينه آچيلدى. يوز بيڭ آيرى آيرى سسلرله و چشيد چشيد ديللرله اونى ايچرىيه چاغيرديلر، "بيورڭ" ديديلر. او ده گيردى و گوردى كه: بتون حيوانات و قوشلرڭ بتون نوعلرى و طائفهلرى و ملّتلرى، بِالإتّفاق لسانِ قال و لسانِ حاللريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب، زمين يوزينى بر ذكرخانه و معظّم بر مجلسِ تهليل صورتنه چويرمشلر؛ هر برى بِالذّات برر قصيدهِٔ ربّانى، برر كلمهِٔ سبحانى و معنيدار برر حرفِ رحمانى حكمنده صانعلرينى توصيف ايدوب حمد و ثنا ايدييورلر وضعيتنده گوردى. گويا او حيوانلرڭ و قوشلرڭ طويغولرى و قوالرى و جهازلرى و أعضالرى و آلَتلرى، منظوم و موزون كلمهلردر و منتظم و مكمّل سوزلردر. اونلر، بونلرله خلّاق و رزّاقلرينه شكر و وحدانيتنه شهادت گتيردكلرينه قطعى دلالت ايدن اوچ معظّم و محيط حقيقتلرى مشاهده ايتدى:
— 237 —
برنجيسى:هيچ بر جهتله سرسرى تصادفه و كور قوّته و شعورسز طبيعته حوالهسى ممكن اولميان هيچدن حكيمانه ايجاد و صنعتپرورانه إبداع و إختياركارانه و عليمانه خلق و إنشا و يگرمى جهتله علم و حكمت و إرادهنڭ جلوهسنى گوسترن روحلانديرمق و إحيا ايتمك حقيقتيدر كه؛ ذىروحلر عددنجه شاهدلرى بولونان بر برهانِ باهر اولارق، ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و صفاتِ سبعهسنه و وحدتنه شهادت ايدر.
ايكنجيسى:او حدسز مصنوعلرده بربرندن سيماجه فارقهلى و شكلجه زينتلى و مقدارجه ميزانلى و صورتجه إنتظاملى بر طرزدهكى تمييزدن، تزييندن، تصويردن اويله عظمتلى و قوّتلى بر حقيقت گورونور كه؛ قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شيدن باشقه هيچ بر شى، بو هر جهتله بيڭلرله خارقهلرى و حكمتلرى گوسترن إحاطهلى فعله صاحب اولاماز و هيچ بر إمكان و إحتمال يوق.
اوچنجيسى:بربرينڭ مِثلى و عينى ويا آز فرقلى و بربرينه بڭزهين محصور و محدود يمورطهلردن و يمورطهجقلردن و نطفه دينيلن صو قطرهلرندن او حدسز حيوانلرڭ يوز بيڭلر چشيد طرزلرده و برر معجزهِٔ حكمت ماهيتنده بولونان صورتلرينى، غايت منتظم و موازنهلى و خطاسز بر هيئتده آچمق و فتح ايتمك اويله پارلاق بر حقيقتدر كه؛ حيوانلر عددنجه سندلر، دليللر او حقيقتى تنوير ايدر.
ايشته بو اوچ حقيقتڭ إتّفاقيله، حيوانلرڭ بتون أنواعى، برابر اويله بر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب شهادت گتيرييورلر كه؛ گويا زمين بيوك بر إنسان گبى، بيوكلگى نسبتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك سماوات أهلنه ايشيتديرييور ماهيتنده گوردى و تام درس آلدى.برنجى مقامڭ يدنجى مرتبهسندهبو مذكور حقيقتلرى إفاده معناسيله:
— 238 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْحَيْوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَاٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقِيقَةِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ
دينيلمشدر.
صوڭره او متفكّر يولجى، معرفتِ إلٰهيهنڭ حدسز مرتبهلرنده و نهايتسز أذواقنده و أنوارنده داها ايلرى گيتمك ايچون، إنسانلر عالمنه و بشر دنياسنه گيرمك ايستركن، باشده أنبيالر اولارق اونى ايچرىيه دعوت ايتديلر؛ او ده گيردى. أڭ أوّل گچمش زمانڭ منزلنه باقدى، گوردى كه: نوعِ بشرڭ أڭ نورانى و أڭ مكمّلى اولان عموم پيغمبرلر (عليهم السلام) بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب ذكر ايدييورلر و پارلاق و مصدّق اولان حدسز معجزاتلرينڭ قوّتيله، توحيدى إدّعا ايدييورلر و بشرى، حيوانيت مرتبهسندن مَلكيت درجهسنه چيقارمق ايچون، اونلرى ايمانِ بِاللّٰهه دعوت ايله درس ويرييورلر گوردى. او ده، او نورانى مدرسهده ديز چوكوب درسه اوطوردى. گوردى كه:
مشاهيرِ إنسانيهنڭ أڭ يوكسكلرى و نامدارلرى اولان او استادلرڭ هر بريسنڭ ألنده خالقِ كائنات طرفندن ويريلمش نشانهِٔ تصديق اولارق معجزهلر
— 239 —
بولونديغندن، هر برينڭ إخبارى ايله بشردن بر طائفهِٔ عظيمه و بر اُمّت تصديق ايدوب ايمانه گلدكلرندن، او يوز بيڭ جدّى و طوغرى ذاتلرڭ إجماع و إتّفاقله حكم و تصديق ايتدكلرى بر حقيقت نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى قياس ايدهبيلدى. و بو قوّتده، بو قدر مخبرِ صادقلرڭ حدسز معجزهلريله إمضا و إثبات ايتدكلرى بر حقيقتى إنكار ايدن أهلِ ضلالت نه درجه حدسز بر خطا، بر جنايت ايتدكلرينى و نه قدر حدسز بر عذابه مستحق اولدقلرينى آڭلادى و اونلرى تصديق ايدوب ايمان گتيرنلر نه قدر حقلى و حقيقتلى اولدقلرينى بيلدى؛ ايمان قدسيتنڭ بيوك بر مرتبهسى داها اوڭا گوروندى.
أوت أنبيايى (عليهم السلام)، جنابِ حق طرفندن فعلًا تصديق حكمنده اولان حدسز معجزاتلرندن و حقّانيتلرينى گوسترن، معارضلرينه گلن سماوى پك چوق طوقاتلرندن و حق اولدقلرينه دلالت ايدن شخصى كمالاتلرندن و حقيقتلى تعليماتلرندن و طوغرى اولدقلرينه شهادت ايدن قوّتِ ايمانلرندن و تام جدّيتلرندن و فداكارلقلرندن و أللرنده بولونان قدسى كتاب و صحفلرندن و اونلرڭ يوللرى طوغرى و حق اولديغنه شهادت ايدن إتّباعلريله حقيقته، كمالاته، نوره واصل اولان حدسز تلميذلرندن باشقه، اونلرڭ و او پك جدّى مخبرلرڭ مثبت مسئلهلرده إجماعى و إتّفاقى و تواترى و إثباتده توافقى و تساندى و تطابقى اويله بر حجّتدر و اويله بر قوّتدر كه؛ دنياده هيچ بر قوّت قارشيسنه چيقاماز و هيچ بر شبهه و تردّدى بيراقماز. و ايمانڭ أركاننده عموم أنبيايى (عليهم السلام) تصديق دخى داخل اولماسى، او تصديق بيوك بر قوّت منبعى اولديغنى آڭلادى. اونلرڭ درسلرندن چوق فيضِ ايمانى آلدى.
ايشته، بو يولجينڭ مذكور درسنى إفاده معناسندهبرنجى مقامڭ سكزنجى مرتبهسنده:
— 240 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
صوڭره ايمانڭ قوّتندن علوى بر ذوقِ حقيقت آلان او سيّاحِ طالب، أنبياء عليهم السلامڭ مجلسندن گليركن، علمانڭ علم اليقين صورتنده قطعى و قوّتلى دليللرله، أنبيالرڭ (عليهم السلام) دعوالرينى إثبات ايدن و أصفياء و صدّيقين دينيلن متبحّر، مجتهد محقّقلر، اونى درسخانهلرينه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه: بيڭلرله داهى و يوز بيڭلرجه مدقّق و يوكسك أهلِ تحقيق قيل قدر بر شبهه بيراقميان تدقيقاتِ عميقهلريله، باشده وجوبِ وجود و وحدت اولارق مثبت مسائلِ ايمانيهيى إثبات ايدييورلر. أوت، إستعدادلرى و مسلكلرى مختلف اولديغى حالده اصول و أركانِ ايمانيهده اونلرڭ متّفقًا إتّفاقلرى و هر بريسنڭ قوّتلى و يقينى برهانلرينه إستنادلرى اويله بر حجّتدر كه؛ اونلرڭ مجموعى قدر بر ذكاوت و درايت صاحبى اولمق و برهانلرينڭ عمومى قدر بر برهان بولمق ممكن ايسه، قارشيلرينه آنجق اويله چيقيلهبيلير. يوقسه او منكِرلر، يالڭز جهالت و أجهليت و إنكار و إثبات اولونميان منفى مسئلهلرده عناد و گوز قپامق صورتيله قارشيلرينه چيقابيليرلر. (گوزينى قپايان، يالڭز كندينه گوندوزى گيجه ياپار.) بو سيّاح؛ بو محتشم و گنيش درسخانهده، بو محترم و متبحّر استادلرڭ نشر ايتدكلرى نورلر، زمينڭ ياريسنى بيڭ سنهدن زياده ايشيقلانديرديغنى بيلدى. و اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدى كه، بتون أهلِ إنكار طوپلانسه اونى قيل قدر شاشيرتماز و صارصماز.
ايشته بو يولجينڭ بو درسخانهدن آلديغى درسه بر قيصه إشارت اولارق،برنجى مقامڭ طوقوزنجى مرتبهسنده:
— 241 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ
دينيلمش.
صوڭره، ايمانڭ داها زياده قوّتلنمهسنده و إنكشافنده و علم اليقين درجهسندن عين اليقين مرتبهسنه ترقّيسندهكى أنوارى و أذواقى گورمگه چوق مشتاق اولان او متفكّر يولجى، مدرسهدن گليركن، حدسز كوچك تكيهلرڭ و زاويهلرڭ تلاحقيله توسّع ايدن غايت فيضلى و نورلى و صحرا گنيشلگنده بر تكيه، بر خانگاه، بر ذكرخانه، بر إرشادگاهده و جادّهِٔ كبراىِ محمّدينڭ (عصم) و معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده حقيقته چاليشان و حقّه أريشن و عين اليقينه يتيشن بيڭلرله و ميليونلرله قدسى مرشدلر اونى درگاهه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه:
او أهلِ كشف و كرامت مرشدلر؛ كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و كرامتلرينه إستنادًا بِالإجماع متّفقًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك، وجوبِ وجود و وحدتِ ربّانيهيى كائناته إعلان ايدييورلر. گونشڭ ضياسندهكى يدى رنك ايله گونشى طانيمق گبى، يتمش رنك ايله، بلكه أسماءِ حسنى عددنجه، شمسِ أزلينڭ ضياسندن تجلّى ايدن آيرى آيرى نورلى رنكلر و چشيد چشيد ضيالى لونلر و باشقه باشقه حقيقتلى طريقتلر و مختلف طوغرى مسلكلر و متنوّع حقلى مشربلرده بولونان او قدسى داهيلرڭ و نورانى عارفلرڭ إجماع و إتّفاقله إمضا ايتدكلرى بر حقيقت، نه درجه ظاهر و باهر اولديغنى عين اليقين مشاهده ايتدى و أنبيانڭ (عليهم السلام) إجماعى و أصفيانڭ إتّفاقى و أوليانڭ توافقى و بو اوچ إجماعڭ بردن إتّفاقى، گونشى گوسترن گوندوزڭ ضياسندن داها پارلاق گوردى. ايشته بو مسافرڭ
— 242 —
تكيهدن آلديغى فيضه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اوننجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
صوڭره كمالاتِ إنسانيهنڭ أڭ مهمّى و أڭ بيوگى، بلكه بِالجمله كمالاتِ إنسانيهنڭ منبعى و أساسى، ايمانِ بِاللّٰهدن و معرفت اللّٰهدن نشئت ايدن محبّت اللّٰه اولديغنى بيلن او دنيا سيّاحى، بتون قوّتيله و لطائفيله، ايمانڭ قوّتنده و معرفتڭ إنكشافنده داها زياده ترقّى ايتمسنى ايستهمك فكريله باشنى قالديردى و سماواته باقدى. كندى عقلنه ديدى كه:
"مادام كائناتده أڭ قيمتدار شى حياتدر و كائناتڭ موجوداتى حياته مسخّردر و مادام ذىحياتڭ أڭ قيمتدارى ذىروحدر و ذىروحڭ أڭ قيمتدارى ذىشعوردر و مادام بو قيمتدارلق ايچون كُرهِٔ زمين، ذىحياتى متماديًا چوغالتمق ايچون هر عصر، هر سنه طولار بوشالير. ألبته و هر حالده، بو محتشم و مزيَّن اولان سماواتڭ دخى كنديسنه مناسب أهاليسى و سكنهسى، ذىحيات و ذىروح و ذىشعورلردن واردر كه؛ حضورِ محمّديده (عصم) صحابهلره گورونن حضرتِ جبرائيلڭ (عس) تمثّلى گبى ملائكهلرى گورمك و اونلرله قونوشمق حادثهلرى، تواتر صورتنده أسكيدن بَرى نقل و روايت ايديلييور. اويله ايسه كاشكه بن سماوات أهلى ايله دخى گوروشسه ايدم، اونلر نه فكرده اولدقلرينى بيلسه ايدم؛ چونكه خالقِ كائنات حقّنده أڭ مهمّ سوز اونلرڭدر." دييه دوشونوركن، بردن سماوى شويله بر سسى ايشيتدى:
— 243 —
"مادام بزم ايله گوروشمك و درسمزى ديڭلهمك ايسترسڭ.. بيل كه: باشده حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام و قرآنِ معجز البيان اولارق بتون پيغمبرلره واسطهمزله گلن مسائلِ ايمانيهيه أڭ أوّل بز ايمان ايتمشز. هم إنسانلره تمثّل ايدوب گورونن و بزلردن اولان بتون أرواحِ طيّبه، بِلا إستثنا و بِالإتّفاق، بو كائنات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و صفاتِ قدسيهسنه شهادت ايدوب بربرينه موافق و مطابق اولارق إخبار ايتمشلر. بو حدسز إخباراتڭ توافقى و تطابقى، گونش گبى سڭا بر رهبردر." ديدكلرينى بيلدى و اونڭ نورِ ايمانى پارلادى، زميندن گوكلره چيقدى.
ايشته بو يولجينڭ ملائكهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون برنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّلِينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، پرمراق و پرإشتياق او مسافر، عالمِ شهادت و جسمانى و مادّى جهتنده و مخصوص طائفهلرڭ ديللرندن و لسانِ حاللرندن درس آلديغندن، عالمِ غيب و عالمِ برزخده دخى مطالعه ايله بر سياحت و بر تحرّئِ حقيقت آرزو ايدركن، هر طائفهِٔ إنسانيهده بولونان و كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانڭ چكردگى حكمنده بولونان و كوچكلگى ايله برابر معنًا كائنات قدر إنبساط ايدهبيلن مستقيم و منوّر عقللرڭ، سليم و نورانى قلبلرڭ قپوسى آچيلدى. باقدى كه؛ اونلر، عالمِ غيب و عالمِ شهادت اورتهسنده إنسانى برزخلردر و ايكى عالمڭ بربريله تماسلرى و
— 244 —
معاملهلرى، إنسانه نسبةً او نقطهلرده اولويور گورديگندن؛ كندى عقل و قلبنه ديدى كه: گلڭ، بو أمثالڭزڭ قپوسندن حقيقته گيدن يول داها قيصهدر. بز اوتهكى يوللردهكى ديللردن درس آلديغمز گبى دگل، بلكه ايمان نقطهسندهكى إتّصافلرندن و كيفيت و رنكلرندن مطالعهمز ايله إستفاده ايتملىيز، ديدى. مطالعهيه باشلادى. گوردى كه:
إستعدادلرى غايت مختلف و مذهبلرى بربرندن اوزاق و مخالف اولان عموم إستقامتلى و نورلى عقللرڭ ايمان و توحيددهكى إتّصافكارانه و راسخانه إعتقادلرى توافق و ثباتكارانه و مطمئنانه قناعت و يقينلرى تطابق ايدييور. ديمك تبدّل ايتمهين بر حقيقته طايانوب باغلانمشلر و كوكلرى متين بر حقيقته گيرمش، قوپمييور. اويله ايسه بونلرڭ نقطهِٔ ايمانيهده و وجوب و توحيدده إجماعلرى، هيچ قوپماز بر زنجيرِ نورانيدر و حقيقته آچيلان ايشيقلى بر پنجرهدر.
هم گوردى كه: مسلكلرى بربرندن اوزاق و مشربلرى بربرينه مباين اولان او عموم سليم و نورانى قلبلرڭ أركانِ ايمانيهدهكى متّفقانه و إطمئنانكارانه و منجذبانه كشفيات و مشاهداتلرى بربرينه توافق و توحيدده بربرينه مطابق چيقييور. ديمك، حقيقته مقابل و واصل و متمثّل بو كوچوجك برر عرشِ معرفتِ ربّانيه و بو جامع برر آيينهِٔ صمدانيه اولان نورانى قلبلر، شمسِ حقيقته قارشى آچيلان پنجرهلردر و عمومى بردن گونشه آيينهدارلق ايدن بر دڭز گبى، بر آيينهِٔ أعظمدر. بونلرڭ وجوبِ وجودده و وحدتده إتّفاقلرى و إجماعلرى، هيچ شاشيرماز و شاشيرتماز بر رهبرِ أكمل و بر مرشدِ أكبردر. چونكه هيچ بر جهتله هيچ بر إمكان و هيچ بر إحتمال يوق كه، حقيقتدن باشقه بر وهم و حقيقتسز بر فكر و أصلسز بر صفت، بو قدر مستمرّانه و راسخانه، بو پك بيوك و كسكين گوزلرڭ عمومنى بردن آلداتسين، غلطِ حسّه اوغراتسين. بوڭا إحتمال ويرن بوزولمش و چورومش بر عقله، بو كائناتى إنكار
— 245 —
ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى راضى اولمازلر، ردّ ايدرلر دييه آڭلادى. كندى عقل و قلبيله برابر "آمنتُ بِاللّٰه" ديديلر. ايشته بو يولجينڭ مستقيم عقللردن و منوّر قلبلردن إستفاده ايتديگى معرفتِ ايمانيهيه قيصه بر إشارت اولارقبرنجى مقامڭ اون ايكنجى و اون اوچنجى مرتبهلرنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقِينِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلِيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ
دينيلمش.
صوڭره، عالمِ غيبه ياقيندن باقان و عقل و قلبده سياحت ايدن او يولجى، عجبا عالمِ غيب نه دييور دييه مراقله او قپويى ده شويله بر فكر ايله چالدى. يعنى، مادام بو جسمانى عالمِ شهادتده، بو قدر زينتلى و صنعتلى حدسز مصنوعلريله كندينى طانيتديرمق و بو قدر طاتلى و سوسلى و نهايتسز نعمتلريله كندينى سَوْديرمك و بو قدر معجزهلى و مهارتلى حسابسز أثرلريله گيزلى كمالاتنى بيلديرمك، قَولدن و تكلّمدن داها ظاهر بر طرزده فعلًا ايستهين و حال ديليله بيلديرن بر ذات، پردهِٔ غيب طرفنده بولونديغى بِالبداهه آڭلاشيلييور. ألبته و هر حالده، فعلًا و حالًا اولديغى گبى، قَولًا و تكلّمًا دخى قونوشور، كندينى طانيتديرر، سَوْديرر. اويله ايسه، عالمِ غيب جهتنده اونى اونڭ تظاهراتندن بيلمهلىيز ديدى؛ قلبى ايچرىيه گيردى، عقل گوزيله گوردى كه:
— 246 —
غايت قوّتلى بر تظاهراتله وحيلرڭ حقيقتى، عالمِ غيبڭ هر طرفنده هر زمانده حكم ايدييور. كائناتڭ و مخلوقاتڭ شهادتلرندن چوق قوّتلى بر شهادتِ وجود و توحيد، علّام الغيوبدن وحى و إلهام حقيقتلريله گلييور. كندينى و وجود و وحدتنى، يالڭز مصنوعلرينڭ شهادتلرينه بيراقمييور. كنديسى، كندينه لايق بر كلامِ أزلى ايله قونوشويور. هر يرده علم و قدرتيله حاضر و ناظرڭ كلامى دخى حدسزدر و كلامنڭ معناسى اونى بيلديرديگى گبى، تكلّمى دخى، اونى صفاتيله بيلديرييور.
أوت، يوز بيڭ پيغمبرلرڭ (عليهم السلام) تواترلريله و إخباراتلرينڭ وحىِ إلٰهىيه مظهريت نقطهسنده إتّفاقلريله و نوعِ بشردن أكثريتِ مطلقهنڭ تصديقگردهسى و رهبرى و مقتداسى و وحيڭ ثمرهلرى و وحىِ مشهود اولان كتبِ مقدّسه و صحفِ سماويهنڭ دلائل و معجزاتلريله، حقيقتِ وحيڭ تحقّقى و ثبوتى بداهت درجهسنه گلديگنى بيلدى و وحيڭ حقيقتى بش حقيقتِ قدسيهيى إفاده و إفاضه ايدييور دييه آڭلادى:
برنجيسى:
اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ
دينيلن، بشرڭ عقللرينه و فهملرينه گوره قونوشمق بر تنزّلِ إلٰهيدر. أوت، بتون ذىروح مخلوقاتنى قونوشديران و قونوشمالرينى بيلن، ألبته كنديسى دخى او قونوشمالره قونوشماسيله مداخله ايتمهسى، ربوبيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:كندينى طانيتديرمق ايچون كائناتى، بو قدر حدسز مصرفلرله، باشدن باشه خارقهلر ايچنده يارادان و بيڭلر ديللرله كمالاتنى سويلتديرن، ألبته كندى سوزلريله دخى كندينى طانيتديرهجق.
اوچنجيسى:موجوداتڭ أڭ منتخبى و أڭ محتاجى و أڭ نازنينى و أڭ
— 247 —
مشتاقى اولان حقيقى إنسانلرڭ مناجاتلرينه و شكرلرينه فعلًا مقابله ايتديگى گبى، كلاميله ده مقابله ايتمك، خالقيتڭ شأنيدر.
دردنجيسى:علم ايله حياتڭ ضرورى بر لازمى و ايشيقلى بر تظاهرى اولان مكالمه صفتى، ألبته إحاطهلى بر علمى و سرمدى بر حياتى طاشييان ذاتده، إحاطهلى و سرمدى بر صورتده بولونور.
بشنجيسى:أڭ سَويملى و محبّتلى و أنديشهلى و نقطهِٔ إستناده أڭ محتاج و صاحبنى و مالكنى بولمغه أڭ مشتاق؛ هم فقير و عاجز بولونان مخلوقاتلرينه عجز و إشتياقى، فقر و إحتياجى و أنديشهِٔ إستقبالى و محبّتى و پرستشى ويرن بر ذات، ألبته كندى وجودينى اونلره تكلّميله إشعار ايتمك، الوهيتڭ مقتضاسيدر.
ايشته، تنزّلِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى و مقابلهِٔ رحمانى و مكالمهِٔ سبحانى و إشعارِ صمدانى حقيقتلرينى تضمّن ايدن، عمومى سماوى وحيلرڭ إجماع ايله واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه دلالتلرى اويله بر حجّتدر كه؛ گوندوزدهكى گونشڭ شعاعاتنڭ گونشه شهادتندن داها قوّتليدر دييه آڭلادى.
صوڭره إلهاملر جهتنه باقدى، گوردى كه: صادق إلهاملر، گرچه بر جهتده وحيه بڭزرلر و بر نوع مكالمهِٔ ربّانيهدر، فقط ايكى فرق واردر:
برنجيسى:إلهامدن چوق يوكسك اولان وحيڭ أكثرى ملائكه واسطهسيله و إلهامڭ أكثرى واسطهسز اولماسيدر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهڭ ايكى صورتله قونوشماسى و أمرلرى وار. بريسى: حشمتِ سلطنت و حاكميتِ عموميه حيثيتيله بر ياورينى بر والىيه گوندرر. او حاكميتڭ إحتشامنى و أمرڭ أهمّيتنى گوسترمك ايچون بعضًا واسطه ايله برابر بر
— 248 —
إجتماع ياپار. صوڭره فرمان تبليغ ايديلير. ايكنجيسى: سلطانلق عنوانيله و پادشاهلق عمومى إسميله دگل، بلكه كندى شخصيله خصوصى بر مناسبتى و جزئى بر معاملهسى بولونان خاص بر خدمتجيسى ايله ويا بر عامى رعيتيله و خصوصى تلفونيله خصوصى قونوشماسيدر.
اويله ده پادشاهِ أزلينڭ عموم عالملرڭ ربّى إسميله و كائنات خالقى عنوانيله، وحى ايله و وحيڭ خدمتنى گورن شموللى إلهاملريله مكالمهسى اولديغى گبى؛ هر بر فردڭ، هر بر ذىحياتڭ ربّى و خالقى اولمق حيثيتيله، خصوصى بر صورتده فقط پردهلر آرقهسنده اونلرڭ قابليتنه گوره بر طرزِ مكالمهسى وار.
ايكنجى فرق:وحى گولگهسزدر، صافيدر، خواصّه خاصدر. إلهام ايسه گولگهليدر، رنكلر قاريشير، عموميدر. ملائكه إلهاملرى و إنسان إلهاملرى و حيوانات إلهاملرى گبى چشيد چشيد هم پك چوق أنواعلريله دڭزلرڭ قطرهلرى قدر كلماتِ ربّانيهنڭ تكثيرينه مدار بر زمين تشكيل ايدييور.
لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى
آيتنڭ بر وجهنى تفسير ايدييور آڭلادى.
صوڭره؛ إلهامڭ ماهيتنه و حكمتنه و شهادتنه باقدى، گوردى كه: ماهيتى ايله حكمتى و نتيجهسى درت نوردن تركّب ايدييور.
برنجيسى:تودّدِ إلٰهى دينيلن، كندينى مخلوقاتنه فعلًا سَوْديرديگى گبى، قَولًا و حضورًا و صحبةً دخى سَوْديرمك، ودوديتڭ و رحمانيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:عبادينڭ دعالرينه فعلًا جواب ويرديگى گبى، قَولًا دخى پردهلر آرقهسنده إجابت ايتمهسى، رحيميتڭ شأنيدر.
— 249 —
اوچنجيسى:آغير بليّهلره و شدّتلى حاللره دوشن مخلوقاتلرينڭ إستمدادلرينه و فريادلرينه و تضرّعاتلرينه فعلًا إمداد ايتديگى گبى، بر نوع قونوشماسى حكمنده اولان إلهامى قَوللر ايله ده إمداده يتيشمهسى، ربوبيتڭ لازميدر.
دردنجيسى:چوق عاجز و چوق ضعيف و چوق فقير و چوق إحتياجلى و كندى مالكنى و حاميسنى و مدبّرينى و حافظنى بولمغه پك چوق محتاج و مشتاق اولان ذىشعور مصنوعلرينه، وجودينى و حضورينى و حمايتنى فعلًا إحساس ايتديگى گبى، بر نوع مكالمهِٔ ربّانيه حكمنده صاييلان بر قسم صادق إلهاملر پردهسنده و مخصوص بر مخلوقه باقان خاص بر وجهده، اونڭ قابليتنه گوره اونڭ قلب تلفونيله، قَولًا دخى كندى حضورينى و وجودينى إحساس ايتمهسى، شفقتِ الوهيتڭ و رحمتِ ربوبيتڭ ضرورى و واجب بر مقتضاسيدر دييه آڭلادى.
صوڭره إلهامڭ شهادتنه باقدى، گوردى: ناصلكه گونشڭ (فرضا) شعورى و حياتى اولسيدى و او حالده ضياسندهكى يدى رنگى يدى صفتى اولسيدى، او جهتده ايشيغنده بولونان شعاعلرى و جلوهلرى ايله بر طرز قونوشماسى بولونهجقدى. و بو وضعيتده، مثالنڭ و عكسنڭ شفّاف شيلرده بولونماسى و هر آيينه و هر پارلاق شيلر و جام پارچهلرى و قبارجقلر و قطرهلر، حتّى شفّاف ذرّهلر ايله هر برينڭ قابليتنه گوره قونوشماسى و اونلرڭ حاجاتنه جواب ويرمهسى و بتون اونلر گونشڭ وجودينه شهادت ايتمهسى و هيچ بر ايش، بر ايشه مانع اولمامسى و بر قونوشماسى، ديگر قونوشمايه مزاحمت ايتمهمسى بِالمشاهده گورولهجگى گبى.. عينًا اويله ده: أزل و أبدڭ ذو الجلال سلطانى و بتون موجوداتڭ ذو الجمال خالقِ ذىشانى اولان شمسِ سرمدينڭ مكالمهسى دخى، اونڭ علمى و قدرتى گبى كلّى و محيط اولارق هر شيئڭ قابليتنه گوره تجلّى ايتمهسى؛ هيچ بر سؤال بر سؤاله، بر ايش بر ايشه، بر خطاب بر خطابه مانع اولمامسى و قاريشديرمامسى
— 250 —
بِالبداهه آڭلاشيلييور. و بتون او جلوهلر، او قونوشمالر، او إلهاملر برر برر و برابر بِالإتّفاق او شمسِ أزلينڭ حضورينه و وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه دلالت و شهادت ايتدكلرينى عين اليقينه ياقين بر علم اليقين ايله بيلدى.
ايشته، بو مراقلى مسافرڭ عالمِ غيبدن آلديغى درسِ معرفتنه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهِ وَلِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهِ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهِ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَصْنُوعَاتِهِ
دينيلمشدر.
صوڭره او دنيا سيّاحى، كندى عقلنه ديدى كه: مادام بو كائناتڭ موجوداتيله مالكمى و خالقمى آرايورم. ألبته هر شيدن أوّل بو موجوداتڭ أڭ مشهورى و أعداسنڭ تصديقيله دخى أڭ مكمّلى و أڭ بيوك قوماندانى و أڭ نامدار حاكمى و سوزجه أڭ يوكسگى و عقلجه أڭ پارلاغى و اون درت عصرى فضيلتيله و قرآنيله ايشيقلانديران محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى زيارت ايتمك و آراديغمى اوندن صورمق ايچون عصرِ سعادته برابر گيتملىيز دييهرك،
— 251 —
عقليله برابر او عصره گيردى. گوردى كه: او عصر، حقيقةً او ذات (عصم) ايله، بر سعادتِ بشريه عصرى اولمش. چونكه أڭ بدوى و أڭ اُمّى بر قَومى، گتيرديگى نور واسطهسيله، قيصه بر زمانده دنيايه استاد و حاكم أيلهمش.
هم كندى عقلنه ديدى: بز، أڭ أوّل بو فوق العاده ذاتڭ (عصم) بر درجه قيمتنى و سوزلرينڭ حقّانيتنى و إخباراتنڭ طوغريلغنى بيلمهلىيز، صوڭره خالقمزى اوندن صورمالىيز دييهرك تحرّىيه باشلادى. بولديغى حدسز قطعى دليللردن، بوراده، يالڭز طوقوز كلّيتنه برر قيصه إشارت ايديلهجك.
برنجيسى:بو ذاتده (عصم) (حتّى دشمنلرينڭ تصديقيله دخى) بتون گوزل خويلرڭ و خصلتلرڭ بولونماسى و
وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى
آيتلرينڭ صراحتيله، بر پارمغنڭ إشارتيله قمر ايكى پارچه اولماسى و بر آووجى ايله، أعداسنڭ اوردوسنه آتديغى آز بر طوپراق، عموم او اوردونڭ گوزلرينه گيرمهسيله قاچمهلرى و صوسز قالمش كندى اوردوسنه، بش پارمغندن كوثر گبى آقان صويى كفايت درجهسنده ايچيرمسى گبى؛ نقلِ قطعى ايله و بر قسمى تواتر ايله، يوزر معجزاتڭ اونڭ ألنده ظاهر اولماسيدر. بو معجزاتدن اوچ يوزدن زياده بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوب اولان معجزاتِ أحمديه (عصم) نامندهكى خارقه و كرامتلى بر رسالهده قطعى دليللريله برابر بيان ايديلديگندن اونلرى اوڭا حواله ايدهرك ديدى كه: بو قدر أخلاقِ حسنه و كمالاتله برابر، بو قدر معجزاتِ باهرهسى بولونان بر ذات (عصم) ألبته أڭ طوغرى سوزليدر. أخلاقسزلرڭ ايشى اولان حيلهيه، يالانه، ياڭليشه تنزّل ايتمهسى قابل دگل.
— 252 —
ايكنجيسى:ألنده بو كائنات صاحبنڭ بر فرمانى بولونديغى و او فرمانى هر عصرده اوچ يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ قبول و تصديق ايتدكلرى و او فرمان اولان قرآنِ عظيم الشانڭ يدى وجهله خارقه اولماسيدر. و بو قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغى و كائنات خالقنڭ سوزى بولونديغى قوّتلى دليللريله برابر، "يگرمى بشنجى سوز و معجزاتِ قرآنيه" ناملرندهكى، رسالة النورڭ بر گونشى اولان مشهور بر رسالهده تفصيلًا بيان ايديلمهسندن؛ اونى، اوڭا حواله ايدهرك ديدى: بويله عينِ حق و حقيقت بر فرمانڭ ترجمانى و تبليغ ايديجيسى بر ذاتده (عصم) فرمانه جنايت و فرمان صاحبنه خيانت حكمنده اولان يالان اولاماز و بولوناماز!..
اوچنجيسى:او ذات (عصم)، اويله بر شريعت و بر إسلاميت و بر عبوديت و بر دعا و بر دعوت و بر ايمان ايله ميدانه چيقمش كه، اونلرڭ نه مِثلى وار و نه ده اولور. و اونلردن داها مكمّل نه بولونمش و نه ده بولونور. چونكه اُمّى بر ذاتده (عصم) ظهور ايدن او شريعت؛ اون درت عصرى و نوعِ بشرڭ خُمسنى، عادلانه و حقّانيت اوزره و مدقّقانه، حدسز قانونلريله إداره ايتمهسى أمثال قبول ايتمز.
هم اُمّى بر ذاتڭ (عصم) أفعال و أقوال و أحوالندن چيقان إسلاميت؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون إنسانڭ رهبرى و مرجعى و عقللرينڭ معلّمى و مرشدى و قلبلرينڭ منوّرى و مصفّيسى و نفسلرينڭ مربّيسى و مزكّيسى و روحلرينڭ مدارِ إنكشافى و معدنِ ترقّياتى اولماسى جهتيله مِثلى اولاماز و اولامامش.
هم ديننده بولونان بتون عباداتڭ بتون أنواعنده أڭ ايلرى اولماسى و هركسدن زياده تقواده بولونماسى و اللّٰهدن قورقماسى و فوق العاده دائمى مجاهدات و دغدغهلر ايچنده، تام تامنه عبوديتڭ أڭ اينجه أسرارينه قدر مراعات ايتمهسى و
— 253 —
هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك و تام معناسيله و مبتديانه فقط أڭ مكمّل اولارق، هم إبتدا و إنتهايى برلشديرهرك ياپماسى؛ ألبته مِثلى گورولمز و گورونمهمش.
هم بيڭلر دعا و مناجاتلرندن جوشن الكبير ايله، اويله بر معرفتِ ربّانيه ايله، اويله بر درجهده ربّنى توصيف ايدييور كه؛ او زماندن بَرى گلن أهلِ معرفت و أهلِ ولايت، تلاحقِ أفكار ايله برابر، نه او مرتبهِٔ معرفته و نه ده او درجهِٔ توصيفه يتيشهمهملرى گوسترييور كه، دعاده دخى اونڭ مِثلى يوقدر. رسالهِٔ مناجاتڭ باشنده، جوشن الكبيرڭ طقسان طوقوز فقرهسندن بر فقرهسنڭ قيصهجق بر مئالنڭ بيان ايديلديگى يره باقان آدم، جوشنڭ دخى مِثلى يوقدر دييهجك.
هم تبليغِ رسالتده و ناسى حقّه دعوتده او درجه متانت و ثبات و جسارت گوسترمش كه؛ بيوك دولتلر و بيوك دينلر، حتّى قوم و قبيلهسى و عموجهسى اوڭا شدّتلى عداوت ايتدكلرى حالده، ذرّه مقدار بر أثرِ تردّد، بر تلاش، بر قورقاقلق گوسترمهمسى و تك باشيله بتون دنيايه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى و إسلاميتى دنيانڭ باشنه گچيرمسى إثبات ايدر كه؛ تبليغ و دعوتده دخى مِثلى اولمامش و اولاماز.
هم ايمانده، اويله فوق العاده بر قوّت و خارقه بر يقين و معجزانه بر إنكشاف و جهانى ايشيقلانديران بر علوى إعتقاد طاشيمش كه؛ او زمانڭ حكمرانى اولان بتون أفكار و عقيدهلرى و حكمانڭ حكمتلرى و روحانى رئيسلرڭ علملرى اوڭا معارض و مخالف و منكِر اولدقلرى حالده؛ اونڭ نه يقيننه، نه إعتقادينه، نه إعتمادينه، نه إطمئناننه هيچ بر شبهه، هيچ بر تردّد، هيچ بر ضعف، هيچ بر وسوسه ويرمهمسى و معنوياتده و مراتبِ ايمانيهده ترقّى ايدن باشده صحابهلر و بتون أهلِ ولايت، اونڭ هر وقت مرتبهِٔ ايمانندن فيض آلمالرى و اونى أڭ يوكسك درجهده بولمالرى، بِالبداهه گوسترر كه؛ ايمانى دخى أمثالسزدر.
— 254 —
ايشته بويله أمثالسز بر شريعت و مِثلسز بر إسلاميت و خارقه بر عبوديت و فوق العاده بر دعا و جهانپسندانه بر دعوت و معجزانه بر ايمان صاحبنده، ألبته هيچ بر جهتله يالان اولاماز و آلداتماز دييه آڭلادى و عقلى دخى تصديق ايتدى.
دردنجيسى:أنبيالرڭ (عليهم السلام) إجماعى، ناصلكه وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيه غايت قوّتلى بر دليلدر؛ اويله ده، بو ذاتڭ (عصم) طوغريلغنه و رسالتنه غايت صاغلام بر شهادتدر. چونكه أنبيا عليهم السلامڭ طوغريلقلرينه و پيغمبر اولمالرينه مدار اولان نه قدر قدسى صفتلر و معجزهلر و وظيفهلر وارسه؛ او ذاتده (عصم) أڭ ايلريده اولديغى تاريخجه مصدّقدر. ديمك اونلر، ناصلكه لسانِ قال ايله؛ تورات، إنجيل، زبور و صحفلرنده بو ذاتڭ (عصم) گلهجگنى خبر ويروب إنسانلره بشارت ويرمشلر كه، كتبِ مقدّسهنڭ او بشارتلى إشاراتندن يگرميدن فضله و پك ظاهر بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوبده گوزلجه بيان و إثبات ايديلمش. اويله ده، لسانِ حاللريله، يعنى نبوّتلريله و معجزهلريله؛ كندى مسلكلرنده و وظيفهلرنده أڭ ايلرى و أڭ مكمّل اولان بو ذاتى تصديق ايدوب، دعواسنى إمضا ايدييورلر. و لسانِ قال و إجماع ايله وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى، لسانِ حال ايله و إتّفاق ايله ده بو ذاتڭ صادقيتنه شهادت ايدييورلر دييه آڭلادى.
بشنجيسى:بو ذاتڭ دستورلريله و تربيهسى و تبعيتيله و آرقهسندن گيتمهلريله حقّه، حقيقته، كمالاته، كراماته، كشفياته، مشاهداته يتيشن بيڭلرجه أوليا وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ صادقيتنه و رسالتنه، إجماع و إتّفاقله شهادت ايدييورلر. و عالمِ غيبدن ويرديگى خبرلرڭ بر قسمنى نورِ ولايتله مشاهده ايتمهلرى و عمومنى نورِ ايمان ايله يا علم اليقين ويا عين اليقين ويا حقّ اليقين صورتنده إعتقاد و تصديق ايتمهلرى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ درجهِٔ حقّانيت و صادقيتنى گونش گبى گوسترديگنى گوردى.
— 255 —
آلتنجيسى:بو ذاتڭ أمّيلگيله برابر گتيرديگى حقائقِ قدسيه و إختراع ايتديگى علومِ عاليه و كشف ايتديگى معرفتِ إلٰهيهنڭ درسيله و تعليميله، مرتبهِٔ علميهده أڭ يوكسك مقامه يتيشن ميليونلر أصفياءِ مدقّقين و صدّيقينِ محقّقين و داهى حكماءِ مؤمنين، بو ذاتڭ اُسّ الأساس دعواسى اولان وحدانيتى، قوّتلى برهانلريله بِالإتّفاق إثبات و تصديق ايتدكلرى گبى؛ بو معلّمِ أكبرڭ و بو استادِ أعظمڭ حقّانيتنه و سوزلرينڭ حقيقت اولديغنه إتّفاقله شهادتلرى، گوندوز گبى بر حجّتِ رسالتى و صادقيتيدر. مثلا: رسالهِٔ نور، يوز پارچهسيله، بو ذاتڭ صداقتنڭ بر تك برهانيدر.
يدنجيسى:آل و أصحاب نامنده و نوعِ بشرڭ أنبيادن صوڭره فراست و درايت و كمالاتله أڭ مشهورى و أڭ محترم و أڭ نامدارى و أڭ ديندار و كسكين نظرلى طائفهِٔ عظيمهسى؛ كمالِ مراق ايله و غايت دقّت و نهايت جدّيتله، بو ذاتڭ بتون گيزلى و آشكار حاللرينى و فكرلرينى و وضعيتلرينى تحرّى و تفتيش و تدقيق ايتمهلرى نتيجهسنده؛ بو ذاتڭ دنياده أڭ صادق و أڭ يوكسك و أڭ حقلى و حقيقتلى اولديغنه إتّفاق ايله و إجماع ايله صارصيلماز تصديقلرى و قوّتلى ايمانلرى، گونشڭ ضياسنه دلالت ايدن گوندوز گبى بر دليلدر، دييه آڭلادى.
سكزنجيسى:بو كائنات، ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى گبى، بر كتاب گبى، بر سرگى گبى، بر تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر. اويله ده؛ كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك و بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرينى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى إفاده ايدهجك بر يوكسك دلّال، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق
— 256 —
استاد، بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتيله، ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان بو ذاتڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه شهادت ايتديگنى بيلدى.
طوقوزنجيسى:مادام بو صنعتلى و حكمتلى مصنوعاتيله كندى هنرلرينى و صنعتكارلغنڭ كمالاتنى تشهير ايتمك و بو سوسلى، زينتلى نهايتسز مخلوقاتيله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بو لذّتلى و قيمتلى حسابسز نعمتلريله كندينه تشكّر و حمد ايتديرمك و بو شفقتلى و حمايتلى عمومى تربيه و إعاشه ايله، حتّى آغزلرڭ أڭ اينجه ذوقلرينى و إشتهالرڭ هر نوعنى تطمين ايدهجك بر صورتده إحضار ايديلن ربّانى إطعاملر و ضيافتلر ايله، كندى ربوبيتنه قارشى منّتدارانه و متشكّرانه و پرستشكارانه عبادت ايتديرمك و موسملرڭ تبديلى و گيجه گوندوزڭ تحويلى و إختلافى گبى، عظمتلى و حشمتلى تصرّفات و إجراآت و دهشتلى و حكمتلى فعاليت و خلّاقيت ايله، كندى الوهيتنى إظهار ايدهرك، او الوهيتنه قارشى ايمان و تسليم و إنقياد و إطاعت ايتديرمك و هر وقت اييلگى و اييلرى حمايه، فنالغى و فنالرى إزاله و سماوى طوقاتلر ايله ظالملرى و يالانجيلرى إمحا ايتمك جهتيله، حقّانيت و عدالتنى گوسترمك ايستهين پرده آرقهسنده بريسى وار. ألبته و هر حالده، او غيبى ذاتڭ ياننده أڭ سَوْگيلى مخلوقى و أڭ طوغرى عبدى و اونڭ مذكور مقصدلرينه تام خدمت ايدهرك، خلقتِ كائناتڭ طلسمنى و معمّاسنى حلّ و كشف ايدن و دائما او خالقنڭ نامنه حركت ايدن و اوندن إستمداد ايدن و موفّقيت ايستهين و اونڭ طرفندن إمداده و توفيقه مظهر اولان و محمّدِ قُريشى دينيلن بو ذات اولاجق. (عصم)
— 257 —
هم عقلنه ديدى: مادام بو مذكور طوقوز حقيقتلر بو ذاتڭ صدقنه شهادت ايدرلر؛ ألبته بو آدم، بنى آدمڭ مدارِ شرفى و بو عالمڭ مدارِ إفتخاريدر. و اوڭا "فخرِ عالم" و "شرفِ بنى آدم" دينيلمهسى پك لايقدر و اونڭ ألنده بولونان فرمانِ رحمٰن اولان قرآنِ معجز البيانڭ حشمتِ سلطنتِ معنويهسنڭ نصفِ أرضى إستيلاسى و شخصى كمالاتى و يوكسك خصلتلرى گوسترييور كه؛ بو عالمده أڭ مهمّ ذات بودر، خالقمز حقّنده أڭ مهمّ سوز اونڭدر.
ايشته گل باق! بو خارقه ذاتڭ يوزر ظاهر و باهر قطعى معجزهلرينڭ قوّتنه و دينندهكى بيڭلر عالى و أساسلى حقيقتلرينه إستنادًا، بتون دعوالرينڭ أساسى و بتون حياتنڭ غايهسى؛ واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دلالت و شهادت و او واجب الوجودى إثبات و إعلان و إعلام ايتمكدر.
ديمك بو كائناتڭ معنوى گونشى و خالقمزڭ أڭ پارلاق بر برهانى بو حبيب اللّٰه دينيلن ذاتدر كه؛ اونڭ شهادتنى تأييد و تصديق و إمضا ايدن آلدانماز و آلداتماز اوچ بيوك إجماع وار:
برنجيسى:"أگر پردهِٔ غيب آچيلسه يقينم زيادهلشميهجك" ديين إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) و يرده ايكن عرشِ أعظمى و إسرافيلڭ عظمتِ هيكلنى تماشا ايدن غوثِ أعظم (قس) گبى كسكين نظر و غيببين گوزلرى بولونان بيڭلر أقطاب و أولياءِ عظيمهيى جامع و آلِ محمّد ناميله شهرتشعارِ عالم اولان جماعتِ نورانيهنڭ إجماع ايله تصديقلريدر.
ايكنجيسى:بدوى بر قوم و اُمّى بر محيطده، حياتِ إجتماعيهدن و أفكارِ سياسيهدن خالى و كتابسز و فترت عصرينڭ قراڭلقلرنده بولونان و پك آز بر زمانده أڭ مدنى و معلوماتلى و حياتِ إجتماعيهده و سياسيهده أڭ ايلرى اولان ملّتلره و
— 258 —
حكومتلره استاد و رهبر و ديپلومات و حاكمِ عادل اولارق، شرقدن غربه قدر جهانپسندانه إداره ايدن و "صحابه" ناميله دنياده نامدار اولان جماعتِ مشهورهنڭ إتّفاقله جان و ماللرينى، پدر و عشيرتلرينى فدا ايتديرن بر قوّتلى ايمانله تصديقلريدر.
اوچنجيسى:هر عصرده بيڭلرله أفرادى بولونان و هر فنده داهيانه ايلرى گيدن و مختلف مسلكلرده چاليشان، اُمّتنده يتيشن حدسز محقّق و متبحّر علماسنڭ جماعتِ عظماسنڭ توافقله و علم اليقين درجهسنده تصديقلريدر.
ديمك بو ذاتڭ وحدانيته شهادتى شخصى و جزئى دگل، بلكه عمومى و كلّى و صارصيلماز و بتون شيطانلر طوپلانسه قارشيسنه هيچ بر جهتله چيقاماز بر شهادتدر دييه حكم ايتدى. ايشته عصرِ سعادتده عقليله برابر سياحت ايدن دنيا مسافرى و حيات يولجيسنڭ، او مدرسهِٔ نورانيهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون آلتنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِهِ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهِ حَتّٰى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهِ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ
دينيلمشدر.
— 259 —
صوڭره، بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: " آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينيلن بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل، بو كتاب بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر." دييه تحرّىيه باشلادى.
بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنىنڭ لمعهلرى اولان رسائل النوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالة النور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقامديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسائل النورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمش ايسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالة النوره حواله ايدهرك يالڭز بر قيصه إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى:
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
— 260 —
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه؛ اون درت عصر مدّتنده، هر دقيقهده، آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله، هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور. روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتون ايله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى، باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: "آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى."
هم بدوى بر أديب: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديمشلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" او ديمش: "خاير، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلرله داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز."
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب، غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: "يا بر
— 261 —
تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده؛ او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان، جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر.
هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلرله عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسنڭ اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عادى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: "بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل." يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبهِٔ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
آيتنى اوقودى. ديدى كه: "بو آيتڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهمييورم." اوڭا دينيلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلق، جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى و ايشيقلانديردى كه، بو أزلى نطق و بو سرمدى فرمان عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه؛ بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده، باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقاتى حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفه باشنده جوش و خروشله
— 262 —
مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونديرييور، دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهِٔ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهِٔ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن، اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهِٔ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده، او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجيسى:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى، اويله ده: أوليا و أصفيا گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى و حياتدار تكمّللريله، شجرهِٔ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
— 263 —
آلتنجيسى:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهِٔ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى، آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللرله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين و هجوم ايديلمز بر قلعهِٔ سماويهِٔ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى، آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنه و بشرڭ كلامى اولماديغنه، هم ياڭليش اولماديغنه إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهِٔ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى، إسلاميتڭ منبعى و قرآنڭ ترجمانى اولان ذاتڭ (عليه الصلاة والسلام) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمانڭ، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنه ايمان ايدوب تصديق ايتمهسى و هيچ بر شى اونى صارصمهمسى؛ قرآن سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭنده اوڭا منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و
— 264 —
واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلرڭ دخى، تلاوتى وقتنده پروانه گبى حقپرستانه أطرافنده طوپلانماسى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزلرله فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى، هر طائفه كندى علملرينه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآن منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (إسلاميته گيرمهينلر) شيمدىيه قدر معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ، (تك بر سورهنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقامهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينيلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن، قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيلهمز. چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار
— 265 —
مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانيهيه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه و اوندهكى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتڭ بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهِٔ إعجازينه يتيشيلمز.
هم، قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلرله متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ يوز اوتوز كتابنڭ هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهِٔ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامندهكى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم، أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچك بر رساله گبى رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطهده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه؛ حشمتلى حاكميتِ نورانيهسى و عظمتلى سلطنتِ قدسيهسى، عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديرهرق زمين يوزينى دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايدهرك كمالِ إحترامله دوام ايتمهسى، هم او خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى و اون حسنهسى اولماسى و اون ميوهِٔ باقى ويرمهسى، حتّى بر قسم آياتڭ و سورهلرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمهسى و مبارك وقتلرده هر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن؛ سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفات و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه، بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر.
— 266 —
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارقبرنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِاٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمُسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ
— 267 —
عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ.. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، بر فقير إنسانه دگل فانى و موقّت بر تارلايى، بر خانهيى، بلكه قوجه كائناتى و دنيا قدر بر ملكِ باقىيى قزانديران و بر فانى آدمه أبدى بر حياتڭ لوازماتنى بولديران و أجلڭ دار آغاجنى بكلهين بر بيچارهيى إعدامِ أبديدن قورتاران و سعادتِ سرمديهنڭ خزينهسنى آچان أڭ قيمتدار سرمايهِٔ إنسانيهنڭ ايمان اولديغنى بيلن مذكور مسافر و حيات يولجيسى، كندى نفسنه ديدى كه: "هايدى، ايلرى! ايمانڭ حدسز مرتبهلرندن بر مرتبه داها قزانمق ايچون كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه مراجعت ايدوب، او ده نه دييور، ديڭلهملىيز؛ أركانندن و أجزاسندن آلديغمز درسلرى تكميل و تنوير ايتملىيز." دييه، قرآندن آلديغى گنيش و إحاطهلى بر دوربين ايله باقدى، گوردى:
بو كائنات، او قدر معنيدار و منتظمدر كه؛ مجسّم بر كتابِ سبحانى و جسمانى بر قرآنِ ربّانى و مزيَّن بر سراىِ صمدانى و منتظم بر شهرِ رحمانى صورتنده گورونويور. او كتابڭ بتون سورهلرى، آيتلرى و كلماتلرى، حتّى حرفلرى و بابلرى و فصللرى و صحيفهلرى و سطرلرى.. عمومنڭ، هر وقت معنيدارانه محو و إثباتلرى و حكيمانه تغيير و تحويللرى؛ إجماع ايله، بر عليمِ كلّ شيئڭ و بر قديرِ كلّ شيئڭ و بر مصنّفڭ، هر شيده هر شيئى گورن و هر شيئڭ هر شى ايله مناسبتنى بيلن، رعايت ايدن بر نقّاشِ ذو الجلالڭ و بر كاتبِ ذو الكمالڭ وجودينى و موجوديتنى بِالبداهه إفاده ايتدكلرى گبى، بتون أركان و أنواعيله و أجزا و جزئياتيله و سكنهلرى و مشتملاتيله و واردات و مصارفاتيله و اونلرده مصلحتكارانه تبديللريله و
— 268 —
حكمتپرورانه تجديدلريله، بِالإتّفاق حدسز بر قدرت و نهايتسز بر حكمتله ايش گورن عالى بر اوستهنڭ و مِثلسز بر صانعڭ موجوديتنى و وحدتنى بيلديرييورلر. و كائناتڭ عظمتنه مناسب ايكى بيوك و گنيش حقيقتڭ شهادتلرى، كائناتڭ بو بيوك شهادتنى إثبات ايدييورلر.
برنجى حقيقت:اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى علماسنڭ و حكماءِ إسلاميهنڭ گوردكلرى و حدسز برهانلرله إثبات ايتدكلرى "حدوث" و "إمكان" حقيقتلريدر. اونلر ديمشلر كه: "مادام عالمده و هر شيده تغيّر و تبدّل وار؛ ألبته فانيدر، حادثدر، قديم اولاماز. مادام حادثدر، ألبته اونى إحداث ايدن بر صانع وار. و مادام هر شيئڭ ذاتنده وجودى و عدمى، بر سبب بولونمازسه مساويدر؛ ألبته واجب و أزلى اولاماز. و مادام محال و باطل اولان دَور و تسلسل ايله بربرينى ايجاد ايتمك ممكن اولماديغى قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش؛ ألبته اويله بر واجب الوجودڭ موجوديتى لازمدر كه، نظيرى ممتنع، مِثلى محال و بتون ماعداسى ممكن و ماسواسى مخلوقى اولاجق."
أوت حدوث حقيقتى كائناتى إستيلا ايتمش. چوغنى گوز گورويور، ديگر قسمنى عقل گورويور. چونكه گوزيمزڭ اوڭنده هر سنه گوز موسمنده اويله بر عالم وفات ايدر كه؛ هر بريسنڭ حدسز أفرادى بولونان و هر برى ذىحيات بر كائنات حكمنده اولان يوز بيڭ نوع نباتات و كوچوجك حيوانات، او عالم ايله برابر وفات ايدرلر. فقط او قدر إنتظام ايله بر وفاتدر كه؛ حشر و نشرلرينه مدار اولان و رحمت و حكمتڭ معجزهلرى، قدرت و علمڭ خارقهلرى بولونان چكردكلرى و تخملرى و يمورطهجقلرى بهارده يرلرنده بيراقوب، دفترِ أعماللرينى و گوردكلرى وظيفهلرڭ پروغراملرينى اونلرڭ أللرينه ويرهرك، حفيظِ ذو الجلالڭ حمايهسى آلتنده، حكمتنه أمانت ايدر؛ صوڭره وفات ايدرلر. و بهار موسمنده، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ مثالى
— 269 —
و نمونه و دليللرى حكمنده اولارق او وفات ايدن آغاجلر و كوكلر و بر قسم حيوانجقلر، عينًا إحيا و ديريلييورلر. و بر قسمنڭ دخى، كندى يرلرنده أمثاللرى و عينًا اونلره بڭزهينلرى ايجاد و إحيا اولونويور. و گچن بهارڭ موجوداتى، ايشلدكلرى عمللرڭ و وظيفهلرڭ صحيفهلرينى إعلانات گبى نشر ايدوب،
وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
آيتنڭ بر مثالنى گوسترييورلر.
هم هيئتِ مجموعه جهتنده، هر گوزده و هر بهارده بيوك بر عالم وفات ايدر و تازه بر عالم وجوده گلير. و او وفات و حدوث، او قدر منتظم جريان ايدييور و او وفات و حدوثده، غايت إنتظام و ميزانله او قدر نوعلرڭ وفياتلرى و حدوثلرى اولويور كه؛ گويا دنيا اويله بر مسافرخانهدر كه، ذىحيات كائناتلر اوڭا مسافر اولورلر و سيّاح عالملر و سيّار دنيالر اوڭا گليرلر، وظيفهلرينى گورورلر، گيدرلر. ايشته، بو دنياده بويله حياتدار دنيالرى و وظيفهدار كائناتلرى كمالِ علم و حكمت و ميزانله و موازنه و إنتظام و نظامله إحداث و ايجاد ايدوب ربّانى مقصدلرده و إلٰهى غايهلرده و رحمانى خدمتلرده قديرانه إستعمال و رحيمانه إستخدام ايدن بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودى و حدسز قدرتى و نهايتسز حكمتى، بِالبداهه گونش گبى، عقللره گورونويور. "حدوث" مسائلنى رسالهِٔ نوره و محقّقينِ كلاميهنڭ كتابلرينه حواله ايله او بحثى قپايورز.
امّا "إمكان" جهتى ايسه؛ او ده كائناتى إستيلا و إحاطه ايتمش. چونكه گورويورز كه؛ هر شى، كلّى و جزئى بولونسون، بيوك و كوچك اولسون عرشدن فرشه، ذرّاتدن سيّاراته قدر هر موجود؛ مخصوص بر ذات و معيّن بر صورت و ممتاز بر شخصيت و خاص صفتلر و حكمتلى كيفيتلر و مصلحتلى جهازلر ايله دنيايه گوندريلييور. حالبوكه او مخصوص ذاته و او ماهيته، حدسز إمكانات ايچنده او خصوصيتى ويرمك.. هم صورتلر عددنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده او نقشلى و
— 270 —
فارقهلى و مناسب او معيّن صورتى گيديرمك.. هم همجنسندن اولان أشخاصڭ مقدارنجه إمكانلر ايچنده چالقانان او موجوده، او لايق شخصيتى إمتيازله تخصيص ايتمك.. هم صفتلرڭ نوعلرى و مرتبهلرى صاييسنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده شكلسز و متردّد بولونان او مصنوعه، او خاص و موافق، مصلحتلى صفتلرى يرلشديرمك.. هم حدسز يوللر و طرزلرده بولونماسى ممكن اولماسى نقطهسنده حدسز إمكانات و إحتمالات ايچنده متحيّر، سرگردان، هدفسز او مخلوقه، او حكمتلى كيفيتلرى و عنايتلى جهازلرى طاقمق و تجهيز ايتمك؛ ألبته كلّى و جزئى بتون ممكنات عددنجه و هر ممكنڭ مذكور ماهيت و هويت، هيئت و صورت، صفت و وضعيتنڭ إمكاناتى عددنجه تخصيص ايديجى، ترجيح ايديجى، تعيين ايديجى، إحداث ايديجى بر واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و حدسز قدرتنه و نهايتسز حكمتنه و هيچ بر شى و هيچ بر شأن اوندن گيزلنمديگنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمديگنه و أڭ بيوك بر شى أڭ كوچك بر شى گبى اوڭا قولاى گلديگنه و بر بهارى بر آغاج قدر و بر آغاجى بر چكردك قدر سهولتله ايجاد ايدهبيلديگنه إشارتلر و دلالتلر و شهادتلر، إمكان حقيقتندن چيقوب كائناتڭ بو بيوك شهادتنڭ بر قنادينى تشكيل ايدرلر. كائناتڭ شهادتنى، هر ايكى قنادى و ايكى حقيقتيله رسالهِٔ نور أجزالرى و بِالخاصّه يگرمى ايكنجى و اوتوز ايكنجى سوزلر و يگرمنجى و اوتوز اوچنجى مكتوبلر تماميله إثبات و ايضاح ايتدكلرندن اونلره حواله ايدهرك بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسدك.
كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندن گلن بيوك و كلّى شهادتڭ ايكنجى قنادينى إثبات ايدن:
ايكنجى حقيقت:بو متماديًا چالقانان إنقلابلر و تحوّلاتلر ايچنده وجودينى و خدمتنى و ذىحيات ايسه حياتنى محافظهيه و وظيفهسنى يرينه گتيرمگه چاليشان مخلوقاتده، قوّتلرينڭ بتون بتون خارجنده بر تعاون حقيقتى گورونويور.
— 271 —
مثلا: عنصرلرى ذىحياتڭ إمدادينه، خصوصًا بلوطلرى نباتاتڭ مددينه و نباتاتى دخى حيواناتڭ يارديمنه و حيوانات ايسه إنسانلرڭ معاونتنه و ممهلرڭ كوثر گبى سوتلرى، ياورولرڭ بسلنمهلرينه و ذىحياتلرڭ إقتدارلرى خارجندهكى پك چوق حاجتلرى و أرزاقلرى، اومولمدق يرلردن اونلرڭ أللرينه ويريلمسى، حتّى ذرّاتِ طعاميه دخى حجيراتِ بدنيهنڭ تعميرينه قوشمالرى گبى تسخيرِ ربّانى ايله و إستخدامِ رحمانى ايله، حقيقتِ تعاونڭ پك چوق مثاللرى طوغريدن طوغرىيه، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن بر ربّ العالمينڭ عمومى و رحيمانه ربوبيتنى گوسترييورلر.
أوت جامد و شعورسز و شفقتسز اولان و بربرينه شفقتكارانه، شعوردارانه وضعيت گوسترن معاونتجيلر، ألبته غايت رحيم و حكيم بر ربِّ ذو الجلالڭ قوّتيله، رحمتيله، أمريله يارديمه قوشديريلييورلر.
ايشته كائناتده جارى اولان تعاونِ عمومى، سيّاراتدن تا ذىحياتڭ أعضا و جهازات و ذرّاتِ بدنيهسنه قدر كمالِ إنتظامله جريان ايدن موازنهِٔ عامّه و محافظهِٔ شامله و سماواتڭ يالديزلى يوزندن و زمينڭ زينتلى يوزندن تا چيچكلرڭ سوسلى يوزلرينه قدر قلم گزديرن تزيين و كهكشاندن و منظومهِٔ شمسيهدن تا مصر و نار گبى ميوهلره قدر حكم ايدن تنظيم و گونش و قمردن و عنصرلردن و بلوطلردن تا بال آريلرينه قدر مأموريت ويرن توظيف گبى پك بيوك حقيقتلرڭ بيوكلكلرى نسبتندهكى شهادتلرى، كائناتڭ شهادتنڭ ايكنجى قنادينى إثبات و تشكيل ايدرلر. مادام رسالهِٔ نور بو بيوك شهادتى إثبات و ايضاح ايتمش، بز بوراده بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدرز.
ايشته دنيا سيّاحنڭ كائناتدن آلديغى درسِ ايمانىيه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون سكزنجى مرتبهسنده بويله:
— 272 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظِيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ وَ اٰيَاتِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ اَبْوَابِهِ و فُصُولِهِ وَ صُحُفِهِ وَ سُطُورِهِ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهِ وَ اَنْوَاعِهِ وَ اَجْزَائِهِ وَ جُزْئِيَّاتِهِ وَ سَكَنَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ وَ وَارِدَاتِهِ وَ مَصَارِفِهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَقِيقَةِ تَبْدِيلِ صُورَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْدِيدِ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ بِالنِّظَامِ وَ الْمِيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فِى مَوْجُودَاتِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن و دنيانڭ ياراداننى آرايان و اون سكز عدد مرتبهلردن چيقان و عرشِ حقيقته يتيشن بر معراجِ ايمانى ايله غائبانه معرفتدن حاضرانه و مخاطبانه بر مقامه ترقّى ايدن مراقلى و مشتاق يولجى آدم، كندى روحنه ديدى كه: فاتحهِٔ شريفهده باشندن تا اِيَّاكَ كلمهسنه قدر غائبانه مدح و ثنا ايله بر حضور گلوب اِيَّاكَ خطابنه چيقيلماسى گبى، بز دخى طوغريدن طوغرىيه غائبانه آرامايى بيراقوب، آراديغمزى آراديغمزدن صورمالىيز؛ هر شيئى گوسترن گونشى، گونشدن صورمق گركدر. أوت هر شيئى گوسترن، كندينى هر شيدن زياده گوسترر. اويله ايسه شمسڭ شعاعاتى ايله اونى گورمك و طانيمق گبى،
— 273 —
خالقمزڭ أسماءِ حسنىسيله و صفاتِ قدسيهسيله اونى قابليتمزڭ نسبتنده طانيمغه چاليشهبيليرز.
بو مقصدڭ حدسز يوللرندن ايكى يولى و او ايكى يولڭ حدسز مرتبهلرندن ايكى مرتبهيى و او ايكى مرتبهنڭ پك چوق حقيقتلرندن و پك چوق اوزون تفصيلاتندن يالڭز ايكى حقيقتى إجمال و إختصار ايله بو رسالهده بيان ايدهجگز.
برنجى حقيقت:بِالمشاهده گوزيمزله گورونن و محيط و دائمى و منتظم و دهشتلى و سماوى و أرضى اولان بتون موجوداتى چويرن و تبديل و تجديد ايدن و كائناتى قاپلايان فعاليتِ مستوليه حقيقتى گورونمسى و او هر جهتله حكمتمدار فعاليت حقيقتنڭ ايچنده تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ بِالبداهه حسّ ايديلمهسى و او هر جهتله رحمتفشان تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ ايچنده، تبارزِ الوهيت حقيقتى بِالضروره بيلينمش اولماسيدر.
ايشته بو حاكمانه و حكيمانه فعاليتِ دائمهدن و پردهسنڭ آرقهسنده بر فاعلِ قدير و عليمڭ أفعالى، گورونور گبى حسّ ايديلير. و بو مربّيانه و مدبّرانه أفعالِ ربّانيهدن و پردهسنڭ آرقهسندن، هر شيده جلوهلرى بولونان أسماءِ إلٰهيه، حسّ ايديلير درجهسنده بداهتله بيلينير. و بو جلالدارانه و جمالپرورانه جلوهلهنن أسماءِ حسنىدن و پردهسنڭ آرقهسنده صفاتِ سبعهِٔ قدسيهنڭ علم اليقين، بلكه عين اليقين، بلكه حقّ اليقين درجهسنده وجودلرى و تحقّقلرى آڭلاشيلير. و بو يدى قدسى صفاتڭ دخى، بتون مصنوعاتڭ شهادتيله هم حياتدارانه، هم قديرانه، هم عليمانه، هم سميعانه، هم بصيرانه، هم مريدانه، هم متكلّمانه نهايتسز بر صورتده تجلّيلرى ايله بِالبداهه و بِالضروره و بِعلم اليقين بر موصوفِ واجب الوجودڭ و بر مسمّاءِ واحدِ أحدڭ و بر فاعلِ فردِ صمدڭ موجوديتى، گونشدن داها ظاهر، داها
— 274 —
پارلاق بر طرزده قلبدهكى ايمان گوزينه گورونور گبى قطعى بيلينير. چونكه گوزل و معنيدار بر كتاب و منتظم بر خانه، بداهتله يازمق و ياپمق فعللرينى و گوزل يازمق و إنتظاملى ياپمق فعللرى دخى بداهتله يازيجى و دولگر ناملرينى، يازيجى و دولگر عنوانلرى ايسه بداهتله كتابت و دولگرلك صنعتلرينى و صفتلرينى و بو صنعت و صفتلر بداهتله هر حالده بر ذاتى إستلزام ايدر كه، موصوف و صانع و مسمّا و فاعل اولسون. فاعلسز بر فعل و مسمّاسز بر إسم ممكن اولماديغى گبى؛ موصوفسز بر صفت، صنعتكارسز بر صنعت دخى ممكن دگلدر.
ايشته بو حقيقت و قاعدهيه بناءً، بو كائنات بتون موجوداتيله برابر قدرڭ قلميله يازيلمش، قدرتڭ چكيجيله ياپيلمش معنيدار حدسز كتابلر، مكتوبلر، نهايتسز بنالر و سرايلر حكمنده (هر برى بيڭلر وجهله و برابر حدسز وجوه ايله) ربّانى و رحمانى نهايتسز فعللرى و او فعللرڭ منشألرى اولان بيڭ بر أسماءِ إلٰهيهنڭ حدسز جلوهلريله و او گوزل إسملرڭ منبعى اولان يدى صفاتِ سبحانيهنڭ نهايتسز تجلّيلريله، او يدى محيط و قدسى صفتلرڭ معدنى و موصوفى اولان أزلى و أبدى بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه حدسز إشارتلر و نهايتسز شهادتلر ايتدكلرى گبى؛ بتون او موجوداتده بولونان بتون حُسنلر، جماللر، قيمتلر، كماللر دخى، أفعالِ ربّانيهنڭ و أسماءِ إلٰهيهنڭ و صفاتِ صمدانيهنڭ و شئوناتِ سبحانيهنڭ كنديلرينه لايق و موافق قدسى جماللرينه و كماللرينه و هپسى بردن ذاتِ أقدسڭ قدسى جمالنه و كمالنه بداهتله شهادت ايدرلر.
ايشته فعاليت حقيقتى ايچنده تظاهر ايدن ربوبيت حقيقتى؛ علم و حكمتله خلق و ايجاد و صنع و إبداع، نظام و ميزان ايله تقدير و تصوير و تدبير و تدوير، قصد و إراده ايله تحويل و تبديل و تنزيل و تكميل، شفقت و رحمتله إطعام و إنعام و إكرام و إحسان گبى شئوناتيله و تصرّفاتيله كندينى گوسترر و طانيتديرر. و تظاهرِ ربوبيت
— 275 —
حقيقتى ايچنده بداهتله حسّ ايديلن و بولونان الوهيتڭ تبارز حقيقتى دخى؛ أسماءِ حسنىنڭ رحيمانه و كريمانه جلوهلريله و يدى صفاتِ ثبوتيه اولان حيات، علم، قدرت، إراده، سمع، بصر و كلام صفتلرينڭ جلاللى و جماللى تجلّيلريله كندينى طانيتديرر، بيلديرر.
أوت ناصلكه كلام صفتى، وحيلر و إلهاملر ايله ذاتِ أقدسى طانيتديرر، اويله ده؛ قدرت صفتى دخى، مجسّم كلمهلرى حكمنده اولان صنعتلى أثرلريله او ذاتِ أقدسى بيلديرر و كائناتى باشدن باشه بر فرقانِ جسمانى ماهيتنده گوستروب، بر قديرِ ذو الجلالى توصيف و تعريف ايدر. و علم صفتى دخى؛ حكمتلى، إنتظاملى، ميزانلى اولان بتون مصنوعات مقدارنجه و علم ايله إداره و تدبير و تزيين و تمييز ايديلن بتون مخلوقات عددنجه، موصوفلرى اولان بر تك ذاتِ أقدسى بيلديرر. و حيات صفتى ايسه؛ قدرتى بيلديرن بتون أثرلر و علمڭ وجودينى بيلديرن بتون إنتظاملى و حكمتلى و ميزانلى و زينتلى صورتلر، حاللر و سائر صفتلرى بيلديرن بتون دليللر، صفتِ حياتڭ دليللريله برابر، حيات صفتنڭ تحقّقنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ حيات دخى، بتون او دليللريله، آيينهلرى اولان بتون ذىحياتلرى شاهد گوسترهرك ذاتِ حىّ قيّومى بيلديرر. و كائناتى، سربسر هر وقت تازه تازه و آيرى آيرى جلوهلرى و نقشلرى گوسترمك ايچون دائما دگيشن و تازهلهنن و حدسز آيينهلردن تركّب ايدن بر آيينهِٔ أكبر صورتنه چويرر. و بو قياسله گورمك و ايشيتمك، إختيار ايتمك و قونوشمق صفتلرى دخى؛ هر برى برر كائنات قدر ذاتِ أقدسى بيلديرر، طانيتديرر.
هم او صفتلر، ذاتِ ذو الجلالڭ وجودينه دلالت ايتدكلرى گبى، حياتڭ وجودينه و تحقّقنه و او ذاتڭ حياتدار و ديرى اولديغنه دخى بداهتله دلالت ايدرلر. چونكه بيلمك حياتڭ علامتى، ايشيتمك ديريلك أمارهسى، گورمك ديريلره
— 276 —
مخصوص، إراده حيات ايله اولابيلير، إختيارى إقتدار ذىحياتلرده بولونور، تكلّم ايسه بيلن ديريلرڭ ايشيدر.
ايشته بو نقطهلردن آڭلاشيلير كه؛ حيات صفتنڭ يدى دفعه كائنات قدر دليللرى و كندى وجودينى و موصوفڭ وجودينى بيلديرن برهانلرى واردر كه، بتون صفتلرڭ أساسى و منبعى و إسمِ أعظمڭ مصدرى و مدارى اولمشدر. رسالهِٔ نور، بو برنجى حقيقتى قوّتلى برهانلر ايله إثبات و بر درجه ايضاح ايتديگندن، بو دڭزدن بو مذكور قطره ايله شيمديلك إكتفا ايدييورز.
ايكنجى حقيقت:صفتِ كلامدن گلن تكلّمِ إلٰهيدر.
لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى
آيتنڭ سرّيله: كلامِ إلٰهى، نهايتسزدر. بر ذاتڭ وجودينى بيلديرن أڭ ظاهر علامت، قونوشماسيدر. ديمك بو حقيقت، نهايتسز بر صورتده متكلّمِ أزلينڭ موجوديتنه و وحدتنه شهادت ايدر. بو حقيقتڭ ايكى قوّتلى شهادتى، بو رسالهنڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده بيان ايديلن وحيلر و إلهاملر جهتيله و گنيش بر شهادتى دخى، اوننجى مرتبهسنده إشارت ايديلن كتبِ مقدّسهِٔ سماويه جهتيله و چوق پارلاق و جامع بر ديگر شهادتى دخى، اون يدنجى مرتبهسنده قرآنِ معجز البيان جهتيله گلديگندن، بو حقيقتڭ بيان و شهادتنى او مرتبهلره حواله ايدوب او حقيقتى معجزانه إعلان ايدن و شهادتنى سائر حقيقتلرڭ شهادتلريله برابر إفاده ايدن
شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَالْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتِ معظّمهنڭ أنوارى و أسرارى، بزم بو يولجىيه كافى و وافى گلمش كه، داها ايلرى گيدهمهمش.
ايشته بو يولجينڭ، بو مقامِ قدسيدن آلديغى درسڭ قيصه بر مئالنه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون طوقوزنجى مرتبهسنده:
— 277 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحِيطَةِ وَ جَمِيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمِيعِ شُؤُنَاتِهِ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ فِى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فِى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْاِيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْظِيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اَسْرَارِ - شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دينيلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 278 —
إخطار
گچن ايكنجى مقامڭ برنجى بابندهكى اون طوقوز عدد مرتبهلرڭ شهادت ايدن حقيقتلرينڭ هر بريسى، تحقّقلريله و وجودلريله وجوبِ وجوده دلالت ايتدكلرى گبى؛ إحاطهلرى ايله دخى وحدته و أحديته دلالت ايدرلر. فقط باشده صريحًا وجودى إثبات ايتدكلرى جهتله، وجوبِ وجودڭ دليللرى صاييلمش. ايكنجى مقامڭ ايكنجى بابى ايسه؛ باشده و صراحتله وحدتى و ايچنده وجودى إثبات ايتديگى حيثيتيله، توحيد برهانلرى دينيلير. يوقسه هر ايكيسى، هر ايكيسنى إثبات ايدر. فرقلرينه إشارت ايچون برنجى بابده
بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ
، ايكنجى بابده وحدت گورونور گبى ظهورينه إشارةً
بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ
فقرهلرى تكرار ايديلييور. گلهجك ايكنجى بابڭ مرتبهلرينى برنجى باب گبى ايضاح ايتمگه نيّت ايتمشدم. فقط بعض حاللرڭ ممانعتيله، إختصاره و إجماله مجبورم. حقّيله بيان ايتمگى رسالهِٔ نوره حواله ايدييورز.
٭ ٭ ٭
— 279 —
ايكنجى باب
(براهينِ توحيديهيه دائردر.)
دنيايه ايمان ايچون گوندريلن و بتون كائناتده فكرًا سياحت ايدن و هر شيدن خالقنى صوران و هر يرده ربّنى آرايان و حقّ اليقين درجهسنده إلٰهنى وجوبِ وجود نقطهسنده بولان دنيا مسافرى، كندى عقلنه ديدى كه: گل، واجب الوجود خالقمزڭ وحدت برهانلرينى تماشا ايچون ينه برابر بر سياحته گيدهجگز.
برابر گيتديلر. برنجى منزلده گورديلر كه: كائناتى إستيلا ايدن درت حقيقتِ قدسيه، وحدتى بداهت درجهسنده إستلزام ايدوب ايسترلر.
برنجى حقيقت: "الوهيتِ مطلقه"در.
أوت نوعِ بشرڭ هر طائفهسى برر نوع عبادت ايله فطرى گبى مشغول اولماسى و سائر ذىحياتڭ، بلكه جماداتڭ دخى فطرى خدمتلرى برر نوع عبادت حكمنده بولونماسى و كائناتده مادّى و معنوى بتون نعمتلرڭ و إحسانلرڭ هر برى، بر معبوديت طرفندن، حمد و عبادتى ياپديران پرستشه و شكره برر وسيله اولمالرى و
— 280 —
وحى و إلهاملر گبى بتون ترشّحاتِ غيبيه و تظاهراتِ معنويهنڭ بر تك إلٰهڭ معبوديتنى إعلان ايتمهلرى؛ ألبته و بداهتله بر الوهيتِ مطلقهنڭ تحقّقنى و حكمفرما اولديغنى إثبات ايدرلر. مادام بويله بر الوهيت حقيقتى وار، ألبته إشتراكى قبول ايدهمز. چونكه الوهيته يعنى معبوديته قارشى شكر و عبادتله مقابله ايدنلر، كائنات آغاجنڭ أڭ نهايتلرنده بولونان ذىشعور ميوهلريدر و باشقهلرڭ او ذىشعورلرى ممنون و منّتدار ايدوب يوزلرينى كنديلرينه چويرمهسى و گورونمديگندن چابوق اونوتديريلابيلن حقيقى معبودلرينى اونلره اونوتديرماسى، الوهيتڭ ماهيتنه و قدسى مقصدلرينه اويله بر ضدّيتدر كه، هيچ بر جهتله مساعده ايتمز. قرآنڭ چوق تكرار ايله و شدّتله شركى ردّ و مشركلرى جهنّم ايله تهديد ايتمهسى، بو جهتدندر.
ايكنجى حقيقت: "ربوبيتِ مطلقه"در.
أوت بتون كائناتده خصوصًا ذىحياتلرده و بِالخاصّه تربيه و إعشهلرنده هر طرفده عين طرزده و اومولمدق بر صورتده برابر و بربرى ايچنده حكيمانه، رحيمانه بر دستِ غيبى طرفندن اولان بر تصرّفِ عام ألبته بر ربوبيتِ مطلقهنڭ ترشّحيدر و ضياسيدر و تحقّقنه بر برهانِ قطعيدر. مادام بر ربوبيتِ مطلقه واردر، ألبته شرك و إشتراكى قبول ايتمز. چونكه او ربوبيتڭ كندى جمالنى إظهار و كمالاتنى إعلان و قيمتلى صنعتلرينى تشهير و گيزلى هنرلرينى گوسترمك گبى أڭ مهمّ مقصد و غايهلرى جزئياتده و ذىحياتده تمركز و إجتماع ايتديگندن، أڭ جزئى بر شيئه و أڭ كوچك بر ذىحياته كندى باشيله مداخله ايدن بر شرك، او غايهلرى بوزار و او مقصدلرى خراب ايدر. و ذىشعورڭ يوزلرينى او غايهلردن و او غايهلرى إراده ايدندن چويروب أسبابه صالديغندن و بو وضعيت ربوبيتڭ ماهيتنه بتون بتون مخالف و عداوت اولديغندن، ألبته بويله بر ربوبيتِ مطلقه، هيچ بر جهتله شركه
— 281 —
مساعده ايتمز. قرآنڭ كثرتلى تقديساتى و تسبيحاتى و آياتى و كلماتى، بلكه حروفاتى و هيئاتيله متماديًا توحيده إرشاداتى بو بيوك سردن ايلرى گلمشدر.
اوچنجى حقيقت: "كمالات"در.
أوت بو كائناتڭ بتون علوى حكمتلرى، خارقه گوزللكلرى، عادلانه قانونلرى، حكيمانه غايهلرى، حقيقتِ كمالاتڭ وجودينه بداهتله دلالت و بِالخاصّه بو كائناتى هيچدن ايجاد ايدوب هر جهتله معجزاتلى و جماللى بر صورتده إداره ايدن خالقڭ كمالاتنه و او خالقڭ آيينهِٔ ذىشعورى اولان إنسانڭ كمالاتنه شهادتى پك ظاهردر.
مادام كمالات حقيقتى واردر. و مادام كائناتى كمالات ايچنده ايجاد ايدن خالقڭ كمالاتى محقّقدر. و مادام كائناتڭ أڭ مهمّ ميوهسى و أرضڭ خليفهسى و خالقڭ أڭ أهمّيتلى مصنوعى و سَوْگيليسى اولان إنسانڭ كمالاتى حقدر و حقيقتليدر. ألبته بو گوزيمز ايله گورديگمز كماللى و حكمتلى كائناتى، فنا و زوالده يووارلانان و نتيجهسز اولارق تصادفڭ اويونجغى، طبيعتڭ ملعبهگاهى، ذىحياتڭ ظالمانه مذبحهسى، ذىشعورڭ دهشتلى حزنگاهى صورتنه چويرن و آثارى ايله كمالاتى گورونن إنسانى، أڭ بيچاره و أڭ پريشان و أڭ آشاغى بر حيوان دركهسنه اينديرن و خالقڭ آيينهِٔ كمالاتى اولان بتون موجوداتڭ شهادتيله نهايتسز كمالاتِ قدسيهسى بولونان او خالقڭ كمالاتنى ستر ايدوب پرده چكهرك نتيجهِٔ فعاليتنى و خلّاقيتنى إبطال ايدن شرك، ألبته اولاماز و حقيقتسزدر. شركڭ بو كمالاتِ إلٰهيهيه و إنسانيه و كونيهيه قارشى ضدّيتى و او كمالاتلرى بوزديغى، "ايكنجى شعاع" رسالهسنڭ اوچ ميوهِٔ توحيده دائر "برنجى مقام"نده قوّتلى و قطعى دليللر ايله إثبات و ايضاح ايديلديگندن، اوڭا حواله ايدوب بوراده قيصه كسييورز.
— 282 —
دردنجى حقيقت: "حاكميت"در.
أوت بو كائناته گنيش بر دقّت ايله باقان؛ كائناتى غايت حشمتلى و غايت فعاليتلى بر مملكت، بلكه إدارهسى غايت حكمتلى و حاكميتى غايت قوّتلى بر شهر حكمنده گورور، هر شيئى و هر نوعى برر وظيفه ايله مسخّرانه مشغول بولور.
وَ ِللّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
آيتنڭ عسكرلك معناسنى إحساس ايدن تمثيلنه گوره: ذرّات اوردوسندن و نباتات فرقهلرندن و حيوانات طابورلرندن، تا ييلديزلر اوردوسنه قدر اولان جنودِ ربّانيهدن، او كوچوجك مأمورلرده و بو پك بيوك عسكرلرده حاكمانه تكوينى أمرلرڭ، آمرانه حكملرڭ، شاهانه قانونلرڭ جريانلرى، بداهتله بر حاكميتِ مطلقهنڭ و بر آمريتِ كلّيهنڭ وجودينه دلالت ايدرلر.
مادام بر حاكميتِ مطلقه حقيقتى واردر، ألبته شركڭ حقيقتى اولاماز. چونكه
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
آيتنڭ حقيقتِ قاطعهسيله؛ متعدّد أللر مستبدانه بر ايشه قاريشسهلر، قاريشديررلر. بر مملكتده ايكى پادشاه، حتّى بر ناحيهده ايكى مدير بولونسه؛ إنتظام بوزولور و إداره هرج و مرج اولور. حالبوكه سينك قنادندن تا سماوات قنديللرينه قدر و حجيراتِ بدنيهدن تا سيّاراتڭ برجلرينه قدر اويله بر إنتظام وار كه؛ ذرّه قدر شركڭ مداخلهسى اولاماز.
هم حاكميت بر مقامِ عزّتدر؛ رقيب قبول ايتمك، او حاكميتڭ عزّتنى قيرار. أوت عجزى ايچون چوق يارديمجيلره محتاج اولان إنسانڭ، جزئى و ظاهرى و موقّت بر حاكميتى ايچون قارداشنى و أولادينى ظالمانه ئولديرمسى گوسترييور كه؛ حاكميت رقيب قبول ايتمز. بويله بر عاجز، بويله جزئى بر حاكميت ايچون بويله ياپارسه؛ ألبته بتون كائناتڭ مالكى اولان بر قديرِ مطلقڭ حقيقى و كلّى ربوبيتنه و الوهيتنه مدار اولان كندى حاكميتِ قدسيهسنه باشقهسنى تشريك ايتمهسى و
— 283 —
شريكه مساعده ايتمهسى هيچ بر جهتله ممكن اولاماز. بو حقيقت، ايكنجى شعاعڭ ايكنجى مقامنده و رسالهِٔ نورڭ بر چوق يرلرنده قوّتلى دليللر ايله إثبات ايديلديگندن، اونلره حواله ايدييورز. ايشته يولجيمز بو درت حقيقتى مشاهده ايتمكله، وحدانيتِ إلٰهيهيى شهود درجهسنده بيلدى، ايمانى پارلادى. بتون قوّتيله
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ
ديدى. و بو منزلدن آلديغى درسه بر قيصه إشارت اولارق برنجى مقامڭ ايكنجى بابنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِهِ وَ وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُقْتَضِيَّةِ لِلْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْكَمَالَاتِ النَّاشِيَةِ مِنَ الْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحَاكِمِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمَانِعَةِ وَ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره او سكونتسز مسافر كندى قلبنه ديدى: أهلِ ايمانڭ، خصوصًا أهلِ طريقتڭ هر وقت تكرارله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديمهلرى، توحيدى ياد و إعلان ايتمهلرى گوسترر كه؛ توحيدڭ پك چوق مرتبهلرى بولونويور. هم توحيد، أڭ أهمّيتلى و أڭ حلاوتلى و أڭ يوكسك بر وظيفهِٔ قدسيه و بر فريضهِٔ فطريه و بر عبادتِ ايمانيهدر. اويله ايسه گل بر مرتبهيى داها بولمق ايچون، بو عبرتخانهنڭ ديگر بر منزلنڭ قپوسنى داها آچمالىيز. چونكه آراديغمز حقيقى توحيد، يالڭز تصوّردن عبارت بر معرفت دگلدر. بلكه علمِ منطقده تصوّره مقابل و معرفتِ تصوّريهدن چوق قيمتدار و برهانڭ نتيجهسى اولان و علم دينيلن تصديقدر.
— 284 —
و توحيدِ حقيقى اويله بر حكم و تصديق و إذعان و قبولدر كه؛ هر بر شيله ربّنى بولابيلير و هر شيده خالقنه گيدن بر يولى گورور و هيچ بر شى حضورينه مانع اولماز. يوقسه ربّنى بولمق ايچون هر وقت كائنات پردهسنى ييرتمق، آچمق لازم گلير. "اويله ايسه هايدى ايلرى!" دييهرك، كبريا و عظمت قپوسنى چالدى. أفعال و آثار منزلنه و ايجاد و إبداع عالمنه گيردى، گوردى كه: كائناتى إستيلا ايتمش بش حقيقتِ محيطه حكم ايدييورلر، بداهتله توحيدى إثبات ايدرلر.
برنجيسى: كبريا و عظمت حقيقتيدر.
بو حقيقت، ايكنجى شعاعڭ ايكنجى مقامنده و رسالهِٔ نورڭ متعدّد يرلرنده برهانلرله ايضاح ايديلديگندن بوراده بو قدر ديرز كه: بيڭلرله سنه بربرلرندن اوزاق بر مسافهده بولونان ييلديزلرى، عين آنده عين طرزده ايجاد ايدوب تصرّف ايدن و زمينڭ شرق و غرب و جنوب و شمالنده بولونان عين چيچگڭ حدسز أفرادينى، بر زمانده و بر صورتده خلق ايدوب تصوير ايدن.. هم
هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
يعنى گوكلرى و زمينى آلتى گونده ياراتمق گبى گچمش و غيبى و چوق عجيب بر حادثهيى، حاضر و گوز اوڭنده بر حادثه ايله إثبات ايتمك و اونڭ گبى عجيب بر تنظير اولارق زمينڭ يوزنده بهار موسمنده حشرِ أعظمڭ يوز بيڭدن زياده مثاللرينى گوسترر گبى، ايكى يوز بيڭدن زياده نباتات طائفهلرينى و حيوانات قبيلهلرينى بش آلتى هفتهده إنشا ايدوب كمالِ إنتظام و ميزان ايله إلتباسسز، نقصانسز، ياڭليشسز، برابر، بربرى ايچنده إداره، تربيه، إعاشه، تمييز و تزيين ايدن.. هم
يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ
آيتنڭ صراحتيله زمينى دونديروب، گيجه - گوندوز صحيفهلرينى ياپان و چويرن و يوميه حادثاتيله يازان دگيشديرن عين ذات، عين آنده، أڭ گيزلى، أڭ جزئى اولان قلبلرڭ خاطراتلرينى دخى بيلير و إرادهسيله إداره ايدر. و مذكور فعللرڭ هر برى بر تك فعل
— 285 —
اولديغندن، ضرورى اولارق، اونلرڭ فاعلى دخى بر تك واحد و قادر اولان فاعلِ ذو الجلاللرينڭ، بداهتله اويله بر كبريا و عظمتى وار كه: هيچ بر يرده، هيچ بر شيده، هيچ بر جهتله، هيچ بر شركڭ هيچ بر إمكاننى، هيچ بر إحتمالنى بيراقمييور، كوكيله كسييور. مادام بويله بر كبريا و عظمتِ قدرت وار و مادام او كبريا نهايت كمالدهدر و إحاطه ايدييور. ألبته او قدرته عجز ويا إحتياج و او كبريايه قصور و او كماله نقصانيت و او إحاطهيه قيد و او نهايتسزلگه نهايت ويرن بر شركه ميدان ويرمهسى و مساعده ايتمهسى، هيچ بر وجهله ممكن دگلدر. فطرتنى بوزميان هيچ بر عقل قبول ايتمز.
ايشته شرك، كبريايه طوقونمسى و جلالڭ عزّتنه طوقونديرماسى و عظمتنه ايليشمهسى جهتيله اويله بر جنايتدر كه؛ هيچ قابلِ عفو اولماديغنى، قرآنِ معجز البيان عظيم تهديد ايله
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ
فرمان ايدييور.
ايكنجى حقيقت:
كائناتده تصرّفلرى گورونن أفعالِ ربّانيهنڭ إطلاق و إحاطه و نهايتسز بر صورتده ظهورلريدر. و او فعللرى تقييد و تحديد ايدن، يالڭز حكمت و إرادهدر و مظهرلرڭ قابليتلريدر. و سرسرى تصادف و شعورسز طبيعت و كور قوّت و جامد أسباب و قيدسز و هر يره طاغيلان و قاريشديران عنصرلر، او غايت ميزانلى و حكمتلى و بصيرانه و حياتدارانه و منتظم و محكم اولان فعللره قاريشهمازلر، بلكه فاعلِ ذو الجلالڭ أمريله و إرادهسيله و قوّتيله ظاهرى بر پردهِٔ قدرت اولارق إستعمال اولونويورلر.
حدسز مثاللرندن اوچ مثالى، سورهِٔ نحلڭ بر صحيفهسنده بربرينه متّصل اوچ آيتڭ إشارت ايتدكلرى اوچ فعلڭ حدسز نكتهلرندن اوچ نكتهسنى بيان ايدرز.
— 286 —
برنجيسى:
وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذِى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا... إلى آخره
أوت بال آريسى فطرتجه و وظيفهجه اويله بر معجزهِٔ قدرتدر كه؛ قوجه سورهِٔ نحل، اونڭ إسميله تسميه ايديلمش. چونكه او كوچوجك بال ماكينهسنڭ ذرّهجك باشنده، اونڭ أهمّيتلى وظيفهسنڭ مكمّل پروغرامنى يازمق و كوچوجك قارننده طعاملرڭ أڭ طاتليسنى قويمق و پيشيرمك و سونگوجگنده ذىحيات أعضالرى تخريب ايتمك و ئولديرمك خاصيتنده بولونان زهرى او عضوجغنه و جسمنه ضرر ويرمهدن يرلشديرمك؛ نهايت دقّت و علم ايله و غايت حكمت و إراده ايله و تام بر إنتظام و موازنه ايله اولديغندن، شعورسز، إنتظامسز، ميزانسز اولان طبيعت و تصادف گبى شيلر ألبته مداخله ايدهمزلر و قاريشهمازلر. ايشته بو اوچ جهتله معجزهلى بو صنعتِ إلٰهيهنڭ و بو فعلِ ربّانينڭ، بتون زمين يوزنده حدسز آريلرده، عين حكمتله، عين دقّتله، عين ميزانده، عين آنده، عين طرزده ظهورى و إحاطهسى، بداهتله وحدتى إثبات ايدر.
ايكنجى آيت:
وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِى بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ
آيتى، عبرتفشان بر فرماندر. أوت باشده اينك و دوه و كچى و قويون اولارق سوت فابريقهلرى اولان والدهلرڭ ممهلرنده، قان و فيشقى ايچنده بولاشديرمادن و بولانديرمادن و اونلره بتون بتون مخالف اولارق خالص، تميز، صافى، مُغَدّى، خوش، بياض بر سوتى قويمق؛ و ياورولرينه قارشى او سوتدن داها زياده خوش، شيرين، طاتلى، قيمتلى و فداكارانه بر شفقتى قلبلرينه بيراقمق؛ ألبته او درجه بر رحمت، بر حكمت، بر علم، بر قدرت و بر إختيار و دقّت ايستر كه؛ فورطنهلى تصادفلرڭ و قاريشديريجى عنصرلرڭ و كور قوّتلرڭ هيچ بر جهتله ايشلرى اولاماز. ايشته بويله غايت معجزهلى و حكمتلى بو صنعتِ ربّانيهنڭ و بو فعلِ إلٰهينڭ، عموم روىِ زمينده، يوز بيڭلرله نوعلرڭ، حدسز
— 287 —
والدهلرينڭ قلبلرنده و ممهلرنده عين آنده، عين طرزده، عين حكمت و عين دقّت ايله تجلّيسى و تصرّفى و ياپماسى و إحاطهسى، بداهتله وحدتى إثبات ايدر.
اوچنجى آيت:
وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
بو آيت، نظرِ دقّتى خرما و اوزومه جلب ايدوب دير كه: "عقلى بولونانلره، بو ايكى ميوهده توحيد ايچون بيوك بر آيت، بر دليل و بر حجّت واردر." أوت بو ايكى ميوه، هم غدا و قوت، هم فاكهه و يميش، هم چوق لذّتلى طعاملرڭ منشألرى اولمقله برابر، صوسز بر قومده و قورو بر طوپراقده طوران بو آغاجلر، او درجه بر معجزهِٔ قدرت و بر خارقهِٔ حكمتدر و اويله بر حلوالى شكر فابريقهسى و باللى بر شروب ماكينهسى و او قدر حسّاس بر ميزان و مكمّل بر إنتظام و حكمتلى و دقّتلى بر صنعتدرلر كه؛ ذرّه قدر عقلى بولونان بر آدم، "بونلرى بويله ياپان، ألبته بو كائناتى يارادان ذات اولابيلير." ديمگه مجبوردر. چونكه مثلا بو گوزيمز اوڭنده بر پارمق قدر آصمانڭ اوزوم چوبوغنده يگرمى صالقيم وار و هر صالقيمده شكرلى شروب طولومبهجقلرندن يوزر دانه وار. و هر دانهنڭ يوزينه اينجهجك و گوزل و لطيف و رنكلى بر محفظهيى گيديرمك و نازك و يوموشاق قلبنده، قوّهِٔ حافظهسى و پروغرامى و تاريخچهِٔ حياتى حكمنده اولان سرت قابوقلى، جويز ايچلى چكردكلرى قويمق و قارننده جنّت حلواسى گبى بر طاتلىيى و آبِ كوثر گبى بر بالى ياپمق و بتون زمين يوزنده، حدسز أمثالنده عين دقّت، عين حكمت، عين خارقهِٔ صنعتى، عين زمانده، عين طرزده ياراتمق، ألبته بداهتله گوسترر كه؛ بو ايشى ياپان بتون كائناتڭ خالقيدر و نهايتسز بر قدرتى و حدسز بر حكمتى إقتضا ايدن شو فعل، آنجق اونڭ فعليدر.
أوت بو چوق حسّاس ميزانه و چوق مهارتلى صنعته و چوق حكمتلى إنتظامه، كور و سرسرى و إنتظامسز و شعورسز و هدفسز و إستيلاجى و
— 288 —
قاريشديريجى اولان قوّتلر و طبيعتلر و سببلر قاريشهمازلر، أللرينى اوزاتامازلر. يالڭز، مفعوليتده و قبولده و پردهدارلقده، أمرِ ربّانى ايله إستخدام اولونويورلر.
ايشته بو اوچ آيتڭ إشارت ايتدكلرى اوچ حقيقتڭ توحيده دلالت ايدن اوچ نكتهسى گبى، حدسز أفعالِ ربّانيهنڭ حدسز جلوهلرى و تصرّفلرى، إتّفاقله بر تك واحدِ أحد، بر ذاتِ ذو الجلالڭ وحدتنه شهادت ايدرلر.
اوچنجى حقيقت:
موجوداتڭ و بِالخاصّه نباتات و حيواناتڭ، سرعتِ مطلقه ايچنده كثرتِ مطلقه و إنتظامِ مطلق ايله و سهولتِ مطلقه ايچنده غايت حسنِ صنعت و مهارت و إتقان و إنتظام ايله و مبذوليتِ مطلقه و إختلاطِ مطلق ايچنده غايت قيمتدارلق و تام إمتياز ايله ايجادلريدر.
أوت غايت چوقلق ايله غايت چابوقلق، هم غايت صنعتكارانه و ماهرانه و دقّت و إنتظام ايله غايت قولاى و راحتجه، هم غايت مبذوليت و قاريشيقلق ايچنده غايت قيمتلى و فارقهلى اولارق بولاشمادن و بولاشديرمادن و بولانديرمادن ياپمق، آنجق و آنجق بر تك واحد ذاتڭ اويله بر قدرتيله اولابيلير كه؛ او قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. و او قدرته نسبةً، ييلديزلر ذرّهلر قدر و أڭ بيوك أڭ كوچك قدر و أفرادى حدسز بر نوع، بر تك فرد قدر و عظمتلى و محيط بر كلّ، خاص و آز بر جزء قدر و قوجه زمينڭ إحياسى و ديريلتيلمهسى، بر آغاج قدر و طاغ گبى بر آغاجڭ إنشاسى، طيرناق گبى بر چكردك قدر قولاى و راحتجه و سهولتلى اولمق گركدر. تا كه، گوزيمزڭ اوڭنده ياپيلان بو ايشلرى ياپابيلسين.
ايشته بو مرتبهِٔ توحيدڭ و بو اوچنجى حقيقتڭ و كلمهِٔ توحيدڭ بو أهمّيتلى سرّينى، يعنى أڭ بيوك بر كلّ، أڭ كوچك بر جزئى گبى اولماسى و أڭ چوق و أڭ آز فرقى بولونمامسى؛ هم بو حيرتلى حكمتنى و بو عظمتلى طلسمنى و طورِ عقلڭ
— 289 —
خارجندهكى بو معمّاسنى و إسلاميتڭ أڭ مهمّ أساسنى و ايمانڭ أڭ درين بر مدارينى و توحيدڭ أڭ بيوك بر تملنى بيان و حلّ و كشف و إثبات ايتمكله قرآنڭ طلسمى آچيلير و خلقتِ كائناتڭ أڭ گيزلى و بيلينمز و فلسفهيى إدراكندن عاجز بيراقان معمّاسى بيلينير. خالقِ رحيممه يوز بيڭ دفعه رسالة النورڭ حروفاتى عددنجه شكر و حمد اولسون كه، رسالة النور بو عجيب طلسمى و بو غريب معمّايى حلّ و كشف و إثبات ايتمش. و بِالخاصّه يگرمنجى مكتوبڭ آخرلرنده
وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
بحثنده و حشره دائر يگرمى طوقوزنجى سوزڭ "فاعل مقتدردر" بحثنده، يگرمى طوقوزنجى لمعهِٔ عربيهنڭ "اللّٰه أكبر" مرتبهلرندن قدرتِ إلٰهيهنڭ إثباتنده، قطعى برهانلرله (ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده) إثبات ايديلمش.
اونڭ ايچون، ايضاحى اونلره حواله ايتمكله برابر، بر فهرسته حكمنده بو سرّى آچان أساسلرى و دليللرى إجمالًا بيان و اون اوچ باصامق اولارق اون اوچ سرّه إشارت ايتمك ايستدم. برنجى و ايكنجى سرلرى يازدم. فقط مع التأسّف هم مادّى، هم معنوى ايكى قوّتلى مانع، بنى شيمديلك متباقيسندن واز گچيرديلر.
برنجى سرّ:بر شى ذاتى اولسه، اونڭ ضدّى او ذاته عارض اولاماز. چونكه (إجتماع الضدّيْن) اولور، او ده محالدر. ايشته بو سرّه بناءً، مادام قدرتِ إلٰهيه ذاتيهدر و ذاتِ أقدسڭ لازمِ ضروريسيدر. ألبته او قدرتڭ ضدّى اولان عجز، او ذاتِ قديره عارض اولماسى ممكن اولماز. و مادام بر شيده مرتبهلرڭ بولونماسى، او شيئڭ ايچنده ضدّينڭ تداخلى ايلهدر. مثلا: ضيانڭ قوى و ضعيف گبى مرتبهلرى، ظلمتڭ مداخلهسى ايله و حرارتڭ زياده و آشاغى درجهلرى، صوغوغڭ قاريشماسى ايله و قوّتڭ شدّت و نقصان مقدارلرى، مقاومتڭ قارشيلاماسى و ممانعتيلهدر. ألبته او قدرتِ ذاتيهده مرتبهلر بولونماز. بتون أشيايى، بر تك شى گبى
— 290 —
ايجاد ايدر. و مادام او قدرتِ ذاتيهده مرتبهلر بولونماز و ضعف و نقصان اولاماز، ألبته هيچ بر مانع اونى قارشيلاياماز و هيچ بر ايجاد اوڭا آغير گلمز. و مادام هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز، ألبته حشرِ أعظمى بر بهار قدر قولاى و بر بهارى بر آغاج قدر سهولتلى و بر آغاجى بر چيچك قدر زحمتسز ايجاد ايتديگى گبى؛ بر چيچگى بر آغاج قدر صنعتلى، بر آغاجى بر بهار قدر معجزاتلى و بر بهارى بر حشر گبى جمعيتلى و خارقهلى خلق ايدر و گوزيمزڭ اوڭنده خلق ايدييور.
رسالهِٔ نورده قطعى و قوّتلى چوق برهانلر ايله إثبات ايديلمش كه: أگر وحدت و توحيد اولمازسه، بر چيچك، بر آغاج قدر، بلكه داها مشكلاتلى و بر آغاج، بر بهار قدر، بلكه داها صعوبتلى اولمقله برابر؛ قيمت و صنعتجه بتون بتون سقوط ايدهجكلردى. و شيمدى بر دقيقهده ياپيلان بر ذىحيات، بر سنهده آنجق ياپيلاجقدى، بلكه ده هيچ ياپيلميهجقدى. ايشته بو مذكور سرّه بناءًدر كه: غايت مبذوليت و چوقلقله برابر غايت قيمتدار و غايت چابوق و قولايلقله برابر غايت صنعتلى اولان بو ميوهلر، بو چيچكلر، بو آغاجلر و حيوانجقلر منتظمًا ميدانه چيقييورلر و وظيفه باشنه گچييورلر و تسبيحاتلرينى ياپوب، بيتيروب، تخملرينى يرلرنده توكيل ايدهرك گيدييورلر.
ايكنجى سرّ:ناصلكه نورانيت و شفّافيت و إطاعت سرّيله و قدرتِ ذاتيهنڭ بر جلوهسيله بر تك گونش، بر تك آيينهيه ضيالى عكس ويرديگى گبى؛ حدسز آيينهلره و پارلاق شيلره و قطرهلره او قيدسز قدرتنڭ گنيش فعاليتندن ضيالى و حرارتلى اولان عينِ عكسنى أمرِ إلٰهى ايله قولايجه ويرهبيلير. آز و چوق بردر، فرقى يوقدر.
هم بر تك كلمه سويلنسه، نهايتسز خلّاقيتڭ نهايتسز وسعتندن، او بر تك كلمه بر تك آدمڭ قولاغنه زحمتسز گيرديگى گبى، بر ميليون قولاقلرڭ قفالرينه ده
— 291 —
إذنِ ربّانى ايله زحمتسز گيرر. بيڭلرله ديڭلهين ايله بر تك ديڭلهين مساويدر، فرق ايتمز. هم گوز گبى بر تك نور ويا جبرائيل گبى نورانى بر تك روحانى؛ تجلّئِ رحمت ايچنده اولان فعاليتِ ربّانيهنڭ كمالِ وسعتندن بر تك يره سهولتله باقديغى و گيتديگى و بر تك يرده سهولتله بولونديغى گبى، بيڭلر يرلرده ده، قدرتِ إلٰهيه ايله سهولتله بولونور، باقار، گيرر.. آز، چوق فرقى يوقدر.
عينًا اويله ده: قدرتِ ذاتيهِٔ أزليه، أڭ لطيف، أڭ خاص بر نور و بتون نورلرڭ نورى اولديغندن و أشيانڭ ماهيتلرى و حقيقتلرى و ملكوتيت وجهلرى شفّاف و آيينه گبى پارلاق اولديغندن و ذرّاتدن و نباتاتدن و ذىحياتدن تا ييلديزلره و گونشلره و آيلره قدر هر شى، او قدرتِ ذاتيهنڭ حكمنه غايت درجهده إطاعتلى، إنقيادلى و او قدرتِ أزليهنڭ أمرلرينه نهايت درجهده مطيع و مسخّر بولونديغندن، ألبته حدسز أشيايى بر تك شى گبى ايجاد ايدر و يانلرنده بولونور. بر ايش بر ايشه مانع اولماز. بيوك و كوچك، چوق و آز، جزئى و كلّى بردر. هيچ برى اوڭا آغير گلمز.
هم ناصلكه اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده دينيلديگى گبى؛ إنتظام و موازنه و حكمه إطاعت و أمرلرى إمتثال سرلريله، يوز خانه قدر بر بيوك سفينهيى بر چوجغڭ پارمغيله اويونجغنى چويرديگى گبى دونديرر، گزديرر. هم بر آمر، بر "آرش" أمريله بر تك نفرى هجوم ايتديرديگى گبى، منتظم و مطيع بر اوردويى دخى، او تك أمريله هجومه سَوق ايدر. هم پك بيوك بر حسّاس ميزانڭ ايكى گوزنده، ايكى طاغ موازنه وضعيتنده بولونسهلر، ايكى كفهسنده ايكى يمورطه بولونان ديگر ميزانڭ، بر تك جويز، بر كفهسنى يوقارىيه قالديرماسى، برينى آشاغى اينديرمهسى گبى؛ او تك جويز، بر قانونِ حكمتله اوتهكى بيوك ميزانڭ بر گوزينى طاغ ايله برابر طاغڭ باشنه و اوبر طاغى، درهلرڭ ديبنه اينديرهبيلير.
— 292 —
عينًا اويله ده: قيدسز، نهايتسز، نورانى، ذاتى، سرمدى اولان قدرتِ ربّانيهده و برابرنده بتون إنتظاماتڭ و نظاملرڭ و موازنهلرڭ منشئى، منبعى، مدارى، مصدرى اولان نهايتسز بر حكمت و غايت حسّاس بر عدالتِ إلٰهيه بولونديغندن و جزئى و كلّى و بيوك و كوچك هر شى و بتون أشيا، او قدرتڭ حكمنه مسخّر و تصرّفنه منقاد اولديغندن، ألبته ذرّهلرى قولايجه تدوير و تحريك ايتديگى گبى، ييلديزلرى دخى نظامِ حكمت سرّيله قولايجه دونديرر، چويرر. و بهارده، بر أمر ايله سهولتله بر سينگى إحيا ايتديگى گبى؛ بتون سينكلرڭ طائفهلرينى و بتون نباتاتى و حيوانجقلرڭ اوردولرينى، قدرتندهكى حكمت و ميزانڭ سرّيله، عين أمرله، عين قولايلقله ديريلتوب ميدانِ حياته سَوق ايدر. و بر آغاجى بهارده چابوق ديريلتمك و كميكلرينه حيات ويرمك گبى، او حكمتلى عدالتلى قدرتِ مطلقه ايله قوجه أرضى و زمين جنازهسنى، بهارده او آغاج گبى قولايجه إحيا ايدوب يوز بيڭ چشيد حشرلرڭ مثاللرينى ايجاد ايدر. و بر أمرِ تكوينى ايله أرضى ديريلتديگى گبى،
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
فرمانيله يعنى: "بتون إنس و جنّ، بر تك صيحه و أمر ايله يانمزده ميدانِ حشره حاضر اولورلر."
هم
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
فرمان ايتمهسيله، يعنى: "قيامت و حشرڭ ايشى و ياپيلماسى گوزينى قپايوب، همان آچمق قدردر؛ بلكه داها ياقيندر." دير.
هم
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتيله، يعنى: "أى إنسانلر!. سزڭ ايجاد و إحياڭز و حشر و نشريڭز، بر تك نفسڭ إحياسى گبى قولايدر. قدرتمه آغير گلمز" مئالنده بولونان شو اوچ آيتڭ سرّيله، عين أمر ايله، عين
— 293 —
قولايلقله بتون إنس و جنلرى و حيوانى و روحانى و مَلكلرى حشرِ أكبرڭ ميداننه و ميزانِ أعظمڭ اوڭنه گتيرر. بر ايش بر ايشه مانع اولماز. اوچنجى و دردنجيدن تا اون اوچنجى سرّه قدر، آرزومه مخالف اولارق باشقه وقته تعليق ايديلدى.
دردنجى حقيقت:
موجوداتڭ وجودلرى و ظهورلرى، برابرلك و بربرى ايچنده برلك و بربرينه بڭزهمكلك و بربرينڭ مثالِ مصغّرى و نمونهِٔ أكبرى و بر قسم كلّ و كلّى و ديگر قسم اونڭ جزءلرى و فردلرى و بربرينه سكّهِٔ فطرتده مشابهت و نقشِ صنعتده مناسبت و بربرينه يارديم ايتمك و بربرينڭ وظيفهِٔ فطريهسنى تكميل ايتمك گبى، چوق جهت الوحدت نقطهلرنده؛ بداهت درجهسنده توحيدى إعلان و صانعلرينڭ واحد اولديغنى إثبات ايتمك و كائناتڭ ربوبيت جهتنده، تجزّى و إنقسام قبول ايتمز بر كلّ و كلّى حكمنده بولونديغنى إظهار ايتمكدر.
أوت مثلا هر بهارده نباتاتدن و حيواناتدن درت يوز بيڭ نوعڭ حدسز أفرادلرينى، برابر و بربرى ايچنده، بر آنده و بر طرزده، ياڭليشسز، خطاسز، كمالِ حكمت و حسنِ صنعتله ايجاد ايتمك و إداره و إعاشه ايتمك.. هم قوشلرڭ مثالِ مصغّرلرى اولان سينكلردن تا نمونهِٔ أكبرلرى اولان قارتاللره قدر حدسز أفرادلرينى ياراتمق و هوا عالمنده، سياحت و ياشامهلرينه يارديم ايدن جهازاتى ويروب گزديرمك و هوايى شنلنديرمكله برابر، يوزلرنده معجزانه برر سكّهِٔ صنعت و جسملرنده مدبّرانه برر خاتمِ حكمت و ماهيتلرنده مربّيانه برر طرّهِٔ أحديت قويمق.. هم ذرّاتِ طعاميهيى حجيراتِ بدنيهنڭ إمدادينه و نباتاتى حيواناتڭ إمدادينه و حيواناتى إنسانلرڭ يارديمنه و عموم والدهلرى إقتدارسز ياورولرڭ معاونتنه حكيمانه، رحيمانه قوشديرمق، گوندرمك.. هم دائرهِٔ كهكشاندن و منظومهِٔ شمسيهدن و عناصرِ أرضيهدن، تا گوز حدقهسنڭ پردهلرينه و گُل غنجهسنڭ ياپراقلرينه و مصر سنبلنڭ گوملكلرينه و قاوونڭ چكردكلرينه قدر متداخل دائرهلر گبى جزئى و كلّى
— 294 —
حكمنده عين إنتظام و حسنِ صنعت و عين فعل و كمالِ حكمتله تصرّف ايتمك، ألبته بداهت درجهسنده إثبات ايدر كه: بو ايشلرى ياپان هم واحددر، بردر، هر شيده سكّهسى وار. هم ده هيچ بر مكانده اولماديغى گبى هر مكانده حاضردر. هم گونش گبى؛ هر شى اوندن اوزاق، او ايسه هر شيئه ياقيندر. هم دائرهِٔ كهكشان و منظومهِٔ شمسيه گبى أڭ بيوك شيلر اوڭا آغير گلمديگى گبى، قاندهكى كريوات، قلبدهكى خاطرات اوندن گيزلنمز؛ تصرّفندن خارج قالماز. هم هر شى نه قدر بيوك و چوق اولورسه اولسون، أڭ كوچك، أڭ آز بر شى گبى اوڭا قولايدر كه؛ سينگى قارتال سيستمنده و چكردگى آغاجڭ ماهيتنده و بر آغاجى بر باغچه صورتنده و بر باغچهيى بر بهار صنعتنده و بر بهارى بر حشر وضعيتنده سهولتله ايجاد ايدر. و صنعتجه چوق قيمتدار شيلرى، بزه چوق اوجوز ويرر، إحسان ايدر. ايستديگى فيآت ايسه، بر "بسم اللّٰه" و بر "الحمد ِللّٰه"در. يعنى، او چوق قيمتدار نعمتلرڭ مقبول فيآتلرى، باشده "بسم اللّٰه الرحمن الرحيم" و آخرنده "الحمد ِللّٰه" ديمكدر.
بو "دردنجى حقيقت" دخى رسالهِٔ نورده ايضاح و إثبات ايديلديگندن، بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدييورز.
بزم سيّاحڭ ايكنجى منزلده گورديگى
بشنجى حقيقت:
كائناتڭ مجموعنده و أركاننده و أجزاسنده و هر موجودنده بر إنتظامِ أكملڭ بولونماسى و او مملكتِ واسعهنڭ تدوير و إدارهسنه مدار اولان و هيئتِ عموميهسنه تعلّق ايدن مادّهلر و وظيفهدارلر برر واحد اولماسى و او حشمتلى شهر و مشهرده تصرّف ايدن إسملر و فعللر، بربرى ايچنده و برر و بر ماهيت و واحد و هر يرده عين إسم و عين فعل اولمقله برابر، هر شيئى ويا أكثر أشيايى إحاطهلرى و شموللرى.. و او زينتلى سرايڭ تدبيرينه و شنلنمهسنه و بناسنه مدار اولان عنصرلر و نوعلر، بربرى ايچنده و برر و بر ماهيتِ واحده و هر يرده عين
— 295 —
عنصر و عين نوع بولونمقله برابر زمينڭ يوزينى و أكثريسنى إنتشار ايله إحاطه ايتمهلرى.. ألبته بداهتله و ضرورتله إقتضا ايدر و دلالت ايدر و شهادت ايدر و گوسترر كه؛ بو كائناتڭ صانعى و مدبّرى و بو مملكتڭ سلطانى و مربّيسى و بو سرايڭ صاحبى و بانيسى بردر؛ تكدر، واحددر، أحددر. مِثلى و نظيرى اولاماز و وزيرى و معينى يوقدر. شريكى و ضدّى اولاماز، عجزى و قصورى يوقدر. أوت إنتظام تام بر وحدتدر، بر تك نظّامى ايستر. مناقشهيه مدار اولان شركى قالديرماز.
مادام بو كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندن، أرضڭ يومى و سنوى دورانندن تا إنسانڭ سيماسنه و باشنڭ طويغولر منظومهسنه و قاندهكى بياض و قيرمزى كريواتڭ دوراننه و جرياننه قدر، كلّى اولسون جزئى اولسون هر بر شيده حكمتلى و دقّتلى بر إنتظام وار. ألبته بر قديرِ مطلقدن و بر حكيمِ مطلقدن باشقه هيچ بر شى، قصد و ايجاد صورتيله ألنى هيچ بر شيئه اوزاتاماز و قاريشهمازلر. بلكه يالڭز قبول ايدرلر، مظهر و منفعل اولورلر.
و مادام تنظيم ايتمك و بِالخاصّه غايهلرى تعقيب ايتمك و مصلحتلرى گوزهتهرك بر إنتظام ويرمك، يالڭز علم و حكمتله اولور و إراده و إختيار ايله ياپيلير.. ألبته و هر حالده، بو حكمتپرورانه إنتظام و بو گوزيمز اوڭندهكى مصلحتكارانه چشيد چشيد حدسز إنتظاماتِ مخلوقات، بداهت درجهسنده دلالت و شهادت ايدر كه؛ بو موجوداتڭ خالقى و مدبّرى بردر، فاعلدر، مختاردر. هر شى اونڭ قدرتيله وجوده گلير، اونڭ إرادهسيله برر وضعيتِ مخصوصه آلير و اونڭ إختياريله بر صورتِ منتظمه گيهر.
هم مادام بو مسافرخانهِٔ دنيانڭ صوبالى لامباسى بردر و روزنامهلى قنديلى بردر و رحمتلى سونگرى بردر و آتشلى آشجيسى بردر و حياتلى شروبى بردر و حمايتلى تارلاسى بردر... بر.. بر.. بر.. تا بيڭ بر برلر قدر... ألبته بو بر برلر
— 296 —
بداهتله شهادت ايدر كه؛ بو مسافرخانهنڭ صانعى و صاحبى بردر. هم غايت كريم و مسافرپروردر كه؛ بو يوكسك و بيوك مأمورلرينى، ذىحيات يولجيلرينه خدمتكار ايدوب إستراحتلرينه چاليشديرييور.
هم مادام دنيانڭ هر طرفنده تصرّف ايدن و نقشلرى و جلوهلرى گورونن "حكيم، رحيم، مصوّر، مدبّر، محيى، مربّى" گبى إسملر و "حكمت و رحمت و عنايت" گبى شأنلر و "تصوير و تدوير و تربيه" گبى فعللر بردرلر. هر يرده عين إسم، عين فعل بربرى ايچنده، هم نهايت مرتبهده، هم إحاطهليدرلر. هم بربرينڭ نقشنى اويله تكميل ايدرلر كه؛ گويا او إسملر و او فعللر إتّحاد ايدوب، قدرت عينِ حكمت و رحمت و حكمت عينِ عنايت و حيات اولويور. مثلا، حيات ويريجى إسمڭ بر شيده تصرّفى گورونديگى آنده، ياراتيجى و تصوير ايديجى و رزق ويريجى گبى چوق إسملرڭ عين آنده، هر يرده، عين سيستمده تصرّفاتلرى گورونويور. ألبته و ألبته و بداهتله شهادت ايدر كه؛ او إحاطهلى إسملرڭ مسمّاسى و هر يرده عين طرزده گورونن شموللى فعللرڭ فاعلى بردر؛ تكدر، واحددر، أحددر. آمنّا و صدّقنا!
هم مادام مصنوعاتڭ مادّهلرى و مايهلرى اولان عنصرلر زمينى إحاطه ايدرلر. و مخلوقاتدن، وحدتى گوسترن چشيد چشيد سكّهلرى طاشييان نوعلرڭ هر برى بر ايكن روىِ زمينده إنتشار ايدوب إستيلا ايدرلر. ألبته بداهتله إثبات ايدر كه؛ او عنصرلر مشتملاتيله و او نوعلر أفراديله بر تك ذاتڭ ماليدر، ملكيدر. و اويله بر واحدِ قديرڭ مصنوعلرى و خدمتكارلريدر كه؛ او قوجه إستيلاجى عنصرلرى، غايت إطاعتلى بر خدمتجى و او زمينڭ هر طرفنه طاغيلان نوعلرى غايت إنتظاملى بر نفر حكمنده إستخدام ايدر.
— 297 —
بو حقيقت دخى رسالة النورده إثبات و ايضاح ايديلديگندن، بوراده بو قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز. بزم يولجى، بو بش حقيقتدن آلديغى فيضِ ايمانى و ذوقِ توحيدى نشئهسيله مشاهداتنى خلاصه و حسّياتنى ترجمه ايدهرك، قلبنه دييور:
باق كتابِ كائناتڭ صفحهِٔ رنگيننه!
خامهِٔ ذرّينِ قدرت، گور نه تصوير أيلهمش.
قالمامش بر نقطهِٔ مظلم چشمِ دل أربابنه،
صانكه آياتن خدا، نور ايله تحرير أيلهمش.
هم بيل كه:
كتابِ عالمڭ أوراقيدر أبعادِ نامحدود،
سطورِ حادثاتِ دهردر آثارِ نامعدود.
يازيلمش دستگاهِ لوحِ محفوظِ حقيقتده
مجسّم لفظِ معنيداردر، عالمده هر موجود.
هم ديڭله:
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ هَرْ شَىْ دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ
نَعَمْ وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
دييهرك، قلبيله برابر نفسى دخى تصديق ايدهرك "أوت، أوت" ديديلر.
ايشته دنيا مسافرى و كائنات سيّاحنڭ ايكنجى منزلده مشاهده ايتديگى بش حقيقتِ توحيديهيه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ ايكنجى بابنده، ايكنجى منزله عائد بويله دينيلمش:
— 298 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَ الْاِحَاطَةِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ ظُهُورِ الْاَفْعَالِ بِالْاِطْلَاقِ وَ عَدَمُ النِّهَايَةِ لَا تُقَيِّدُهَا اِلَّا الْاِرَادَةُ وَ الْحِكْمَةُ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ اِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ خَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَ اِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ فِى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَ غُلُوِّ الْقِيْمَةِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلٰى وَجْهِ الْكُلِّ وَ الْكُلِّيَّةِ وَ الْمَعِيَّةِ وَ الْجَامِعِيَّةِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُنَاسَبَةِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ الْاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَابِيرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلٰى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ.. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْاَسْمَاءِ وَ الْاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُحِيطَةِ.. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَ الْاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلٰى وَجْهِ الْاَرْضِ
صوڭره، او سيّاحِ عالم عصرلرده گزركن، مجدّدِ ألفِ ثانى، إمامِ ربّانى أحمدِ فاروقينڭ مدرسهسنه راست گلدى، گيردى؛ اونى ديڭلهدى. او إمام، درس ويرركن دييوردى:
"بتون طريقتلرڭ أڭ مهمّ نتيجهسى، حقائقِ ايمانيهنڭ إنكشافيدر." و "بر تك مسئلهِٔ ايمانيهنڭ وضوح ايله إنكشافى، بيڭ كراماته و أذواقه مرجّحدر." هم دييوردى: "أسكى زمانده، بيوك ذاتلر ديمشلر كه: "متكلّميندن و علمِ كلام علماسندن بريسى گلهجك، بتون حقائقِ ايمانيه و إسلاميهيى دلائلِ عقليه ايله
— 299 —
كمالِ وضوح ايله إثبات ايدهجك." بن ايستهيورم كه، بن او اولسهم، بلكه (حاشيه): زمان إثبات ايتدى كه: او آدم، آدم دگل، رسالهِٔ نوردر. بلكه أهلِ كشف، رسالهِٔ نورى أهمّيتسز اولان ترجمانى و ناشرى صورتنده (كشفلرنده) مشاهده ايتمشلر؛ "بر آدم" ديمشلر. او آدمم دييه، ايمان و توحيد بتون كمالاتِ إنسانيهنڭ أساسى، مايهسى، نورى، حياتى اولديغنى و تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ دستورى، تفكّراتِ ايمانيهيه عائد بولونماسى و نقشى طريقتنده خفى ذكرڭ أهمّيتى ايسه، بو چوق قيمتدار تفكّرڭ بر نوع اولماسيدر." دييه تعليم ايدردى.
سيّاح تماميله ايشيتدى. دوندى نفسنه ديدى كه: مادام بو قهرمان إمام بويله دييور و مادام بر ذرّه قوّتِ ايمانيهنڭ زيادهلشمهسى، بر بطمان معرفت و كمالاتدن داها قيمتليدر و يوز أذواقڭ بالندن داها طاتليدر. و مادام بيڭ سنهدن بَرى ايمان و قرآن عليهنده تراكم ايدن آوروپا فيلسوفلرينڭ إعتراضلرى و شبههلرى يول بولوب أهلِ ايمانه هجوم ايدييور. و بر سعادتِ أبديهنڭ و بر حياتِ باقيهنڭ و بر جنّتِ دائمهنڭ آناختارى، مدارى، أساسى اولان أركانِ ايمانيهيى صارصمق ايستهيورلر. ألبته هر شيدن أوّل ايمانمزى تقليددن تحقيقه چويروب قوّتلنديرملىيز.
اويله ايسه، هايدى ايلرى! گل، بولديغمز برر طاغ قوّتندهكى بو يگرمى طوقوز مرتبهِٔ ايمانيهيى نمازڭ مبارك تسبيحاتنڭ مبارك عددى اولان اوتوز اوچ مرتبهسنه إبلاغ ايتمك فكريله، بو عبرتگاهڭ بر اوچنجى منزلنى داها گورمك ايچون بسم اللّٰه الرحمن الرحيمڭ آناختارى ايله ذىحيات عالمندهكى إداره و إعاشهِٔ ربّانيهنڭ قپوسنى چالمالىيز و آچمالىيز دييهرك، محشرِ عجائب و مجمعِ غرائب اولان بو اوچنجى منزلڭ قپوسنى إسترحامله چالدى، بسم اللّٰه الفتّاح ايله
— 300 —
آچدى. اوچنجى منزل گوروندى. گيردى، گوردى كه: درت حقيقتِ معظّمه و محيطه او منزلى ايشيقلانديرييورلر و گونش گبى توحيدى گوسترييورلر.
برنجى حقيقت: "فتّاحيت" حقيقتيدر.
يعنى: فتّاح إسمنڭ تجلّيسيله بسيط بر مادّهدن آيرى آيرى، چشيد چشيد، حدسز منتظم صورتلرڭ، برابر، هر طرفده بر آنده، بر فعل ايله آچيلماسيدر. أوت ناصلكه عموم كائناتڭ باغستاننده آيرى آيرى حدسز موجوداتى؛ چيچكلر مِثللو، فتّاح إسميله هر بريسنه مناسب بر طرزِ منتظم و بر شخصيتِ ممتازه قدرتِ فاطره آچمش، ويرمش. عينًا اويله ده، فقط داها معجزاتلى اولارق؛ زمين باغچهسنده درت يوز بيڭ أنواعِ ذىحياته دخى، هر بريسنه غايت صنعتلى و حكمتلى بر صورتِ موزونه و مزيَّنه و ممتازه ويرمش.
يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاَنَّا تُصْرَفُونَ ٭ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَاءِ ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭
آيتلرڭ إفادهسيله توحيدڭ أڭ قوّتلى دليلى و قدرتڭ أڭ حيرتلى معجزهسى، صورتلرى آچماسيدر. بو حكمته بناءً، فتحِ صُوَرْ حقيقتى تكرار ايله (بر قاچ صورتلرده) رسالة النورده و بِالخاصّه بو رسالهنڭ ايكنجى مقامنڭ برنجى بابنده آلتنجى و يدنجى مرتبهلرنده إثبات و بيان ايديلمهسندن اونلره حواله ايدوب، بوراده بو قدر ديرز كه:
فنِّ نباتات و فنِّ حيواناتڭ شهادتيله و تدقيقاتِ عميقهسيله، بو فتحِ صُوَرْده اويله بر إحاطه و شمول و صنعت وار كه؛ بر تك واحدِ أحددن و هر شيده هر شيئى
— 301 —
گورهبيلهجك و ياپابيلهجك بر قديرِ مطلقدن باشقه هيچ بر شى بو جمعيتلى و إحاطهلى فعله صاحب اولاماز. چونكه بو فتحِ صُوَرْ فعلى ايسه، هر يرده و هر آنده بولونان، نهايتسز بر قدرتڭ ايچنده نهايت درجهده بر حكمت، بر دقّت، بر إحاطه ايستر. و بويله بر قدرت ايسه، آنجق بتون كائناتى إداره ايدن بر تك ذاتده بولونهبيلير.
أوت مثلا مذكور آيتلرڭ فرمان ايتدكلرى گبى؛ اوچ قراڭلق ايچنده بتون والدهلرڭ أرحامنده إنسانلرڭ صورتلرينى آيرى آيرى، ميزانلى، إمتيازلى، زينتلى و إنتظاملى اولارق، هم شاشيرمادن، ياڭليش ايتمهدن، قاريشديرمادن بسيط بر مادّهدن آچمق و ياراتمق اولان فتّاحيت و عموم روىِ زمينده عين قدرت، عين حكمت، عين صنعتله عموم إنسانلرى و حيوانلرى و نباتلرى إحاطه ايدن بو فتحِ صُوَرْ حقيقتى؛ وحدانيتڭ أڭ قوّتلى بر برهانيدر. چونكه إحاطه ايتمك بر وحدتدر، شركه ير بيراقماز. و برنجى بابده وجوبِ وجوده شهادت ايدن اون طوقوز حقيقت ناصلكه وجودلريله خالقڭ وجودينه دلالت ايدرلر؛ اويله ده، إحاطهلريله ده وحدته شهادت ايدرلر.
بزم يولجينڭ اوچنجى منزلده گورديگى
ايكنجى حقيقت: "رحمانيت" حقيقتيدر.
يعنى: گوزيمزله گورويورز، بريسى وار كه، بزه زمين يوزينى رحمتڭ بيڭلرله هديهلرى ايله طولديرمش، بر ضيافتگاه ياپمش و رحمانيتڭ يوز بيڭلرله آيرى آيرى لذّتلى طعاملرى ايچنده ديزيلمش بر سفره ايتمش و زمين ايچنى رحيميت و حكيميتڭ بيڭلرله قيمتدار إحسانلرينى جامع بر مخزن ياپمش. و زمينى دورِ سنويسنده بر تجارت گميسى حكمنده هر سنه عالمِ غيبدن لوازماتِ إنسانيه و حياتيهنڭ يوز بيڭ چشيدلرندن أڭ گوزللرينى ايچنه آلارق يوكلنمش بر نوع سفينه ويا شمندوفر گبى و هر بهارى
— 302 —
ايسه، أرزاق و ألبسهمزى طاشييان بر واغون حكمنده اولارق بزلره گوندرر. بزى غايت رحيمانه بسلتديرر. و بتون او هديهلردن، او نعمتلردن إستفاده ايتمهمز ايچون بزه ده يوزلرله و بيڭلرله إشتهالر، إحتياجلر، طويغولر، حسّياتلر، حسلر ويرمش.
أوت آيتِ حسبيهيه دائر اولان دردنجى شعاعده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى، بزه اويله بر معده ويرمش كه، حدسز طعاملردن لذّت آلير. و اويله بر حيات إحسان ايتمش كه، طويغولرى ايله (بر سفرهِٔ نعمت گبى) قوجه جسمانى عالمده حدسز نعمتلرندن إستفاده ايدر. و اويله بر إنسانيت بزه لطف ايتمش كه، عقل و قلب گبى چوق آلَتلرى ايله هم مادّى هم معنوى عالمڭ نهايتسز هديهلرندن ذوق آلير. و اويله بر إسلاميت بزه بيلديرمش كه؛ عالمِ غيب و عالمِ شهادتڭ نهايتسز خزينهلرندن نور آلير. و اويله بر ايمان هدايت ايتمش كه، دنيا و آخرت عالملرينڭ حصره گلمز أنوارندن و هديهلرندن تنوّر ايدوب مستفيد ايدر. گويا رحمت طرفندن بو كائنات حدسز آنتيقه و عجيب و قيمتلى شيلرله تزيين ايديلمش بر سرايدر. و بتون او سرايدهكى حدسز صاندوقلرى و منزللرى آچاجق آناختارلر إنسانڭ أللرينه ويريلمش و بتون اونلردن إستفاده ايتديرهجك اولان إحتياجلر، حسّياتلر إنسانڭ فطرتنه ويريلمش.
ايشته بويله دنيايى و آخرتى و هر شيئى قاپلامش بر رحمت، ألبته او رحمت، واحديت ايچنده بر أحديتڭ جلوهسيدر.
يعنى ناصلكه گونشڭ ضياسى، مقابلندهكى عموم أشيايى إحاطه ايتمهسى ايله واحديته بر مثال اولديغى گبى، پارلاق و شفّاف هر بر شى دخى قابليتنه گوره گونشڭ هم ضياسنى، هم حرارتنى هم ضياسندهكى يدى رنگنى، هم عكسِ مثالنى آلمقله أحديته بر مثال اولديغندن؛ ألبته او إحاطهلى ضيايى گورن آدم، أرضڭ گونشى واحددر، بر تكدر دييه حكم ايدر. و هر پارلاق شيده حتّى
— 303 —
قطرهلرده گونشڭ ايشيقلى، حرارتلى عكسنى مشاهده ايدن او آدم، گونشڭ أحديتنى، يعنى بِالذّات گونشى صفتلرى ايله هر شيئڭ يانندهدر و هر شيئڭ آيينهِٔ قلبندهدر دييهبيلير. عينًا اويله ده: رحمٰنِ ذو الجمالڭ گنيش رحمتى دخى ضيا گبى عموم أشيايى إحاطهسى او رحمانڭ واحديتنى و هيچ بر جهتده شريكى بولونماديغنى گوسترديگى گبى، هر شيده خصوصًا هر بر ذىحياتده و بِالخاصّه إنسانده او جمعيتلى رحمتڭ پردهسى آلتنده او رحمانڭ أكثر إسملرينڭ ايشيقلرى و بر نوع جلوهِٔ ذاتيهسى بولونهرق، هر فرده بتون كائناته باقديرهجق و مناسبتدارلق ويرهجك بر جمعيتِ حياتيه ويرمهسى دخى او رحمانڭ أحديتنى و هر شيئڭ ياننده حاضر و هر شيئڭ هر شيئنى ياپان (او) اولديغنى إثبات ايدر.
أوت ناصلكه او رحمٰن، او رحمتڭ واحديتيله و إحاطهسيله، كائناتڭ مجموعنده و زمينڭ يوزنده جلالنڭ حشمتنى گوسترييور. اويله ده، أحديتڭ جلوهسيله هر بر ذىحياتده، خصوصًا إنسانده بتون نعمتلرڭ نمونهلرينى او فردده طوپلايوب، او ذىحياتڭ آلات و جهازاتنه گچيروب تنظيم ايدهرك، مجموعِ كائناتى (پارچهلانمهدن) او تك فرده، بر جهتده عين خانهسى گبى ويرديرمسيله دخى، جمالنڭ خصوصى شفقتنى إعلان ايدر و إنسانده أنواعِ إحساناتنڭ تمركزينى بيلديرر.
هم ناصلكه بر قاوونڭ (مثلا) هر بر چكردگنده، او قاوون تمركز ايدييور. و او چكردگى ياپان ذات ألبته اودر كه؛ او قاوونى ياپار، صوڭره علمنڭ خصوصى ميزانيله و حكمتنڭ اوڭا مخصوص قانونيله او چكردگى اوندن صاغار، طوپلار، تجسّم ايتديرر. و او تك قاوونڭ تك و واحد اوستهسندن باشقه هيچ بر شى، او چكردگى ياپاماز و ياپماسى محالدر. عينًا اويله ده، رحمانيتڭ تجلّيسيله كائنات بر آغاج، بر بوستان و زمين بر ميوه، بر قاوون و ذىحيات و إنسان بر چكردك حكمنده
— 304 —
اولديغندن؛ ألبته أڭ كوچك بر ذىحياتڭ خالقى و ربّى، بتون زمينڭ و كائناتڭ خالقى اولمق لازم گلير.
الحاصل:ناصلكه إحاطهلى اولان فتّاحيت حقيقتيله بتون موجوداتڭ منتظم صورتلرينى بسيط مادّهدن ياپمق و آچمق، وحدتى بداهتله إثبات ايدر. اويله ده هر شيئى إحاطه ايدن "رحمانيت" حقيقتى دخى، وجوده گلن و دنيا حياتنه گيرن بتون ذىحياتلرى و بِالخاصّه يڭى گلنلرى كمالِ إنتظامله بسلمهسى و لوازماتنى يتيشديرمسى و هيچ برينى اونوتمامسى و عين رحمت، هر يرده، هر آنده و هر فرده يتيشمهسيله بداهتله هم وحدتى، هم وحدت ايچنده أحديتى گوسترر. رسالهِٔ نور إسمِ حكيم و إسمِ رحيمڭ مظهرى اولديغندن، رسالهِٔ نورڭ بر چوق يرلرنده، حقيقتِ رحمتڭ نكتهلرى و جلوهلرى ايضاح و إثبات ايديلديگندن، بوراده بو قطره ايله او بحره إشارت ايدوب او پك اوزون قصّهيى قيصه كسييورز.
سيّاحمزڭ اوچنجى منزلده مشاهده ايتديگى
اوچنجى حقيقت: "مدبّريت و إداره حقيقتى"در.
يعنى، غايت دهشتلى و سرعتلى أجرامِ سماويهيى و غايت إستيلاجى و قاريشديريجى عنصرلرى و غايت إحتياجلى، ضعفيتلى مخلوقاتِ أرضيهيى كمالِ إنتظام و موازنه ايله إداره ايتمك، بربرلرينه معاونتدار ياپمق و إمتزاجكارانه إداره ايتمك و تدبيرلرينى گورمك و بو قوجه عالمى بر مكمّل مملكت، بر محتشم شهر، بر مزيَّن سراى گبى ياپمق حقيقتيدر.
ايشته بو جبّارانه و رحمانانه إدارهنڭ بيوك دائرهلرينى بيراقوب، يالڭز بهارده زمين يوزنده جريان ايدن او إدارهنڭ بر تك صحيفه و صفحهسنى، رسالة النور اوننجى سوز گبى مهمّ رسالهلرنده ايضاح و إثبات ايتمهسنه بناءً، قيصه بر صورتنى بر تمثيل ايله گوسترهجگز؛ شويله كه:
— 305 —
مثلا و فرضا؛ خارقه و جهانگير بر ذات، درت يوز بيڭ آيرى آيرى ملّتلردن، طائفهلردن بر اوردو تشكيل ايتسه، هر ملّتڭ و هر طائفهنڭ نفرلرينه عائد ألبسهلرينى، هم سلاحلرينى، هم يمكلرينى، هم تعليمات هم ترخيصاتلرينى، هم خدماتلرينى، بربرندن آيرى آيرى، هم چشيد چشيد اولارق بتون او مختلف جهازاتى نقصانسز، قصورسز، ياڭليشسز، خطاسز، وقتى وقتنه، گجيكمهدن، قاريشديرمادن كمالِ إنتظامله و غايت مكمّل بر طرزده او معجزاتلى قوماندان ويرسه؛ ألبته او غايت گنيش و قاريشق و اينجه و موازنهلى و كثرتلى و عدالتلى إدارهيه، او خارقه قوماندانڭ فوق العاده قدرتندن باشقه هيچ بر سبب ألنى اوزاتاماز. أگر اوزاتسه، موازنهيى بوزار و قاريشديرر.
عينًا اويله ده، گوزيمزله گورويورز كه؛ بر دستِ غيبى هر بهارده درت يوز بيڭ مختلف نوعلردن مركّب بر محتشم اوردويى ايجاد ايدوب إداره ايدييور. قيامته نمونه اولان گوز موسمنده، او درت يوز بيڭدن اوچ يوز بيڭ نباتى و حيوانى نوعلرينى وفاتلر صورتنده و موتلر نامنده ترخيص ايدوب وظيفهلرندن پايدوس ايدييور. و حشر و نشره نمونه اولان بهارده حشرِ أعظمڭ اوچ يوز بيڭ مثالنى (بر قاچ هفته ظرفنده) كمالِ إنتظامله إنشا ايدوب، حتّى بر تك آغاجده درت كوچك حشرلرى، يعنى كندينى و ياپراقلرينى و چيچكلرينى و ميوهلرينى، گيتمش بهارڭ عينى گبى نشرلرينى گوزيمزه گوستردكدن صوڭره، او درت يوز بيڭ أنواعه بالغ اولان اوردوىِ سبحانينڭ هر نوعه، هر طائفهيه مخصوص و مناسب آيرى آيرى رزقلرينى و چشيد چشيد مدافعه سلاحلرينى و آيرى آيرى لباسلرينى و آيرى آيرى تعليملرينى و ترخيصلرينى و آيرى آيرى بتون جهازات و لوازماتلرينى، كمالِ إنتظامله، سهوسز، خطاسز، قاريشديرمادن و هيچ برينى اونوتمادن، اومولمدق يرلردن وقتى وقتنه ويرمكله كمالِ ربوبيت و حاكميت و حكمت ايچنده وحدانيتنى و
— 306 —
أحديتنى و فرديتنى و نهايتسز إقتدارينى و حدسز رحمتنى إثبات ايدهرك، بو توحيد فرماننى زمين يوزنده، هر بهار صحيفهسنده، قلمِ قدر ايله يازار.
بزم سيّاح، يالڭز بر بهارده بو فرمانڭ بر تك صحيفهسنى اوقودقدن صوڭره، نفسنه ديدى كه: بويله هر بهارده حشرِ أكبردن داها غريب بيڭلرله حشرلرى إنشا ايدن، مكافات و مجازات ايچون قدرتنه نسبةً بر بهاردن داها قولاى اولان حشرى ياپاجغنى و قيامتى گتيرهجگنى عموم أنبياسنه بيڭلرله دفعه وعد و عهد ايدن و قرآنده حشرڭ وقوعنه بيڭلرله إشارتله برابر، بيڭ عدد آيتلرنده صراحةً حكم ايدوب تهديد و تعهّد ايدن بر قديرِ جبّارڭ، بر قهّارِ ذو الجلالڭ او قدر وعدلرينى تكذيب و قدرتنى إنكار حكمنده اولان إنكارِ حشر خطاسنى إرتكاب ايدنلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر دييه حكم ايتدى، نفسى دخى "آمنّا" ديدى.
دنيا يولجيسنڭ اوچنجى منزلده مشاهده ايتديگى
دردنجى حقيقت اولان اوتوز اوچنجى مرتبه: "رحيميت و رزّاقيت حقيقتى"در.
يعنى عموم زمين يوزنده و ايچنده و هواسنده و دڭزنده بتون ذىحياتڭ و بِالخاصّه ذىروحڭ و بِالخاصّه عاجز و ضعيفلرڭ و بِالخاصّه ياورولرڭ؛ هم مادّى و معدوى، هم معنوى بتون رزقلرينى، شفقتكارانه، قورو و بسيط بر طوپراقدن و جامد و كميك گبى قورو اودون پارچهلرندن ياپيلان و بِالخاصّه أڭ لطيفى قان و فيشقى اورتهسندن گلن و بر درهم كميك گبى بر تك چكردكدن ياپيلان بيڭلرله اوقّه طعاملرڭ، وقتى وقتنه مقنّن بر صورتده هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق گوزيمز اوڭنده (بر دستِ غيبى طرفندن) ويريلمسى حقيقتيدر.
أوت
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
آيتى، إعاشهيى و إنفاقى جنابِ حقّه تخصيص ايدوب حصر ايتديگى گبى،
— 307 —
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
آيتى دخى، بتون إنسانلرڭ و حيوانلرڭ رزقلرينى تعهّد و تكفّلِ ربّانى آلتنه آلديغى؛ هم
وَكَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
آيتى ده، رزقى تدارك ايدهمهين، عاجز و إقتدارسز اولان ضعيف بيچارهلرڭ رزقلرينى اومولمدق يردن، بلكه غيبدن، بلكه هيچدن، مثلا دڭزڭ ديبندهكى بوجكلره هيچدن و بتون ياورولره اومولمدق يرلردن و بتون حيوانلره هر بهارده عادتا صِرف غيبدن إنفاقلرينى بِالفعل تكفّل ايدهرك بِالمشاهده ويرمكله؛ أسبابپرست إنسانلره دخى، أسباب پردهسى آلتنده ينه او ويرييور دييه إثبات و إعلان ايتديگى گبى؛ پك چوق آياتِ قرآنيه و حدسز شواهدِ كونيه، بِالإتّفاق هر بر ذىحياتڭ بر تك رزّاقِ ذو الجلالڭ رحيميتى ايله بسلندكلرينى گوسترييورلر.
أوت، بر نوع رزق ايستهين آغاجلر إقتدارسز و إختيارسز اولدقلرندن، اونلر يرلرنده متوكّلانه طوروركن رزقلرى اونلره قوشوب گلمهسى و عاجز ياورولرڭ نفقهلرى حيرتنمون طولومبهجقلردن آغزلرينه آقماسى و او ياورولره بر پارچه إقتدار و آزيجق بر إختيار گلمهسيله سوت كسيلمسى، خصوصًا إنسان ياورولرينه آنالرينڭ شفقتلرى يارديمجى ويريلمسى، بداهتله إثبات ايدر كه؛ حلال رزق، إقتدار و إختيار ايله متناسبًا دگلدر.. بلكه، توكّل ويرن ضعف و عجزه نسبةً گلييور.
أكثريتجه سببِ خسران اولان حرصى تحريك ايدن إقتدار و إختيار و ذكاوت، بر قسم بيوك أديبلرده او أديبلرى بر نوع ديلنجيلگه قدر سَوق ايتديگى گبى؛ ذكاوتسز، قابا چوق عامى آدملرڭ توكّلوارى إقتدارسزلقلرى دخى اونلرى زنگينلگه ايصال ايتمهسى و
كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ ٭ وَ جَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا
ضربِ مَثل اولماسى إثبات ايدر كه: رزقِ حلال إقتدار و إختيار قوّتيله قزانيلماز،
— 308 —
بولديريلماز. بلكه چاليشماسنى و سعينى قبول ايدن بر مرحمت طرفندن ويريلير و إحتياجنه آجييان بر شفقت جانبندن إحسان ايديلير. فقط، رزق ايكيدر:
برى:ياشامق ايچون حقيقى و فطرى رزقدر كه؛ تعهّدِ ربّانى آلتندهدر. حتّى او قدر منتظمدر كه؛ بدنده ياغ و سائره صورتنده إدّخار اولونان فطرى رزق، هيچ اولمازسه يگرمى گوندن زياده بر شى ييمهدن ياشاتير، حياتنى إدامه ايدر. ديمك يگرمى اوتوز گوندن أوّل و بدنده مدّخر اولان فطرى رزقى بيتمهدن ظاهرًا آجلقدن وفات ايدنلر رزقسزلقدن دگل، بلكه سوءِ إعتياددن و تركِ عادتدن نشئت ايدن بر خستهلقدن وفات ايدرلر.
ايكنجى قسم رزق:إعتياد، إسراف و سوءِ إستعمالات ايله ترياكى اولوب ضرورت حكمنه گچن مجازى و صنعى رزقدر. بو قسم ايسه؛ تعهّدِ ربّانى آلتنده دگل، بلكه إحسانه تابعدر. كاه ويرر، كاه ويرمز.
بو ايكنجى رزقده، بختيار اودر كه؛ مدارِ سعادت و لذّت اولان إقتصاد و قناعتله سعىِ حلالى، بر نوع عبادت و رزق ايچون بر فعلى دعا بيلهرك متشكّرانه و منّتدارانه او إحسانى قبول ايدوب حياتنى سعادتكارانه گچيرر.
و بدبخت اودر كه؛ مدارِ شقاوت و خسارت و ألم اولان إسراف و حرص ايله سعىِ حلالى بيراقهرق، هر قپويه باش ووروب، تنبلكارانه و ظالمانه و مشتكيانه حياتنى گچيرر، بلكه ئولديرر.
ناصلكه معده بر رزق ايستر؛ اويله ده، قلب و روح و عقل و گوز و قولاق و آغز گبى إنسانڭ لطيفهلرى و طويغولرى دخى رزّاقِ رحيمدن رزقلرينى ايسترلر و متشكّرانه آليرلر. هر بريسنه آيرى آيرى و اونلره لايق و اونلرى ممنون و متلذّذ ايدن رزقلرى، خزينهِٔ رحمتدن إحسان ايديلير. بلكه رزّاقِ رحيم، اونلره داها گنيش رزق
— 309 —
ويرمك ايچون گوز و قولاق، قلب و خيال و عقل گبى او لطيفهلرڭ هر بريسنى، خزينهِٔ رحمتنڭ برر آناختارى حكمنده ياراتمش. مثلا: گوز، كائنات يوزندهكى حُسن و جمال گبى قيمتدار جوهر خزينهلرينڭ بر آناختارى اولديغى مِثللو، اوتهكيلر دخى (هر برى) برر عالمڭ آناختارى اولور؛ ايمان ايله إستفاده ايدر. ينه صدديمزه دونويورز.
بو كائناتى يارادان ذاتِ قديرِ حكيم، ناصلكه كائناتدن حياتى بر خلاصهِٔ جامعه اولارق خلق ايدوب، عموم مقصدلرينى و إسملرينڭ جلوهلرينى اونده تمركز ايتديرييور. اويله ده، حيات عالمنده دخى، رزقى بر جمعيتلى مركزِ شئونات ياپارق، إشتها إحتياجنى و ذوقِ رزقىيى ذىحياتده خلق ايدهرك؛ خلقتِ كائناتڭ أڭ أهمّيتلى بر غايهسى و بر حكمتى اولان دائمى و كلّى بر تشكّر و منّتدارلق و پرستشلك ايله ربوبيتنه و سَوْديرمسنه قارشى مقابله ايتديرييور.
مثلا: چوق گنيش اولان مملكتِ ربّانيهنڭ هر طرفنى، خصوصًا ملائكه و روحانيلر ايله سماواتى و أرواح ايله عالمِ غيبى شنلنديرديگى گبى؛ مادّى عالمى دخى، خصوصًا هوا و أرضى، هر وقت و هر طرفنى ذىروحڭ، خصوصًا قوشلرڭ و قوشجقلرڭ وجودلريله شنلنديرمك و روحلانديرمق حكمتيله إحتياجِ رزقى و رزقڭ ذوقى پك قوّتلى بر قامچى اولارق حيوانلرى و إنسانلرى رزق پشنده قوشديرمقله تحريك ايدهرك تنبللكدن و عطالتدن قورتاروب گزديرمهسى، شئوناتِ ربوبيتڭ بر حكمتيدر. أگر بو حكمت گبى مهمّ حكمتلر اولماسه ايدى، آغاجلرڭ أرزاقنى اونلره قوشديرديغى گبى، حيوانلرڭ ده مقنّن اولان تعييناتلرينى اونلره زحمتسز بر صورتده فطرى حاجتلرينى قوشديرهجقدى.
إسمِ رحيم و رزّاقڭ جماللرينى و وحدانيته شهادتلرينى تام گورمك ايچون زمين يوزينى بردن إحاطه ايدوب مشاهده ايدهجك بر گوز بولونسه، قيش آخرنده
— 310 —
أرزاقلرى بيتمك اوزره اولان حيوانات قافلهلرينه، إمدادِ غيبى و إحسانِ رحمانى اولارق نباتاتڭ أللرينه ويريلن و آغاجلرڭ باشلرينه قونيلان و والدهلرڭ سينهلرينه طاقيلان و صِرف خزينهِٔ غيبيهِٔ رحمتدن غايت لذيذ و غايت چوق و غايت متنوّع طعاملرى و نعمتلرى گوندرن رزّاقِ رحيمڭ بو جلوهِٔ شفقتنده نه قدر شيرين بر گوزللك، نه قدر طاتلى بر جمال بولونديغنى گورهجك و اوندن بيلهجك كه؛ بر تك ألمايى ياپوب بر آدمه حقيقى بر رزق اولارق منعمانه ويرن، يالڭز اويله بر ذات ياپار ويرر كه؛ موسملرى، گيجه و گوندوزلرى چويرر و كُرهِٔ أرضى بر سفينهِٔ تجّاريه گبى گزديرهرك موسملرڭ محصولاتلرينى اونڭله زميندهكى محتاج مسافرلرينه گتيرر. چونكه او ألمانڭ يوزنده بولونان سكّهِٔ فطرت و خاتمِ حكمت و طرّهِٔ صمديت و مُهرِ رحمت، بتون ألمالرده و سائر ميوهلرده و بتون نباتات و حيواناتده بولونديغندن او تك ألمانڭ حقيقى مالكى و صانعى، ألبته و هر حالده او ألمانڭ أمثالى و همجنسى و قارداشلرى اولان بتون سكنهِٔ أرضڭ و اونڭ باغچهسى اولان قوجه زمينڭ و اونڭ فابريقهسى اولان آغاجنڭ و اونڭ تزگاهى اولان موسمنڭ و اونڭ تربيهگاهى اولان بهار و يازڭ مالكِ ذو الجلالى و خالقِ ذو الجمالى اولاجق، باشقه اولاماز.
ديمك هر بر ميوه اويله بر مُهرِ وحدتدر كه؛ اونڭ آغاجى اولان أرضڭ و اونڭ باغچهسى اولان كائنات كتابنڭ كاتبنى و صانعنى بيلديرر و وحدتنى گوسترر و ميوهلر عددنجه وحدانيت فرماننڭ مُهرلنديگنه إشارت ايدر. رسالة النور إسمِ رحيم و إسمِ حكيمڭ مظهرى اولديغندن، بو رحيميت حقيقتنڭ چوق لمعهلرينى و چوق سرلرينى رسالة النور چوق أجزالرنده بيان و إثبات ايتديگندن، اوڭا حواله ايله بو پك بيوك خزينهدن حالمڭ مساعدهسزلگى جهتيله بو قيصه إشارتله إكتفا ايديلدى.
— 311 —
ايشته بزم سيّاح دييور كه: الحمد ِللّٰه هر يرده آراديغم و هر شيدن صورديغم خالقمڭ و مالكمڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن اوتوز اوچ حقيقتى گوردم و ديڭلهدم. هر بر حقيقت، گونش گبى پارلاق، قراڭلق بيراقماز؛ طاغ گبى قوّتلى و صارصيلماز. و هر برى تحقّقيله وجودينه غايت قطعى شهادت ايدر و إحاطهسيله وحدتنه غايت ظاهر دلالت ايدر. و سائر أركانِ ايمانيهيى دخى ايچنده قوّتلى إثبات ايتمكله برابر مجموع حقيقتلرڭ إجماعى و إتّفاقى، ايمانمزى تقليددن تحقيقه و تحقيقدن علم اليقينه و علم اليقيندن عين اليقينه و عين اليقيندن حقّ اليقينه إبلاغ ايدييور.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
ايشته بو پرمراق سيّاحڭ، بو اوچنجى منزلده مشاهده ايتديگى درت معظّم حقيقتلردن آلديغى أنوارِ ايمانيهيه غايت قيصه بر إشارت اولارق برنجى مقامڭ ايكنجى بابنده اوچنجى منزلڭ حقيقتلرينه دائر شويله دينيلمش:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْفَتَّاحِيَّةِ بِفَتْحِ الصُّوَرِ لِاَرْبَعِ مِاَةِ اَلْفِ نَوْعٍ مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ الْمُكَمَّلَةِ بِلَا قُصُورٍ بِشَهَادَةِ فَنِّ النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحْمَانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا نُقْصَانٍ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ الْاِدَارَةِ الْمُحِيطَةِ
— 312 —
لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا خَطَاءٍ وَ لَا نُقْصَانٍ.. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحِيمِيَّةِ وَ الْاِعَاشَةِ الشَّامِلَةِ لِكُلِّ الْمُرْتَزِقِينَ الْمُقَنَّنَةِ فِى كُلِّ وَقْتِ الْحَاجَةِ بِلَا سَهْوٍ وَ لَا نِسْيَانٍ ٭ جَلَّ جَلَالُ رَزَّاقَهَا الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ وَ عَمَّ نَوَالُهُ وَ شَمِلَ اِحْسَانُهُ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ٭
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
يَا رَبِّ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ بِعَدَدِ جَمِيعِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَضْرُوبِ تِلْكَ الْحُرُوفُ فِى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ جَمِيعِ عُمْرِنَا فِى الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةِ مَعَ ضَرْبِ مَجْمُوعِهَا فِى ذَرَّاتِ وُجُودِى فِى مُدَّةِ حَيَاتِى وَ اغْفِرْلِى وَ لِمَنْ يُعِينُنِى فِى نَشْرِ رَسَائِلِ النُّورِ وَ كِتَابَتِهَا بِصَدَاقَةٍ بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا وَ لِاٰبَائِنَا وَ لِسَادَاتِنَا وَ شُيُوخِنَا وَ لِاَخَوَاتِنَا وَ اِخْوَانِنَا وَ لِطَلَبَةِ رِسَالَةِ النُّورِ الصَّادِقِينَ وَ بِالْخَاصَّةِ لِمَنْ يَكْتُبُ وَ يَسْتَنْسِخُ هٰذِهِ الرِّسَالَةَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 313 —
إخطار
بو رسالهنڭ محلِّ ظهورى اولان شو مملكت محيطنده رسالة النورڭ سائر رسالهلرى بولونماديغندن و إختيارسز اولارق بوراده تأليف ايديلديگندن، آيت الكبرا گبى رسالهلرده، ظاهرى بر تكرار صورتنده باشقه سوزلرڭ و لمعهلرڭ بر قسم مهمّ مسئلهلرى ذكر ايديلمش و بورالردهكى شاكردلره نسبةً هر برى برر كوچك رسالة النور حكمنه گچمك حكمتيله بويله يازديريلمش.
بو مسودّهنڭ برنجى تبييضى بر مبارك ذات طرفندن اولدى. او ذاتڭ توافقدن خبرى يوقكن يازديغى نسخهده، قيده لايق شويله لطيف و معنيدار بر توافق گوردك كه: او نسخهنڭ سطرلرى باشنده "ألف"لر آلتى يوز آلتمش آلتى اولارق يازيلمشدر. بو حال ايسه، حضرتِ إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) طرفندن بو خصوصى رسالهيه ويريلن آيت الكبرا نامنڭ جفرى و أبجدى مقامى اولان آلتى يوز آلتمش آلتى عددينه تام تامنه موافقتى و مطابقتى ايله، بو رسالهنڭ بو نامه لياقتنى گوسترر. هم آياتِ قرآنيهنڭ عددى اولان آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتينڭ درت مرتبهسندن اوچ مرتبهسنه توافقى دخى، بو رسالهنڭ، آياتڭ بر لمعهسى اولديغنه بر إشارتدر دييه تلقّى ايتدك.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 314 —
بوگونلرده، معنوى بر محاورهده بر سؤال و جوابى ديڭلهدم.
سزه، بر خلاصهسنى بيان ايدهيم:
برى ديدى: رسالهِٔ النورڭ ايمان و توحيد ايچون بيوك تحشيداتلرى و كلّى تجهيزاتلرى گيتدكجه چوغالييور. و أڭ معنّد بر دينسزى صوصديرمق ايچون يوزده بريسى كافى ايكن، نهدن بو درجه حرارتله داها يڭى تحشيدات ياپييور؟
اوڭا جوابًا ديديلر: "رسالهِٔ النور، يالڭز بر جزئى تخريباتى و بر كوچك خانهيى تعمير ايتمييور. بلكه كلّى بر تخريباتى و إسلاميتى ايچنه آلان و طاغلر بيوكلگنده طاشلرى بولونان بر محيط قلعهيى تعمير ايدييور. و يالڭز خصوصى بر قلبى و خاص بر وجدانى إصلاحه چاليشمييور، بلكه بيڭ سنهدن بَرى تدارك و تراكم ايديلن مفسد آلَتلر ايله دهشتلى رخنهلهنن قلبِ عمومىيى و أفكارِ عامّهيى و عمومڭ و باخصوص عوامِ مؤمنينڭ إستنادگاهلرى اولان إسلامى أساسلرڭ و جريانلرڭ و شعائرلرڭ قيريلماسى ايله بوزولمغه يوز طوتان وجدانِ عمومىيى، قرآنڭ إعجازيله و گنيش يارهلرينى قرآنڭ و ايمانڭ علاجلرى ايله تداوى ايتمگه چاليشييور. ألبته بويله كلّى و دهشتلى تخريباته و رخنهلره و يارهلره، حقّ اليقين درجهسنده، طاغلر قوّتنده حجّتلر، جهازلر و بيڭ ترياق خاصيتنده مجرّب علاجلر و حدسز أدويهلر بولونمق گركدر كه؛ بو زمانده قرآنِ معجز البيانڭ إعجازِ معنويسندن چيقان رسالهِٔ النور او وظيفهيى گورمكله برابر، ايمانڭ حدسز مرتبهلرنده ترقّيات و إنكشافاته مداردر." دييه اوزون بر مكالمه جريان ايتدى. بن ده تمامًا ايشيتدم، حدسز شكر ايتدم. قيصه كسييورم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 315 —
سكزنجى شعاع
اوچنجى بر كرامتِ عَلَويه
بر إفادهِٔ مرام
(معلوم اولسون كه؛ بن رسالهِٔ نورڭ قيمتنى و أهمّيتنى بيان ايتمكله قرآنڭ حقيقتلرينى و ايمانڭ ركنلرينى إعلان ايتمك و ضعفِ ايمانه دوشنلرى اونلره دعوت ايتمك و اونلرڭ قوّتلرينى و حقّانيتلرينى گوسترمك ايستهيورم. يوقسه، حاشا كنديمى و هيچ بر جهتله بگنمديگم نفسِ أمّارهمى بگنديرمك و مدح ايتمك دگلدر. هم رسالهِٔ نور ظاهرًا بنم أثرم اولمق حيثيتيله ثنا ايتمييورم. بلكه يالڭز قرآنڭ بر تفسيرى و قرآندن ملهم بر ترجمانِ حقيقيسى و ايمانڭ حجّتلرى و دلّالى اولمق حيثيتيله مزيتلرينى بيان ايدييورم. حتّى بر قسم رسالهلرى إختيارم خارجنده يازديغم گبى، رسالهِٔ نورڭ أهمّيتنى ذكر ايتمكده إختيارسز حكمندهيم. إمامِ علىنڭ (رضى اللّٰه عنه) آيت الكبرا نامنى ويرديگى يدنجى شعاع رسالهسنى يازمقده چوق زحمت چكديگمه بر مكافاتِ عاجله و بر علامتِ مقبوليت و بر مدارِ تشويق اولارق بو كرامتِ جلجلوتيه، عنايتِ إلٰهيه طرفندن ويريلديگنه شبههم قالمامش. تحديثِ نعمت قبيلندن بونى سكزنجى شعاع اولارق يازدم. يوقسه حشره دائر مهمّ بر آيتڭ معجزهلى اولان برهانلرينى يازاجقدم.)
٭ ٭ ٭
— 316 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(إمامِ علىنڭ (رضى اللّٰه عنه) رسالهِٔ النوره دائر اوچنجى بر كرامتيدر.)
أوت اون سكزنجى و يگرمى سكزنجى لمعهلرده ايضاح و إثبات ايديلن ايكى ظاهر كرامتنى تأييد و تقويه ايدهرك قصيدهِٔ جلجلوتيهسنده سراج النوردن صراحت درجهسنده خبر ويرديگى گبى، ينه او قصيدهده سراج النورڭ أڭ نامدار رسالهلرينه پارمق باصييور، عادتا آلقيشلايور؛ و سكز عدد رمز ايله مشهور بر قسم رسالهلرينى گوسترييور.
برنجيسى:رسالهِٔ النوره تصريح ايدن
تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً
فقرهسندن صوڭره سُريانى لسانيله أسماءِ حسنىدن إستمداد و سُوَرِ قرآنيه ايله بر مناجات ياپييور. تام اوتوز اوچ سورهلرله اويله غريب و معنيدار بر طرزده ذكر ايدييور كه؛ بر قسم سرلرى و غيبى خبرلرى دخى بيلديرمك ايستديگى آڭلاشيلييور. بن صيقنتيلى بر زمانده إمامِ علىنڭ (رضى اللّٰه عنه) آيت الكبرا نامنى ويرديگى يدنجى شعاعى بيتيرديگم عين وقتده (إعتقادمجه بڭا عجله بر مكافات و بر اجرت اولارق) گيجهلين جلجلوتيهيى اوقودم. بردن بر إخطارِ غيبى گبى قلبمه دينيلدى: إمامِ على رضى اللّٰه عنه، رسالهِٔ النور ايله چوق مشغولدر. مجموعندن خبر ويرديگى گبى قيمتدار رسالهلرينه ده إشارت درجهسنده رمز ايدوب ايما ايدييور. أگر صريح بر صورتده غيبدن خبر ويرمك (چوق ضررلرى بولونديغندن، حكمته منافى اولديغى جهتله) حكمتِ إلٰهيه طرفندن ياساق اولماسه ايدى تصريح ايدهجكدى. مثلا؛ سورهلرى تعداد ايدركن، يگرمى بشنجىيه گلديگى وقت دييور كه:
— 317 —
بِحَقِّ تَبَارَكَ ثُمَّ نُونٍ وَ سَائِلٍ ٭ وَ بِسُورَةِ التَّهْمِيزِ وَ الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
وَ بِالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ وَ بِاِقْتَرَبَتْ لِىَ الْاُمُورُ تَقَرَّبَتْ
وَ بِسُوَرِ الْقُرْاٰنِ حِزْبًا وَ اٰيَةً ٭ عَدَدَ مَا قَرَأَ الْقَارِى وَمَا قَدْ تَنَزَّلَتْ
فَاَسْئَلُكَ يَا مَوْلَاىَ بِفَضْلِكَ الَّذِى ٭ عَلٰى كُلِّ مَا اَنْزَلْتَ كُتْبًا تَفَضَّلَتْ
ايشته بو فقرهلرده أسكيشهر آغير جزا محكمهسنى حيرتده بيراقان و اوستنده گوز ايله گورونن بر كرامتيله و قيامت و حشرى إثبات ايدن خارقه حجّتلريله إشتهار ايدن يگرمى طوقوزنجى سوزه حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، ذكر و تعداد ايتديگى سورهلرڭ يگرمى طوقوزنجى مرتبهسنده وَالشَّمْسُ كُوِّرَتْ ايله اوڭا إشارت ايدر. چونكه قيامت قوپماسندن غايت دهشتلى خبر ويرن اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ سورهسنه تام مطابق بر صورتده او يگرمى طوقوزنجى سوز، قيامتڭ و خرابِ عالمڭ و موتِ دنيانڭ و حياتِ آخرتڭ و إحياىِ أمواتڭ قطعى حجّتلرينى بيان ايدركن، بو سورهنڭ دهشتلى تصويرينى ذكر ايتمسى؛ هم معناده، هم يگرمى طوقوزنجى مرتبهده تطابقلرى او إشارتى إثبات ايدر.
هم تحوّلاتِ ذرّاتده بوغولان مادّيونلرى صوصديران و ذرّاتڭ تحوّلاتى و حركاتنى، وظيفه و إنتظاملرينى أمثالسز بر طرزده إثبات ايدن اوتوزنجى سوز نامندهكى ذرّات رسالهسنه حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، اوتوزنجى مرتبهده وَبِالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا قَسَميله اوڭا إشارت ايدر. أوت بو إشارتده لفظًا و صورةً سورهِٔ وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا و رسالهِٔ ذرّات، بربرينه مشابهت ايله برابر معنا جهتيله دخى مناسبت وار. چونكه سورهِٔ وَالذَّارِيَات ڭ باشنده تصادفى و إنتظامسز
— 318 —
ظن ايديلن تموّجاتِ هوائيه، غايت حكمتلى و وظيفهدار اولارق ربوبيتڭ تكوينى أمرلرينى أطرافه يتيشديرر دييه إفاده ايتديگى گبى؛ رسالهِٔ ذرّات دخى مادّيونلر طرفندن تصادفى و إنتظامسز تلقّى ايديلن حركاتِ ذرّات دخى، غايت حكمتلى و او ذرّهلر منتظم وظيفهلرله وظيفهدار اولدقلرينى غايت قوّتلى و قطعى برهانلر ايله إثبات ايدييور.
هم معراجِ محمّدى عليه الصلاة والسلامى دلائلِ عقليه ايله غايت معقول و قطعى بر صورتده إثبات ايدن و اوتوز برنجى سوز نامنده و مرتبهسنده بولونان رسالهِٔ معراجه، حضرتِ إمامِ على (رض) اوتوز برنجى مرتبهده معراجِ أحمدى (عصم) و قاب قوسَيْندهكى مشاهده و مكالمهيى صريح بر صورتده باشلايان سورهِٔ
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى
نڭ باشنده بولونان
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى
جملهسى ايله صراحته ياقين بر طرزده او رسالهيه إشارت ايدر و سورهِٔ وَ الطُّورِ يى بيراقهرق وَ الذَّارِيَات دن صوڭره وَ النَّجْمِ سورهسنى ذكر ايتمسى بو إشارتى قوّتلنديرر.
هم شقِّ قمر معجزهسنى منكِرلره قارشى قوّتلى دليللر ايله إثبات ايدن معراج رسالهسنڭ ذيلى بولونان شقِّ قمر رسالهسى نامنده اوتوز برنجى مرتبهنڭ آخرنده اولان او رسالهيه، حضرتِ إمامِ على (رض) شقِّ قمرى نصِّ صريح ايله ذكر ايدن سورهِٔ
اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ
دن إقتباس ايدهرك اوتوز برنجى مرتبهنڭ عقبنده ذكر ايديلن
وَ بِاِقْتَرَبَتْ لِىَ الْاُمُورُ تَقَرَّبَتْ
فقرهسيله صراحته ياقين إشارت ايدر.
معلومدر كه؛ رسالهِٔ نور باشده اوتوز اوچ عدد سوزلردر و سوزلر ناميله ياد ايديلير. فقط اوتوز اوچنجى سوز مستقل دگل، بلكه اوتوز اوچ عدد مكتوباتدن
— 319 —
عبارتدر و مكتوبات ناميله ذكر ايديلير. صوڭره اوتوز برنجى مكتوب دخى مستقل دگل، بلكه اوتوز بر عدد لمعهلردن مركّبدر و لمعهلر آدى ايله مشتهردر. صوڭره اوتوز برنجى لمعه دخى مستقل اولمامش، او ده إن شاء اللّٰه اوتوز بر عدد شعاعلردن مركّب اولاجق. الآية الكبرا يدنجى و بو رساله سكزنجى شعاعلريدر. ديمك سوزلرڭ خاتمهسى اوتوز ايكنجى سوزدر. هم رسالهِٔ النورڭ ييلديزلرى ايچنده بر گونش حكمنده شاكردلرنجه تلقّى ايديلن اوتوز ايكنجى سوز نامندهكى اوچ موقفلى رسالهِٔ خارقه و جامعه و سوزلرڭ بر جهتده خاتمهسى و جمعيتلى نتيجهسى اولان او رسالهيه حضرتِ إمامِ على (رض) اونڭ فوق العاده أهمّيتنى و جامعيتنى گوسترمك ايچون قرآنڭ چوق سورهلريله بردن اوتوز ايكنجى مرتبهده
وَ بِسُوَرِ الْقُرْاٰنِ حِزْبًا وَ اٰيَةً
قَسَميله اوتوز ايكنجى مرتبهده بولونان او جامع رسالهيه إشارت ايدر.
رسالهِٔ النورڭ اوتوز اوچنجى سوزى ايسه، بوندن أوّل بيان ايتديگمز گبى اوتوز اوچ عدد مكتوبلردن عبارت و مكتوبات نامنده اوتوز اوچ كتاب و يوزدن زياده رسالهلردر. ايشته حضرتِ إمامِ على (رض) اوتوز اوچنجى مرتبهده و قَسَمنده اوتوز اوچنجى سوزڭ أجزالرى اولان او يوز اون كتاب و مكتوباته بردن إشارت ايتمك ايچون يوز اون سماوى صحف نامنده يوز اون مختصر كتابلر و او بيوك مقدّس كتابلردن إستمداد معناسنده اولان شو:
وَاَسْئَلُكَ يَا مَوْلَاىَ بِفَضْلِكَ الَّذِى ٭ عَلٰى كُلِّ مَا اَنْزَلْتَ كُتْبًا تَفَضَّلَتْ
كلاميله إشارت ايدر. معلومدر كه؛ علمِ بلاغتده و فنِّ بيانده اوزاق و گيزلى معنالره دلالت ايتمك ايچون قرينه تعبير ايتدكلرى أمارهلردن و مناسبتلردن بريسى بولونسه، اوزاق بر معنا و گيزلى و إشارى اولان بر مفهوم، قرينهنڭ قوّتنه گوره صريح و ظاهر
— 320 —
معناسى گبى قبول ايديلير. ايشته بو قاعدهيه بناءً، بو إشارى معنالرڭ هر بريسنه متعدّد قرينهلر، أمارهلر بولونديغى گبى سائر آرقداشلرى ده اوڭا قرينهلر اولور. رسالهِٔ النورڭ مجموعندن خبر ويرن صريح فقرهلر دخى هر بريسنه قوّتلى بر قرينهدر.
ايكنجى رمز:قرآنڭ الآية الكبراسى اولان
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
نڭ حقيقتِ كبراسنى و تفسيرِ أكبرينى گوسترن و رمضانِ شريفڭ إلهامى بر هديهسى بولونان يدنجى شعاع رسالهسنه حضرتِ إمامِ على (رض) مكتوباته إشارتدن صوڭره لمعهلره إشارت ايچنده شعاعلره باقهرق
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
(حاشيه): إمامِ على بو فقره ايله إشارت ايدر كه، آيت الكبرا رسالهسى يوزندن شاكردلرى بر مصيبته دوشهجكلر و اونڭ كرامتى و بركتيله أمنيته و سلامته چيقهجقلر. أوت بو كرامتِ عَلَويه تام تامنه چيقدى كه، او رساله ايچون حپسه دوشوب و اونڭ قوّتلى حقيقتلرى ايله قورتولديلر.
دييوب علمِ بلاغتجه "مستتبعات التراكيب" و "مَعَارِيضُ الْكلام" دينيلن معناىِ ظاهرىنڭ تبعيتيله و پردهسنڭ آرقهسيله متعدّد قرينهلرڭ قوّتنه گوره إشارت ايدر. و او عجيب و يوكسك و توحيدڭ حجّة الكبراسى و الآية الكبرانڭ بر علامتِ كبراسى و بر تفسيرِ أعظمى اولان رسالهيه "آيت الكبرا" نامنى ويرييور. و او نامله هم منبعى اولان آيت الكبرانڭ عظمتنى، هم بو يدنجى شعاع اولان وحدانيتڭ و توحيدڭ برهانِ أعظمنڭ فوق العاده قوّتنى إعلان ايدر، خبر ويرر. حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) بو بيوك إلتفاتنه، بو رسالهنڭ لياقتنه هر كيمڭ بر شبههسى وارسه گلسين بر دفعه او رسالهيى اوقوسون. أگر أوت لايقدر ديمزسه، بڭا "توه" ديسين.
— 321 —
أوت قرآنڭ عليهنده بيڭ سنهدن بَرى منتقمانه حاضرلانان دينسزلرڭ إعتراضلرينى و كافر فيلسوفلرڭ تراكم ايدوب شيمدى يول بولارق إنتشار ايدن شبههلرينى و قرآنڭ دهشتلى ضربهلرندن إنتقام بسلهين معنّد يهوديلرڭ و مغرور بر قسم خرستيانلرڭ هجوملرينى دفع ايدوب مقابله ايدن و هر عصرده قرآنڭ پك چوق قهرمانلرى و معنوى قلعهلرى واردى. شيمدى إحتياج بر ايكيدن، يوزه چيقمش. و مدافعلر يوزدن، ايكى اوچه اينمش. هم حقائقِ ايمانيهيى، علمِ كلامدن و مدرسهدن اوگرنمك چوق زمانه محتاج بولونديغندن بو زمانده او قپو دخى قپاندى. هم چابوق، هم هركس آڭلايهجق بر طرزده أڭ درين حقيقتلرى تعليم ايدن رسالهِٔ النور، ألبته إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ بو إلتفاتنه لايقدر.
هم إمامِ على (رض) اوننجى مرتبهِٔ تعدادنده اوننجى سوره اولارق و قيامت و ليلهِٔ برائته باقان
وَبِسُورَةِ الدُّخَانِ فِيهَا سِرًّا قَدْ اُحْكِمَتْ
دييوب معناىِ إشاريسيله اوننجى سوز نامنده و مرتبهسنده اولان حشر رسالهسنه إشارتله برابر او رسالهنڭ فوق العاده أهمّيتنى و غايت محكم اولديغنى و او زمانڭ دومانلى قراڭلقلرينى إزاله ايدن بر ليلهِٔ برائتڭ بر قنديلى حكمنده بولونماسنه و حشر و قيامتڭ بر علامتى اولان دخان، هم ليلهِٔ برائتڭ سنوى اولارق حكمتلى تفريق و تقسيمِ امور نقطهلريله و باشقه قرينهلر ايله ايماءً و رمزًا خبر ويرييور.
أوت اوننجى سوز، چوق أهمّيتلى بر بلايى دفع ايتدى. حرّيتِ أفكار سربستيتى و حربِ عمومى صارصينتيسى وقتنده حشرى إنكار ايدن منافقلر، فرصت بولوب چوق يرلرده زهرلى فكرلرينى إظهاره باشلادقلرى بر زمانده، اوننجى سوز چيقدى و طبع ايديلدى. بيڭ نسخهسى أطرافه ياييلدى. اونى گورن هركس كمالِ إشتياق و مراقله اوقودى. زنديقلرڭ كافرانه فكرلرينى تام قيردى و اونلرى صوصديردى. إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ بو تقديرينه لياقتنى إثبات ايتدى. كيمڭ
— 322 —
شبههسى وارسه گلسين اونى دقّتله اوقوسون، حشرڭ نه قدر قوّتلى بر برهانى اولديغنى گورسون.
هم حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه اون طوقوزنجى سوره اولارق سورة النورى
بِسِرِّ حَوَامِيمِ الْكِتَابِ جَمِيعِهَا ٭ عَلَيْكَ بِفَضْلِ النُّورِ يَا نُورُ اُقْسِمَتْ
فقرهسيله ذكر ايدهرك پك مختصر اولان اون طوقوزنجى سوزه و پك مكمّل بولونان اون طوقوزنجى مكتوبه إشارت ايچون نور لفظنى تكرار ايتمكله مكتوبلرڭ مرتبهسى، يعنى اون دردنجى مكتوب نقصان قالماسنه ايماءً سورهِٔ نورى اون بشنجيده ينه ذكر ايتمسيله غايت لطيف و مدقّقانه خبر ويرييور. و او ايكى رسالهلرى رسالهِٔ نورڭ بيوك نورلرى اولدقلرينى بيلديرييور. أوت رسالتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامه دائر اولان اون طوقوزنجى سوز، هم اوچ جهتله كرامتلى و خارقه اولان اون طوقوزنجى مكتوب الحقّ رسالهِٔ نورڭ أڭ پارلاق برر نوريدرلر. و عائشهِٔ صدّيقه رضى اللّٰه عنهانڭ برائتى مناسبتيله، آيتِ نورڭ مَثَلُ نُورِهِ كلمهسندهكى ضمير، اوچ وجهدن بريسى ايله محمّد عليه الصلاة والسلامه راجع اولمق حيثيتيله سورهِٔ نور ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلام ايله زياده علاقهدار بولونديغندن، او سوره ايله رسالتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامى إثبات ايدن او ايكى رسالهيه ايكى نور لفظيله، بلكه اوچ نور كلمهلريله ينه عينًا رسالتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامى إثبات ايدن معراج رسالهسنه دخى إشارت ايتمش. بن إعتراف ايدييورم كه: اون دردنجى مكتوب نقصان قالديغنى اونوتمشدم. حضرتِ إمامِ على (رض) عين سورهيى ايكى دفعه تكرار ايتمهسيله تخطّر ايتدم و إشاراتندهكى دقّتنه حيران اولدم. فقط او تكرار، يالڭز اون طوقوزنجى سوز و مكتوب ايچون صاييلير؛ اوندن صوڭرهكيلره نسبةً صاييلماز.
— 323 —
اوچنجى رمز:يگرمى سكزنجى لمعهده ايضاح و إثبات ايديلن
تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً ٭ تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ
بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ ٭ بِقُدُّوسِ بَرْكُوتٍ بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ
فقرهلريله رسالهِٔ نورڭ اوچ أهمّيتلى وضعيتنى خبر ويرييور. بو فقرهلرڭ صراحته ياقين بر صورتده هم جفر، هم معنا جهتيله رسالهِٔ نوره إشارتنى اون سكزنجى لمعهده ايضاحنه بناءً، بوراده ايسه، اوراده ذكر ايديلمهين و إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن يالڭز اوچ سرّى بيان ايديلهجك.
برنجيسى:إسلاملر ايچنده، دلّاللر ألنده تشهير صورتنده گزديرمگه لايق اولان رسالهِٔ نور، مع التأسّف غايت گيزلى پرده آلتنده إنتشار و إستتاره مجبور اولماسنه إشارةً إمامِ على رضى اللّٰه عنه، ايكى دفعه سِرًّا بَيَانَةً و سِرًّا تَنَوَّرَتْ كلمهلريله سِرًّا يعنى يالڭز گيزلى إنتشار ايدهبيلير. متعجّبانه خبر ويرييور.
ايكنجيسى:رسالهِٔ نور، إسمِ أعظم جلوهسيله و إسمِ رحيم و حكيمڭ تجلّيسيله ظهور ايتديگندن إمتيازلى خاصّهسى اَللّٰهُ اَكْبَرُ دن إقتباسًا جلال و كبريا و
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
دن إستفاضةً مرحمت و شفقت،
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دن إستفادةً حكمت و إنتظامڭ أساسلرى اوزرينه گيدييور. اونڭ روحى و حياتى اونلردر. سائر مشربلردهكى عشق يرنده، رسالهِٔ نورڭ مشربنده مشتاقانه شفقتدر و رأفتكارانه محبّتدر. ناصلكه حضرتِ إمامِ على (رض) صريح بر صورتده سراج النورڭ تاريخِ تأليفنى و تكمّل زماننى و مشهور إسمنى تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ فقرهسيله خبر ويرمش. اويله ده
بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ
— 324 —
إلى آخر.. فقرهسيله ده سراج النورڭ أساسلرندن خبر ويرييور. چونكه جَلَالٍ بَازِخٍ عزّت، عظمت و جلال و كبريادر. شَرَنْطَخٍ سريانيجه رؤُف و بَرْكُوتٍ رحيمدر. ديمك حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه سراج النورى تعريف ايدييور. حياتنى و نورينى، كبريا و عظمت و رأفت و رحيميتدن آلييور دييه ممتاز خاصيتنى بيان ايدر.
اوچنجيسى:حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، بو فقرهده بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ جملهسيله دييور كه: بيڭ اوچ يوز أللى درتده (١٣٥٤) سراج النور (يعنى، رسالهِٔ النورڭ نورى) ايله ضلالتڭ تجاوز ايدن نارى إن شاء اللّٰه سونهجك. يعنى، فتنهِٔ دينيه آتشنى يا تخريباتدن واز گچيرهجك ويا ايلرى تجاوزاتنى قيرهجق. أگر هجرى تاريخى اولسه، بوندن ايكى سنه أوّل؛ "دينى دنيادن تفريق" فرصتندن إستفاده ايله، دينڭ و قرآنڭ ضررينه اولارق ايلرلهين دهشتلى تصوّراتڭ تجاوزاتى توقّف ايتمهسى، ألبته قارشيلرنده قوّتلى بر سدّڭ بولونماسندندر. او سد ايسه، بو زمانده چوق إنتشار ايدن رسالهِٔ النورڭ كسكين حجّتلرى و قوّتلى برهانلرى اولديغى، چوق أمارهلر ايله حسّ ايديلييور. و بو ايكنجى إحتمالدهكى إشارتِ عَلَويه دخى اونى تأييد ايدييور.
(حاشيه): هم ده اِنَّا اَعْطَيْنَا نڭ سرّى قسمًا تحقّق ايتمش. چونكه سفيانيتڭ درت ركنندن أڭ قوّتليسى و دهشتليسى بتون بتون چكيلدى. قبر آلتنده عذاب چكييور. و أڭ بيوگى دخى علاقهسى بِالفعل چكيلمش. ماصون قوميتهسنڭ محكومى و آلَتى اولوب عذابيله مشغولدر. يالڭز اونڭ گولگهسى حكم ايدييور. ايلرى تجاوز ايتمهمكله برابر قسمًا گريلييور. باقى قالان ايكى شخص ايسه، أللرندن گلسه تعميره چاليشهجقلر.
أوت جفرجه بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ (خ) آلتى يوز، (ت) درت يوز، (ر) ايكى يوز، شدّهلى (ن) يوز، (م) قرق،
— 325 —
(د) و اوچ ألف يدى، (بِهِ) دهكى (ب) ايكى، (هی) بش، يكونى بيڭ اوچ يوز أللى درت (١٣٥٤) ايدر.
ِللّٰه الحمد سراج النورڭ الآية الكبراسى گبى چوق رسالهلرى وار. هر برى قوّتلى برر لامبا حكمنده صراطِ مستقيمى گوستروب، إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ خبرينى تصديق ايتديرييورلر.
بو اوچنجى سرّڭ مناسبتيله عينًا بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ گبى بيڭ اوچ يوز أللى درت (١٣٥٤) تاريخنه مقامِ جفريسيله باقان و سعيدڭ (رض) ايكى معروف لقبنه رمزًا و إسمًا ايما ايدن و "كنديڭى محافظه ايت" أمرينى ويرن و او تاريخده هركسدن زياده متعدّد تهلكهلره معروض بولونهجغنى تلويح ايدن "أرجوزه"نڭ آخرلرندهكى
فَاسْئَلْ لِمَوْلَاكَ الْعَظِيمِ الشَّانِ ٭ يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
بِاَنْ يَقِيكَ شَرَّ تِلْكَ الْفِتْنَةِ ٭ وَ شَرَّ كُلِّ كُرْبَةٍ وَ مِحْنَةٍ
فقرهسيله دييور: "يا سعيد الكردى! بيڭ اوچ يوز أللى درت (١٣٥٤) تاريخنه يتيشيرسهڭ مولاىِ عظيمڭدن، او زمانڭ و او عصرڭ فتنه و شرلرندن محافظهڭى ايسته و يالوار."
أوت اون سكزنجى لمعهده برنجى كرامتِ عَلَويهنڭ ايضاحنده، قصيدهِٔ أرجوزيهنڭ رسالهِٔ النور و مؤلّفنه دائر إشاراتِ غيبيهسى بيان ايديلمش. إسمِ أعظم و سكينه تعبير ايتديگى أسماءِ ستّهِٔ مشهوريله دائما مشغول اولان بر شاكرديله قونوشديغى و تسلّى ويرديگى و چوق أمارهلر و قرينهلرله او شاكرد، سعيد اولديغى إثبات ايديلمش. و اوراده او شاكردينه ديمش:
اَحْرُفُ عُجْمٍ سُطِّرَتْ تَسْطِيرًا ٭ بِتَّ بِهَا الْاَمِيرُ وَالْفَقِيرَا
— 326 —
يعنى، أجنبى حرفلرى بيڭ اوچ يوز قرق سكزده (١٣٤٨) تعميم ايديلهجك، چولوق چوجق، أمرلر و فقيرلر إجبار صورتنده گيجه درسلريله اوگرنمگه چاليشهجقلر.
أوت سُطِّرَتْ تَسْطِيرًا جملهسى تام تامنه؛ ايكى (ت) سكز يوز، ايكى (س) يوز يگرمى، ايكى (ر) درت يوز، ايكى (ط) اون سكز، بر (ى) اون، مجموعى بيڭ اوچ يوز قرق سكزدر. عين تاريخده لاتينى حروفلرينه گيجه درسلريله جبرًا چاليشديريلدى.
صوڭره إمامِ على (رض) سكينه ايله مشغول اولان سعيده (رض) باقار، قونوشور. عقيبنده
يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
دير. ايكى اوچ يرده قوّتلى إشارت ايله سعيد (رض) إسمنى ويرديگى شاكردينه خطابًا "كنديڭى سكينه ايله دعا ايدوب محافظهيه چاليش." ياءِ ندائيدن صوڭره متعدّد قرينهلر و أمارهلر ايله "سعيد" وار. ديمك
يَا سَعِيدُ مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
اولور. بو فقره ناصلكه مُدْرِكًا كلمهسيله "الْكُرْدى" لقبنه هم لفظًا هم جفرًا باقار. چونكه ميمسز دركًا كرد قلبيدر. (١): يعنى؛ ترسندن اوقونوشيدر.
ميم ايسه، "ل" و "ى"يه تام موافقدر. اويله ده؛ ديگر بر إسمى اولان بديع الزمان لقبنه دخى "الزّمان" كلمهسيله ايما ايتمكله برابر، بيڭ اوچ يوز أللى درت (١٣٥٤) ويا بيڭ اوچ يوز أللى بش (١٣٥٥) مقامِ جفريسيله سعيدڭ (رض) حقيقتِ حالنى و خلافِ عادت وضعيتنى و حفظ و وقايه ايچون كثرتلى دعاسنى و خَلْوت و إنزواسنى تماميله تعبير و إفاده ايتديگندن صراحته ياقين بر صورتده پارمغنى اونڭ باشنه او قصيدهده تسلّى ايچون باصييور. بوراده ده بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ سرّينه مظهر اولان رسالهِٔ نورى آلقيشلايور.
— 327 —
معلوم اولسون كه؛ جلجلوتيهنڭ أساسى و روحى اولان
اَلْقَسَمُ الْجَامِعُ وَالدَّعْوَةُ الشَّرِيفَةُ وَالْاِسْمُ الْاَعْظَمُ
إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ أڭ مهمّ و أڭ مدقّق اويسى بر شاكردى و إسلاميتڭ أڭ مشهور و پارلاق بر حجّتى اولان حجّة الإسلام إمامِ غزالى (رض) دييور كه: "اونلر وحى ايله پيغمبره (عصم) نازل اولديغى وقت إمامِ علىيه (رض) أمر ايتدى: "ياز." او ده يازدى. صوڭره نظم ايتدى." إمامِ غزالى (رض) دييور:
اِنَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةَ الشَّرِيفَةَ وَ الْوِفْقَ الْعَظِيمَ وَ الْقَسَمَ الْجَامِعَ وَ الْاِسْمَ الْاَعْظَمَ
وَ السِّرَّ الْمَكْنُونَ الْمُعَظَّمَ بِلَا شَكٍّ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةِ
إمامِ غزالى، إمامِ نور الديندن درس آلارق بو جلجلوتيهنڭ هم سُريانى كلمهلرينى، هم قيمتنى و خاصيتنى شرح ايتمش.
دردنجى رمز:إمامِ على (رض) سراج النوردن خبر ويردكدن صوڭره ينه اوتوز اوچ و بر جهتله اوتوز ايكى عدد سريانيجه أسمايى تعداد ايدركن رسالهِٔ النورڭ أڭ قوّتلى، أڭ قيمتدار اولان معجزاتِ قرآنيه رسالهسنه و اوتوز ايكنجى سوزه قوّتلى إشارت ايتديگى گبى، سائر رسالهلره ده رمزًا ويا ايماءً ويا تلويحًا باقار. أوت حضرتِ إمامِ على (رض) رسالهِٔ النوره باقهرق سُريانى إسملرى درج ايدهرك دييور:
تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً ٭ تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ
بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ ٭ بِقُدُّوسِ بَرْكُوتٍ بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ
بِيَاهٍ وَيَا يُوهٍ نَمُوهٍ اَصَالِيًا ٭ بِطَمْطَامٍ مِهْرَاشٍ لِنَارِ الْعِدَاسَمَتْ
— 328 —
بِهَالٍ اَهِيلٍ شَلْعٍ شَلْعُوبٍ شَالِعٍ ٭ طَهِىٍّ طَهُوبٍ طَيْطَهُوبٍ طَيَطَّهَتْ
اَنُوخٍ بِيَمْلُوخٍ وَ اَبْرُوخٍ اُقْسِمَتْ ٭ بِتَمْلِيخِ اٰيَاتٍ شَمُوخٍ تَشَمَّخَتْ
اَبَاذِيخَ بَيْذُوخٍ وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا ٭ خَمَارُوخٍ يَشْرُوخٍ
(حاشيه): حشره دائر مشهور يگرمى طوقوزنجى سوزه، صوڭره معراج و ذيلى شقِّ قمره باقار.
بِشَرْخٍ تَشَمَّخَتْ
بِبَلْخٍ وَ سِمْيَانٍ وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا ٭ بِذَيْمُوخٍ اَشْمُوخٍ بِهِ الْكَوْنُ عُمِّرَتْ ٭ بِشَلْمَخَتٍ اِقْبَلْ دُعَائِى
دييه دعا ايله ختم ايدر. حضرتِ إمامِ على (رض) باشده صراحت ايله خبر ويرديگى رسالهِٔ النورى، سراج النور و سراج السرج ناميله برنجى مرتبهده آشكار اونى گوستروب تعداد ايدركن، تا يگرمى بشه گلديگى وقت
بِتَمْلِيخِ اٰيَاتٍ شَمُوخٍ تَشَمَّخَتْ
دير. آياتِ قرآنيهنڭ إعجازلرينى بيان و قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى يدى عدد كلّى وجهلرده إثبات ايدن رسالهِٔ النورڭ أڭ مشهور و پارلاق رسالهسى اولان يگرمى بشنجى سوز نامندهكى معجزاتِ قرآنيه رسالهسنه إشارت ايدر. چونكه باشده سراج النورڭ برنجى مرتبهده صاييلماسى، هم بِتَمْلِيخِ اٰيَاتٍ فقرهسنده اٰيَاتٍ كلمهسنڭ بولونماسى، هم يگرمى بشنجى مرتبهده ذكر ايتمسى، قوّتلى بر قرينهدر كه؛ پك چوق آيتلرى ذكر ايدوب إعجازلرى و سرلرى بيان ايدن يگرمى بشنجى سوزه معناىِ مجازى ايله باقار. و سورهلرڭ تعدادنده دخى ينه يگرمى بشنجى مرتبهده عبارهيى دگيشديروب باشدن باشلار گبى بِحَقِّ تَبَارَكَ دييهرك رسالهِٔ النورڭ أڭ مبارك و بركتلى اولان يگرمى
— 329 —
بشنجى سوزڭ أهمّيتنى گوسترييور.
صوڭره يگرمى آلتى و يديده
اَبَاذِيخَ بَيْذُوخٍ وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا
دير. صوڭره اوتوز و اوتوز برنجيده
بِبَلْخٍ وَ سِمْيَانٍ وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا
دييوب ينه عبارهيى دگيشديروب بَعْدَهَا كلمهسنى ذكر ايدر. غايت ظاهر و قوّتلى بر قرينه ايله إجتهاده دائر يگرمى يدنجى سوزڭ صحابهلر حقّندهكى چوق مهمّ و قيمتدار ذيلنى و معراجه دائر اوتوز برنجى سوزڭ شقِّ قمره دائر و اوڭا چوق إحتياج بولونان أهمّيتلى ذيلنى بَعْدَهَا كلمهسيله گوسترر گبى، قوّتلى إشارت ايدر.
بن إعتراف ايدييورم كه؛ بن بو ذيللرى اونوتمشدم. إمامِ علىنڭ (رض) بو إخطارى ايله تخطّر ايتدم. شقِّ قمرى سابقًا يازدم. شيمدى بو آنده صحابهلر حقّندهكى ذيلى خاطرلادم. ايشته مادام علمِ بلاغت و فنِّ بيانده بر تك قرينه ايله مجازى بر معنا مراد اولونهبيلير و بر تك مناسبتله، بر مفهومه إشارت بولونسه، او مفهوم بر معناىِ إشارى اولارق قبول ايديلير. ألبته ظاهر و چوق قرينهلردن و أمارهلردن قطعِ نظر، يالڭز بو ايكى يرده تام ذيللرڭ بولونديغى عين مقامده و ذيل معناسنده اولان بَعْدَهَا كلمهسنى تكرار صورتنده إفادهيى دگيشديرهرك سويلهمسى، تام بر قرينهدر كه؛ حضرتِ إمامِ على (رض) معناىِ حقيقيسندن باشقه بر معناىِ مجازى و إشارىيى دخى إفاده ايتمك ايستهيور.
صوڭره يگرمى طوقوزنجى مرتبهده، هيبتلى بر طرزده
خَمَارُوخٍ يَشْرُوخٍ بِشَرْخٍ تَشَمَّخَتْ
دير. يگرمى بشده گچن و سرلرى بيلمك معناسنده اولان تَشَمَّخَتْ كلمهسنى تكرار ايله سابقًا بيان ايتديگمز خارقهلى يگرمى طوقوزنجى سوزه قوّتلى بر قرينه ايله إشارت ايدر. صوڭره اوتوز ايكنجى مرتبهده
— 330 —
سورهلرڭ تعدادنده أهمّيتله إشارت ايتديگى رسالهِٔ جامعه اولان اوتوز ايكنجى سوزه ينه نظرِ دقّتى قوّتلى جلب ايتمك ايچون
ذَيْمُوخٍ اَشْمُوخٍ بِهِ الْكَوْنُ عُمِّرَتْ
و بر نسخهده
بِهِ الْكَوْنُ عُطِّرَتْ
يعنى إسمِ عدل و إسمِ حَكمڭ تجلّيسيله و عدالت و ميزانيله و إنتظام و حكمتيله دنيا تعمير ايديلير، تخريبدن قورتولور. ايكنجى نسخه ايله او ايكى إسمڭ رايحهِٔ طيّبهسيله و چوق خوش قوقولريله، دنيا گوزل قوقولر آلير. عطّار دكّانى گبى رايحهِٔ طيّبه ويرر.
ايشته إسمِ عدل و إسمِ حَكمڭ پارلاق بر آيينهلرى و بر تفسيرلرى حكمنده اولان اوتوز ايكنجى سوزه پارمق باصييور و معناىِ مجازى صورتنده إفاده ايدر. ذَيْمُوخٍ كلمهسنڭ تكراريله سوزلر اوتوز اوچ ايكن بر مرتبهسى مكتوبلردن عبارت اولديغنه و اوتوز ايكنجى سوز صوڭ مرتبهسى بولونديغنه ايما ايدر. بن سُريانى كلمهلرينڭ معنالرينى تماميله بيلهمديگمدن و إمامِ غزالى (رض) دخى تماميله ايضاح ايتمديگندن حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) او كلمهلر ايله سائر رسالهلره إشاراتنى شيمديلك بيراقييورم.
بشنجى رمز:
مادام جلجلوتيه وحى ايله پيغمبر عليه الصلاة والسلامه نازل اولمش. و علّام الغيوبڭ علميله إفادهِٔ معنا ايدر. هم مادام جلجلوتيه اَقِدْ كَوْكَبِى و تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ فقرهلرنده معناىِ مجازى ايله او قصيدهنڭ حقيقتنى إثبات ايدن رسالهِٔ النوره صريحًا و اونڭ اون اوچ أهمّيتلى رسالهلرينه إشارةً خبر ويرمكله برابر،
فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذِى جَلَّ قَدْرُهُ
ده دخى او قصيدهنڭ بر أساسى اولان اَلْاِسْمُ الْمُعَظَّمُ ايله چوق إشتغال و إستمداد ايدن رسالهِٔ النور مؤلّفنه و بونڭ اون اوچ أهمّيتلى واقعاتِ حياتنه ايماءً، رمزًا، إشارةً
— 331 —
معناىِ مجازى ايله خبر ويرييور. هم مادام معناىِ مجازى ايله و مفهومِ إشارينڭ مراد اولماسنه بر ضعيف قرينه و بر گيزلى أماره و بر تك مناسبت كافى گلييور. هم مادام رسالهِٔ النور و رسالهلرينه و مؤلّفى و أحوالنه اولان إشارتلر بربرينه قرينه اولور. بلكه مسئلهنڭ وحدتى إعتباريله عموم إشارتلر، قرينهلريله برابر هر بريسنه قوّتلى بر قرينه و قوى بر أماره حكمندهدر.
ألبته دييهبيليرز كه؛ حضرتِ إمامِ على (رض) ناصلكه باشده
بَدَئْتُ بِبِسْمِ اللّٰهِ رُوحِى بِهِ اهْتَدَتْ ٭ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ
يعنى "خزينهِٔ أسرار اولان بسم اللّٰه الرحمن الرحيم ايله باشلادم. روحم، اونڭ ايله او خزينهيى كشف ايتدى." دييهرك سائر إشاراتڭ قرينهسيله بر معناىِ إشارى و بر مدلولِ مجازى صورتنده رسالهِٔ النورڭ بسم اللّٰهى حكمنده و فاتحهسى و بسملهسى و "بسم اللّٰه"دهكى بيوك سرّڭ حقيقتنى بيان ايدن و قيصه و غايت قوّتلى برنجى سوز نامنده اولان بسم اللّٰه رسالهسنه ايما، بلكه رمز، بلكه إشارت ايدييور. عينًا اويله ده؛ سائر إشاراتڭ قرينه و مناسبتيله و حروفِ قرآنيهنڭ أسرارندن بحث ايدن و رموزاتِ ثمانيه نامنده بولونان سكز كوچك رسالهلرڭ ماهيتلرينى آڭديرر بر طرزده، عبارهيى دگيشديرهرك حروفلرڭ أسراريله إستمداد ايتمگه باشلاماسى قرينهِٔ لطيفهسيله معظّم دعا و مناجات و جامع قَسَمِ إستمدادينڭ آخرلرنده و سوزلره و مكتوبلره إشارتدن صوڭره
بِوَاحِ الْوَحَا بِالْفَتْحِ وَالنَّصْرِ اَسْرَعَتْ
فقرهسيله يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ بر قسم أسرارِ حروفِ قرآنيهيى بيان ايدن رموزاتِ ثمانيه نامنده سكز كوچك رسالهلرڭ أڭ مهملرى و فتحِ مكّه و فتحِ شام و فتحِ قُدُسْ و فتحِ إستانبول گبى چوق فتوحاتِ إسلاميهدن غيبى خبر ويرن سورهِٔ
اِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَ الْفَتْحُ
نڭ أسرارينى بيان ايله، فتوحاتِ إسلاميهنڭ پهلوانى اولان حضرتِ
— 332 —
إمامِ علىنڭ (رض) نظرِ دقّتنى جلب ايدن فتح و نصر رسالهسنه، هم سورهِٔ فتحڭ أڭ مهمّ و أڭ آخر آيتڭ بش وجه ايله إعجازينى بيان و إثبات ايله، قهرمانِ إسلام حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) نظرِ دقّتنى جلب ايدن غايت قيمتلى اولان آيتِ فتح رسالهسى نامندهكى كوچك بر رسالهيه ايما بلكه إشارت ايدر، إعتقادندهيم. بويله إعتقاده إشتراك ايديلمزسه ده إعتراض ايديلمهملى.
آلتنجى رمز:
مادام حضرتِ إمامِ على (رض)، استادِ قدسيسندن آلديغى درسه بناءً، قرآنه تعلّق ايدن گلهجك حادثاتدن خبر ويرييور. و "بندن صوريڭز" دييه متعدّد و طوغرى خبرلرى ويروب بر شاهِ ولايت اولديغنى اويله كرامتلرله إثبات ايتمش. و مادام بو عصرده آوروپا دينسزلرى و أهلِ ضلالت منافقلرى، دهشتلى بر صورتده قرآنه هجومى هنگامنده رسالهِٔ النور او سَيْلِ ضلالته قارشى مقاومت ايدوب، قرآنڭ طلسملرينى كشف ايدهرك حقيقتنى محافظه ايدييور. و مادام
اَقِدْ كَوْكَبِى بِالْاِسْمِ نُورًا وَ بَهْجَةً ٭ مَدَى الدَّهْرِ وَ الْاَيَّامِ يَا نُورُ جَلْجَلَتْ
فقرهسيله يگرمى سكزنجى لمعهده إثبات ايديلديگى گبى صراحته ياقين بر صورتده رسالهِٔ النوره إشارت ايتمكله برابر سورهِٔ نوردهكى آيت النورڭ رسالهِٔ النوره إشارتنه إشارت ايدر. و مادام
اَقِدْ كَوْكَبِى بِالْاِسْمِ نُورًا
معنا و جفرجه تام تامنه رسالهِٔ النوره توافق ايدييور. ألبته دييهبيليرز كه؛ بو فقرهنڭ عقيبنده:
بِاٰجٍ اَهُوجٍ جَلْمَهُوجٍ جَلَالَةٍ ٭ جَلِيلٍ جَلْجَلَيُّوتٍ جَمَاهٍ تَمَهْرَجَتْ
بِتَعْدَادِ اَبْرُومٍ وَ سِمْرَازِ اَبْرَمٍ ٭ وَ بَهْرَةِ تِبْرِيزٍ وَ اُمٍّ تَبَرَّكَتْ
فقرهسيله رسالهِٔ النورڭ بدايتده اون ايكى سوز نامنده إشتهار و إنتشار ايدن اون ايكى كوچك رسالهلرينه اَقِدْ كَوْكَبِى قرينهسيله، بو فقرهدهكى اون ايكى
— 333 —
سُريانى كلمهلر اونلره برر إشارتدر. گرچه أليمده بولونان جلجلوتيه نسخهسى أڭ صحيح و أڭ معتمددر. إمامِ غزالى (رض) گبى چوق إماملر جلجلوتيهيى شرح ايتمشلر. فقط بو سُريانى كلمهلرڭ معناسنى تام بيلمديگمدن و نسخهلرده إختلاف بولونديغندن، هر بريسنڭ وجهِ إشارتنى و مناسبتنى شيمديلك بيلمديگمدن بيراقييورم.
الحاصل:حضرتِ إمامِ على (رض) بر دفعه اَقِدْ كَوْكَبِى فقرهسيله، آخر زمانده رسالهِٔ النورى دعا ايله اللّٰهدن نياز ايدر، ايستر و بدايتده اون ايكى رسالهدن عبارت بولونديغندن يالڭز اون ايكى رسالهسنه إشارت ايدييور. ايكنجى دفعهده تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ فقرهسيله داها صريح بر صورتده رسالهِٔ النورى مدح و ثنا ايله گوسترهرك تكمّلنه إشارةً، عموم سوزلرى و مكتوبلرى و لمعهلرى رمزًا خبر ويرر. هم اون ايكى سوز نامى ايله چوق إنتشار ايدن او كوچوجك رسالهلر، بو فقرهدهكى كلمهلر گبى بربرينه إسمًا و صورةً بڭزهدكلرى گبى بديع معناسنده اولان جلجلوتيه كلمهسنه مطابق اولارق هر برى غايت بديع بر طرزده، گوزل بر تمثيل ايله، بيوك و درين بر حقيقتِ قرآنيهيى تفسير و إثبات ايدر.
أگر بر معنّد طرفندن دينيلسه: حضرتِ إمامِ على (رض) بو عموم مجازى معنالرى إراده ايتمهمش؟
بز ده ديرز كه: فرضا حضرتِ إمامِ على (رض) إراده ايتمزسه، فقط كلام دلالت ايدر و قرينهلرڭ قوّتيله إشارى و ضمنى دلالتله معنالرى ايچنه داخل ايدر. هم مادام او مجازى معنالر و إشارى مفهوملر حقدر، طوغريدر و واقعه مطابقدر و بو إلتفاته لايقدرلر و قرينهلرى قوّتليدر؛ ألبته حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) بويله بتون إشارى معنالرى إراده ايدهجك كلّى بر توجّهى فرضا بولونمازسه (جلجلوتيه وحى
— 334 —
اولمق جهتيله) حقيقى صاحبى حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) استادى اولان پيغمبرِ ذىشانڭ (عصم) كلّى توجّهى و استادينڭ استادِ ذو الجلالنڭ إحاطهلى علمى اونلره باقار، إراده دائرهسنه آلير.
بو خصوصده بنم خصوصى و قطعى و يقين درجهسندهكى قناعتمڭ بر سببى شودر كه: مشكلاتِ عظيمه ايچنده، الآية الكبرانڭ تفسيرِ أكبرى اولان يدنجى شعاعى يازمقده چوق زحمت چكديگمدن، بر قدسى تسلّى و تشويقه جدًّا چوق محتاج ايدم. شيمدىيه قدر مكرّر تجربهلر ايله بو گبى حالتلرمده، عنايتِ إلٰهيه إمداديمه يتيشييوردى. رسالهيى بيتيرديگم عين وقتده (هيچ خاطريمه گلمديگى حالده) بردن بو كرامتِ عَلَويهنڭ ظهورى، بنده هيچ بر شبهه بيراقمدى كه؛ بو دخى بنم إمداديمه گلن سائر عنايتِ إلٰهيه گبى، ربِّ رحيمڭ بر عنايتيدر. عنايت ايسه آلداتماز، حقيقتسز اولماز.
يدنجى رمز:حضرتِ إمامِ على (رض) ناصلكه
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ ٭ وَ بِحَقِّ فَقَجٍ مَعَ مَخْمَةٍ يَا اِلٰهَنَا
وَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ ٭ حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ
وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ
دييه برنجى فقرهسيله يدنجى شعاعه إشارت ايتمش. اويله ده، عين فقره ايله عالى بر تفكّرنامه و توحيده دائر يوكسك بر معرفتنامه نامنده اولان يگرمى طوقوزنجى عربى لمعهيه دخى إشارت ايدر. ايكنجى فقرهسيله إسمِ أعظم و سكينه دينيلن أسماءِ ستّهِٔ مشهورهنڭ حقيقتلرينى غايت عالى بر طرزده بيان و إثبات ايدن و يگرمى طوقوزنجى لمعهيى تعقيب أيلهين اوتوزنجى لمعه نامنده آلتى نكتهِٔ أسماء رسالهسنه
— 335 —
بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
جملهسيله إشارت ايتديگندن صوڭره عقيبنده رسالهِٔ أسمايى تعقيب ايدن اوتوز برنجى لمعهنڭ برنجى شعاعى اولارق، اوتوز اوچ آيتِ قرآنيهنڭ رسالهِٔ النوره إشاراتنى قيد ايدوب، حسابِ جفرى مناسبتيله، باشدن باشه علمِ حروف رسالهسى گبى گورونن و بر معجزهِٔ قرآنيه حكمنده بولونان رسالهيه
حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ
كلمهسيله إشارت ايدوب، درعقب
وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ
كلاميله دخى، رسالهِٔ حروفيهيى تعقيب ايدن و الآية الكبرادن و باشقه رسائلِ نوريهدن تركّب ايدن و عصاىِ موسى نامنى آلان و عصاىِ موسى گبى، ضلالتڭ و شركڭ سحرلرينى إبطال ايدن رسالهِٔ النورڭ شيمديلك أڭ صوڭ و آخر رسالهسنه عصاىِ موسى نامنى ويرهرك إشارتله برابر، معنوى قراڭلقلرى طاغيدهجغنى مژده ايدييور.
أوت وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى كلمهسيله يدنجى شعاعه إشارتى، قوّتلى قرينهلر ايله إثبات ايديلديگى گبى، عين كلمه، ديگر بر معنا ايله الحقّ رسالهِٔ النورڭ آيت الكبراسى حكمنده و أكثر رسالهلرڭ روحلرينى جمع ايدن و عربى بولونان يگرمى طوقوزنجى لمعهيه بو كلام، "مستتبعات التراكيب" قاعدهسيله اوڭا باقييور، أفرادينه داخل ايدييور. اويله ايسه حضرتِ إمامِ على (رض) دخى بو فقرهدن اوڭا باقوب إشارت ايدر دييهبيليرز.
هم سائر إشاراتڭ قرينهسيله، هم مكتوباتدن صوڭره لمعهلره باشقه بر طرزِ عباره ايله ايما ايدهرك؛ لمعهلرڭ أڭ پارلاغنڭ تأليفى، دهشتلى بر زمانده و حپس و إعدامدن قورتولمق و أمنيت و سلامت بولمق ايچون، معناىِ مجازى و مفهومِ إشارى ايله، حضرتِ على (رض) كندى لساننى، بيوك تهلكهلرده بولونان مؤلّفڭ
— 336 —
حسابنه إستعمال ايدهرك؛
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
يعنى "يا ربّ! بنى قورتار، أمان و أمنيت وير." دييه دعا ايتمهسيله، تام تامنه أسكيشهر حپسخانهسنده إعدام و اوزون حپس تهلكهسى ايچنده تأليف ايديلن يگرمى طوقوزنجى لمعهنڭ و صاحبنڭ وضعيتنه توافق قرينهسيله، كلام ضمنى و إشارى دلالت ايتديگندن دييهبيليرز كه؛ حضرتِ إمامِ على (رض) دخى بوندن، اوڭا إشارت ايدر.
هم اوتوزنجى لمعه نامنده و آلتى نكته اولان رسالهِٔ أسمايه باقهرق وَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى دييوب، سائر إشاراتڭ قرينهسيله، هم يگرمى طوقوزنجى لمعهيه تعقيب قرينهسيله، هم ايكيسنڭ إسمده و أسماء لفظنده توافق قرينهسيله، هم تشتّتِ حاله و صيقنتيلى بر غربته و پريشانيته دوشن مؤلّفى، اونڭ تأليفى بركتيله تسلّى و تحمّل بولماسنه و معناىِ مجازى جهتنده، حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) لسانيله كندينه دعا اولان
وَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
يعنى إسمِ أعظم اولان او أسماء رسالهسنڭ بركتيله بنى تشتّتدن، پريشانيتدن حفظ أيله يا ربّى مئالى، تام تامنه او رساله و صاحبنڭ وضعيتنه توافق قرينهسيله كلام مجازى دلالت و إمامِ على (رض) ايسه غيبى إشارت ايدر دييهبيليرز.
هم مادام جلجلوتيهنڭ أصلى وحيدر و أسرارليدر و گلهجك زمانه باقييور و غيبى امورِ إستقباليهدن خبر ويرييور. و مادام قرآن إعتباريله بو عصر دهشتليدر و قرآن حسابيله، رسالهِٔ النور بو قراڭلق عصرده أهمّيتلى بر حادثهدر. و مادام صراحت درجهسنده چوق قرينه و أمارهلرله؛ رسالهِٔ النور جلجلوتيهنڭ ايچنه گيرمش، أڭ مهمّ يرنده يرلشمش. و مادام رسالهِٔ النور و أجزالرى بو موقعه لايقدرلر و حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) نظرِ تقديرينه و تحسيننه و اونلردن خبر ويرمسنه لياقتلرى و
— 337 —
قيمتلرى وار. و مادام حضرتِ إمامِ على (رض) سراج النوردن ظاهر بر صورتده خبر ويردكدن صوڭره ايكنجى درجهده پردهلى بر طرزده سوزلردن، صوڭره مكتوبلردن، صوڭره لمعهلردن، رسالهلردهكى گبى عين ترتيب، عين مقام، عين نومرو تحتنده، قوّتلى قرينهلرڭ سَوقيله كلام دلالت و حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) إشارت ايتديگنى إثبات أيلهمش. و مادام باشده
بَدَئْتُ بِبِسْمِ اللّٰهِ رُوحِى بِهِ اهْتَدَتْ ٭ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ
رسالهلرڭ باشى و برنجى سوز اولان بسم اللّٰه رسالهسنه باقديغى گبى، قَسَمِ جامعِ معظّمڭ آخرنده، رسالهلرڭ قسمِ آخرلرى اولان صوڭ لمعهلره و شعاعلره، خصوصًا بر آيت الكبراىِ توحيد اولان يگرمى طوقوزنجى لمعهِٔ خارقهِٔ عربيه و رسالهِٔ أسماءِ ستّه و رسالهِٔ إشاراتِ حروفِ قرآنيه و بِالخاصّه شيمديلك أڭ آخر شعاع و عصاىِ موسى گبى، ضلالتلرڭ بتون معنوى سحرلرينى إبطال ايدهبيلن بر ماهيتده بولونان و بر معناده آيت الكبرا نامنى آلان رسالهِٔ خارقهيه باقييور گبى بر طرزِ إفاده گورونويور. و مادام بر تك مسئلهده بولونان أمارهلر و قرينهلر، مسئلهنڭ وحدتى حيثيتيله، أمارهلر بربرينه قوّت ويرر، ضعيف بر مناسبتله بر ترشّح دخى منبعنه إلحاق ايديلير.
ألبته بو يدى عدد أساسلره إستنادًا ديرز:
حضرتِ إمامِ على (رض) ناصلكه مشهور سوزلره ترتيبلرى اوزرينه إشارت ايتمش و مكتوباتدن بر قسمنه و لمعهلردن أڭ مهملرينه ترتيبله باقمش؛ اويله ده
بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
جملهسيله، اوتوزنجى لمعهيه، يعنى مستقل لمعهلردن أڭ صوڭ اولان أسماءِ ستّه رسالهسنه تحسين ايدهرك باقييور. و
حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ
كلاميله دخى، اوتوزنجى لمعهيى تعقيب ايدن إشاراتِ حروفِ قرآنيه رسالهسنى تقدير ايدوب، إشارتله تصديق ايدييور.
— 338 —
وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ
كلمهسيله دخى شيمديلك أڭ آخر رساله و توحيد و ايمانڭ ألنده عصاىِ موسى گبى خارقهلى، أڭ قوّتلى برهان اولان مجموعه رسالهسنى ثناكارانه رمزًا گوسترييور گبى بر طرزِ إفادهدن بِلا پروا حكم ايدييورز كه: حضرتِ إمامِ على (رض) هم رسالهِٔ النوردن، هم چوق أهمّيتلى رسالهلرندن معناىِ حقيقى و مجازى ايله؛ إشارى و رمزى و ايمائى و تلويحى بر صورتده خبر ويرييور. كيمڭ شبههسى وارسه، إشارت اولونان رسالهلره بر كرّه دقّتله باقسين. إنصافى وارسه، شبههسى قالماز ظن ايدييورم.
بورادهكى معناىِ إشارى و مدلولِ مجازيلره، قرينهلرڭ أڭ گوزلى و لطيفى؛ عين ترتيبى محافظه ايله ويريلن إسملرڭ مناسبتيدر. مثلا: يگرمى طوقوز، اوتوز و اوتوز بر و اوتوز ايكى مرتبهِٔ تعدادده، يگرمى طوقوز و اوتوز و اوتوز بر و اوتوز ايكنجى سوزلره غايت مناسب إسملر ايله و باشده، سوزلرڭ باشى اولان برنجى سوزه، عين بسمله سرّيله و آخرده، شيمديلك رسالهلرڭ آخرينه ماهيتنى گوسترر لايق برر إسم ويرهرك إشارت ايتمهسى گرچه گيزلى ايسه ده، فقط چوق گوزلدر و لطافتليدر.
بن إعتراف ايدييورم كه: بويله مقبول بر أثرڭ مظهرى اولمق، هيچ بر وجهله او مقامه لياقتم يوقدر. فقط كوچك أهمّيتسز بر چكردكدن، قوجه طاغ گبى بر آغاجى خلق ايتمك؛ قدرتِ إلٰهيهنڭ شأنندندر و عادتيدر و عظمتنه دليلدر. بن قَسَمله تأمين ايدرم كه: رسالهِٔ النورى ثنادن مقصدم، قرآنڭ حقيقتلرينى و ايمانڭ ركنلرينى تأييد و إثبات و نشردر.
خالقِ رحيممه يوز بيڭلر شكر اولسون كه؛ كنديمى كنديمه بگنديرمهمش، نفسمڭ عيبلرينى و قصورلرينى بڭا گوسترمش و او نفسِ أمّارهيى، باشقهلره
— 339 —
بگنديرمك آرزوسى قالمامش. قبر قپوسنده بكلهين بر آدم، آرقهسندهكى فانى دنيايه رياكارانه باقماسى، آجينهجق بر حماقتدر و دهشتلى بر خسارتدر. ايشته بو حالتِ روحيه ايله، يالڭز حقائقِ ايمانيهنڭ ترجمانى اولان رسالهِٔ النورڭ طوغرى و حق اولديغنه لطيف بر مناسبت سويلهيهجگم. شويله كه:
جلجلوتيه، سريانيجه بديع ديمكدر و بديع معناسندهدر. عبارهلرى بديع اولان رسالهِٔ النور، جلجلوتيهده مهمّ بر موقع طوتوب أكثر يرلرنده ترشّحاتى گورونديگندن، قصيدهنڭ إسمى اوڭا باقييور گبى ويريلمش. هم شيمدى آڭلايورم كه؛ أسكيدن بَرى بنم لياقتم اولماديغى حالده بڭا ويريلن بديع الزمان لقبى بنم دگلدى، بلكه رسالهِٔ النورڭ معنوى بر إسمى ايدى. ظاهر بر ترجماننه عاريةً و أمانةً طاقيلمش. شيمدى او أمانت إسم، حقيقى صاحبنه إعاده ايديلمش. ديمك، سريانيجه بديع معناسنده و قصيدهده تكرّرينه بناءً قصيدهيه ويريلن جلجلوتيه إسمى إشارى بر طرزده، بدعت زماننده چيقان بديع البيان و بديع الزمان اولان رسالهِٔ النورڭ هم عباره، هم معنا، هم إسم نقطهلريله بديعلگنه مناسبتدارلغنى إحساس ايتمهسنه و بو إسم بر پارچه اوڭا ده باقماسنه؛ بو إسمڭ مسمّاسنده، رسالهِٔ النور چوق ير إشغال ايتديگى ايچون، حق قزانمش تخمين ايدييورم.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سكزنجى رمز:
بو رمزڭ بيانندن أوّل أڭ مهمّ ايكى سؤاله جواب يازيلهجق.
برنجى سؤال:بتون قيمتدار كتابلر ايچنده رسالهِٔ النور، قرآنڭ إشارتنه و إلتفاتنه و حضرتِ إمامِ علىنڭ (رض) تقدير و تحسيننه و غوثِ أعظمڭ توجّه و تبشيرينه وجهِ إختصاصى نهدر؟ او ايكى ذاتڭ كرامتله رسالهِٔ النوره بو قدر قيمت و أهمّيت ويرمهسنڭ حكمتى نهدر؟
— 340 —
الجواب:معلومدر كه، بعض وقت اولور بر دقيقه؛ بر ساعت و بلكه بر گون، بلكه سنهلر قدر.. و بر ساعت؛ بر سنه، بلكه بر عمر قدر نتيجه ويرر و أهمّيتلى اولور. مثلا: بر دقيقهده شهيد اولان بر آدم، بر ولايت قزانير؛ و صوغوغڭ شدّتندن إنجماد ايتمك زماننده و دشمنڭ دهشتِ هجومنده بر ساعت نوبت، بر سنه عبادت حكمنه گچهبيلير. ايشته عينًا اويله ده: رسالهِٔ النوره ويريلن أهمّيت دخى، زمانڭ أهمّيتندن، هم بو عصرڭ شريعتِ محمّديهيه (عصم) و شعائرِ أحمديهيه (عصم) ايتديگى تخريباتڭ دهشتندن، هم بو آخر زمانڭ فتنهسندن أسكى زماندن بَرى بتون اُمّت إستعاذه ايتمهسى جهتندن، هم او فتنهلرڭ صولتندن مؤمنلرڭ ايمانلرينى قورتارماسى نقطهسندن رسالهِٔ النور اويله بر أهمّيت كسب ايتمش كه؛ قرآن اوڭا قوّتلى إشارتله إلتفات ايتمش و حضرتِ إمامِ على (رض) اوچ كرامتله اوڭا بشارت ويرمش و غوثِ أعظم (رض) كرامتكارانه اوندن خبر ويروب ترجماننى تشجيع ايتمش.
أوت بو عصرڭ دهشتنه قارشى، تقليدى اولان إعتقادڭ إستناد قلعهلرى صارصيلمش و اوزاقلاشمش و پردهلنمش اولديغندن؛ هر مؤمن، تك باشيله ضلالتڭ جماعتله هجومنه مقاومت ايتديرهجك غايت قوّتلى بر ايمانِ تحقيقى لازمدر كه طايانهبيلسين. رسالهِٔ النور بو وظيفهيى؛ أڭ دهشتلى بر زمانده و أڭ لزوملى و نازك بر وقتده، هركسڭ آڭلايهجغى بر طرزده، حقائقِ قرآنيه و ايمانيهنڭ أڭ درين و أڭ گيزليلرينى غايت قوّتلى برهانلر ايله إثبات ايدهرك، او ايمانِ تحقيقىيى طاشييان خالص و صادق شاكردلرى دخى، بولوندقلرى قصبه، قريه و شهرلرده (خدمتِ ايمانيه إعتباريله) عادتا برر گيزلى قطب گبى، مؤمنلرڭ معنوى برر نقطهِٔ إستنادى اولارق، بيلينمهدكلرى و گورونمدكلرى و گوروشلمدكلرى حالده، قوّهِٔ معنويهِٔ إعتقادلرى جسور برر ضابط گبى، قوّهِٔ معنويهيى أهلِ ايمانڭ قلبلرينه ويروب، مؤمنلره معنًا مقاومت و جسارت ويرييورلر.
— 341 —
ايكنجى سؤال:كرامت إظهار ايديلمزسه داها أولٰى اولديغى حالده، نهدن سن إعلان ايدرسڭ؟
الجواب:بو، بڭا عائد بر كرامت دگلدر. بلكه قرآنڭ إعجازِ معنويسندن ترشّح ايدهرك خاص بر تفسيرندن كرامت صورتنده بزلره و أهلِ ايمانه بر إكرامِ ربّانى و إنعامِ إلٰهيدر. ألبته معجزهِٔ قرآنيه و اونڭ لمعهلرى إظهار ايديلير. و نعمت ايسه، شكر نيّتيله إعلان ايتمك، بر تحديثِ نعمتدر.
وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ
آيتى إظهارينه أمر ايدر. بنم ايچون مدارِ فخر و غرور اولاجق بر لياقتم و إستحقاقم اولماديغنى قَسَمله إعتراف ايدييورم. بن چكردك گبى چورودم و قورودم. بتون قيمت و حيات و شرف او چكردكدن چيقان شجرهِٔ رسالهِٔ النور و معجزهِٔ معنويهِٔ قرآنيهيه گچمش بيلييورم. و اويله إعتقاد ايتديگمدن إعجازِ قرآنى حسابنه إظهار ايدرم. بتون قيمت بر معجزهِٔ قرآنيه اولان رسالهِٔ النوردهدر. حتّى أسكيدن بَرى طاشيديغم بديع الزمان إسمى اونڭ ايمش، ينه اوڭا إعاده ايديلدى. رسالهِٔ النور ايسه، قرآنڭ ماليدر و معناسيدر.
بو رمزده خصوصى قناعتمى تأييد ايدن و كنديمه مخصوص چوق أماره و قرينهلر وار. فقط باشقهلره إثبات ايدهمديگمدن يازهمييورم. يالڭز ايكى اوچنه إشارت ايتمگه مناسبت گلمش:
برنجيسى:بن جلجلوتيهيى اوقوديغم وقت، سائر مناجاتلره مخالف اولارق كندم بِالذّات حسّياتمله مناجات ايدييورم دييه حسّ ايدردم. و باشقهسنڭ لسانيله تقليدكارانه اولمايوردى. بنم ايچون غايت فطرى و دردلريمه علاقهدار و تفكّراتِ روحيهمه خوش بر زمين اولويوردى. بر قاچ سنه صوڭره كرامتنى و رسالهِٔ النور ايله مناسبتنى گوردم و آڭلادم كه؛ او حالت، بو مناسبتدن ايلرى گلمش.
— 342 —
ايكنجيسى:حضرتِ إمامِ على (رض) باشده
رُوحِى بِهِ اهْتَدَتْ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ
و اورتهلرنده
وَاَمْنِحْنِى يَا ذَا الْجَلَالِ كَرَامَةً ٭ بِاَسْرَارِ عِلْمٍ يَا حَلِيمُ بِكَ انْجَلَتْ
و آخرده
مَقَالُ عَلِىٍّ وَ ابْنِ عَمِّ مُحَمَّدٍ ٭ وَ سِرُّ عُلُومٍ لِلْخَلَائِقِ جُمِّعَتْ
بر خزينهِٔ علوم اولارق گوسترييور. حالبوكه ظاهرنده يالڭز بر مناجاتدر. حتّى إمامِ علىنڭ (رض) حقيقتفشان سائر قصيدهلرى و علمى باشقه مناجاتلرى گبى، أسرارِ علميه ايله تام مناسبتى گورونمييور. بنم خصوصى قناعتم شودر كه: جلجلوتيه، مادام رسالهِٔ النورى ايچنه آلمش و سينهسنه باصوب معنوى ولد گبى قبول ايتمش، ألبته
وَ سِرُّ عُلُومٍ لِلْخَلَائِقِ جُمِّعَتْ
فقرهسى ايله، كندى خزينهسنڭ بر قسم پيرلانطهلرينى آخر زمانده نشر ايدن رسالهِٔ النورى شاهد گوستروب جلجلوتيهيى بر خزينهِٔ علوم و بر دفينهِٔ علميهدر دييه بِحقٍّ مدح و ثنا ايدهبيلير.
اوچنجيسى:معلومدر كه، بعضًا غايت كوچك بر أماره، بعض شرائط داخلنده غايت قوّتلى بر دليل حكمنه گچر. يقين درجهسنده قناعت ويرر. بڭا بويله قناعت ويرن چوق مثاللرندن يالڭز سابق بيان ايتديگم بر تك مثال بڭا كافى گلييور. شويله كه:
حضرتِ إمامِ على (رض) تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ فقرهسيله رسالهِٔ النورى تاريخيله و إسميله و ماهيتيله و أساسلريله و خدمتيله و وظيفهسيله گوستردكدن صوڭره، سريانيجه إسملرى تعداد ايدهرك مناجات ايدر. اوتوز ايكى ويا اوتوز اوچ عدد إسملرده ايكى دفعه بَعْدَهَا كلمهسنى تكرار ايدر. برى، يگرمى يدنجيده وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا ديگرى، اوتوز برده وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا دير.
— 343 —
ايشته رسالهِٔ النورڭ سوزلرى اوتوز اوچ و بر جهتده اوتوز ايكى.. و مكتوبات نامندهكى رسالهلرڭ دخى بر جهتده اوتوز ايكى و بر جهتده اوتوز اوچ اولوب بو مناجاتله مطابق اولماسى و يالڭز رساله شكلنده ايكى عدد ذيللرى بولونماسى و او ذيللرڭ بريسى يگرمى يدنجى سوزڭ أهمّيتلى ذيلى و ديگرى اوتوز برنجى سوزڭ قيمتدار ذيلى اولماسى و او ايكى ذيل رسالهسنڭ مستقل مرتبه و نومرولرى بولونمامسى و بَعْدَهَا كلمهسى دخى عين يرده، عين معناده توافق ايتمهسى بڭا ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قناعت ويرييور كه؛ حضرتِ إمامِ على (رض) تبعى بر معنا ايله و إشارى بر مفهوم ايله رسالهِٔ النوره، حتّى ذيللرينه باقمق ايچون اويله ياپمش. داها چوق قرينهلر و برر سوزه إشارت ايدن مناسبتلر وار. فقط گيزلى و اينجه اولدقلرندن ذكر ايديلمهدى.
(حاشيه): مثلا، يگرمى سكزنجى مرتبهده وَ بِسُورَةِ التَّهْمِيزِ كلمهسيله يگرمى سكزنجى سوزڭ آخرى اولان جهنّم مسئلهسنڭ چوق قوّتلى بر برهاننه إشارت ايدوب باشدهكى جنّت مسئلهسنڭ يالڭز ايكى اوچ سؤال و جوابه دائر بحثى ايسه، باشقه يرده إشارت ايتديگندن مناسبت گيزلنمش. هم مثلا ايكنجى مرتبهده يٰس كلمهسيله، هم ايكنجى سوزه، هم ايكنجى مكتوبه، هم ايكنجى لمعهيه، هم ايكنجى شعاعه باقديغندن مناسبت گنيشلنديگندن گيزلنمش. هم مثلا: وَ كَافٍ وَ هَا يَاءٍ وَ عَيْنٍ وَ صَادِهَا يعنى كهٰيٰعص بشنجى مرتبهده بولونماسى، هم بشنجى سوزه، هم بشنجى مكتوبه، هم بشنجى لمعهيه و دردنجى شعاع اولان آيتِ حسبيه رسالهسنه، هم اوچنجى شعاع اولان مناجاته باقديغى جهتله مناسبت گنيشلنمش، گيزلنمش. بوڭا باشقهلرى قياس ايديلسين.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
— 344 —
اَستَغْفِرُ اللّٰهَ مِنْ خَطَائِى وَخَطِيئَاتِى وَ مِنْ سَهْوِى وَغَلَطَاتِى وَالْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ بِعَدَدِ حَاصِلِ ضَرْبِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ وَ الْمُتَمَثِّلَةِ فِى الْهَوَاءِ فِى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ حَيَاتِى فِى الدُّنْيَا وَ الْبَرْزَخِ وَ اْلٰاخِرَةِ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ بِعَدَدِهَا وَارْحَمْنَا وَ ارْحَمْ طَلَبَةَ رَسَائِلِ النُّورِ بِعَدَدِهَا اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 345 —
طوقوزنجى شعاع
اوننجى سوزڭ مهمّ بر ذيلى و لاحقهسنڭ برنجى پارچهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭
— 346 —
وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭
ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهِٔ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديلهجك.
لطيف بر عنايتِ ربّانيهدر كه:بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمهسى "محاكمات" نامندهكى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى. أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى. هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعهسندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بوطوقوزنجى شعاع؛مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمهدن عبارتدر.
٭ ٭ ٭
— 347 —
مقدّمه
حشر عقيدهسنڭ، پك چوق روحى فائدهلرندن و حياتى نتيجهلرندن بر تك نتيجهِٔ جامعهيى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيهيه خصوصًا حياتِ إجتماعيهسنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيدهسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيهيى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهِٔ حشريه نه درجه بديهى و شبههسز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.
برنجى نقطه:آخرت عقيدهسى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهِٔ إنسانيهنڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانهسنه إشارت ايدهجگز:
برنجيسى:نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانهبيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهِٔ معنويهيى بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايهبيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار." يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچارهلرڭ أنديشهلى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهِٔ معنويهلرينى زير و زبر ايدهرك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديرهجق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.
— 348 —
ايكنجى دليل:نوعِ إنسانڭ نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايدهبيليرلر. و چوق علاقهدار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايدهبيليرلر. يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيهيه چوق محتاج او أنديشهلى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى حسّ ايدهجكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.
اوچنجى دليل:إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنڭ أڭ قوّتلى مدارى اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيهنڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر. يوقسه جهنّم أنديشهسى اولمازسه اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ قاعدهسيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشينده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويرهجكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديرهجكلردى.
دردنجى دليل:نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويهسنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانهسى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده
— 349 —
و حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله و عقيدهسيله اولابيلير.
مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهِٔ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گلهجك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييهرك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايدهبيلير. يوقسه قيصهجق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويرهبيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.
ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجهسندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجهنڭ ده يوزر جهتندن و فائدهلرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجهسنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معدهسندهكى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر. و أگر بو حقيقتِ حشريهنڭ نتيجهلرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايدهجگنى إثبات ايدر. بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقهدار اولان إجتماعيون و سياسيون و
— 350 —
أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديرهبيليرلر و بو درين يارهلرى نه ايله تداوى ايدهبيليرلر؟
ايكنجى نقطه:حقيقتِ حشريهنڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيهدن گلن شهادتلرڭ خلاصهسندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه شهادت ايدهرك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر.
هم وَ بِرُسُلِهِ كلمهسندن گلن شهادتى بداهت درجهسنه چيقاران، وَ كُتُبِهِ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه:
باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزهلرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر. چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سورهلرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريهدر. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ٭
— 351 —
گبى، اوتوز قرق سورهلرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريهيى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلر دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.
عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميهده متعدّد علمى و كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بيڭلر بويله شهادتلرى و دعوالرى ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟ عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟
عجبا اون اوچ عصرده فاصلهسز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائرهسنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذىشانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريهيى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟
هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلر و مقدّس كتابلر دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريهيى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پردهلى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.
— 352 —
بو بحثڭ مناسبتيله رسالهِٔ مناجاتڭ آخرنده، ايمان بِاليوم الآخر ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن پك قوّتلى و خلاصهلى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:
أى ربِّ رحيمم!رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونهلرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوهلرى، نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويهده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهلرينه و آياتِ قاطعهلرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر، بتون صحفِ سماويهده و كتبِ مقدّسهده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه و شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و علم اليقين و عين اليقين درجهسنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديهيى إنسانلره مژدهلهيورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
— 353 —
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى و بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمهمق و سنڭ سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عبادڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭلهمهمك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمت و كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز. و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالرڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه، عالمِ بقادهكى إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائرهسنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر. يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهِٔ نور طلبهلرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...
— 354 —
هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزهلر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمهسنه شهادت ايدرلر. چونكه گلهجك مقاماتده بيان و إثبات ايديلهجگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجهسنده آخرتى إقتضا و وجوب درجهسنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجهسنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر. أوت مادام أزلى و أبدى بر اللّٰه وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذىحياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونهجق و گيريلهجك.
هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهِٔ غيب آرقهسنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمهمش عقللره، ئولمهمش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.
هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفهسنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمهدن ايشلهيور. و او قلم
— 355 —
صاحبى يوز بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديرهجغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيهلرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديلهجك. هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقهسى، مشهرى، محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصهسى، نتيجهسى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
دينيلييور.
و مادام بو ماهيتدهكى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذىحيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسهسيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلتديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجهسى و قيمتلى ميوهسى و أرضڭ خليفهسى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزهلى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.
— 356 —
و مادام بو ماهيتدهكى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهِٔ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيدهجك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسلهيور، ايستديگنى ويرييور.
و مادام بو حقيقتدهكى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويهده و بو قيصهجق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشهمييور. و نوعِ إنسانده وقوع بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنهلرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسلهينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقهنڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمهمك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچندهكى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!
و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و مخاطب ايدهرك، اونلرى معجزهلر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر
— 357 —
ايله تعذيب ايدييور. و بو قيمتلى و سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايدهرك، أهمّيتلى كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايهلرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و قرآنى ايله تظاهر ايدييور. و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايهجق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهدهلر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصهجق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم اونڭ ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.
و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرا"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيهنڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقهسى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّهسى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعهسى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر.
ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكتهسندن بو آلتى ماداملردهكى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و
— 358 —
مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايدهبيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايدهبيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.
الحاصل:مادام اللّٰه وار، ألبته آخرت واردر...
هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده
وَ بِمَلٰئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى
اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:
ملائكهنڭ وجودينى و وظيفهِٔ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهدهلر، مكالمهلر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريلهجك اولان دارِ سعادتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گورهبيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهِٔ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعهسنڭ وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.
— 359 —
هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهِٔ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبردهكى موازنهِٔ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحهلرنده قيد ايتمك و هر ذىحياتڭ سرگذشتِ حياتيهلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليهده يازمق و هر ذىروحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظهده تثبيت ايتمك و گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهِٔ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجهسنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطهلى و اينجهدن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائدهسز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.
الحاصل:ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمهسنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر. ايشته حقيقتِ حشريهنڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسى حشر و آخرتى تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.
(مقدّمه نهايت بولدى.)
٭ ٭ ٭
— 360 —
اون برنجى شعاع
(دڭزلى حپسنڭ بر ميوهسى)
زندقه و كفرِ مطلقه قارشى رسالهِٔ نورڭ بر مدافعهنامهسيدر. و بو حپسمزده حقيقى مدافعهنامهمز دخى بودر. چونكه، يالڭز بوڭا چاليشييورز.
بو رساله، دڭزلى حپسخانهسنڭ بر ميوهسى و بر خاطرهسى و ايكى جمعه گوننڭ محصوليدر.
سعيد النورسى
— 361 —
ميوه رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ
آيتنڭ إخبارى و سرّيله يوسف عليه السلام محبوسلرڭ پيريدر. و حپسخانه بر نوع مدرسهِٔ يوسفيه اولور. مادام رسالهِٔ النور شاكردلرى، ايكى دفعهدر چوقلقله بو مدرسهيه گيرييورلر؛ ألبته رسالهِٔ النورڭ حپسه تماس و إثبات ايتديگى بر قسم مسئلهلرينڭ قيصهجق خلاصهلرينى، بو تربيه ايچون آچيلان درسخانهده اوقومق و اوقوتمقله تام تربيه آلمق لازم گلييور. ايشته او خلاصهلردن بش آلتى دانهسنى بيان ايدييورز.
برنجيسى
دردنجى سوزده ايضاحى بولونان، هر گون يگرمى درت ساعت سرمايهِٔ حياتى خالقمز بزه إحسان ايدييور. تا كه، ايكى حياتمزه لازم شيلر او سرمايه ايله آلينسين. بز قيصهجق حياتِ دنيويهيه يگرمى اوچ ساعتى صرف ايدوب، بش فرض نمازه كافى گلن بر ساعتى، پك چوق اوزون اولان حياتِ اُخرويهمزه صرف ايتمزسهك؛ نه قدر خلافِ عقل بر خطا و او خطانڭ جزاسى اولارق هم قلبى، هم روحى صيقنتيلرى چكمك و او صيقنتيلر يوزندن أخلاقنى بوزمق و مأيوسانه حياتنى گچيرمك سببيله، دگل تربيه آلمق، بلكه تربيهنڭ عكسنه گيتمكله نه درجه
— 362 —
خسارت ايدرز، قياس ايديلسين. أگر، بر ساعتى بش فرض نمازه صرف ايتسهك؛ او حالده حپس و مصيبت مدّتنڭ هر بر ساعتى، بعضًا بر گون عبادت و فانى بر ساعتى باقى ساعتلر حكمنه گچهبيلمهسى و قلبى و روحى مأيوسيت و صيقنتيلرڭ قسمًا زوال بولماسى و حپسه سببيت ويرن خطالره كفّارةً عفو ايتديرمهسى و حپسڭ حكمتى اولان تربيهيى آلماسى نه درجه كارلى بر إمتحان، بر درس و مصيبت آرقداشلريله تسلّيدارانه بر خوش صحبت اولديغى دوشونولسون.
دردنجى سوزده دينيلديگى گبى، بيڭ ليرا إكراميه قزانجى ايچون، بيڭ آدم إشتراك ايتمش بر پيانقو قمارينه يگرمى درت ليراسندن بش اون ليرايى ويرن و يگرمى درتدن بريسنى أبدى بر مجوهرات خزينهسنڭ بيلتنه ويرمهين؛ حالبوكه دنيوى پيانقوده او بيڭ ليرايى قزانمق إحتمالى بيڭدن بردر، چونكه بيڭ حصّهدار داها وار. و اُخروى مقدّراتِ بشر پيانقوسنده، حسنِ خاتمهيه مظهر أهلِ ايمان ايچون قزانج إحتمالى بيڭدن طوقوز يوز طقسان طوقوز اولديغنه يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ اوڭا دائر إخبارينى كشف ايله تصديق ايدن أوليادن و أصفيادن حدّ و حسابه گلمز صادق مخبرلر خبر ويردكلرى حالده؛ أوّلكى پيانقويه قوشمق، ايكنجيسندن قاچمق نه درجه مصلحته مخالف دوشر، مقايسه ايديلسين.
بو مسئلهده حپسخانه مديرلرى و سرغارديانلرى و بلكه مملكتڭ إداره مدبّرلرى و آسايش محافظلرى رسالهِٔ النورڭ بو درسندن ممنون اولمالرى گركدر. چونكه بيڭ متديّن و جهنّم حپسنى هر وقت تخطّر ايدن آدملرڭ إداره و إنضباطى، اون نمازسز و إعتقادسز، يالڭز دنيوى حپسى دوشونن و حرام حلال بيلمهين و قسمًا سرسريلگه آليشان آدملردن داها قولاى اولديغى، چوق تجربهلرله گورولمش.
٭ ٭ ٭
— 363 —
ايكنجى مسئلهنڭ خلاصهسى
رسالهِٔ النوردن گنجلك رهبرينڭ گوزلجه ايضاح ايتديگى گبى، ئولوم او قدر قطعى و ظاهردر كه؛ بوگونڭ گيجهسى و بو گوزڭ قيشى گلمهسى گبى ئولوم باشمزه گلهجك. بو حپسخانه ناصلكه متماديًا چيقانلر و گيرنلر ايچون موقّت بر مسافرخانهدر. اويله ده: بو زمين يوزى دخى، عجله حركت ايدن قافلهلرڭ يوللرنده بر گيجهلك قونمق و گوچمك ايچون بر خاندر. هر بر شهرى يوز دفعه مزارستانه بوشالتان ئولوم، ألبته حياتدن زياده بر ايستديگى وار. ايشته بو دهشتلى حقيقتڭ معمّاسنى رسالهِٔ النور حلّ و كشف ايتمش. بر قيصهجق خلاصهسى شودر:
مادام ئولوم ئولديرلمييور و قبر قپوسى قپانمييور؛ ألبته بو أجل جلّادينڭ ألندن و قبر حپسِ منفردندن قورتولمق چارهسى وارسه، إنسانڭ أڭ بيوك و هر شيئڭ فوقنده بر أنديشهسى، بر مسئلهسيدر. أوت چارهسى وار و رسالهِٔ النور قرآنڭ سرّيله او چارهيى ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى إثبات ايتمش. قيصهجق خلاصهسى شودر كه:
ئولوم يا إعدامِ أبديدر؛ هم او إنسانى، هم بتون أحبابنى و أقاربنى آصهجق بر دار آغاجيدر. وياخود باشقه بر باقى عالمه گيتمك و ايمان وثيقهسيله سعادت سراينه گيرمك ايچون بر ترخيص تذكرهسيدر.
و قبر ايسه، يا قراڭلقلى بر حپسِ منفرد و ديبسز بر قويودر وياخود بو زندانِ دنيادن باقى و نورانى بر ضيافتگاه و باغستانه آچيلان بر قپودر. بو حقيقتى "گنجلك رهبرى" بر تمثيل ايله إثبات ايتمش. مثلا:
— 364 —
بو حپسڭ باغچهسنده آصمق ايچون دار آغاجلرى قونولمش و اونلرڭ طاياندقلرى ديوارڭ آرقهسنده غايت بيوك و عموم دنيا إشتراك ايتمش بر پيانقو دائرهسى قورولمش. بز بو حپسدهكى بش يوز كيشى، هر حالده هيچ مستثناسى يوق و قورتولمق ممكن دگل، بزى برر برر او ميدانه چاغيرهجقلر: يا "گل إعدام إعلاننى آل، دار آغاجنه چيق" ويا "دائمى حپسِ منفرد پوصلهسنى طوت، بو آچيق قپويه گير." وياخود "سڭا مژده! ميليونلر آلتون بيلتى سڭا چيقمش، گل آل." دييه هر طرفده إعلاناتلر ياپيلييور. بز ده گوزيمزله گورويورز كه، بربرى آرقهسنده او دار آغاجلرينه چيقييورلر. بر قسمڭ آصيلدقلرينى مشاهده ايدييورز. بر قسمى ده، دار آغاجلرينى باصامق ياپوب او ديوارڭ آرقهسندهكى پيانقو دائرهسنه گيردكلرينى؛ اوراده بيوك و جدّى مأمورلرڭ قطعى خبرلرى ايله گورور گبى بيلديگمز بر صيرهده، بو حپسخانهمزه ايكى هيئت گيردى. بر قافله أللرنده چالغيلر، شرابلر، ظاهرده غايت طاتلى حلوالر، باقلاوالر وار. بزلره يديرمگه چاليشديلر. فقط او طاتليلر زهرليدر، إنسى شيطانلر ايچنه زهر آتمشلر.
ايكنجى جماعت و هيئت، أللرنده تربيهنامهلر و حلال يمكلر و مبارك شربتلر وار. بزه هديه ويرييورلر و بِالإتّفاق برابر، پك جدّى و قطعى دييورلر كه: "أگر او أوّلكى هيئتڭ سزى تجربه ايچون ويريلن هديهلرينى آلسهڭز، ييسهڭز؛ بو گوزيمز اوڭندهكى شو دار آغاجلرده باشقه گوردكلريڭز گبى آصيلاجقسڭز. أگر بزم بو مملكت حاكمنڭ فرمانيله گتيرديگمز هديهلرى أوّلكينڭ يرينه قبول ايدوب و تربيهنامهلردهكى دعالرى و أورادلرى اوقوسهڭز، او آصيلمقدن قورتولاجقسڭز. او پيانقو دائرهسنده إحسانِ شاهانه اولارق هر بريڭز ميليون آلتون بيلتنى آلاجغڭزى، گورور گبى و گوندوز گبى اينانيڭز. أگر او حرام و شبههلى و زهرلى طاتليلرى ييسهڭز، آصيلمغه گيتديگڭز زمانه قدر دخى او زهرڭ صانجيسنى چكهجگڭزى، بو فرمانلر و بزلر متّفقًا سزه قطعى خبر ويرييورز." دييورلر.
— 365 —
ايشته بو تمثيل گبى، هر وقت گورديگمز أجل دار آغاجنڭ آرقهسنده مقدّراتِ نوعِ بشر پيانقوسندن أهلِ ايمان و طاعت ايچون (حسنِ خاتمه شرطيله) أبدى و توكنمز بر خزينهنڭ بيلتى چيقهجغنى؛ يوزده يوز إحتمال ايله سفاهت و حرام و إعتقادسزلق و فسقده دوام ايدنلر (توبه ايتمهمك شرطيله) يا إعدامِ أبدى (آخرته اينانميانلره) ويا دائمى و قراڭلق حپسِ منفرد (بقاءِ روحه اينانان و سفاهتده گيدنلره) و شقاوتِ أبديه إعلامنى آلاجقلرينى يوزده طقسان طوقوز إحتمال ايله قطعى خبر ويرن، باشده أللرنده نشانهِٔ تصديق اولان حدسز معجزهلر بولونان يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر (عليهم السلام) و اونلرڭ ويردكلرى خبرلرڭ ايزلرينى و سينهماده گبى گولگهلرينى، كشف ايله، ذوق ايله گوروب تصديق ايدهرك إمضا باصان يوز يگرمى درت ميليوندن زياده أوليالر (قَدَّسَ اللّٰهُ اَسْرَارَهُمْ) و او ايكى قسم مشاهيرِ إنسانيهنڭ خبرلرينى عقلًا قطعى برهانلرله و قوّتلى حجّتلرله (فكرًا و منطقًا) يقينى بر صورتده إثبات ايدهرك تصديق ايدوب إمضا باصان ميليارلر گلن گچن محقّقلر،
(٭): او محقّقلردن تك بريسى رسالهِٔ النوردر. يگرمى سنهدر أڭ معنّد فيلسوفلرى و متمرّد زنديقلرى صوصديران أجزالرى ميداندهدر. هركس اوقويهبيلير و كيمسه إعتراض ايتمز.
مجتهدلر و صدّيقينلر؛ بِالإجماع، متواترًا نوعِ إنسانڭ گونشلرى، قمرلرى، ييلديزلرى اولان بو اوچ جماعتِ عظيمه و بو اوچ طائفهِٔ أهلِ حقيقت و بشرڭ قدسى قوماندانلرى اولان بو اوچ بيوك و عالى هيئتلرڭ فرمانلرى ايله ويردكلرى خبرلرى ديڭلهمهين و سعادتِ أبديهيه گيدن، اونلرڭ گوستردكلرى يول اولان صراطِ مستقيمده گيتمهينلر، يوزده طقسان طوقوز دهشتلى تهلكه إحتمالنى نظره آلميان و بر تك مخبرڭ بر يولده تهلكه وار ديمهسيله او يولى بيراقان باشقه اوزون يولده حركت ايدن بر آدم، ألبته و ألبته وضعيتى شودر كه:
ايكى يولڭ (حدسز مخبرلرڭ قطعى إخبارلرى ايله) أڭ قيصه و قولايى و يوزده يوز جنّت و سعادتِ أبديهيى قزانديرانى بيراقوب أڭ دغدغهلى و اوزون و
— 366 —
صيقنتيلى و يوزده طقسان طوقوز جهنّم حپسنى و شقاوتِ دائمهيى نتيجه ويرن يولنى إختيار ايتديگى حالده، دنياده ايكى يولڭ، بر تك مخبرڭ يالان اولابيلير خبريله يوزده بر تك إحتمال تهلكه و بر آى حپس إمكانى بولونان قيصه يولى بيراقوب، منفعتسز (يالڭز ضررسز اولديغى ايچون) اوزون يولى إختيار ايدن بدبخت، سرخوش ديوانهلر گبى دهشتلى و اوزاقده گورونن و اوڭا مسلّط اولان أژدرهالره أهمّيت ويرمز، سينكلرله اوغراشييور، يالڭز اونلره أهمّيت ويرر درجهده عقلنى، قلبنى، روحنى، إنسانيتنى غيب ايتمش اولويور.
مادام حقيقتِ حال بودر.. بز محبوسلر، بو حپس مصيبتندن إنتقاممزى تام آلمق ايچون او مبارك ايكنجى هيئتڭ هديهلرينى قبول ايتملىيز. يعنى، ناصلكه بر دقيقه إنتقام لذّتى و بر قاچ دقيقه ويا بر ايكى ساعت سفاهت لذّتلريله بو مصيبت بزى اون بش و بش و اون و ايكى اوچ سنه بو حپسه صوقدى؛ دنيامزى بزه زندان أيلدى. بز دخى بو مصيبتڭ رغمنه و عنادينه، بر ايكى ساعت مدّتِ حپسى بر ايكى گون عبادته و ايكى اوچ سنه جزامزى (مبارك قافلهنڭ هديهلريله) يگرمى اوتوز سنه باقى بر عمره و اون و يگرمى سنه حپسده جزامزى ميليونلر سنه جهنّم حپسندن عفويمزه وسيله ايدوب فانى دنيامزڭ آغلامهسنه مقابل باقى حياتمزى گولديرهرك بو مصيبتدن تام إنتقاممزى آلمالىيز. حپسخانهيى تربيهخانه گوستروب وطنمزه و ملّتمزه برر تربيهلى، أمنيتلى، منفعتلى آدم اولمغه چاليشملىيز. و حپسخانه مأمورلرى و مديرلرى و مدبّرلرى دخى، جانى و أشقيا و سرسرى و قاتل و سفاهتجى و وطنه مضر ظن ايتدكلرى آدملرى، بر مبارك درسخانهده چاليشان طلبهلر گورسونلر و مفتخرانه اللّٰهه شكر ايتسينلر.
٭ ٭ ٭
— 367 —
اوچنجى مسئله
گنجلك رهبرنده ايضاحى بولونان عبرتلى بر حادثهنڭ خلاصهسى شودر:
بر زمان، أسكيشهر حپسخانهسنڭ پنجرهسنده بر جمهوريت بايرامنده اوطورمشدم. قارشيسندهكى ليسه مكتبنڭ بيوك قيزلرى، اونڭ حوليسنده گولهرك رقص ايدييورلردى. بردن معنوى بر سينهما ايله أللى سنه صوڭرهكى وضعيتلرى بڭا گوروندى. و گوردم كه: او أللى آلتمش قيزلردن و طلبهلردن قرق ألليسى قبرده طوپراق اولويورلر، عذاب چكييورلر. و اون دانهسى، يتمش سكسان ياشنده چركينلشمش، گنجلگنده عفّتنى محافظه ايتمديگندن سومك بكلهديگى نظرلردن نفرت گورويورلر.. قطعى مشاهده ايتدم. اونلرڭ او آجينهجق حاللرينه آغلادم. حپسخانهدهكى بر قسم آرقداشلر آغلاديغمى ايشيتديلر. گلديلر، صورديلر. بن ديدم: شيمدى بنى كندى حالمه بيراقڭز، گيديڭز.
أوت گورديگم حقيقتدر، خيال دگل. ناصلكه بو ياز و گوزڭ آخرى قيشدر. اويله ده، گنجلك يازى و إختيارلق گوزينڭ آرقهسى قبر و برزخ قيشيدر. گچمش زمانڭ أللى سنه أوّلكى حادثاتى سينهما ايله حالِ حاضرده گوستريلديگى گبى، گلهجك زمانڭ أللى سنه صوڭرهكى إستقبال حادثاتنى گوسترن بر سينهما بولونسه، أهلِ ضلالت و سفاهتڭ أللى آلتمش سنه صوڭرهكى وضعيتلرى اونلره گوستريلسه ايدى، شيمديكى گولدكلرينه و غيرِ مشروع كيفلرينه نفرتلر و تألّملرله آغلايهجقلردى.
بن او أسكيشهر حپسخانهسندهكى مشاهده ايله مشغول ايكن سفاهت و ضلالتى ترويج ايدن بر شخصِ معنوى، إنسى بر شيطان گبى قارشيمه ديكيلدى و ديدى: "بز حياتڭ هر بر چشيد لذّتنى و كيفلرينى طاتمق و طاتديرمق ايستهيورز، بزه قاريشمه."
— 368 —
بن ده جوابًا ديدم: مادام لذّت و ذوق ايچون ئولومى خاطره گتيرميوب ضلالت و سفاهته آتيلييورسڭ، قطعيًا بيل كه: سنڭ ضلالتڭ حكميله بتون گچمش زمانِ ماضى ئولمش و معدومدر و ايچنده جنازهلرى چورومش بر وحشتلى مزارستاندر. إنسانيت علاقهدارلغيله و ضلالت يوليله سنڭ باشڭه و وارسه و ئولمهمش ايسه قلبڭه، او حدسز فراقلردن و او نهايتسز دوستلريڭڭ أبدى ئولوملرندن گلن ألملر، سنڭ شيمديكى سرخوشجه، پك قيصه بر زماندهكى جزئى لذّتڭى إمحا ايتديگى گبى؛ گلهجك إستقبال زمانى دخى إعتقادسزلغڭ جهتيله ينه معدوم و قراڭلقلى و ئولو و دهشتلى بر وحشتگاهدر. و اورادن گلن و باشنى وجوده چيقاران و زمانِ حاضره اوغرايان بيچارهلرڭ باشلرى، أجل جلّادينڭ سطريله كسيلوب هيچلگه آتيلديغندن، متماديًا عقل علاقهدارلغيله سنڭ ايمانسز باشڭه حدسز أليم أنديشهلر ياغديرييور. سنڭ سفيهانه جزئى لذّتڭى زير و زبر ايدر. أگر ضلالتى و سفاهتى بيراقوب ايمانِ تحقيقى و إستقامت دائرهسنه گيرسهڭ ايمان نوريله گورهجكسڭ كه؛ او گچمش زمانِ ماضى معدوم و هر شيئى چوروتن بر مزارستان دگل، بلكه موجود و إستقباله إنقلاب ايدن نورانى بر عالم و باقى روحلرڭ إستقبالدهكى سعادت سرايلرينه گيرمهلرينه بر إنتظار صالونى گورونمسى حيثيتيله دگل ألم، بلكه ايمانڭ قوّتنه گوره جنّتڭ بر نوع معنوى لذّتنى دنياده دخى طاتديرديغى گبى؛ گلهجك إستقبال زمانى، دگل وحشتگاه و قراڭلق، بلكه ايمان گوزيله گورونور كه؛ سعادتِ أبديه سرايلرنده حدسز رحمتى و كرمى بولونان و هر
— 369 —
بهار و يازى برر سفره ياپان و نعمتلرله طولديران بر رحمٰنِ رحيمِ ذو الجلال والإكرامڭ ضيافتلرى قورولمش و إحسانلرينڭ سرگيلرى آچيلمش، اورايه سَوقيات وار دييه ايمان سينهماسيله مشاهده ايتديگندن، درجهسنه گوره باقى عالمڭ بر نوع لذّتنى حسّ ايدهبيلير. ديمك حقيقى و ألمسز لذّت، يالڭز ايمانده و ايمان ايله اولابيلير.
ايمانڭ بو دنياده دخى ويرديگى بيڭلر فائده و نتيجهلرندن يالڭز بر تك فائده و لذّتنى، (بو مذكور بحثمز مناسبتيله گنجلك رهبرنده بر حاشيه اولارق يازيلان) بر تمثيل ايله بيان ايدهجگز. شويله كه:
مثلا سنڭ غايت سَوْديگڭ بر تك أولادڭ سكراتده ئولمك اوزره ايكن و مأيوسانه أليم أبدى فراقنى دوشونوركن؛ بردن حضرتِ خضر و حكيمِ لقمان گبى بر دوقتور گلدى، ترياق گبى بر معجون ايچيردى. او سَويملى و گوزل أولادڭ گوزينى آچدى، ئولومدن قورتولدى. نه قدر سَوينج و فرح ويرييور آڭلارسڭ. ايشته او چوجق گبى سَوْديگڭ و جدّى علاقهدار اولديغڭ ميليونلر سنجه محبوب إنسانلر، او ماضى مزارستاننده (سنڭ نظرڭده) چورويوب محو اولمق اوزره ايكن؛ بردن حقيقتِ ايمان، حكيمِ لقمان گبى او بيوك إعدامخانه توهّم ايديلن مزارستانه قلب پنجرهسندن بر ايشيق ويردى. اونڭله باشدن باشه بتون ئولولر ديريلديلر. و "بز ئولمهمشز و ئولميهجگز، ينه سزڭله گوروشهجگز" لسانِ حال ايله ديدكلرندن آلديغڭ حدسز سَوينجلر و فرحلرى، ايمان بو دنياده دخى ويرمسيله إثبات ايدر كه: ايمان حقيقتى اويله بر چكردكدر كه، أگر تجسّم ايتسه، بر جنّتِ خصوصيه اوندن چيقار؛ او چكردگڭ شجرهِٔ طوباسى اولور ديدم.
او معنّد دوندى ديدى: "هيچ اولمازسه حيوان گبى حياتمزى كيف و لذّتله گچيرمك ايچون سفاهت و أگلنجهلرله بو اينجه شيلرى دوشونميهرك ياشايهجغز."
— 370 —
جوابًا ديدم: "حيوان گبى اولامازسڭ. چونكه حيوانڭ ماضى و مستقبلى يوق. نه گچمشدن ألملر و تأسّفلر آلير و نه ده گلهجكدن أنديشهلر و قورقولر گلير. لذّتنى تام آلير. راحتله ياشار، ياتار. خالقنه شكر ايدر. حتّى كسيلمك ايچون ياتيريلان بر حيوان، بر شى حسّ ايتمز. يالڭز بيچاق كسديگى وقت حسّ ايتمك ايستر، فقط او حسّ دخى گيدر. او ألمدن ده قورتولور. ديمك أڭ بيوك بر رحمت، بر شفقتِ إلٰهيه، غيبى بيلديرمهمكدهدر و باشه گلن شيلرى ستر ايتمكدهدر. خصوصًا معصوم حيوانلر حقّنده داها مكمّلدر. فقط أى إنسان، سنڭ ماضى و مستقبلڭ عقل جهتيله بر درجه غيبيلكدن چيقماسيله، سترِ غيبدن حيوانه گلن إستراحتدن تمامًا محرومسڭ. گچمشدن چيقان تأسّفلر، أليم فراقلر و گلهجكدن گلن قورقولر و أنديشهلر؛ سنڭ جزئى لذّتڭى هيچه اينديرر. لذّت جهتنده يوز درجه حيواندن آشاغى دوشورور. مادام حقيقت بودر. يا عقلڭى چيقار آت، حيوان اول قورتول ويا عقلڭى ايمانله باشڭه آل، قرآنى ديڭله. يوز درجه حيواندن زياده بو فانى دنياده دخى صافى لذّتلرى قزان!.." دييهرك اونى إلزام ايتدم.
ينه او متمرّد شخص دوندى ديدى: "هيچ اولمازسه أجنبى دينسزلرى گبى ياشارز."
جوابًا ديدم: "أجنبى دينسزلرى گبى ده اولامازسڭ. چونكه اونلر بر پيغمبرى إنكار ايتسه، ديگرلرينه اينانهبيليرلر. پيغمبرلرى بيلمسه ده، اللّٰهه اينانهبيلير. بونى ده بيلمزسه، كمالاته مدار بعض سجيهلرى بولونهبيلير. فقط بر مسلمان، أڭ آخر و أڭ بيوك و دينى و دعوتى عمومى اولان آخر زمان پيغمبرى عليه الصلاة والسلامى إنكار ايتسه و زنجيرندن چيقسه، داها هيچ بر پيغمبرى، حتّى اللّٰهى قبول ايتمز. چونكه بتون پيغمبرلرى و اللّٰهى و كمالاتى اونڭله بيلمش. اونلر اونسز قلبنده قالماز. بونڭ ايچوندر كه، أسكيدن بَرى هر ديندن إسلاميته گيرييورلر. و هيچ بر
— 371 —
مسلمان، حقيقى يهودى ويا مجوسى ويا نصرانى اولماز. بلكه دينسز اولور، سجيهلرى بوزولور؛ وطنه، ملّته مضر بر حالته گيرر." إثبات ايتدم. او معنّد و متمرّد شخصڭ داها طوتونهجق بر يرى قالمادى. غيب اولدى، جهنّمه گيتدى.
ايشته أى بو مدرسهِٔ يوسفيهده بنم درس آرقداشلرم! مادام حقيقت بودر. و بو حقيقتى رسالهِٔ نور او درجه قطعى و گونش گبى إثبات ايتمش كه؛ يگرمى سنهدر متمرّدلرڭ عنادلرينى قيروب ايمانه گتيرييور. بز دخى هم دنيامزه، هم إستقبالمزه، هم آخرتمزه، هم وطنمزه، هم ملّتمزه تام منفعتلى و قولاى و سلامتلى اولان ايمان و إستقامت يولنى تعقيب ايدوب، بوش وقتمزى صيقنتيلى خوليالر يرنده، قرآندن بيلديگمز سورهلرى اوقومق و معنالرينى بيلديرن آرقداشلردن اوگرنمك و قضايه قالمش فرض نمازلريمزى قضا ايتمك و بربرينڭ گوزل خويلرندن إستفاده ايدوب بو حپسخانهيى گوزل سجيهلى فدانلر يتيشديرن بر مبارك باغچهيه چويرمك گبى أعمالِ صالحه ايله حپسخانه مدير و علاقهدارلرى، جانى و قاتللرڭ باشلرنده زبانى گبى عذاب مأمورلرى دگل، بلكه مدرسهِٔ يوسفيهده جنّته آدم يتيشديرمك و اونلرڭ تربيهسنه نظارت ايتمك وظيفهسيله مأمور برر مستقيم استاد و برر شفقتلى رهبر اولمالرينه چاليشملىيز.
٭ ٭ ٭
— 372 —
دردنجى مسئله
ينه گنجلك رهبرنده ايضاحى وار. بر زمان بڭا خدمت ايدن قارداشلرم طرفندن سؤال ايديلدى كه: "كُرهِٔ أرضى هرج و مرجه گتيرن و إسلام مقدّراتيله علاقهدار اولان بو دهشتلى حربِ عموميدن أللى گوندر (شيمدى يدى سنهدن گچدى عين حال) (٭): پارانتز ايچندهكى نوط، ١٩٤٦ سنهسنه عائددر. هيچ صورمييورسڭ و مراق ايتمييورسڭ. حالبوكه بر قسم متديّن و عالم إنسانلر، جماعتى و جامعى بيراقوب راديو ديڭلهمگه قوشويورلر. عجبا بوندن داها بيوك بر حادثه مى وار؟ ويا اونڭله مشغول اولمانڭ ضررى مى وار؟" ديديلر. جوابًا ديدم كه:
عمر سرمايهسى پك آزدر. لزوملى ايشلر پك چوقدر. بربرى ايچنده متداخل دائرهلر گبى، هر إنسانڭ قلب و معده دائرهسندن و جسد و خانه دائرهسندن، محلّه و شهر دائرهسندن و وطن و مملكت دائرهسندن و كُرهِٔ أرض و نوعِ بشر دائرهسندن طوت.. تا ذىحيات و دنيا دائرهسنه قدر، بربرى ايچنده دائرهلر وار. هر بر دائرهده هر بر إنسانڭ بر نوع وظيفهسى بولونهبيلير. فقط أڭ كوچك دائرهده، أڭ بيوك و أهمّيتلى و دائمى وظيفه وار. و أڭ بيوك دائرهده أڭ كوچك و موقّت، آرا صيره وظيفه بولونهبيلير. بو قياس ايله (كوچكلك و بيوكلك معكوسًا متناسب) وظيفهلر بولونهبيلير. فقط بيوك دائرهنڭ جاذبهدارلغى جهتيله كوچك دائرهدهكى لزوملى و أهمّيتلى خدمتى بيراقديروب لزومسز، مالايعنى و آفاقى ايشلرله مشغول
— 373 —
ايدر. سرمايهِٔ حياتنى بوش يرده إمحا ايدر. او قيمتدار عمرينى قيمتسز شيلرده ئولديرر. و بعضًا بو حرب بوغوشمالرينى مراق ايله تعقيب ايدن، بر طرفه قلبًا طرفدار اولور. اونڭ ظلملرينى خوش گورور، ظلمنه شريك اولور.
برنجى نقطهيه جواب ايسه: أوت بو جهان حربندن داها بيوك بر حادثه و بو زمين يوزندهكى حاكميتِ عامّه دعواسندن داها أهمّيتلى بر دعوا، هركسڭ و بِالخاصّه مسلمانلرڭ باشنه اويله بر حادثه و اويله بر دعوا آچيلمش كه؛ هر آدم، أگر آلمان و إنگليز قدر قوّتى و ثروتى اولسه و عقلى ده وارسه، او تك دعوايى قزانمق ايچون بِلا تردّد صرف ايدهجك. ايشته او دعوا ايسه، يوز بيڭ مشاهيرِ إنسانيهنڭ و حدسز نوعِ بشرڭ ييلديزلرى و مرشدلرينڭ متّفقًا، كائنات صاحبنڭ و متصرّفنڭ بيڭلر وعد و عهدلرينه إستنادًا خبر ويردكلرى و بر قسمى گوزلريله گوردكلرى شو كه: هركسڭ ايمان مقابلنده بو زمين يوزى قدر باغلر و قصرلر ايله مزيَّن و باقى و دائمى بر تارلا و ملكى قزانمق ويا غيب ايتمك دعواسى باشنه آچيلمش. أگر ايمان وثيقهسنى صاغلام ألده ايتمزسه غيب ايدهجك. و بو عصرده، مادّيونلق طاعونيله چوقلر او دعواسنى غيب ايدييور. حتّى بر أهلِ كشف و تحقيق، بر يرده قرق وفياتدن يالڭز بر قاچ دانهسى قزانديغنى سكراتده مشاهده ايتمش؛ اوتهكيلر غيب ايتمشلر. عجبا بو غيب ايتديگى دعوانڭ يرينى، بتون دنيا سلطنتى او آدمه ويريلسه طولديرهبيلير مى؟
ايشته او دعوايى قزانديرهجق اولان خدمتلرى و يوزده طقساننه او دعوايى غيب ايتديرمهين خارقه بر دعوا وكيلنى او ايشده چاليشديران وظيفهلرى بيراقوب أبدى دنياده قالاجق گبى آفاقى مالايعنيات ايله إشتغال ايتمك تام بر عقلسزلق بيلديگمزدن، بز رسالهِٔ النور شاكردلرى، هر بريمزڭ يوز درجه عقلمز زياده اولسه ده آنجق بو وظيفهيه صرف ايتمك لازمدر دييه قناعتمز وار.
— 374 —
أى حپس مصيبتنده بنم يڭى قارداشلرم! سزلر، بنم ايله برابر گلن أسكى قارداشلرم گبى رسالهِٔ نورى گورمهمشسڭز. بن اونلرى و اونلر گبى بيڭلر شاكردلرى شاهد گوسترهرك ديرم و إثبات ايدرم و إثبات ايتمشم كه: او بيوك دعوايى يوزده طقساننه قزانديران و يگرمى سنهده يگرمى بيڭ آدمه او دعوانڭ قزانجينڭ وثيقهسى و سندى و براتى اولان ايمانِ تحقيقىيى ألنه ويرن و قرآنِ حكيمڭ معجزهِٔ معنويهسندن نشئت ايدوب چيقان و بو زمانڭ برنجى بر دعوا وكيلى بولونان رسالهِٔ النوردر. بو اون سكز سنهدر بنم دشمنلرم و زنديقلر و مادّيونلر، عليهمده غايت غدّارانه دسيسهلرله حكومتڭ بعض أركانلرينى إغفال ايدهرك بزى إمحا ايچون بو دفعه گبى أسكيده دخى حپسلره، زندانلره صوقدقلرى حالده، رسالهِٔ النورڭ چليك قلعهسنده يوز اوتوز پارچه جهازاتندن آنجق ايكى اوچ پارچهسنه ايليشهبيلمشلر. ديمك آووقات طوتمق ايستهين اونى ألده ايتسه يتر. هم قورقمايڭز، رسالهِٔ النور ياساق اولماز؛ حكومتِ جمهوريهنڭ مبعوثلرى و أركانلرينڭ أللرنده مهمّ رسالهلرى ايكى اوچى مستثنا اولارق سربست گزييورلردى. إن شاء اللّٰه، بر زمان حپسخانهلرى تام بر إصلاحخانه ياپمق ايچون بختيار مديرلر و مأمورلر، او نورلرى، محبوسلره، أكمك و علاج گبى توزيع ايدهجكلر.
٭ ٭ ٭
— 375 —
بشنجى مسئله
گنجلك رهبرنده ايضاح ايديلديگى گبى؛ گنجلك هيچ شبهه يوق كه گيدهجك. ياز گوزه و قيشه ير ويرمهسى و گوندوز آقشامه و گيجهيه دگيشمسى قطعيتنده، گنجلك دخى إختيارلغه و ئولومه دگيشهجك. أگر او فانى و گچيجى گنجلگنى عفّتله خيراته (إستقامت دائرهسنده) صرف ايتسه، اونڭله أبدى، باقى بر گنجلگى قزانهجغنى بتون سماوى فرمانلر مژده ويرييورلر.
أگر سفاهته صرف ايتسه، ناصلكه بر دقيقه حدّت يوزندن بر قتل، ميليونلر دقيقه حپس جزاسنى چكديرر. اويله ده غيرِ مشروع دائرهدهكى گنجلك كيفلرى و لذّتلرى، آخرت مسئوليتندن و قبر عذابندن و زوالندن گلن تأسّفلردن و گناهلردن و دنيوى مجازاتلرندن باشقه، عين لذّت ايچنده او لذّتدن زياده ألملر اولديغنى عقلى باشنده هر گنج تجربه ايله تصديق ايدر.
مثلا، حرام سومكده بر قيصقانجلق ألمى و فراق ألمى و مقابله گورمهمك ألمى گبى چوق عارضهلر ايله او جزئى لذّت، زهرلى بر بال حكمنه گچر. و او گنجلگڭ سوءِ إستعمالى ايله گلن خستهلقله خستهخانهلره و طاشقينلقلريله حپسخانهلره و قلب و روحڭ غداسزلق و وظيفهسزلگندن نشئت ايدن صيقنتيلرله ميخانهلره، سفاهتخانهلره ويا مزارستانه دوشهجكلرينى بيلمك ايسترسهڭ، گيت خستهخانهلردن و حپسخانهلردن و ميخانهلردن و قبرستاندن صور. ألبته أكثريتله، گنجلرڭ گنجلگنڭ سوءِ إستعمالندن و طاشقينلقلرندن و غيرِ مشروع كيفلرڭ جزاسى اولارق گلن طوقاتلردن أيواهلر و آغلامهلر و أسفلر ايشيدهجكسڭ.
— 376 —
أگر إستقامت دائرهسنده گيتسه، گنجلك غايت شيرين و گوزل بر نعمتِ إلٰهيه و طاتلى و قوّتلى بر واسطهِٔ خيرات اولارق آخرتده غايت پارلاق و باقى بر گنجلك نتيجه ويرهجگنى، باشده قرآن اولارق چوق قطعى آياتيله بتون سماوى كتابلر و فرمانلر خبر ويروب مژده ايدييورلر. مادام حقيقت بودر. و مادام حلال دائرهسى كيفه كافيدر. و مادام حرام دائرهسندهكى بر ساعت لذّت، بعضًا بر سنه و اون سنه حپس جزاسنى چكديرر. ألبته گنجلك نعمتنه بر شكر اولارق، او طاتلى نعمتى عفّتده، إستقامتده صرف ايتمك لازم و ألزمدر.
٭ ٭ ٭
— 377 —
آلتنجى مسئله
(رسالهِٔ نورڭ چوق يرلرنده ايضاحى و قطعى حدسز حجّتلرى بولونان ايمانِ بِاللّٰه ركننڭ بيڭلر كلّى برهانلرندن بر تك برهانه قيصهجه بر إشارتدر.)
قسطمونيده ليسه طلبهلرندن بر قسمى يانمه گلديلر. "بزه خالقمزى طانيتدير، معلّملريمز اللّٰهدن بحث ايتمييورلر." ديديلر. بن ديدم: سزڭ اوقوديغڭز فنلردن هر فن، كندى لسانِ مخصوصيله متماديًا اللّٰهدن بحث ايدوب خالقى طانيتديرييورلر. معلّملرى دگل، اونلرى ديڭلهيڭز.
مثلا: ناصلكه مكمّل بر أجزاخانه كه، هر قاوانوزنده خارقه و حسّاس ميزانلرله آلينمش حياتدار معجونلر و ترياقلر وار. شبههسز غايت مهارتلى و كيمياگر و حكيم بر أجزاجىيى گوسترر. اويله ده، كُرهِٔ أرض أجزاخانهسنده بولونان درت يوز بيڭ چشيد نباتات و حيوانات قاوانوزلرندهكى ذىحيات معجونلر و ترياقلر جهتيله، بو چارشودهكى أجزاخانهدن نه درجه زياده مكمّل و بيوك اولماسى نسبتنده، اوقوديغڭز فنِّ طب مقياسيله كُرهِٔ أرض أجزاخانهِٔ كبراسنڭ أجزاجيسى اولان حكيمِ ذو الجلالى حتّى كور گوزلره ده گوسترر، طانيتديرر.
هم مثلا: ناصل بر خارقه فابريقه كه، بيڭلر چشيد چشيد قوماشلرى بسيط بر مادّهدن طوقويور. شكسز، بر فابريقهتورى و مهارتلى بر ماكينستى طانيتديرر. اويله ده، كُرهِٔ أرض دينيلن يوز بيڭلر باشلى، هر باشنده يوز بيڭلر مكمّل فابريقه بولونان
— 378 —
بو سيّار ماكينهِٔ ربّانيه، نه درجه بو إنسان فابريقهسندن بيوكسه، مكمّلسه، او درجهده اوقوديغڭز فنِّ ماكينه مقياسيله كُرهِٔ أرضڭ اوستهسنى و صاحبنى بيلديرر و طانيتديرر.
هم مثلا، ناصلكه غايت مكمّل بيڭ بر چشيد أرزاق أطرافندن جلب ايدوب ايچنده منتظمًا إستيف و إحضار ايديلمش دهپو و إعاشه آنبارى و دكّان، شكسز بر فوق العاده إعاشه و أرزاق مالكنى و صاحبنى و مأمورينى بيلديرر. اويله ده، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده منتظمًا سياحت ايدن و يوز بيڭلر و آيرى آيرى أرزاق ايستهين طائفهلرى ايچنه آلان و سياحتيله موسملره اوغرايوب، بهارى بر بيوك واغون گبى، بيڭلر آيرى آيرى طعاملرله طولديرهرق، قيشده أرزاقى توكهنن بيچاره ذىحياتلره گتيرن و كُرهِٔ أرض دينيلن بو رحمانى إعاشه آنبارى و بو سفينهِٔ سبحانيه و بيڭ بر چشيد جهازاتى و ماللرى و قونسروه پاكتلرى طاشييان بو دهپو و دكّانِ ربّانى، نه درجه او فابريقهدن بيوك و مكمّل ايسه؛ اوقوديغڭز ويا اوقويهجغڭز فنِّ إعاشه مقياسيله، او قطعيتده و او درجهده كُرهِٔ أرض دهپوسنڭ صاحبنى، متصرّفنى، مدبّرينى، بيلديرر، طانيتديرر، سَوْديرر.
هم ناصلكه: درت يوز بيڭ ملّت ايچنده بولونان و هر ملّتڭ ايستديگى أرزاقى آيرى و إستعمال ايتديگى سلاحى آيرى و گيديگى ألبسهسى آيرى و تعليماتى آيرى و ترخيصاتى آيرى اولان بر اوردونڭ معجزهكار بر قوماندانى، تك باشيله بتون او آيرى آيرى ملّتلرڭ آيرى آيرى أرزاقلرينى و چشيد چشيد أسلحهلرينى و ألبسهلرينى و جهازاتلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق ويرديگى او عجيب اوردو و اوردوگاه، شبههسز بداهتله او خارقه قوماندانى گوسترر، تقديركارانه سَوْديرر. عينًا اويله ده، زمين يوزينڭ اوردوگاهنده و هر بهارده يڭيدن سلاح آلتنه آلينمش بر يڭى اوردوىِ سبحانيده، نباتات و حيوانات ملّتلرندن درت
— 379 —
يوز بيڭ نوعڭ چشيد چشيد ألبسه، أرزاق، أسلحه، تعليم، ترخيصلرى غايت مكمّل و منتظم و هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق بر تك قوماندانِ أعظم طرفندن ويريلن كُرهِٔ أرضڭ بهار اوردوگاهى، نه درجه مذكور إنسان اوردو و اوردوگاهندن بيوك و مكمّل ايسه، سزڭ اوقويهجغڭز فنِّ عسكرى مقياسيله، دقّتلى و عقلى باشنده اولانلره او درجه كُرهِٔ أرضڭ حاكمنى و ربّنى و مدبّرينى و قوماندانِ أقدسنى حيرتلر و تقديسلرله بيلديرر و تحميد و تسبيحله سَوْديرر.
هم ناصلكه: بر خارقه شهرده ميليونلر ألكتريق لامبالرى حركت ايدهرك هر يرى گزرلر، يانمق مادّهلرى توكنمييور بر طرزدهكى ألكتريق لامبالرى و فابريقهسى، شكسز، بداهتله ألكتريقى إداره ايدن و سيّار لامبالرى ياپان و فابريقهيى قوران و إشتعال مادّهلرينى گتيرن بر معجزهكار اوستهيى و فوق العاده قدرتلى بر ألكتريقجىيى حيرتلر و تبريكلرله طانيتديرر، ياشاسينلر ايله سَوْديرر. عينًا اويله ده، بو عالم شهرنده دنيا سراينڭ طامندهكى ييلديز لامبالرى، بر قسمى (قوزموغرافيانڭ ديديگنه باقيلسه) كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايتدكلرى حالده، إنتظامنى بوزمييور، بربرينه چارپمييور، سونمييور، يانمق مادّهلرى توكنمييور. اوقوديغڭز قوزموغرافيانڭ ديديگنه گوره، كُرهِٔ أرضدن بر ميليون دفعهدن زياده بيوك و بر ميليون سنهدن زياده ياشايان و بر مسافرخانهِٔ رحمانيهده بر لامبا و صوبا اولان گونشمزڭ يانماسنڭ دوامى ايچون، هر گون كُرهِٔ أرضڭ دڭزلرى قدر غازياغى و طاغلرى قدر كومور ويا بيڭ أرض قدر اودون ييغينلرى لازمدر كه سونمهسين. و اونى و اونڭ گبى علوى ييلديزلرى غازياغسز، اودونسز، كومورسز يانديران و سوندورمهين و برابر و چابوق گزديرن و بربرينه چارپديرميان بر نهايتسز قدرتى و سلطنتى، ايشيق پارمقلريله گوسترن بو كائنات شهرِ محتشمندهكى دنيا سراينڭ ألكتريق لامبالرى و إدارهلرى
— 380 —
نه درجه او مثالدن داها بيوك، داها مكمّلدر، او درجهده سزڭ اوقوديغڭز ويا اوقويهجغڭز فنِّ ألكتريق مقياسيله بو مشهرِ أعظمِ كائناتڭ سلطاننى، منوّرينى، مدبّرينى، صانعنى، او نورانى ييلديزلرى شاهد گوسترهرك طانيتديرر. تسبيحاتله، تقديساتله سَوْديرر، پرستش ايتديرر.
هم مثلا، ناصلكه بر كتاب بولونسه كه: بر سطرنده بر كتاب اينجه يازيلمش و هر بر كلمهسنده اينجه قلمله بر سورهِٔ قرآنيه يازيلمش، غايت معنيدار و بتون مسئلهلرى بربرينى تأييد ايدر و كاتبنى و مؤلّفنى فوق العاده مهارتلى و إقتدارلى گوسترن بر عجيب مجموعه؛ شكسز، گوندوز گبى، كاتب و مصنّفنى كمالاتيله، هنرلريله بيلديرر، طانيتديرر. ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه جملهلريله تقدير ايتديرر. عينًا اويله ده، بو كائنات كتابِ كبيرى كه، بر تك صحيفهسى اولان زمين يوزنده و بر تك فورماسى اولان بهارده، اوچ يوز بيڭ آيرى آيرى كتابلر حكمندهكى اوچ يوز بيڭ نباتى و حيوانى طائفهلرى برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز خطاسز، قاريشديرميهرق، شاشيرميهرق؛ مكمّل، منتظم و بعضًا آغاج گبى بر كلمهده بر قصيدهيى؛ و چكردك گبى بر نقطهده بر كتابڭ تمام بر فهرستهسنى يازان بر قلم ايشلديگنى گوزيمزله گورديگمز بو نهايتسز معنيدار و هر كلمهسنده چوق حكمتلر بولونان شو مجموعهِٔ كائنات و بو مجسّم قرآنِ أكبرِ عالم، مذكور مثالدهكى كتابدن نه درجه بيوك و مكمّل و معنيدار ايسه، او درجهده سزڭ اوقوديغڭز فنِّ حكمت الأشيا و مكتبده بِالفعل مباشرت ايتديگڭز فنِّ قرائت و فنِّ كتابت، گنيش مقياسلريله و دوربين گوزلريله بو كتابِ كائناتڭ نقّاشنى، كاتبنى حدسز كمالاتيله طانيتديرر. اَللّٰهُ اَكْبَرُ جملهسيله بيلديرر، سُبْحَانَ اللّٰهِ تقديسيله تعريف ايدر، اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ثنالريله سَوْديرر.
— 381 —
ايشته بو فنلره قياسًا، يوزر فنوندن هر بر فن، گنيش مقياسيله و خصوصى آيينهسيله و دوربينلى گوزيله و عبرتلى نظريله بو كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنى أسماسيله بيلديرر؛ صفاتنى، كمالاتنى طانيتديرر.
ايشته بو محتشم و پارلاق بر برهانِ وحدانيت اولان مذكور حجّتى درس ويرمك ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيان چوق تكرار ايله أڭ زياده
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
و
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ
آيتلريله خالقمزى بزه طانيتديرييور، دييه او مكتبلى گنجلره ديدم. اونلر دخى تماميله قبول ايدوب تصديق ايدهرك: "حدسز شكر اولسون ربّمزه كه، تام قدسى و عينِ حقيقت بر درس آلدق. اللّٰه سندن راضى اولسون." ديديلر. بن ده ديدم:
إنسان بيڭلر چشيد ألملر ايله متألّم و بيڭلر نوع لذّتلر ايله متلذّذ اولاجق بر ذىحيات ماكينه و غايت درجه عجزيله برابر حدسز مادّى، معنوى دشمنلرى و نهايتسز فقريله برابر حدسز ظاهرى و باطنى إحتياجلرى بولونان و متماديًا زوال و فراق طوقاتلرينى يهين بر بيچاره مخلوق ايكن، بردن ايمان و عبوديتله بويله بر پادشاهِ ذو الجلاله إنتساب ايدوب بتون دشمنلرينه قارشى بر نقطهِٔ إستناد و بتون حاجاتنه مدار بر نقطهِٔ إستمداد بولارق، هركس منسوب اولديغى أفنديسنڭ شرفيله، مقاميله إفتخار ايتديگى گبى، او ده بويله نهايتسز قدير و رحيم بر پادشاهه ايمان ايله إنتساب ايتسه و عبوديتله خدمتنه گيرسه و أجلڭ إعدام إعلاننى كندى حقّنده ترخيص تذكرهسنه چويرسه نه قدر ممنون و منّتدار و نه قدر متشكّرانه إفتخار ايدهبيلير، قياس ايديڭز.
او مكتبلى گنجلره ديديگم گبى مصيبتزده محبوسلره ده تكرار ايله ديرم: اونى طانييان و إطاعت ايدن زندانده دخى اولسه بختياردر. اونى اونوتان سرايلرده
— 382 —
ده اولسه زنداندهدر، بدبختدر. حتّى بر بختيار مظلوم إعدام اولونوركن بدبخت ظالملره ديمش: "بن إعدام اولمييورم. بلكه ترخيص ايله سعادته گيدييورم. فقط بن ده سزى إعدامِ أبدى ايله محكوم گورديگمدن سزدن تام إنتقاممى آلييورم." لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دييهرك سُرور ايله تسليمِ روح ايدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 383 —
يدنجى مسئله
(دڭزلى حپسنده بر جمعه گوننڭ ميوهسيدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭
بر زمان قسطمونيده "خالقمزى بزه طانيتدير" ديين ليسه طلبهلرينه سابق آلتنجى مسئلهده مكتب فنوننڭ ديللريله ويرديگم درسى، دڭزلى حپسخانهسنده بنمله تماس ايدهبيلن محبوسلر اوقوديلر. تام بر قناعتِ ايمانيه آلدقلرندن آخرته بر إشتياق حسّ ايدوب، "بزه آخرتمزى ده تام بيلدير. تا كه نفسمز و زمانڭ شيطانلرى بزى يولدن چيقارماسين، داها بويله حپسلره صوقماسين." ديديلر. و دڭزلى حپسندهكى رسالهِٔ النور شاكردلرينڭ و سابقًا آلتنجى مسئلهيى اوقويانلرڭ آرزولرى ايله آخرت ركننڭ دخى بر خلاصهسنڭ بيانى لازم گلدى. بن ده رسالهِٔ النوردن بر قيصهجق خلاصه ايله ديرم:
ناصلكه آلتنجى مسئلهده بز خالقمزى أرضدن، سماواتدن صوردق؛ اونلر فنلرڭ ديللرى ايله گونش گبى خالقمزى بزه طانيتديرديلر. عينًا بز ده، آخرتمزى باشده او بيلديگمز ربّمزدن، صوڭره پيغمبريمزدن، صوڭره قرآنمزدن، صوڭره سائر
— 384 —
پيغمبرلر و مقدّس كتابلردن، صوڭره ملائكهلردن، صوڭره كائناتدن صوراجغز. ايشته برنجى مرتبهده آخرتى اللّٰهدن صورييورز. او ده بتون گوندرديگى ألچيلريله و فرمانلريله و بتون إسملريله و صفتلريله "أوت آخرت واردر و سزى اورايه سَوق ايدييورم." فرمان ايدييور. اوننجى سوز، اون ايكى پارلاق و قطعى حقيقتلر ايله بر قسم إسملرڭ آخرته دائر جوابلرينى إثبات و ايضاح أيلهمش. بوراده، او ايضاحه إكتفاءً غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوت مادام هيچ بر سلطنت يوقدر كه، او سلطنته إطاعت ايدنلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. ألبته ربوبيتِ مطلقه مرتبهسنده بر سلطنتِ سرمديهنڭ، او سلطنته ايمان ايله إنتساب و طاعت ايله فرمانلرينه تسليم اولانلره مكافاتى و او عزّتلى سلطنتى كفر و عصيانله إنكار ايدنلره ده مجازاتى؛ او رحمت و جماله، او عزّت و جلاله لايق بر طرزده اولاجق دييه "ربّ العالمين" و "السلطان الديّان" إسملرى جواب ويرييورلر.
هم مادام گونش گبى، گوندوز گبى، زمين يوزنده بر عمومى رحمت و إحاطهلى بر شفقت و كرم گوزيمزله گورويورز. مثلا او رحمت، هر بهارده عموم آغاجلرى و ميوهلى نباتلرى جنّت حوريلرى گبى گيديروب، سوسلنديروب، أللرينه هر چشيد ميوهلرى ويروب بزلره اوزاتوب "هايدى آليڭز، يهيڭز" ديديگى گبى؛ بر زهرلى سينگڭ أليله بزلره شفالى، طاتلى بالى يديرديگى و ألسز بر بوجگڭ أليله أڭ يوموشاق ايپگى بزلره گيديرديگى گبى، بر آووج قدر كوچوجك چكردكلرده، تخمجقلرده بيڭلر بطمان طعاملرى بزم ايچون صاقلايان و إحتياط ذخيرهسى اولارق او كوچوجك دهپولرده يرلشديرن بر رحمت، بر شفقت، ألبته هيچ شبهه اولاماز كه؛ بو درجه نازنينانه بسلهديگى بو سَويملى و منّتدارلرى و پرستشكارلرى اولان مؤمن إنسانلرى إعدام ايتمز. بلكه اونلرى داها پارلاق رحمتلره مظهر ايتمك
— 385 —
ايچون، حياتِ دنيويه وظيفهسندن ترخيص ايدر دييه "رحيم" و "كريم" إسملرى سؤالمزه جواب ويرييورلر؛ اَلْجَنَّةُ حَقٌّ دييورلر.
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز كه: عموم مخلوقلرده و زمين يوزنده اويله بر حكمت ألى ايشلهيور و اويله بر عدالت ئولچولريله ايشلر دونويور كه، عقلِ بشر اونڭ فوقنده دوشونهمييور. مثلا: إنسانڭ بيڭ جهازاتنه طاقيلان حكمتلرندن يالڭز بر كوچك چكردك قدر قوّهِٔ حافظهسنده بتون تاريخچهِٔ حياتنى و اوڭا تماس ايدن حدسز حادثاتى او قوّهجكده يازوب، اونى بر كتبخانه حكمنه گتيروب و إنسانڭ حشرده محاكمهسى ايچون نشر اولاجق اولان دفترِ أعمالنڭ بر كوچك سندى اولارق هر وقت خاطرلتمق سرّيله هر إنسانڭ ألنه ويرهرك دماغنڭ جيبنه قويان بر أزلى حكمت و بتون مصنوعاتده غايت حسّاس ميزانلر ايله أعضالرينى يرلشديرن، ميقروبدن گرگدانه، سينكدن سيمورغه قوشنه، بر چيچكلى نباتدن ميليارلر، تيريليونلرله چيچكلر آچان بهار چيچگنه قدر، إسرافسز ئولچولرله بر تناسب، بر موازنه، بر إنتظام و بر جمال ايچنده مصنوعاتى بر حسنِ صنعت ياپان و هر ذىحياتڭ حقوقِ حياتنى كمالِ ميزانله ويرن؛ اييلكلره گوزل نتيجهلر و فنالقلره فنا نتيجهلر ويرديرن و آدم زمانندن بَرى طاغى و ظالم قَوملره وورديغى طوقاتلرله كندينى پك قوّتلى إحساس ايتديرن بر عدالتِ سرمديه، ألبته و هيچ شبهه گتيرمز كه: گونش گوندوزسز اولماديغى گبى؛ او حكمتِ أزليه، او عدالتِ سرمديه آخرتسز اولمازلر و ئولومده أڭ ظالملرڭ و أڭ مظلوملرڭ بر طرزده گيتمهلرندهكى عاقبتسز بر دهشتلى حقسزلغه، عدالتسزلگه و حكمتسزلگه هيچ بر وجهله مساعده ايتمزلر دييه "حكيم" و "حَكم" و "عدل" و "عادل" إسملرى بزم سؤالمزه قطعى جواب ويرييورلر.
هم مادام بتون ذىحيات مخلوقلرڭ أللرى يتيشمديگى و إقتدارلرى دائرهسنده اولميان بتون حاجاتلرينى، بتون فطرى مطلبلرينى بر نوع دعا بولونان
— 386 —
إستعدادِ فطرى و إحتياجِ ضرورى ديللريله ايستدكلرى وقتده، غايت رحيم و ايشيديجى و شفقتلى بر دستِ غيبى طرفندن ويريلديگندن و إختيارى اولان دعواتِ إنسانيهنڭ، خصوصًا خواصلرڭ و نبيلرڭ دعالرينڭ اون عدددن آلتى يديسى خلافِ عادت مقبول اولماسندن قطعى آڭلاشيلييور كه: هر دردلينڭ آهنى، هر محتاجڭ دعاسنى ايشيدن و ديڭلهين بر سميعِ مجيب پرده آرقهسنده وار، باقار كه؛ أڭ كوچك بر ذىحياتڭ أڭ كوچك بر إحتياجنى گورور و أڭ گيزلى بر آهنى ايشيتير، شفقت ايدر، فعلًا جواب ويرر، ممنون ايدر.
ألبته و هر حالده هيچ بر شبهه إحتمالى قالماز كه: مخلوقلرڭ أڭ أهمّيتليسى اولان نوعِ إنسانڭ أڭ أهمّيتلى و عمومى و عموم كائناتى و عموم أسماء و صفاتِ إلٰهيهيى علاقهدار ايدن بقاءِ اُخرويهيه عائد دعالرينى ايچنه آلان و نوعِ إنسانڭ گونشلرى و ييلديزلرى و قوماندانلرى اولان بتون پيغمبرلرى آرقهسنه آلوب اونلره دعاسنه "آمين، آمين" ديديرتن و امّتندن هر گون هر فردِ متديّن هيچ اولمازسه قاچ دفعه اوڭا صلوات گتيرمكله اونڭ دعاسنه " آمين، آمين" ديين و بلكه بتون مخلوقات او دعاسنه إشتراك ايدهرك "أوت يا ربّنا! ايستديگنى وير، بز ده اونڭ ايستديگنى ايستهيورز." دييورلر. بتون بو ردّ ايديلمز شرائط آلتنده بقاءِ اُخروى و سعادتِ أبديه ايچون محمّد عليه الصلاة والسلامڭ (حشرڭ حدسز أسبابِ موجبهسندن) يالڭز تك دعاسى جنّتڭ وجودينه و بهارڭ ايجادى قدر قدرتنه قولاى اولان آخرتڭ ايجادينه كافى بر سببدر دييه "مجيب" و "سميع" و "رحيم" إسملرى بزم سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام گوندوز بداهتله گونشى گوسترديگى گبى؛ زمين يوزنده، موسملرڭ تبدّلنده كلّى ئولمك و ديريلمكده، پرده آرقهسنده بر متصرّف غايت إنتظامله قوجه كُرهِٔ أرضى بر باغچه، بلكه بر آغاج قولايلغنده و إنتظامنده و عظمتلى بهارى بر
— 387 —
چيچك سهولتنده و ميزانلى زينتنده و زمين صحيفهسنده اوچ يوز بيڭ حشر و نشرڭ نمونه و مثاللرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كتاب حكمندهكى نباتات و حيوانات طائفهلرينى (اونده) يازار، برابر و بربرى ايچنده شاشيرميهرق، قاريشيق ايكن قاريشديرميهرق، بربرينه بڭزهمكله برابر إلتباسسز، سهوسز، خطاسز، مكمّل، منتظم، معنيدار يازان بر قلمِ قدرت، بو عظمتى ايچنده حدسز بر رحمت، نهايتسز بر حكمت ايله ايشلديگى گبى؛ قوجه كائناتى بر خانهسى مِثللو إنسانه مسخّر و مزيَّن و تفريش ايتمك و او إنسانى خليفهِٔ زمين ايدهرك و طاغ و گوك و ير تحمّلندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوڭا ويرمهسى و سائر ذىحياتلره بر درجه ضابطلك مرتبهسيله مكرّم ايتمهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و صحبتنه مشرّف أيلهمسى ايله فوق العاده بر مقام ويرديگى و بتون سماوى فرمانلرده اوڭا سعادتِ أبديهيى و بقاءِ اُخرويهيى قطعى وعد و عهد ايتديگى حالده، ألبته و هيچ بر شبهه اولماز كه: بهار قدر قدرتنه قولاى گلن دارِ سعادتى او مكرّم و مشرّف إنسانلر ايچون آچاجق و ياپاجق و حشر و قيامتى گتيرهجك دييه "محيى" و "مميت" و "حىّ" و "قيّوم" و "قدير" و "عليم" إسملرى، خالقمزدن صورمامزه جواب ويرييورلر.
أوت هر بهارده بتون آغاجلرى و اوتلرڭ كوكلرينى عينًا إحيا و نباتى و حيوانى اوچ يوز بيڭ نوع حشرڭ و نشرڭ نمونهلرينى ايجاد ايدن بر قدرت، محمّد و موسى عليهما الصلاة والسلاملرڭ هر برينڭ امّتنڭ گچيرديگى بيڭ سنهلك زمان، قارشى قارشىيه خيالًا گتيريلوب باقيلسه، حشرڭ و نشرڭ بيڭ مثالنى و بيڭ دليلنى ايكى بيڭ بهارده
(٭): سابق هر بر بهار؛ قيامتى قوپمش، ئولمش و قارشيسندهكى بهار، اونڭ حشرى حكمندهدر.
گوسترديگى گورولهجك. و بويله بر قدرتدن حشرِ جسمانىيى اوزاق گورمك، بيڭ درجه كورلك و عقلسزلقدر.
— 388 —
هم مادام نوعِ بشرڭ أڭ مشهورلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر إتّفاق ايله سعادتِ أبديهيى و بقاىِ اُخروىيى جنابِ حقّڭ بيڭلر وعد و عهدلرينه إستنادًا إعلان ايدوب، معجزهلريله طوغرى اولدقلرينى إثبات ايتدكلرى گبى؛ حدسز أهلِ ولايت، كشف ايله و ذوق ايله عين حقيقته إمضا باصييورلر. ألبته او حقيقت گونش گبى ظاهر اولور، شبهه ايدن ديوانه اولور. أوت بر فنده و بر صنعتده متخصّص بر ايكى ذاتڭ او فن و او صنعته عائد حكملرى و فكرلرى، اونده إختصاصى اولميان بيڭ آدمڭ، (حتّى باشقه فنلرده عالم و أهلِ إختصاص ده اولسهلر) مخالف فكرلرينى حكمدن إسقاط ايتدكلرى گبى؛ بر مسئلهده، مثلا رمضان هلالنى يومِ شكده إثبات ايتمك و "سوت قونسروهلرينه بڭزهين جويزِ هندى باغچهسى روىِ زمينده وار" دييه دعوا ايتمكده ايكى إثبات ايديجى، بيڭ إنكار ايديجى و نفى ايديجيلره غلبه ايدوب دعوايى قزانييورلر. چونكه إثبات ايدن يالڭز بر جويزِ هندىيى وياخود يرينى گوسترسه قولايجه دعوايى قزانير. اونى نفى و إنكار ايدن، بتون روىِ زمينى آرامق، طرامقله هيچ بر يرده بولونماديغنى گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلديگى گبى؛ جنّتى و دارِ سعادتى إخبار و إثبات ايدن يالڭز بر ايزينى، سينهماده گبى كشفًا بر گولگهسنى، بر ترشّحنى گوسترمكله دعوايى قزانديغى حالده؛ اونى نفى و إنكار ايدن، بتون كائناتى و أزلدن أبده قدر زمانلرى گورمك و گوسترمكله آنجق إنكارينى و نفينى إثبات ايله دعوايى قزانهبيلير. و بو أهمّيتلى سردندر كه؛ خصوصى بر يره باقميان و ايمانى حقيقتلر گبى عموم كائناته باقان نفيلر، إنكارلر (ذاتنده محال اولمامق شرطيله) إثبات ايديلمز دييه أهلِ تحقيق إتّفاق ايدوب بر دستورِ أساسى قبول ايتمشلر.
ايشته بو قطعى حقيقته بناءً بيڭلر فيلسوفلرڭ مخالف فكرلرى، بويله ايمانى مسئلهلرده بر تك مخبرِ صادقه قارشى هيچ بر شبهه حتّى وسوسه ويرمهمك لازم
— 389 —
ايكن، يوز يگرمى بيڭ إثبات ايديجى أهلِ إختصاص و مخبرِ صادقڭ و حدسز و نهايتسز مثبت و متخصّص أهلِ حقيقت و أصحابِ تحقيقڭ إتّفاق ايتدكلرى أركانِ ايمانيهده؛ عقلى گوزينه اينمش، قلبسز، معنوياتدن اوزاقلاشمش، كورلشمش بر قاچ فيلسوفڭ إنكارلريله شبههيه دوشمهنڭ نه قدر أحمقلق و ديوانهلك اولديغنى قياس ايديڭز.
هم مادام گوزيمزله، گوندوز گبى؛ هم نفسمزده، هم أطرافمزده بر رحمتِ عامّه و بر حكمتِ شامله و بر عنايتِ دائمه مشاهده ايدييورز و دهشتلى بر سلطنتِ ربوبيت و دقّتلى بر عدالتِ عاليه و عزّتلى إجراآتِ جلاليهنڭ آثارينى و جلوهلرينى گورويورز. حتّى بر آغاجڭ ميوهلرى و چيچكلرى صاييسنجه او آغاجه حكمتلر طاقان بر حكمت و هر بر إنسانڭ جهازاتى و حسّياتى و قوّهلرى عددنجه إحسانلرى، إنعاملرى اوڭا باغلامش بر رحمت و قَومِ نوح و هود و صالح عليهم السلام و قَومِ عاد و ثمود و فرعون گبى عاصى ملّتلره طوقات ووران و أڭ كوچك بر ذىحياتڭ حقّنى محافظه ايدن عزّتلى و عنايتلى بر عدالت و
وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ
آيتى، عظمتلى بر ايجاز ايله دير:
ناصلكه ايكى قيشلهده ياتان و طوران مطيع عسكرلر، بر قوماندانڭ چاغيرماسيله سلاح باشنه و وظيفه باشنه بورو سسيله گلمهلرى گبى، عينًا اويله ده: بو ايكى قيشلهنڭ مثالنده و أمره إطاعتنده قوجه سماوات و كُرهِٔ أرض، سلطانِ أزلينڭ عسكرلرينه ايكى مطيع قيشله گبى، نه وقت حضرتِ إسرافيل عليه السلامڭ بوروسيله او قيشلهلرده ئولوم ايله ياتانلر چاغيريلسه، درحال جسد لباسلرينى گيوب طيشارى فيرلامالرينى إثبات ايدوب گوسترن هر بهارده أرض
— 390 —
قيشلهسى ايچندهكيلر، مَلكِ رعدڭ بوروسيله عين وضعيتى گوسترمهسيله نهايتسز عظمتى آڭلاشيلان بر سلطنتِ ربوبيت؛ ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ شبهه گتيرمز كه، (اوننجى سوزده إثباتنه بناءً) او رحمت و حكمت و عنايت و عدالت و سلطنتِ سرمديهنڭ غايت قطعى ايستدكلرى دارِ آخرت و دائرهِٔ حشر و نشرڭ آچيلمامسيله؛ او نهايتسز جمالِ رحمت نهايتسز بر چركين مرحمتسزلگه إنقلاب ايتمهسى و او حدسز كمالِ حكمت، حدسز قصورلى عبثيته و فائدهسز إسرافاته دونمسى و او غايت شيرين عنايت، غايت آجى إهانتلره دگيشمسى و او غايت ميزانلى و حقّانيتلى عدالت، غايت شدّتلى ظلملره قلب اولماسى و او غايت درجهده حشمتلى و قوّتلى سلطنتِ سرمديه سقوط ايتمهسى و حشرڭ گلمهمسيله بتون حشمتى غائب اولماسى و كمالاتِ ربوبيتى عجز و قصور ايله لكهدار اولماسى، هيچ بر جهتِ إمكانى يوق؛ هيچ بر عقل إحتمال ويرمز، يوز محال ايچنده بردن بولونور، دائرهِٔ إمكان خارجنده باطل و ممتنعدر. چونكه نازنين و نازدار بسلهديگى و عقل و قلب گبى جهازاتله سعادتِ أبديهيه و آخرتده بقاءِ دائمىيه إشتياق حسّنى ويرديگى حالده اونى أبدى إعدام ايتمك، نه قدر غدرلى بر مرحمتسزلك و اونڭ يالڭز دماغنه يوزر حكمتلر و فائدهلر طاقديغى حالده اونى ديريلمهمك اوزره بتون جهازاتنى و بيڭلر فائدهلرى بولونان إستعداداتنى عاقبتسز بر ئولومله فائدهسز، نتيجهسز، حكمتسز بتون بتون إسراف ايتمك نه درجه خلافِ حكمت و بيڭلر وعد و عهدلرينى يرينه گتيرمهمك ايله (حاشا) عجزينى و جهلنى گوسترمك، نه قدر او حشمتِ سلطنته و او كمالِ ربوبيته ضددر، هر ذىشعور آڭلار. بونلره قياسًا، عنايت و عدالتى تطبيق أيله.
ايشته خالقمزدن صورديغمز آخرته دائر سؤالمزه "رحمٰن" و "حكيم" و "عدل" و "كريم" و "حاكم" إسملرى مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر، شكسز شبههسز، گونش گبى آخرتى إثبات ايدييورلر.
— 391 —
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز: اويله إحاطهلى و عظمتلى بر حفيظيت حكم ايدر كه، ذىحيات هر شيئڭ و هر حادثهنڭ چوق صورتلرينى و گورديگى فطرى وظيفهسنڭ دفترينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى لسانِ حال ايله تسبيحاتنه دائر صحيفهِٔ أعمالنى مثالى لوحهلرده و چكردكلرنده و تخمجقلرنده و لوحِ محفوظڭ نمونهجكلرى اولان قواىِ حافظهلرنده و بِالخاصّه إنسانڭ دماغندهكى پك بيوك و پك كوچك كتبخانهسى اولان قوّهِٔ حافظهسنده و سائر مادّى و معنوى إنعكاس آيينهلرنده قيد ايدر، يازديرر؛ ضبط ايدهرك محافظه آلتنه آلير. صوڭره موسمى گلدكجه بتون او معنوى يازيلرى مادّى بر طرزده ده گوزيمزه گوستروب ميليونلرله مثاللر و دليللر و نمونهلر قوّتيله
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
آيتندهكى أڭ عجيب بر حقيقتِ حشريهيى، قدرتڭ بر چيچگى اولان هر بهار، كندى چيچكِ أكبرنده ميليارلر ديل ايله كائناته إعلان ايدر. و باشده إنسان اولارق أشيا، فنايه دوشمك و عدمه سقوط ايتمك و هيچلكده محو اولمق و باشده نوعِ بشر اولارق ذىحياتلر إعدام ايديلمك ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه بقايه ترقّى ايله و دوامه تصفّى ايله و سرمدى وظيفهيه إستعداديله گيرمك ايچون خلق اولوندقلرينى غايت قوّتلى إثبات ايدر.
أوت هر بهارده مشاهده ايدييورز كه: گوز موسمى قيامتنده وفات ايدن حدسز نباتات، بهار حشرنده هر بر آغاج، هر بر كوك، هر بر چكردك، هر بر تخم
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
آيتنى اوقويوب بر معناسنى، بر فردينى كندى ديليله، گچمش سنهلرده گورديگى وظيفهنڭ مثاللريله تفسير ايدهرك او عظمتلى حفيظيته شهادت ايدر.
هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
آيتندهكى درت معظّم حقيقتلرى هر شيده گوستروب، حفيظيتى أعظمى درجهده و حشرى بهار قولايلغنده و قطعيتنده بزلره درس ويرر.
— 392 —
أوت بو درت إسمڭ جلوهلرى، أڭ جزئيدن أڭ كلّىيه قدر جريان ايدرلر. مثلا: ناصلكه بو آغاجڭ منشئى اولان بر چكردك الْاَوَّلُ إسمنه مظهريتله او آغاجڭ غايت مكمّل پروغرامنى و ايجادينڭ نقصانسز جهازاتنى و تشكّلنڭ بتون شرائطنى جامع بر قوطوجقدر كه؛ حفيظيتڭ عظمتنى إثبات ايدر.
وَاْلٰاخِرُ إسمنه مظهر اولان ميوهسى ايسه، چكردكلريله او آغاجڭ ايشلديگى بتون فطرى وظيفهلرينڭ فهرستهسنى و عمللرينڭ ليستهسنى و حياتِ ثانيهسنڭ دستورلرينى إحتوا ايدن بر صندوقچهدر كه، أعظمى درجهده حفيظيته شهادت ايدر.
وَالظَّاهِرُ إسمنه مظهر اولان او آغاجڭ صورتِ جسمانيهسى ايسه، اويله تناسبلى و صنعتلى و سوسلى بر حلّه، بر لباس و آيرى آيرى نقشلر و زينتلر و يالديزلى نشانلر ايله تزيين ايديلمش؛ گويا يتمش رنكلى بر حورى ألبسهسيدر كه، حفيظيت ايچنده عظمتِ قدرت و كمالِ حكمت و جمالِ رحمتى گوزلره گوسترر.
وَالْبَاطِنُ إسمنه آيينه اولان او آغاجڭ ايچندهكى ماكينهسى ايسه، اويله منتظم و مكمّل و معجزاتلى بر فابريقه، بر تزگاه، بر كيمياخانه و هيچ بر دالى و ميوهيى و ياپراغى غداسز بيراقميان ميزانلى بر قزغانِ أرزاقدر كه؛ حفيظيت ايچنده كمالِ قدرت و عدالت و جمالِ رحمت و حكمتى گونش گبى إثبات ايدر.
عينًا اويله ده، كُرهِٔ أرض، سنوى موسملر جهتنده بر آغاجدر. إسمِ أوّل جلوهسيله گوز موسمنده حفيظيته أمانت ايديلن بتون تخملر و چكردكلر، بهار چارشافنى گيهن زمين يوزينڭ ميليارلر دال، بوداق، ميوه ويرن و چيچك آچان آغاجنڭ تشكيلاتنه دائر إلٰهى أمرلرڭ مجموعهجقلرى و قدردن گلن دستورلرڭ
— 393 —
ليستهلرى و گچن يازڭ ايشلديگى وظيفهلرڭ كوچوجك صحيفهِٔ عمللرى و دفترِ خدماتيدر كه، بِالبداهه بر حفيظِ ذو الجلال والإكرامڭ حدسز قدرت، عدالت، حكمت، رحمت ايله ايش گورديگنى گوسترييور.
و سنوى زمين آغاجنڭ آخرى ايسه، ايكنجى گوزده او آغاجڭ گورديگى بتون وظيفهلرينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى ايتديگى بتون فطرى تسبيحاتلرينى و گلهجك بهار حشرنده نشر اولابيلن بتون صحائفِ أعماللرينى، ذرّهجك و كوچوجك قوطوجقلرڭ ايچنه قويوب، حفيظِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتنه تسليم ايدر. هُوَ اْلٰاخِرُ إسمنى حدسز ديللرله كائنات يوزنده اوقور.
و بو آغاجڭ ظاهرى ايسه، حشرڭ اوچ يوز بيڭ مثاللرينى و أمارهلرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كلّى و چشيد چشيد چيچكلر آچوب حدسز رحمانيت و رزّاقيت و رحيميت و كريميت سفرهلرينى سرهرك ذىحياتلره ضيافتلر ويرمكله هُوَ الظَّاهِرُ إسمنى ميوهلرى، چيچكلرى، طعاملرى صاييسنجه لسانلريله ذكر ايدوب مدح و ثنا ايدر، گوندوز گبى
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
حقيقتنى گوسترر.
بو حشمتلى آغاجڭ باطنى ايسه، حدسز و حسابه گلمز منتظم ماكينهلرى و ميزانلى فابريقهلرى كمالِ دقّت و إنتظامله ايشلتديرن اويله بر قزغان و تزگاهدر كه، بر درهمدن بيڭ بطمان طعاملرى پيشيرر، آجلره يتيشديرر. و اويله بر ميزان و دقّتله ايشلر كه، ذرّه قدر تصادفڭ قاريشماسنه بر ير بيراقمييور. هُوَ الْبَاطِنُ إسمنى زمينڭ ايچ يوزيله يوز بيڭ ديل ايله تسبيح ايدن بعض ملائكه گبى يوز بيڭ طرزلرده إعلان ايدوب إثبات ايدر.
— 394 —
هم أرض، سنوى حياتى حيثيتيله بر آغاج اولديغى و او درت إسم ايچنده حفيظيتى و اونڭله حشر قپوسنه بر آناختار ياپديغى گبى، عينًا اويله ده، دهرى و دنيا حياتى جهتيله ينه ميوهلرى آخرت پازارينه گوندريلن بر منتظم آغاجدر. و او درت إسمه اويله بر مظهر، بر آيينه و آخرته گيدن بر يول آچار كه، گنيشلگنى إحاطهيه و تعبيره عقلمز كافى گلمييور. يالڭز بو قدر ديرز: ناصلكه بر ساعتڭ ثانيهلرى و دقيقهلرى و ساعتلرى و گونلرى صايان هفتهلق ساعتڭ ميللرى بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. ثانيهلرڭ حركتنى گورن، سائر چرخلرڭ حركتلرينى تصديق ايتمگه مجبور اولور. عينًا اويله ده؛ سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ بر ساعتِ أكبرى اولان بو دنيانڭ ثانيهلرينى صايان گونلر و دقيقهلرينى حساب ايدن سنهلر و ساعتلرينى گوسترن عصرلر و گونلرينى بيلديرن دورلر بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. و بو گيجهنڭ صباحى و بو قيشڭ بهارى قطعيتنده فانى دنيانڭ قراڭلقلى قيشنڭ باقى بر بهارى و سرمدى بر صباحى گلهجگنى حدسز أمارهلرله خبر ويرر دييه، "حفيظ" إسمى ايله
هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
إسملرى، بز خالقمزدن صورديغمز حشر مسئلهسنه، مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر.
هم مادام گوزيمزله گورويورز و عقلمزله آڭلايورز كه؛ إنسان شو كائنات آغاجنڭ أڭ صوڭ و أڭ جمعيتلى ميوهسى و حقيقتِ محمّديه عليه الصلاة والسلام جهتيله چكردكِ أصليسى و كائنات قرآننڭ آيتِ كبراسى و إسمِ أعظمى طاشييان آيت الكرسيسى و كائنات سراينڭ أڭ مكرّم مسافرى و او سرايدهكى سائر سكنهلرده تصرّفه مأذون أڭ فعّال مأمورى و كائنات شهرينڭ زمين محلّهسنڭ باغچهسنده و تارلاسنده، واردات و صرفياتنه و زرع و أكيلمسنه نظارته مأمور و يوزر فنلر و بيڭلر صنعتلرله تجهيز ايديلمش أڭ گورولتولى و مسؤليتلى ناظرى و
— 395 —
كائنات ئولكهسنڭ أرض مملكتنده، پادشاهِ أزل و أبدڭ غايت دقّت آلتنده بر مفتّشى، بر نوع خليفهِٔ أرضى و جزئى و كلّى حركاتى قيد ايديلن بر متصرّفى و سما و أرض و جبالڭ قالديرماسندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوموزينه آلان و اوڭنه ايكى عجيب يول آچيلان، بر يولده ذىحياتڭ أڭ بدبختى و ديگرنده أڭ بختيارى، چوق گنيش بر عبوديتله مكلّف بر عبدِ كلّى و كائنات سلطاننڭ إسمِ أعظمنه مظهر و بتون أسماسنه أڭ جامع بر آيينهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و قونوشمهلرينه أڭ آڭلايشلى بر مخاطبِ خاصّى و كائناتڭ ذىحياتلرى ايچنده أڭ زياده إحتياجليسى و حدسز فقريله و عجزيله برابر حدسز مقصدلرى و آرزولرى و نهايتسز دشمنلرى و اونى إنجيتن ضررلى شيلرى بولونان بر بيچاره ذىحياتى و إستعدادجه أڭ زنگينى و لذّتِ حيات جهتنده أڭ متألّمى و لذّتلرى دهشتلى ألملرله آلوده و بقايه أڭ زياده مشتاق و محتاج و أڭ چوق لايق و مستحق و دوامى و سعادتِ أبديهيى حدسز دعالرله ايستهين و يالواران و بتون دنيا لذّتلرى اوڭا ويريلسه، اونڭ بقايه قارشى آرزوسنى تطمين ايتمهين و اوڭا إحسانلر ايدن ذاتى پرستش درجهسنده سَون و سَوْديرن و سَويلن چوق خارقه بر معجزهِٔ قدرتِ صمدانيه و بر أعجوبهِٔ خلقت و كائناتى ايچنه آلان و أبده گيتمك ايچون ياراديلديغنه بتون جهازاتِ إنسانيهسى شهادت ايدن.. بويله يگرمى كلّى حقيقتلر ايله جنابِ حقّڭ حق إسمنه باغلانان و أڭ كوچك ذىحياتڭ أڭ جزئى إحتياجنى گورن و نيازينى ايشيدن و فعلًا جواب ويرن حفيظِ ذو الجلالڭ حفيظ إسميله متماديًا عمللرى قيد ايديلن و كائناتى علاقهدار ايدهجك أفعاللرى او إسمڭ كاتبينِ كراملريله يازيلان و هر شيدن زياده او إسمڭ نظرِ دقّتنه مظهر بولونان بو إنسانلر، ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ بر شبهه گتيرمز كه؛ بو يگرمى حقيقتڭ حكميله، إنسانلر ايچون بر حشر و نشر اولاجق و حق إسميله أوّلكى خدمتلرينڭ مكافاتنى و قصوراتنڭ مجازاتنى چكهجك. و حفيظ إسميله جزئى كلّى قيد آلتنه آلينان هر عملندن
— 396 —
محاسبه و صورغويه چكيلهجك. و دارِ بقاده سعادتِ أبديه ضيافتگاهنڭ و شقاوتِ دائمه حپسخانهسنڭ قپولرى آچيلاجق. و بو عالمده چوق طائفهلره قوماندانلق ياپان و قاريشان و بعضًا قاريشديران بر ضابط، طوپراغه گيروب هر عملندن سؤال اولونمامق و اويانديريلمامق اوزره ياتوب صاقلانميهجقدر.
يوقسه سينگڭ سسنى ايشيدوب حقِّ حياتنى ويرمكله فعلًا جواب ويرديگى حالده، گوك گورولتيسى قوّتنده بقايه عائد حدسز حقوقِ إنسانيهنڭ، مذكور يگرمى حقيقتلر لسانلريله ايديلن و عرشى و فرشى چينلاتان دعالرينى ايشيتمهمك و او حدسز حقوقى ضايع ايتمك و سينك قنادينڭ إنتظامى شهادتيله سينك قنادى قدر إسراف ايتمهين بر حكمت، بتون او حقيقتلرڭ باغلاندقلرى إنسانى إستعداداتى و أبده اوزانان أمللرى و آرزولرى و او إستعداد و آرزولرى بسلهين كائناتڭ پك چوق رابطهلرينى و حقيقتلرينى بتون بتون إسراف ايتمك اويله بر حقسزلقدر و إمكان خارجنده و ظالمانه بر چركينلكدر كه؛ حق و حفيظ و حكيم و جميل و رحيم إسملرينه شهادت ايدن بتون موجودات اونى ردّ ايدر. يوز درجه محال و بيڭ وجهله ممتنعدر ديرلر. ايشته بز خالقمزدن حشره دائر صورديغمز سؤاله، "حق"، "حفيظ"، "حكيم"، "جميل"، "رحيم" إسملرى جواب ويروب ديرلر: "بز، حق و حقيقت اولديغمز گبى و هم بزه شهادت ايدن موجوداتڭ تحقّقى مِثللو، حشر حقدر و محقّقدر."
هم مادام... داها يازاجقدم، فقط گونش گبى معلوم اولماسندن قيصه كسدم. ايشته گچمش مثاللرده و ماداملردهكى مادّهلره قياسًا، جنابِ حقّڭ يوز، بلكه بيڭ أسماسنڭ كائناته باقان إسملرينڭ هر بريسى، ناصلكه موجوداتدهكى آيينه و جلوهلريله مسمّاسنى بداهتله إثبات ايدر. عينًا اويله ده؛ حشرى و دارِ آخرتى ده گوستررلر و قطعيتله إثبات ايدرلر.
— 397 —
هم ناصل خالقمزدن صورديغمز سؤالمزه، او ربّمز بتون فرمانلريله و نازل ايتديگى بتون كتابلريله و مسمّا اولديغى أكثر إسملريله بزه قدسى و قطعى جواب ويرييور. عينًا اويله ده، ملائكهلريله و اونلرڭ ديليله داها باشقه بر طرزده ديديرر:
"سزڭ زمانِ آدمدن بَرى هم روحانيلرله، هم بزمله گوروشمڭزڭ يوزر تواتر قوّتنده حادثهلرى وار و بزم و روحانيلرڭ وجودلرينه و عبوديتلرينه دلالت ايدن حدسز أماره و دليللر وار. و بز آخرت صالونلرنده و بعض دائرهلرنده گزديگمزى، بربريمزه مطابق اولارق سزڭ قوماندانلريڭز ايله گوروشديگمز زمان سويلهمشز و دائما ده سويلهيورز. ألبته بو گزديگمز باقى و مكمّل صالونلر و بو صالونلرڭ آرقهلرنده تفريش و تزيين ايديلمش اولان سرايلر و منزللر، هيچ شبههمز يوقدر كه، غايت أهمّيتلى مسافرلرى او يرلرده إسكان ايتمك اوزره بكلهيورلر. سزه قطعى بيان ايدييورز." دييه سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام خالقمز، بزه أڭ بيوك معلّم و أڭ مكمّل استاد و شاشيرماز و شاشيرتماز أڭ طوغرى رهبر اولارق محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى تعيين ايتمش. و أڭ صوڭ ألچى اولارق گوندرمش. بز دخى، علم اليقين مرتبهسندن عين اليقين و حقّ اليقين مرتبهلرينه ترقّى و تكمّل ايتمك اوزره هر شيدن أوّل بو استاديمزدن، خالقمزدن صورديغمز سؤالى صورمقلغمز لازم گلييور. چونكه او ذات، خالقمز طرفندن هر برى برر نشانهِٔ تصديق اولان بيڭ معجزاتيله، قرآنڭ بر معجزهسى اولارق قرآنڭ حق و كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتديگى گبى؛ قرآن دخى، قرق نوع إعجاز ايله، او ذاتڭ بر معجزهسى اولوب، اونڭ طوغرى و رسول اللّٰه اولديغنى إثبات ايدهرك ايكيسى برابر، برى عالمِ شهادت لسانى (بتون حياتنده بتون أنبيا و أوليانڭ تصديقلرى آلتنده) ديگرى عالمِ غيب لسانى (بتون
— 398 —
سماوى فرمانلرڭ و كائنات حقيقتلرينڭ تصديقلرى ايچنده) بيڭلر آياتيله إدّعا و إثبات ايتدكلرى حقيقتِ حشريه، ألبته گونش و گوندوز گبى بر قطعيتدهدر.
أوت حشر گبى، أڭ عجيب و أڭ دهشتلى و طورِ عقلڭ خارجنده بر مسئله، آنجق و آنجق بويله خارقه ايكى استادڭ درسلريله حلّ ايديلير، آڭلاشيلير.
أسكى زمان پيغمبرلرى امّتلرينه قرآن گبى ايضاحات ويرمدكلرينڭ سببى، او دورلر بشرڭ بدويت و طفوليت دورى اولماسيدر. إبتدائى درسلرده ايضاح آز اولور.
الحاصل: مادام جنابِ حقّڭ أكثر إسملرى آخرتى إقتضا ايدوب ايسترلر. ألبته او إسملره دلالت ايدن بتون حجّتلر، بر جهتده آخرتڭ تحقّقنه دخى دلالت ايدرلر. و مادام ملائكهلر آخرتڭ و عالمِ بقانڭ دائرهلرينى گوردكلرينى خبر ويرييورلر. ألبته ملائكه و روحلرڭ و روحانياتڭ وجود و عبوديتلرينه شهادت ايدن دليللر، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه دخى دلالت ايدرلر. و مادام محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بتون حياتنده وحدانيتدن صوڭره أڭ دائمى دعواسى و مدّعاسى و أساسى آخرتدر؛ ألبته او ذاتڭ نبوّتنه و صدقنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، (بر جهتده، طولاييسيله) آخرتڭ تحقّقنه و گلهجگنه شهادت ايدرلر. و مادام قرآنڭ درتدن بريسى حشر و آخرتدر و بيڭ آياتيله اونڭ إثباتنه چاليشير و اونى خبر ويرر. ألبته قرآنڭ حقّانيتنه شهادت و دلالت ايدن بتون حجّتلرى و دليللرى و برهانلرى، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه و تحقّقنه و آچيلمهسنه دخى دلالت و شهادت ايدرلر.
ايشته باق، بو ركنِ ايمانى نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى گور.
٭ ٭ ٭
— 399 —
سكزنجى مسئلهنڭ بر خلاصهسى
يدنجيده حشرى چوق مقاماتدن صوراجقدق. فقط خالقمزڭ إسملريله ويرديگى جواب او درجه قوّتلى يقين و قناعت ويردى كه؛ داها باشقه صورغولره إحتياج بيراقماديغندن اوراده قيصه كسدك. شيمدى بو مسئلهده، آخرت ايماننڭ، هم آخرتڭ سعادتنه، هم دنيا سعادتنه دائر تأمين ايتديگى فائدهلر و نتيجهلرندن يوزدن برى خلاصه ايديلهجك. سعادتِ اُخرويهيه عائد قسمى، قرآنِ معجز البيانڭ ايضاحاتى داها هيچ بر بيانه إحتياج بيراقمامش، اونى اوڭا حواله ايدهرك و سعادتِ دنيويهيه عائد قسمى ايضاح جهتنى رسالهِٔ النوره بيراقوب، يالڭز قيصه بر خلاصه ايله إنسانڭ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهسنه عائد يوزر نتيجهلرندن اوچ درت دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:إنسان، سائر حيواناته مخالف اولارق، خانهسيله علاقهدار اولديغى مِثللو دنيا ايله علاقهداردر و أقاربيله مناسبتدار اولديغى گبى، نوعِ بشر ايله ده جدّى و فطرى مناسبتداردر. و دنياده موقّت بقاسنى آرزولاديغى گبى بر دارِ أبديده بقاسنى، عشق درجهسنده آرزولايور. و معدهسنڭ غدا إحتياجنى تأمين ايتمگه چاليشديغى گبى دنيا قدر گنيش، بلكه أبده قدر اوزانان سفرهلرى و غدالرى، عقل و قلب و روح و إنسانيت معدهلرى ايچون تدارك ايتمگه فطرةً مجبوردر، چابالايور. و اويله آرزولرى و مطلبلرى وار كه، أبدى سعادتدن باشقه هيچ بر شى اونلرى تطمين ايتمييور. حتّى اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى، بر زمان (كوچكلگمده) خيالمدن صوردم: "سڭا بر ميليون سنه عمر و دنيا سلطنتى ويريلمهسنى، فقط صوڭره عدمه و هيچلگه دوشمهسنى مى ايسترسڭ؟
— 400 —
يوقسه باقى فقط عادى و مشقّتلى بر وجودى مى ايسترسڭ؟" ديدم. باقدم، ايكنجيسنى آرزولايوب برنجيسندن " آه" چكدى. "جهنّم ده اولسه بقا ايسترم" ديدى.
ايشته مادام ماهيتِ إنسانيهنڭ بر خدمتكارى اولان قوّهِٔ خياليهيى بو دنيا لذّتلرى تطمين ايتمييور. ألبته غايت جامع ماهيتِ إنسانيه، أبديتله فطرةً علاقهداردر. ايشته بو حدسز آرزو و أمللره باغلى اولديغى حالده، سرمايهسى بر جزئى جزءِ إختيارى و فقرِ مطلق بر إنسانه، آخرته ايمان نه درجه قوّتلى و كافى و وافى بر خزينه، بر مدارِ سعادت و لذّت، بر مدارِ إستمداد، بر مرجع و دنيانڭ حدسز غملرينه قارشى بر مدارِ تسلّى اولديغى اويله بر ميوه و فائدهدر كه؛ اونى قزانمق يولنده دنيا حياتنى فدا ايتسه، ينه اوجوزدر.
ايكنجى ميوهسى و حياتِ شخصيهيه باقان بر فائدهسى:
اوچنجى مسئلهده ايضاح ايديلن و گنجلك رهبرنده بر حاشيه بولونان چوق أهمّيتلى بر نتيجهدر.
أوت هر إنسانڭ، هر زمان دوشونديگى أڭ أهمّيتلى أنديشهسى، مزارستانه گيرن كندى دوستلرى و أقربالرى گبى او إعدامخانهيه گيرمك كيفيتيدر. بر تك دوستى ايچون، روحنى فدا ايدن او بيچاره إنسانڭ؛ بيڭلر، بلكه ميليونلر، ميليارلر دوستلرى أبدى بر مفارقت ايچنده إعدام اولمالرينى توهّم ايدوب جهنّم عذابندن بتر بر ألم (او دوشونمك اوجندن) گورونديگى وقت، آخرته ايمان گلدى، گوزينى آچديردى و پردهيى قالديردى. "باق" ديدى. او ايمانله باقدى. جنّت لذّتندن خبر ويرن بر لذّتِ روحانيهيى او دوستلرى أبدى ئولوملردن و چورومهلردن قورتولوب مسرورانه بر نورانى عالمده اونى ده بكلهيورلر وضعيتنده مشاهدهسيله آلدى. رسالهِٔ نورده بو نتيجه حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
— 401 —
حياتِ شخصيهيه عائد اوچنجى بر فائدهسى:
إنسانڭ سائر ذىحياتلر اوستندهكى تفوّقى و رتبهسى ايسه؛ يوكسك سجيهلرى و جمعيتلى إستعدادلرى و كلّى عبوديتلرى و گنيش وجودى دائرهلرى إعتباريلهدر. حالبوكه او إنسان، هم معدوم، هم ئولو، هم قراڭلق اولان گچمش و گلهجك زمانلرڭ اورتهسنده صيقيشمش بر قيصه زمان اولان حاضر وقتڭ مقياسيله، ئولچوسيله؛ حميتى، محبّتى، قارداشلغى، إنسانيتى گبى سجيهلر آلير.
مثلا، أسكيدن طانيماديغى و آيرلدقدن صوڭره ده هيچ گورهميهجگى باباسنى، قارداشنى، قاريسنى، ملّتنى و وطننى سَور، خدمت ايدر. و تام صداقته و إخلاصه پك نادر موفّق اولابيلير؛ او نسبتده كمالاتى و سجيهلرى كوچولور. دگل حيوانلرڭ أڭ علويسى بلكه باش آشاغى، عقل جهتيله أڭ بيچارهسى و آشاغيسى اولمق وضعيتنه دوشهجگى صيرهده، آخرته ايمان إمداده يتيشير. مزار گبى طار زماننى، گچمش و گلهجك زمانلرى ايچنه آلان، پك گنيش بر زمانه چويرر. و دنيا قدر، بلكه أزلدن أبده قدر بر دائرهِٔ وجود گوسترر. باباسنى، دارِ سعادتده و عالمِ أرواحده دخى پدرلك مناسبتيله و قارداشنى، تا أبده قدر اخوّتنى دوشونمهسيله و قاريسنى جنّتده دخى أڭ گوزل بر رفيقهِٔ حياتى اولديغنى بيلمسى حيثيتيله سَور، حرمت ايدر، مرحمت ايدر، يارديم ايدر. و او بيوك و گنيش دائرهِٔ حياتده و وجوددهكى مناسبتلر ايچون اولان أهمّيتلى خدمتلرى، دنيانڭ قيمتسز ايشلرينه و جزئى غرضلرينه و منفعتلرينه آلَت ايتمز. جدّى صداقته و صميمى إخلاصه موفّق اولارق، كمالاتى و خصلتلرى، او نسبتده (درجهسنه گوره) يوكسلمگه باشلار. إنسانيتى تعالى ايدر. حيات لذّتنده سرچه قوشنه يتيشمهين او إنسان؛ بتون حيوانات اوستنده، كائناتڭ أڭ منتخب و بختيار بر مسافرى و صاحبِ كائناتڭ أڭ محبوب و مقبول بر عبدى اولماسيدر. بو نتيجه دخى رسالهِٔ نورده حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسيلدى.
— 402 —
دردنجى بر فائدهسى كه، إنسانڭ حياتِ إجتماعيهسنه باقييور:
رسالهِٔ نوردن طوقوزنجى شعاعده بيان ايديلن او نتيجهنڭ بر خلاصهسى شودر:
نوعِ إنسانڭ درتدن برينى تشكيل ايدن چوجقلر، آخرت ايمانيله إنسانجه ياشايهبيليرلر و إنسانيتڭ إستعدادلرينى طاشييهبيليرلر. يوقسه أليم أنديشهلر ايچنده، كندينى اويوتديرمق و اونوتديرمق ايچون چوجقجه اويونجقلريله، هايلاز بر حياتله ياشايهجق. چونكه هر وقت أطرافنده اونڭ گبى چوجقلرڭ ئولمهسيله اونڭ نازك دماغنده و ايلريده اوزون آرزولرى طاشييان ضعيف قلبنده و مقاومتسز روحنده اويله بر تأثير ياپار كه؛ حياتى و عقلى او بيچارهيه آلَتِ عذاب و إشكنجه ايدهجگى زمانده، آخرت ايماننڭ درسيله، گورمهمك ايچون اويونجقلر آلتنده اونلردن صاقلانديغى او أنديشهلر يرنده، بر سَوينج و گنيشلك حسّ ايدهرك دير: "بو قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. بزدن داها ايى كيف ايدر، گزر. و والدهم ئولدى، فقط رحمتِ إلٰهيهيه گيتدى، ينه بنى جنّتده قوجاغنه آلوب سَوهجك و بن ده او شفقتلى آننهجگمى گورهجگم." دييه إنسانيته لايق بر طرزده ياشايهبيلير.
هم إنسانڭ بر رُبعنى تشكيل ايدن إختيارلر؛ ياقينده حياتلرينڭ سونمسنه و طوپراغه گيرمهلرينه و گوزل و سَويملى دنيالرينڭ قپانمسنه قارشى تسلّىيى، آنجق و آنجق آخرت ايماننده بولابيليرلر. يوقسه او مرحمتلى محترم بابالر و فداكار شفقتلى آنالر، اويله بر واويلاىِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى چكهجكلردى كه، دنيا اونلره مأيوسانه بر زندان و حيات إشكنجهلى بر عذاب اولوردى. فقط آخرت ايمانى اونلره دير: "مراق ايتمهيڭز، سزڭ أبدى بر گنجلگڭز وار، گلهجك. و پارلاق بر حيات و نهايتسز بر عمر سزى بكلهيور. و ضايع ايتديگڭز أولاد و أقربالريڭزله سَوينجلرله
— 403 —
گوروشهجكسڭز. و ايتديگڭز بتون اييلكلريڭز محافظه ايديلمش، مكافاتلرينى گورهجكسڭز." دييه، ايمانِ آخرت اونلره اويله بر تسلّى و إنشراح ويرر كه؛ هر برينڭ يوز إختيارلق بردن باشلرينه طوپلانسه، اونلرى مأيوس ايتمز.
نوعِ إنسانڭ اوچدن بريسنى تشكيل ايدن گنجلر، هوساتلرى غليانده، حسّياته مغلوب، جرئتكار، عقللرينى هر وقت باشنه آلميان او گنجلر، آخرت ايماننى غائب ايتسهلر و جهنّم عذابنى تخطّر ايتمزلرسه؛ حياتِ إجتماعيهده أهلِ ناموسڭ مالى و عِرضى و ضعيف و إختيارلرڭ راحتى و حيثيتى تهلكهده قالير. بعض بر دقيقه لذّتى ايچون بر مسعود خانهنڭ سعادتنى محو ايدر و بو گبى حپسده درت بش سنه عذاب چكر، جاناوار بر حيوان حكمنه گچر. أگر ايمانِ آخرت اونڭ إمدادينه گلسه، چابوق عقلنى باشنه آلير. "گرچه حكومت خفيهلرى بنى گورمييورلر و بن اونلردن صاقلانهبيليرم، فقط جهنّم گبى بر زندانى بولونان بر پادشاهِ ذو الجلالڭ ملائكهلرى بنى گورويورلر و فنالقلريمى قيد ايدييورلر. بن باشى بوش دگلم و وظيفهدار بر يولجىيم. بن ده اونلر گبى إختيار و ضعيف اولاجغم." دييه بردن، ظلمًا تجاوز ايتمك ايستديگى آدملره قارشى بر شفقت، بر حرمت حسّ ايتمگه باشلار. بو معنانڭ دخى رسالهِٔ النورده برهانلريله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
هم نوعِ بشرڭ أهمّيتلى بر قسمى، خستهلر و مظلوملر و بزم گبى مصيبتزدهلر و فقيرلر و آغير جزا آلان محبوسلر؛ أگر ايمانِ آخرت اونلرڭ إمدادينه يتيشمزسه، هر وقت خستهلغڭ إخطاريله گوزى اوڭنه گلن ئولوم و إنتقامنى آلاماديغى و ناموسنى ألندن قورتارهمديغى ظالمڭ مغرورانه إهانتى و بيوك مصيبتلرده بوش بوشنه مالنى، أولادينى غائب ايتمكله گلن أليم مأيوسيتى و بر ايكى دقيقه ويا بر ايكى ساعت كيف يوزندن بش اون سنه بويله بر حپس عذابنى چكمكدن گلن كدرلى صيقنتى، ألبته او بيچارهلره دنيايى زندان و حياتى بر إشكنجهلى عذابه چويرر. أگر
— 404 —
آخرته ايمان إمدادلرينه يتيشسه، بردن اونلر نَفَس آليرلر؛ صيقنتيلرى، مأيوسيتلرى و أنديشهلرى و إنتقام حدّتلرى درجهِٔ ايماننه گوره قسمًا و بعضًا تمامًا زائل اولور.
حتّى دييهبيليرم كه: بنم و بر قسم قارداشلريمڭ بو سببسز حپسمزده و دهشتلى مصيبتمزده، أگر ايمانِ آخرت يارديم ايتمسه ايدى، بر گون طايانمق ئولوم قدر تأثير ايدوب بزى حياتدن إستعفا ايتمگه سَوق ايدهجكدى. فقط حدسز شكر اولسون، بنم جانم قدر سَوْديگم پك چوق قارداشلريمڭ بو مصيبتدن گلن ألملرينى ده چكديگم و گوزم قدر سَوْديگم بيڭلر رسالهِٔ نور رسالهلرى و بنم يالديزلى و سوسلى و چوق قيمتدار كتابلريمڭ ضياعلرى و آغلامالرندن تأسّفلرينى چكديگم و أسكيدن بَرى آز بر إهانتى و تحكّمى قالديرهمديغم حالده، سزى قَسَمله تأمين ايدرم كه: ايمانِ بِالآخرت نورى و قوّتى بڭا اويله بر صبر و تحمّل و تسلّى و متانت، بلكه مجاهدانه، كارلى بر إمتحان درسنده داها بيوك مكافاتى قزانمق ايچون بر شوق ويردى كه؛ بن بو رسالهنڭ باشنده ديديگم گبى، كنديمى مدرسهِٔ يوسفيه عنواننه لايق بر گوزل و خيرلى مدرسهده بيلييورم. آرا صيره گلن خستهلقلر و إختيارلقدن نشئت ايدن تيتيزلكلر اولماسه ايدى، مكمّل و راحتِ قلب ايله درسلريمه داها زياده چاليشهجقدم. هر نه ايسه.. بو مقام مناسبتيله صدد خارجى گيردى، قصوره باقيلماسين.
هم هر إنسانڭ كوچك بر دنياسى، بلكه كوچك بر جنّتى دخى كندى خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت او خانهنڭ سعادتنده حكم ايتمزسه، او عائله أفرادى، هر برى شفقت و محبّت و علاقهدارلغى درجهسنده أليم أنديشهلر و عذابلر چكر. او جنّتى، جهنّمه دونر. وياخود موقّت أگلنجهلر و سفاهتلرله عقلنى تنويم ايدوب اويوتور. (دوهقوشى گبى آوجىيى گورور، قاچامييور، اوچامييور. باشنى قومه صوقار، تا گورونمهسين.) باشنى غفلته صوقار، تا ئولوم و زوال و فراق اونى
— 405 —
گورمهسين. ديوانهجه، موقّت، إبطالِ حسّ نوعندن بر چاره بولور. چونكه مثلا: والده روحنى فدا ايتديگى أولادينى دائما تهلكهلره معروض گوردكجه تيترهر. و پدرينى و قارداشنى أكسيك اولميان بلالردن قورتارهميان أولادلر، دائم بر كدر، بر قورقاقلق حسّ ايدر. بوڭا قياسًا، بو دغدغهلى قرارسز حياتِ دنيويهده او مسعود ظن ايديلن عائله حياتى چوق جهتلرله سعادتنى غائب ايدر و قيصهجق بر حياتدهكى مناسبت و قرابت دخى، حقيقى صداقتى و صميمى إخلاصى و غرضسز بر خدمتى و محبّتى ويرمز. أخلاق او نسبتده كوچولور، بلكه سقوط ايدر. أگر آخرته ايمان او خانهيه گيرسه، بردن ايشيقلانديرهجق، اورتهلرندهكى مناسبت و شفقت و قرابت و محبّت قيصهجق بر زمان ئولچوسيله دگل، بلكه دارِ آخرتده سعادتِ أبديهده دخى او مناسبتلرڭ دوامى ئولچوسيله صميمى حرمت ايدر، سَور، شفقت ايدر، صداقت ايدر، قصورلرينه باقماز گبى أخلاق يوكسكلهنير. حقيقى إنسانيت سعادتى او خانهده باشلار إنكشافه. بو معنا دخى حجّتلرله رسالهِٔ النورده بياننه بناءً قيصه كسيلدى.
هم هر بر شهر كندى أهاليسنه گنيش بر خانهدر. أگر ايمانِ آخرت او بيوك عائله أفرادنده حكم ايتمزسه؛ گوزل أخلاقڭ أساسلرى اولان إخلاص، صميميت، فضيلت، حميت، فداكارلق، رضاىِ إلٰهى، ثوابِ اُخروى يرينه غرض، منفعت، ساختهكارلق، خودگاملق، تصنّع، ريا، رشوت، آلداتمق گبى حاللر ميدان آلير. ظاهرى آسايش و إنسانيت آلتنده، آنارشيستلك و وحشت معنالرى حكم ايدر؛ او حياتِ شهريه زهرلهنير. چوجقلر هايلازلغه، گنجلر سرخوشلغه، قويلر ظلمه، إختيارلر آغلامغه باشلارلر.
بوڭا قياسًا، مملكت دخى بر خانهدر و وطن دخى بر ملّى عائلهنڭ خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت بو گنيش خانهلرده حكم ايتسه، بردن صميمى حرمت و جدّى
— 406 —
مرحمت و رشوتسز محبّت و معاونت و حيلهسز خدمت و معاشرت و رياسز إحسان و فضيلت و أنانيتسز بيوكلك و مزيت او حياتده إنكشافه باشلارلر. چوجقلره دير: "جنّت وار، هايلازلغى بيراق." قرآن درسيله تمكين ويرر. گنجلره دير: "جهنّم وار، سرخوشلغى بيراق." عقلى باشلرينه گتيرر. ظالمه دير: "شدّتلى عذاب وار، طوقات ييهجكسڭ." عدالته باشنى أگديرر. إختيارلره دير: "سنڭ ألڭدن چيقمش بتون سعادتلرڭدن چوق يوكسك و دائمى بر اُخروى سعادت و تازه، باقى بر گنجلك سنى بكلهيورلر. اونلرى قزانمغه چاليش." آغلاماسنى گولمگه چويرر. بونلره قياسًا جزئى و كلّى هر بر طائفهده حسنِ تأثيرينى گوسترر، ايشيقلانديرر. نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسيله علاقهدار اولان إجتماعيون و أخلاقيونلرڭ قولاقلرى چينلاسين! ايشته ايمانِ آخرتڭ بيڭلر فائدهلرندن إشارت ايتديگمز بش آلتى نمونهلرينه سائرلرى قياس ايديلسه قطعى آڭلاشيلير كه؛ ايكى جهانڭ و ايكى حياتڭ مدارِ سعادتى يالڭز ايماندر.
رسالهِٔ النورده يگرمى سكزنجى سوزده و باشقه رسالهلرنده، حشرڭ جسمانيتى جهتنده گلن ضعيف شبههلره قوّتلى جوابلرينه إكتفاءً بوراده يالڭز بر قيصه إشارتله ديرز كه: أسماءِ إلٰهيهنڭ أڭ جمعيتلى آيينهسى جسمانيتدهدر. و خلقتِ كائناتدهكى مقاصدِ إلٰهيهنڭ أڭ زنگينى و فعّال مركزى جسمانيتدهدر. و إحساناتِ ربّانيهنڭ أڭ چوق چشيدلرى و رنگارنكلرى جسمانيتدهدر. و بشرڭ إحتياجات ديللريله خالقنه قارشى دعالرينڭ و تشكّراتنڭ أڭ كثرتلى تخملرى ينه جسمانيتدهدر. معنويات و روحانيات عالملرينڭ أڭ متنوّع چكردكلرى ينه جسمانيتدهدر. بونلره قياسًا، يوزر كلّى حقيقتلر جسمانيتده تمركز ايتديگندن، خالقِ حكيم زمين يوزنده جسمانيتى چوغالتمق و مذكور حقيقتلره مظهر أيلهمك ايچون اويله سرعتلى و دهشتلى بر فعاليتله قافله قافله آرقهسنه موجوداته وجود گيديرر، او مشهره گوندرر. صوڭره اونلرى ترخيص ايدر، باشقهلرينى گوندرر.
— 407 —
متماديًا كائنات فابريقهسنى ايشلتديرر. جسمانى محصولاتى طوقويوب، زمينى آخرته و جنّته بر فدانلق باغچهسى حكمنه گتيرر. حتّى إنسانڭ جسمانى معدهسنى ممنون ايتمك ايچون، او معدهنڭ حال ديليله بقاسنه دائر دعاسنى كمالِ أهمّيتله ديڭلهيوب قبول ايدهرك فعلًا جواب ويرمك ايچون، حدسز و حسابسز و يوز بيڭلر طرزلرده و بيڭلر چشيد چشيد لذّتلرده غايت صنعتلى طعاملرى و غايت قيمتلى نعمتلرى جسمانيته إحضار ايتمك، بداهتله و شكسز گوسترر كه؛ دارِ آخرتده جنّتڭ أڭ چوق و أڭ متنوّع لذّتلرى جسمانيدر. و سعادتِ أبديهنڭ أڭ أهمّيتلى و هركسڭ ايستديگى و اُنسيت ايتديگى نعمتلرى جسمانيدر.
عجبا هيچ بر جهتِ إحتمالى و إمكانى وار مى كه؛ بو عادى معدهنڭ حال ديليله بقا دعاسنى قبول ايدوب نهايتسز معجزاتلى مادّى طعاملر ايله اونى منّتدار ايدهرك، هر وقت تصادفسز، قصدى اولارق فعلًا جواب ويرن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ كريم، كائناتڭ أڭ أهمّيتلى نتيجهسى و أرضڭ خليفهسى و او خالقڭ گزيدهسى و پرستشكارى اولان نوعِ إنسانڭ إنسانيت معدهِٔ كبراسى ايله كلّى و يوكسك و دائما آرزو ايتديگى و اُنسيت ايتديگى و فطرةً ايستديگى جسمانى لذّتلرى، دارِ بقاده ويريلمسنه دائر حدسز عمومى دعالرى قبول اولماسين و حشرِ جسمانى ايله فعلًا جواب ويريلمهسين؛ اونى أبدى منّتدار ايتمهسين. عادتا سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمهسين. و عادى بر نفرڭ كمالِ أهمّيتله تجهيزاتنه باقسين؛ اوردويه هيچ باقمهسين، أهمّيت ويرمهسين. بو يوز درجه محال و باطلدر.
أوت
وَ فِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ
آيتنڭ صراحتِ قطعيهسيله: إنسان، أڭ زياده اُنسيت ايتديگى و دنياده نمونهسنى طاتمش اولديغى جسمانى لذّتلرى جنّته لايق بر طرزده گورهجك، طاتهجق. و لسان، گوز و قولاق
— 408 —
گبى أعضالرڭ ايتدكلرى خالص شكرلر و خصوصى عبادتلرڭ مكافاتلرى، او عضولره مخصوص جسمانى لذّتلر ايله ويريلهجكدر. قرآنِ معجز البيان او درجه جسمانى لذّتلرى صريح بر صورتده بيان ايدر كه، باشقه تأويللر ايله معناىِ ظاهرىيى قبول ايتمهمك، إمكان خارجندهدر.
ايشته ايمانِ آخرتڭ ميوهلرى و نتيجهلرى گوسترييورلر كه؛ ناصلكه أعضاىِ إنسانيدن معدهنڭ حقيقتى و إحتياجاتى، طعاملرڭ وجودينه قطعى دلالت ايدر؛ اويله ده: إنسانڭ حقيقتى و كمالاتى و فطرى إحتياجاتى و أبدى آرزولرى و ايمانِ آخرتڭ مذكور نتيجه و فائدهلرينى ايستهين حقيقتلرى و إستعدادلرى داها قطعى اولارق آخرته و جنّته و جسمانى باقى لذّتلره دلالت و تحقّقلرينه شهادت ايتديگى گبى، بو كائناتڭ حقيقتِ كمالاتى و معنيدار تكوينى آياتى و إنسانيتڭ مذكور حقيقتلر ايله علاقهدار بتون حقيقتلرى، دارِ آخرتڭ وجودينه و تحقّقنه و حشرڭ گلمهسنه و جنّت و جهنّمڭ آچيلمهسنه دلالت و شهادت ايتدكلرينى، رسالهِٔ نور أجزالرى و بِالخاصّه اوننجى و يگرمى سكزنجى (ايكى مقامى)، يگرمى طوقوزنجى سوزلر و طوقوزنجى شعاع و مناجات رسالهلرى حجّتلرله، پارلاق و شبهه بيراقماز بر طرزده إثبات ايتمشلر. اونلره حواله ايدهرك بو اوزون قصّهيى قيصه كسييورز.
جهنّمه دائر بياناتِ قرآنيه او قدر واضح و ظاهردر كه باشقه ايضاحاته إحتياج بيراقمامش. يالڭز بر ايكى ضعيف شبههيى إزاله ايدهجك ايكى اوچ نكتهيى، (تفصيلنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب، غايت قيصه بر خلاصهسنى) بيان ايدهجگز.
برنجى نكته:جهنّم فكرى، گچمش ايمان ميوهلرينڭ لذّتلرينى قورقوسيله قاچيرمييور. چونكه حدسز رحمتِ ربّانيه او قورقان آدمه دير: بڭا گل، توبه قپوسيله گير. تا جهنّمڭ وجودى دگل قورقوتمق، بلكه سڭا جنّتڭ لذّتلرينى تام بيلديرسين
— 409 —
و سنڭ و حقوقلرينه تجاوز ايديلن حدسز مخلوقاتڭ إنتقاملرينى آلسين، سزى كيفلنديرسين. أگر سن ضلالتده بوغولوب چيقامييورسهڭ ينه جهنّمڭ وجودى، بيڭ درجه إعدامِ أبديدن خيرليدر و كافرلره ده بر نوع مرحمتدر. چونكه إنسان حتّى ياورولى حيوانات دخى، أقرباسنڭ و أولادينڭ و أحبابنڭ لذّتلريله و سعادتلريله لذّتلهنير، بر جهتده مسعود اولور. شو حالده سن أى ملحد، ضلالتڭ إعتباريله يا إعدامِ أبدى ايله عدمه دوشهجكسڭ ويا جهنّمه گيرهجكسڭ! شرِّ محض اولان عدم ايسه، سنڭ بتون سَوْدكلرڭ و سعادتلريله ممنون و بر درجه مسعود اولديغڭ عموم أقربا و أصل و نسلڭ سنڭله برابر إعدام اولماسندن، بيڭلر درجه جهنّمدن زياده سنڭ روحڭى و قلبڭى و ماهيتِ إنسانيهڭى يانديرر. چونكه جهنّم اولمازسه، جنّت ده اولماز. هر شى سنڭ كفرڭ ايله عدمه دوشر. أگر سن جهنّمه گيرسهڭ، وجود دائرهسنده قالسهڭ، سنڭ سَوْدكلرڭ و أقربالرڭ يا جنّتده مسعود ويا وجود دائرهلرنده بر جهتده مرحمتلره مظهر اولورلر. ديمك هر حالده جهنّمڭ وجودينه طرفدار اولمق سڭا لازمدر. جهنّم عليهنده بولونمق، عدمه طرفدار اولمقدر كه، حدسز دوستلريڭڭ سعادتلرينڭ هيچ اولماسنه طرفدارلقدر. أوت جهنّم ايسه، خيرِ محض اولان دائرهِٔ وجودڭ حاكمِ ذو الجلالنڭ حكيمانه و عادلانه بر حپسخانه وظيفهسنى گورن دهشتلى و جلاللى بر موجود ئولكهسيدر. حپسخانه وظيفهسنى ده گورمكله برابر، باشقه پك چوق وظيفهلرى وار. و پك چوق حكمتلرى و عالمِ بقايه عائد خدمتلرى وار. و زبانى گبى پك چوق ذىحياتڭ جلالدارانه مسكنلريدر.
ايكنجى نكته:جهنّمڭ وجودى و شدّتلى عذابى، حدسز رحمته و حقيقى عدالته و إسرافسز، ميزانلى حكمته ضدّيتى يوقدر. بلكه رحمت و عدالت و حكمت، اونڭ وجودينى ايسترلر. چونكه ناصل بيڭ معصوملرڭ حقوقنى
— 410 —
چيگنهين بر ظالمى جزالانديرمق و يوز مظلوم حيوانلرى پارچهلايان بر جاناوارى ئولديرمك، عدالت ايچنده مظلوملره بيڭ رحمتدر. و او ظالمى عفو ايتمك و جاناوارى سربست بيراقمق، بر تك يولسز مرحمته مقابل يوزر بيچارهلره يوزر مرحمتسزلكدر. عينًا اويله ده؛ جهنّم حپسنه گيرنلردن اولان كافرِ مطلق، كفريله هم أسماءِ إلٰهيهنڭ حقوقنه إنكار ايله تجاوز، هم او أسمايه شهادت ايدن موجوداتڭ شهادتلرينى تكذيب ايله حقوقلرينه تجاوز و مخلوقاتڭ او أسمايه قارشى تسبيحكارانه يوكسك وظيفهلرينى إنكار ايتمكله حقوقلرينه تجاوز و كائناتڭ غايهِٔ خلقتى و بر سببِ وجودى و بقاسى اولان تظاهرِ ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى عبوديتلرله مقابلهلرينى و آيينهدارلقلرينى تكذيب ايله حقوقنه بر نوع تجاوز ايتديگى حيثيتيله اويله عظيم بر جنايت، بر ظلمدر كه عفوه قابليتى قالماز.
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهِ
آيتنڭ تهديدينه مستحق اولور. اونى جهنّمه آتمامق، بر يرسز مرحمته مقابل، حقوقلرينه تعرّض ايديلن حدسز دعواجيلره حدسز مرحمتسزلكلر اولور. ايشته او دعواجيلر جهنّمڭ وجودينى ايستدكلرى گبى، عزّتِ جلال و عظمتِ كمال دخى قطعى ايسترلر.
أوت ناصل بر سرسرى عاصى و رعيته تجاوز ايدن بر آدم، اورانڭ عزّتلى حاكمنه ديسه: "بنى حپسه آتامازسڭ و ياپامازسڭ." دييه عزّتنه طوقونسه، ألبته او شهرده حپس اولماسه ده او أدبسز ايچون بر حپس ياپاجق، اونى ايچنه آتاجق. عينًا اويله ده؛ كافرِ مطلق، كفريله عزّتِ جلالنه شدّتله طوقونويور. و عظمتِ قدرتنه إنكار ايله طوقونديرييور. و كمالِ ربوبيتنه تجاوزيله ايليشييور. ألبته جهنّمڭ پك چوق وظيفهلر ايچون پك چوق أسبابِ موجبهسى و وجودينڭ حكمتلرى اولماسه ده، اويله كافرلر ايچون بر جهنّمى خلق ايتمك و اونلرى ايچنه آتمق، او عزّت و جلالڭ شأنيدر.
— 411 —
هم ماهيتِ كفر دخى جهنّمى بيلديرر. أوت ناصلكه ايمانڭ ماهيتى أگر تجسّم ايتسه، لذّتلريله بر جنّتِ خصوصيه شكلنه گيرهبيلير و جنّتدن بو نقطهدن گيزلى خبر ويرر. عينًا اويله ده: رسالهِٔ النورده دليللريله إثبات و باشدهكى مسئلهلرده دخى إشارت ايديلمش كه؛ كفرڭ و بِالخاصّه كفرِ مطلقڭ و نفاقڭ و إرتدادڭ اويله قراڭلقلى و دهشتلى ألملرى و معنوى عذابلرى وار.. أگر تجسّم ايتسه، او مرتد آدمه بر خصوصى جهنّم اولور. و بيوك جهنّمدن بو جهتده گيزلى خبر ويرر. و بو فدانلق دنيا مزرعهسندهكى حقيقتجكلر آخرتده سنبللر ويرمهسى نقطهسندن، بو زهرلى چكردك، او زقّوم آغاجنه إشارت ايدر. "بن اونڭ بر مايهسىيم." دير. "و بنى قلبنده طاشييان بدبخت ايچون او زقّوم آغاجنڭ بر خصوصى نمونهسى، بنم ميوهم اولور."
مادام كفر حدسز حقوقه بر تجاوزدر، ألبته حدسز بر جنايتدر. اويله ايسه حدسز بر عذابه مستحق ايدر. مادام بر دقيقه قتل، اون بش سنه جزاده (سكز ميليونه ياقين دقيقهده) حپس عذابنى چكمهسنى عدالتِ بشريه قبول ايدوب مصلحته و حقوقِ عامّهيه موافق گورور. ألبته بر كفر بيڭ قتل قدر اولماسى جهتيله، بر دقيقه كفرِ مطلق، سكز ميلياره ياقين دقيقهلرده عذاب چكمهسى، او قانونِ عدالته موافق گلييور. بر سنه عمرينى او كفرده گچيرن، ايكى تيريليون سكز يوز سكسان ميلياره ياقين دقيقهده عذابه مستحق و خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا سرّينه مظهر اولور. هر نه ايسه...
قرآنِ حكيمڭ جنّت و جهنّم حقّندهكى معجزانه ايضاحاتى و قرآنڭ تفسيرى و اوندن گلن رسالهِٔ النورڭ جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دائر حجّتلرى، داها باشقه بيانه إحتياج بيراقمامشلر.
— 412 —
وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ٭ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا ٭ اِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا ٭
گبى پك چوق آيتلرڭ و باشده رسولِ أكرم (عصم) و عموم پيغمبرلر و أهلِ حقيقتڭ، هر وقت دعالرنده، أڭ زياده
اَجِرْنَا مِنَ النَّارِ ٭ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ ٭ خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ
و وحى و شهوده بناءً اونلرجه قطعيت كسب ايدن جهنّمدن بزى حفظ أيله ديمهلرى گوسترييور كه؛ نوعِ بشرڭ أڭ بيوك مسئلهسى جهنّمدن قورتولمقدر. و كائناتڭ پك چوق أهمّيتلى و معظّم و دهشتلى بر حقيقتى جهنّمدر كه؛ بر قسم او أهلِ شهود و كشف و تحقيق اونى مشاهده ايدر. و بر قسمى ترشّحاتنى و گولگهلرينى گورور، دهشتندن فرياد ايدرلر. "بزى اوندن قورتار" ديرلر.
أوت بو كائناتده خير شر، لذّت ألم، ضيا ظلمت، حرارت برودت، گوزللك چركينلك، هدايت ضلالت بربرينه قارشى گلمهسى و ايچنه گيرمهسى، پك بيوك بر حكمت ايچوندر. چونكه شر اولمازسه، خير بيلينمز. ألم اولمازسه، لذّت آڭلاشيلماز. ظلمتسز ضيا، أهمّيتى اولماز. صوغوقله، حرارتڭ درجهلرى تحقّق ايدر. چركينلك ايله، حُسنڭ تك بر حقيقتى، بيڭ حقيقت و بيڭلر چشيد حُسن مرتبهلرى وجود بولور. جهنّمسز جنّتڭ پك چوق لذّتلرى گيزلى قالير. بونلره قياسًا، هر شى بر جهتده ضدّيله بيلينهبيلير. و بر تك حقيقتى، سنبل ويروب چوق حقيقتلر اولور. مادام بو قاريشيق موجودات دارِ فانيدن دارِ بقايه آقوب گيدييور؛ ألبته ناصلكه خير، لذّت، ايشيق، گوزللك، ايمان گبى شيلر جنّته آقار. اويله ده شر، ألم، قراڭلق، چركينلك، كفر گبى ضررلى مادّهلر جهنّمه ياغار. و بو متماديًا
— 413 —
چالقانان كائناتڭ سيللرى او ايكى حوضه گيرر، طورور. كرامتلى يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آخرندهكى رمزلى نكتهلرينه حواله ايدهرك قيصه كسييورز.
أى بو مدرسهِٔ يوسفيهده بنم درس آرقداشلرم! بو دهشتلى حپسِ أبديدن قورتولمانڭ قولايى، چارهسى؛ بو دنيوى حپسمزدن إستفاده ايدهرك ألمز مجبوريتله يتيشمهين چوق گناهلردن قورتولديغمزله برابر، أسكى گناهلردن توبه ايدوب فرضلريمزى أدا ايدهرك هر بر ساعت بو حپسدهكى عمريمزى بر گون عبادت حكمنه گتيرمكله او أبدى حپسدن نجاتمز و او نورانى جنّته گيرمهمز ايچون أڭ ايى بر فرصتدر. بو فرصتى قاچيررسهق، دنيامز آغلاديغى گبى آخرتمز دخى آغلايهجق.
خَسِرَ الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةَ
طوقاتنى ييهجگز.
بو مقام يازيلديغى زمان قربان بايرامى گلدى. "اللّٰه أكبر" "اللّٰه أكبر" "اللّٰه أكبر"لر ايله نوعِ بشرڭ بشدن بريسنه، اوچ يوز ميليون إنسانلره بردن "اللّٰه أكبر" ديديرمهسى؛ قوجه كُرهِٔ أرض، بيوكلگى نسبتنده او "اللّٰه أكبر" كلمهِٔ قدسيهسنى سماواتدهكى سيّارات آرقداشلرينه ايشيتديرييور گبى، يگرمى بيڭدن زياده حاجيلرڭ عرفاتده و عيدده برابر بردن "اللّٰه أكبر" ديمهلرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بيڭ اوچيوز سنه أوّل آل و صحابهلريله سويلهديگى و أمر ايتديگى "اللّٰه أكبر" كلامنڭ بر نوع عكسِ صداسى اولارق ربوبيتِ إلٰهيهنڭ "ربّ الأرض و ربّ العالمين" عظمتِ عنوانيله كلّى تجلّيسنه قارشى گنيش و كلّى بر عبوديتله بر مقابلهدر، دييه تخيّل و حسّ و قناعت ايتدم.
صوڭره، عجبا بو كلامِ قدسينڭ بزم مسئلهمزله دخى مناسبتى وار مى دييه تخطّر ايتدم. بردن خاطره گلدى كه، باشده بو كلام اولارق سائر باقياتِ صالحات عنواننى طاشييان "سبحان اللّٰه" و "الحمد ِللّٰه" و "لا إلٰهَ إلّا اللّٰه" گبى شعائردن
— 414 —
چوق كلاملر، جزئى و كلّى مسئلهمزى إخطار و تحقّقنه إشارت ايدرلر. مثلا "اللّٰه أكبر"ڭ بر وجهِ معناسى، جنابِ حقّڭ قدرتى و علمى هر شيئڭ فوقنده بيوكدر، هيچ بر شى دائرهِٔ علمندن چيقاماز، تصرّفِ قدرتندن قاچاماز و قورتولاماز. و قورقديغمز أڭ بيوك شيلردن داها بيوكدر. ديمك حشرى گتيرمكدن و بزى عدمدن قورتارمقدن و سعادتِ أبديهيى ويرمكدن داها بيوكدر. هر عجيب و طورِ عقلڭ خارجندهكى هر شيدن داها بيوكدر كه،
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ صراحتِ قطعيهسيله نوعِ بشرڭ حشرى و نشرى، بر تك نفسڭ ايجادى قدر او قدرته قولاى گلير. بو معنا إعتباريلهدر كه، ضربِ مَثل حكمنده بيوك مصيبتلره و بيوك مقصدلره قارشى، هركس "اللّٰه بيوكدر، اللّٰه بيوكدر" دير.. كندينه تسلّى و قوّت و نقطهِٔ إستناد ياپار.
أوت ناصلكه طوقوزنجى سوزده، بو كلمه ايكى آرقداشيله بتون عباداتڭ فهرستهسى اولان نمازڭ چكردكلرى و خلاصهلرى و ايچنده و تسبيحاتنده تكرار ايله نمازڭ معناسنى تقويه ايچون "سبحان اللّٰه" "الحمد ِللّٰه" "اللّٰه أكبر" اوچ معظّم حقيقتلره و إنسانڭ كائناتده گورديگى مدارِ حيرت، مدارِ شكران و مدارِ عظمت و كبريا، عجيب و گوزل و بيوك، پك چوق فوق العاده شيلردن آلديغى حيرت و لذّت و هيبتدن نشئت ايدن سؤاللرينه پك قوّتلى جواب ويرديگى گبى، اون آلتنجى سوزڭ آخرنده ايضاح ايديلن شو: ناصل بر نفر، بايرامده بر مشير ايله برابر حضورِ پادشاهه گيرر؛ سائر وقتده، ضابطنڭ مقاميله اونى طانير. عينًا اويله ده؛ هر آدم حجّده بر درجه وليلر گبى جنابِ حقّى "ربّ الأرض و ربّ العالمين" عنوانى ايله طانيمغه باشلار. و او كبريا مرتبهلرى قلبنه آچيلدقجه، روحنى إستيلا ايدن مكرّر و حرارتلى حيرت سؤاللرينه ينه "اللّٰه أكبر" تكراريله عمومنه جواب ويرديگى مِثللو؛ اون اوچنجى لمعهنڭ آخرنده ايضاحى بولونان كه، شيطانلرڭ أڭ أهمّيتلى دسيسهلرينى كوكيله كسوب جوابِ قطعى ويرن ينه "اللّٰه أكبر" اولديغى
— 415 —
گبى؛ بزم آخرت حقّندهكى سؤالمزه ده قيصه فقط قوّتلى جواب ويرديگى مِثللو، "الحمد ِللّٰه" جملهسى دخى حشرى إخطار ايدوب ايستر. بزه دير: "معنام آخرتسز اولماز. چونكه، أزلدن أبده قدر هر كيمدن و هر كيمه قارشى بتون حمد و شكر اوڭا مخصوصدر، إفاده ايتديگمدن، بتون نعمتلرڭ باشى و نعمتلرى حقيقى نعمت ياپان و بتون ذىشعورى عدمڭ حدسز مصيبتلرندن قورتاران، يالڭز سعادتِ أبديه اولابيلير. و بنم او كلّى معنامه مقابله ايدر."
أوت هر مؤمن نمازلردن صوڭره، هر گون هيچ اولمازسه يوز ألليدن زياده "الحمد ِللّٰه" "الحمد ِللّٰه" شرعًا ديمسى و معناسى ده أزلدن أبده قدر بر حدسز گنيش حمد و شكرى إفاده ايتمهسى، آنجق و آنجق سعادتِ أبديهنڭ و جنّتڭ پشين بر فيآتى و معجّل بر بهاسيدر. و دنيانڭ قيصه و فانى ألملرله آلوده اولان نعمتلرينه منحصر اولماز و مخصوص دگل و اونلره ده أبدى نعمتلره وسيله اولمالرى جهتيله باقار، شكر ايدر.
"سبحان اللّٰه" كلمهِٔ قدسيهسى ايسه، جنابِ حقّى شريكدن، قصوردن، نقصانيتدن، ظلمدن، عجزدن، مرحمتسزلكدن، إحتياجدن و آلداتمقدن و كمال و جمال و جلالنه مخالف اولان بتون قصوراتدن تقديس و تنزيه ايتمك معناسيله، سعادتِ أبديهيى و جلال و جمال و كمالِ سلطنتنڭ حشمتنه مدار اولان دارِ آخرتى و اوندهكى جنّتى إخطار ايدوب دلالت و إشارت ايدر. يوقسه سابقًا إثبات ايديلديگى گبى، سعادتِ أبديه اولمازسه هم سلطنتى، هم كمالى، هم جلال، هم جمال، هم رحمتى، قصور و نقصان لكهلريله لكهدار اولورلر.
ايشته بو اوچ قدسى كلمهلر گبى، "لا إلٰهَ إلّا اللّٰه" و "بسم اللّٰه" و سائر كلماتِ مباركه، هر برى أركانِ ايمانيهنڭ برر چكردگى و بو زمانده كشف ايديلن أت خلاصهسى و شَكَرْ خلاصهسى گبى، هم أركانِ ايمانيهنڭ هم قرآن حقيقتلرينڭ خلاصهلرى و بو اوچى نمازڭ چكردكلرى اولدقلرى گبى، قرآنڭ دخى
— 416 —
چكردكلرى و پارلاق بر قسم سورهلرڭ باشلرنده پيرلانطه گبى گورونمهلرى و چوق سنوحاتى تسبيحاتده باشلايان رسالهِٔ النورڭ دخى حقيقى معدنلرى و أساسلرى و حقيقتلرينڭ چكردكلريدرلر. و ولايتِ أحمديه و عبوديتِ محمّديه (عليه الصلاة والسلام) جهتنده، اويله بر دائرهِٔ ذكرده، نمازدن صوڭرهكى تسبيحاتده بر طريقتِ محمّديهنڭ (عصم) ورديدرلر كه، هر نماز وقتنده يوز ميليوندن زياده مؤمنلر برابر، او حلقهِٔ كبراىِ ذكرده، أللرنده تسبيحلر، "سبحان اللّٰه" اوتوز اوچ، "الحمد ِللّٰه" اوتوز اوچ، "اللّٰه أكبر" اوتوز اوچ دفعه تكرار ايدرلر.
ايشته بويله غايت محتشم بر حلقهِٔ ذكرده، سابقًا بيان ايتديگمز گبى هم قرآنڭ، هم ايمانڭ، هم نمازڭ خلاصهلرى و چكردكلرى اولان او اوچ كلمهِٔ مباركهيى نمازدن صوڭره اوتوز اوچر دفعه اوقومق نه قدر قيمتدار و ثوابلى اولديغنى ألبته آڭلاديڭز.
بو رسالهنڭ باشنده برنجى مسئلهسى نمازه دائر گوزل بر درس اولديغى گبى؛ هيچ دوشونمديگم حالده، عادتا إختيارسز اولارق، اونڭ آخرى ده نماز تسبيحاتنه دائر أهمّيتلى بر درس اولدى.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى اِنْعَامِهِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 417 —
طوقوزنجى مسئله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ
إلى آخر الٰاية...
بو آيتِ أجمع و أعلى و أكبرڭ بر كلّى و اوزون نكتهسنى بيان ايتمگه، بر دهشتلى معنوى سؤال و بر عظمتلى و إلٰهى بر نعمتڭ إنكشافندن نشئت ايدن بر حال سببيت ويرديلر. شويله كه: معنًا روحه گلدى؛ نهدن بر جزئى حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايدن كافر اولور و قبول ايتمهين مسلمان اولماز؟ حالبوكه اللّٰه و آخرته ايمان بر گونش گبى او قراڭلغى إزاله ايتمك لازم گلييور. هم نهدن بر ركن و حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايدن مرتد اولور، كفرِ مطلقه دوشر و قبول ايتمهين إسلاميتدن چيقار؟ حالبوكه سائر أركانِ ايمانيهيه ايمانى وارسه، اونى كفرِ مطلقدن قورتارمق لازم گلييور؟
الجواب:ايمان آلتى ركنندن چيقان اويله بر وحدانى حقيقتدر كه، تفريق قبول ايتمز. و اويله بر كلّيدر كه، تجزّى قالديرماز. و اويله بر كلّدر كه قابلِ إنقسام اولمازلر. چونكه هر بر ركنِ ايمانى، كندينى إثبات ايدن حجّتلريله سائر أركانِ ايمانيهيى إثبات ايدر. هر برى هر بريسنه غايت قوّتلى بر حجّتِ أعظم اولور. اويله ايسه بتون أركانى، بتون دليللريله صارصميان بر فكرِ باطل، حقيقت نظرنده بر تك
— 418 —
ركنى، بلكه بر حقيقتى إبطال ايدوب إنكار ايدهمز. بلكه عدمِ قبول پردهسى آلتنده گوزينى قپامقله، بر كفرِ عنادى ياپابيلير. گيت گيده كفرِ مطلقه دوشر، إنسانيتى محو اولور. هم مادّى، هم معنوى جهنّمه گيدر. ايشته بز بو مقامده، غايت مختصر إشارتلرله و ميوه رسالهسنده حشرڭ إثباتنده، سائر أركانِ ايمانيه حشرى ده إثبات ايتدكلرينى قيصهجق خلاصهلرله بيانى گبى، بو مقامده دخى مجمل فذلكه و مختصر خلاصهلرله (جنابِ حقّڭ عنايتيله) بو نكتهِٔ أعظم آلتى نقطهده بيان ايديلهجك.
برنجى نقطه:ايمانِ بِاللّٰه، كندى حجّتلريله هم سائر ركنلرينى، هم ايمانِ بِالآخرتى إثبات ايدر كه؛ ميوه رسالهسنڭ يدنجى مسئلهسنده گوزلجه گوسترمش. أوت بو حدسز كائناتى بر سراى، بر شهر، بر مملكت گبى بتون لوازمى ايله إداره ايدن و ميزان و إنتظام دائرهسنده چويرن و حكمتلرله دگيشديرن و ذرّاتى و سيّاراتى و سينكلرى و ييلديزلرى برر منتظم اوردو گبى برابر تجهيز و إداره ايدن و أمر و إرادهسى دائرهسنده متماديًا بر علوى مانوره ايچنده تعليم و توظيفاتله فعاليته و سير و جولانه و عبوديتكارانه بر رسمِ كشاده و سياحته گتيرن أزلى و باقى بر سلطنتِ ربوبيت و أبدى و دائمى بر حاكميتِ الوهيت، هيچ ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى و هيچ بر إحتمال وار مى كه، او أبدى و سرمدى و باقى و دائمى سلطنتڭ باقى بر مقرّى و دائمى بر مدارى و سرمدى بر مظهرى اولان دارِ آخرت اولماسين؟ بيڭ دفعه حاشا!
ديمك جنابِ حقّڭ سلطنتِ ربوبيتى و (يدنجى مسئلهده بيان ايديلديگى گبى) أكثر إسملرى و وجوبِ وجودينڭ حجّتلرى، آخرته شهادت ايدرلر و ايسترلر. و بو قطبِ ايمانى نه قدر قوّتلى بر نقطهِٔ إستنادى وار.. گور، بيل، گورور گبى اينان.
— 419 —
هم ناصل ايمانِ بِاللّٰه آخرتسز اولماز، اويله ده، اوننجى سوزده قيصه إشارتلرله بيان ايديلديگى گبى، هيچ بر جهتده ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ الوهيت و معبوديتڭ تظاهرى ايچون بو كائناتى اويله بر مجسّم كتابِ صمدانى كه، هر صحيفهسى بر كتاب قدر و هر سطرى بر صحيفه قدر معنالرى إفاده ايدر و اويله جسمانى بر قرآنِ سبحانى كه، هر بر آيتِ تكوينيهسى و هر بر كلمهسى، حتّى هر بر نقطهسى، هر بر حرفى برر معجزه حكمندهدر. و اويله محتشم و ايچى حدسز آياتله و معنيدار نقشلرله تزيين ايديلمش بر مسجدِ رحمانيدر كه؛ هر بر كوشهسنده بر طائفه، بر نوع عبادتِ فطريه ايله إشتغال ايدر بر شكلده خلق ايدن بر اللّٰه، بر معبودِ بِالحق، او كتابِ كبيرڭ معنالرينى درس ويرهجك استادلرى و او قرآنِ صمدانينڭ آيتلرينى تفسير ايدهجك مفسّرلرى ألچى اولارق گوندرمسين.. و او مسجدِ أكبرده حدسز طرزلرده عبادت ايدنلره إماملرى تعيين ايتمهسين.. و او استادلره و مفسّرلره و إماملره فرمانلرى ويرمهسين؟ حاشا، يوز بيڭ حاشا!
هم جمالِ رحمتنى و حسنِ شفقتنى و كمالِ ربوبيتنى ذىشعورلره گوسترمك و اونلرى شكره و حمده سَوق ايتمك ايچون بو كائناتى اويله بر ضيافتگاه و بر تشهيرگاه و اويله بر سيرانگاه كه؛ حدسز چشيد چشيد، لذيذ نعمتلر و غايت آنتيقه، حدسز خارقه صنعتلر ايچنده ديزيلمش بر طرزده خلق ايدن بر صانعِ رحيم و كريم هيچ ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ او ضيافتگاهدهكى ذىشعور مخلوقلر ايله قونوشماسين و اونلره او نعمتلره مقابل ألچيلرى واسطهسيله وظيفهِٔ تشكّريهيى و تظاهرِ رحمتنه و سَوْديرمسنه قارشى وظيفهِٔ عبوديتى بيلديرمسين. حاشا، بيڭلر حاشا!
هم هيچ ممكن ميدر بر صانع صنعتنى سَور، بگنديرمك ايستر؛ حتّى آغزلرڭ بيڭ چشيد ذوقلرينى نظره آلماسى دلالتيله، تقدير و تحسينلرله قارشيلانمق آرزو ايدر
— 420 —
و هر بر صنعتيله كندينى هم طانيتديرمق، هم سَوْديرمك، هم بر چشيد معنوى جمالنى گوسترمك ايستر بر طرزده بو كائناتى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرديگى حالده، كائناتدهكى ذىحياتڭ قوماندانلرى اولان إنسانلره اونلرڭ بيوكلرندن بر قسمى ايله قونوشوب ألچى اولارق گوندرمسين؟ گوزل صنعتلرى تقديرسز و فوق العاده حسنِ أسماسى تحسينسز و طانيتديرمسى و سَوْديرمسى مقابلهسز قالسين. حاشا، يوز بيڭ حاشا!
هم بتون ذىحياتڭ إحتياجاتِ فطريهلرى ايچون دعالرينه و حال ديلى ايله ايديلن بتون إلتجالره و آرزولره، وقتى وقتنه، قصد و إختيار و إرادهيى گوسترر بر طرزده حدسز إنعاملريله و نهايتسز إحساناتيله فعلًا و حالًا صريح بر صورتده قونوشان بر متكلّمِ عليم؛ هيچ ممكن ميدر، هيچ عقل قبول ايدر مى، أڭ جزئى بر ذىحيات ايله فعلًا و حالًا قونوشسون و تام دردينه درمان يتيشديرن إحسانيله دردينى ديڭلهسين و إحتياجنى گورسون و بيلسين و بتون كائناتڭ أڭ منتخب نتيجهسى و أرضڭ خليفهسى و أكثر مخلوقاتِ أرضيهنڭ قوماندانلرى اولان إنسانلرڭ معنوى رئيسلرى ايله گوروشمهسين؟ اونلرله، بلكه هر ذىحيات ايله فعلًا و حالًا قونوشديغى گبى، اونلر ايله قَولًا و كلامًا قونوشماسين و اونلره فرمانلرى و صحف و كتابلرى گوندرمسين؟ حاشا، حدسز حاشا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه، قطعيتيله و حدسز حجّتلريله "و بِكُتُبِهِ و رُسُلِهِ" يعنى پيغمبرلره و مقدّس كتابلره ايمانى إثبات ايدر.
هم هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ بتون مصنوعاتيله كندينى طانيتديرانه و سَوْديرنه و تشكّراتى فعلًا و حالًا ايستهينه مقابل؛ كائناتى ولوَلهيه ويرن حقيقتِ قرآنيه ايله ذو الجلال او صنعتكارى أكمل بر طرزده طانييوب و طانيتديروب و سَووب و سَوْديروب و تشكّر ايدوب و ايتديروب و
— 421 —
"سبحان اللّٰه" "الحمد ِللّٰه" "اللّٰه أكبر"لر ايله كُرهِٔ أرضى سماواته ايشيتديرهجك درجهده قونوشديروب و قره و دڭزلرى جذبهيه گتيرهجك بر وضعيتله، بيڭ اوچ يوز سنه ظرفنده نوعِ بشرڭ كميةً بشدن بريسنى و كيفيةً و إنسانيةً ياريسنى آرقهسنه آلوب او خالقڭ بتون تظاهرِ ربوبيتنه گنيش و كلّى بر عبوديتله مقابله ايدن و بتون مقاصدِ إلٰهيهسنه قارشى قرآنڭ سورهلريله كائناته و عصرلره باغيران، درس ويرن، دلّاللق ايدن و نوعِ إنسانڭ شرفنى و قيمتنى و وظيفهسنى گوسترن و بيڭ معجزاتيله تصديق ايديلن محمّد عليه الصلاة والسلام، أڭ منتخب مخلوقى و أڭ مكمّل ألچيسى و أڭ بيوك رسولى اولماسين؟ حاشا و كلّا! يوز بيڭ دفعه حاشا!
ديمك
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
حقيقتى، بتون حجّتلريله
اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰه
حقيقتنى إثبات ايدر.
هم هيچ إمكان وار مى كه؛ بو كائناتڭ صانعى، مخلوقاتنى يوز بيڭ ديللر ايله بربريله قونوشديرسون و اونلرڭ قونوشمالرينى ايشيتسين و بيلسين و كنديسى قونوشماسين؟ حاشا!
هم هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ كائناتدهكى مقاصدِ إلٰهيهسنى بر فرمان ايله بيلديرمسين؟ و معمّاسنى آچاجق و مخلوقات نه يردن گلييورلر و نه يره گيدهجكلر و نه ايچون بويله قافله قافله آرقهسنده بورايه گلوب بر پارچه طوروب گچييورلر، دييه اوچ دهشتلى سؤالِ عمومىيه حقيقى جواب ويرهجك قرآن گبى بر كتابى گوندرمسين؟ حاشا!
هم هيچ ممكن ميدر كه؛ اون اوچ عصرى ايشيقلانديران و هر ساعتده يوز ميليون لسانلرده كمالِ حرمتله گزن و ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده قدسيتيله يازيلان و نوعِ بشرڭ كيفيةً قسمِ أعظمنى قانونلريله إداره ايدن و نفسلرينى و روحلرينى و
— 422 —
قلبلرينى و عقللرينى تربيه و تزكيه و تصفيه و تعليم ايدن و رسالهِٔ نورده قرق وجهِ إعجازى إثبات ايديلن و قرق طائفه و طبقهِٔ ناسه و هر بر طبقهيه قارشى بر نوع إعجازينى گوسترديگى كرامتلى و خارقهلى اون طوقوزنجى مكتوبده بيان اولونان و محمّد عليه الصلاة والسلام بيڭ معجزاتيله اونڭ بر معجزهسى اولارق حق كلام اللّٰه اولديغى قطعى إثبات ايديلن قرآنِ معجز البيان هيچ بر جهتده إمكانى وار مى كه، او متكلّمِ أزلى و او صانعِ سرمدينڭ كلامى و فرمانى اولماسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه بتون حجّتلريله، قرآنڭ كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايدييور.
هم هيچ ممكن ميدر كه؛ زمينڭ يوزينى متماديًا ذىحياتلرله طولديروب بوشالتان و كندينى طانيتديرمق و عبادت و تسبيحات ايتديرمك ايچون بو دنيامزى ذىشعورلرله شنلنديرن بر سلطانِ ذو الجلال، سماواتى و ييلديزلرى بوش و خالى بيراقسين؛ اونلره مناسب أهالىيى ياراتوب، او سماوى سرايلرده إسكان ايتمهسين و سلطنتِ ربوبيتنى أڭ بيوك مملكتنده خَدَمهسز، حشمتسز، مأمورسز، ألچيسز، يَاوَرْسز، ناظرسز، سيرجيسز، عابدسز، رعيتسز بيراقسين؟ حاشا، مَلكلر صاييسنجه حاشا!
هم هيچ بر جهتده إمكانى وار مى كه؛ بو كائناتى اويله بر كتاب طرزنده يازار كه، هر بر آغاجڭ بتون تاريخچهِٔ حياتنى بتون چكردكلرنده قيد ايدن و هر بر اوتڭ و چيچگڭ بتون وظيفهِٔ حياتيهسنى بتون تخملرنده يازان و هر بر ذىشعورڭ بتون سرگذشتهِٔ حياتيهسنى خردل گبى كوچك قوّهِٔ حافظهسنده غايت مكمّل يازديران و بتون ملكنده و دوائرِ سلطنتنده هر عملى و هر حادثهيى متعدّد فوطوغرافلرله آلارق محافظه ايدن و ربوبيتڭ أڭ أهمّيتلى بر أساسى اولان عدالت، حكمت و رحمتڭ تجلّيلرى و تحقّقلرى ايچون قوجه جنّت و جهنّمى و صراط و ميزانِ أكبرى يارادان بر
— 423 —
حاكمِ حكيم و بر عليمِ رحيم، إنسانلرڭ كائناتى علاقهدار ايدن عمللرينى يازديرماسين و مجازات و مكافات ايچون فعللرينى قيد ايتديرمهسين و سيّئات و حسناتلرينى قدرڭ لوحهلرنده يازماسين؟ حاشا، قدرڭ لوحِ محفوظنده يازيلان حرفلرى عددنجه حاشا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى، حجّتلريله هم ملائكهيه ايمان، هم قدره ايمان حقيقتلرينى دخى قطعى إثبات ايدر. گونش گوندوزى و گوندوز گونشى گوسترديگى گبى، ايمانڭ ركنلرى بربرينى إثبات ايدرلر.
ايكنجى نقطه:باشده قرآن، بتون سماوى كتابلر و صحفلر و باشده محمّد عليه الصلاة والسلام اولارق بتون پيغمبرلر (عليهم السلام)، بتون دعوالرى بش آلتى أساس اوزرينه دونييورلر. متماديًا او أساسلرى درس ويرمگه و إثبات ايتمگه چاليشييورلر. اونلرڭ پيغمبرلكلرينه و طوغريلقلرينه شهادت ايدن بتون حجّتلر و دليللر، او أساسلره باقييورلر. اونلرڭ حقّانيتلرينه قوّت ويرييورلر. او أساسلر ايسه، ايمانِ بِاللّٰه و ايمانِ بِالآخرت و سائر ركنلره ايماندر. ديمك ايمانڭ آلتى ركنى بربرلرندن آيريلمالرى ممكن دگلدر. هر بريسى عمومنى إثبات ايدر، ايستر، إقتضا ايدر. او آلتى، اويله بر كلّ و كلّيدر كه، تجزّى قبول ايتمز و إنقسامى إمكان خارجندهدر. ناصلكه كوكى گوكلرده طوبٰى آغاجى گبى.. هر بر دالى، هر بر ميوهسى، هر بر ياپراغى؛ او قوجه آغاجڭ كلّى، توكنمز حياتنه طايانييور. او قوّتلى و گونش گبى ظاهر او حياتى إنكار ايدهمهين، بر تك متّصل ياپراغڭ حياتنى إنكار ايدهمز. أگر ايتسه؛ او آغاج، داللرى و ميوهلرى و ياپراقلرى صاييسنجه او منكِرى تكذيب ايدهجك، صوصديرهجق. اويله ده ايمان، آلتى ركنلريله عين وضعيتدهدر.
بو مقامڭ باشنده، آلتى نقطه و هر بر نقطه دخى بش نكته اولارق، آلتى أركانِ ايمانيهيى اوتوز آلتى نكتهده بيان ايتمك نيّت ايديلمشدى. و باشدهكى
— 424 —
دهشتلى سؤاله ايضاحات ايله جواب ويرمك مراد ايتمشدم. فقط بعض عارضهلر ميدان ويرمديلر. تخمين ايدرم كه، برنجى نقطه كافى بر مقياس اولماسندن داها ذكيلره زياده ايضاحه إحتياج قالمادى. و تام آڭلاشيلدى كه؛ بر مسلمان بر حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايتسه، كفرِ مطلقه دوشر. چونكه باشقه دينلرڭ إجماللرينه مقابل، إسلاميتده تام ايضاحات ويريلمش، ركنلر بربريله زنجيرلنمش. محمّد عليه الصلاة والسلامى طانيميان، تصديق ايتمهين بر مسلمان، اللّٰهى ده (صفاتيله) داها طانيماز و آخرتى بيلمز. بر مسلمانڭ ايمانى او قدر قوّتلى و صارصيلماز حدسز حجّتلره طايانييور كه، إنكارده هيچ بر عذر قالمييور. عادتا عقل، قبولده مجبور اولويور.
اوچنجى نقطه:بر زمان "الحمد ِللّٰه" ديدم. اونڭ حدسز گنيش معناسنه مقابل گلهجك بر نعمت آرادم. بردن بو جمله خاطره گلدى:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَعَلٰى صِفَاتِهِ وَاَسْمَائِهِ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ
بن ده باقدم؛ تام مطابقدر. شويله كه:.........
٭ ٭ ٭
— 425 —
اوننجى مسئله
أميرطاغى چيچگى
(قرآنده اولان تكراراته گلن إعتراضلره قارشى غايت قوّتلى بر جوابدر.)
عزيز صدّيق قارداشلرم،
گرچه بو مسئله، پريشان وضعيتمدن مشوّش و لطافتسز اولمش. فقط او مشوّش عباره آلتنده چوق قيمتلى بر نوع إعجازى قطعى بيلدم، مع التأسّف إفادهيه مقتدر اولامادم. هر نه قدر عبارهسى سونوك اولسه ده، قرآنه عائد اولمق جهتيله هم عبادتِ تفكّريه، هم قدسى، يوكسك، پارلاق بر جوهرڭ صدفيدر. ييرتيق لباسنه دگل، ألندهكى ألماسه باقيلسين. اگر مناسب ايسه "اوننجى مسئله" ياپيڭز. دگلسه سزڭ تبريك مكتوبلريڭزه مقابل بر مكتوب قبول ايديڭز. هم بونى غايت خسته و پريشان و غداسز، بر ايكى گون رمضانده، مجبوريتله غايت مجمل و قيصه و بر جملهده پك چوق حقيقتلرى و متعدّد حجّتلرى درج ايدهرك يازدم. قصوره باقيلماسين.
(٭): دڭزلى حپسنڭ ميوهسنه اوننجى مسئله اولارق أميرطاغنڭ و بو رمضانِ شريفڭ نورلى بر كوچك چيچگيدر. تكراراتِ قرآنيهنڭ بر حكمتنى بيانله، أهلِ ضلالتڭ عفونتلى و زهرلى أوهاملرينى إزاله ايدر.
— 426 —
عزيز صدّيق قارداشلرم!رمضانِ شريفده قرآنِ معجز البيانى اوقوركن رسالهِٔ النوره إشارتلرى برنجى شعاعده بيان اولونان اوتوز اوچ آيتدن هانگيسى گلسه باقييوردم كه، او آيتڭ صحيفهسى و ياپراغى و قصّهسى دخى رسالهِٔ النوره و شاكردلرينه قصّهدن حصّه آلمق نقطهسنده بر درجه باقييور. خصوصًا سورهِٔ نوردن آيت النور، اون پارمقله رسالهِٔ النوره باقديغى گبى، آرقهسندهكى آيتِ ظلمات دخى معارضلرينه تام باقييور و زياده حصّه ويرييور. عادتا او مقام، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر و بو عصرده او كلّينڭ تام بر فردى رسالهِٔ النور و شاكردلريدر دييه حسّ ايتدم.
أوت قرآنڭ خطابى أوّلا متكلّمِ أزلينڭ ربوبيتِ عامّهسنڭ گنيش مقامندن، هم نوعِ بشر بلكه كائنات نامنه مخاطب اولان ذاتڭ گنيش مقامندن، هم عموم نوعِ بنى آدمڭ بتون عصرلرده إرشادلرينڭ غايت وسعتلى مقامندن، هم دنيا و آخرتڭ و أرض و سماواتڭ و أزل و أبدڭ و خالقِ كائناتڭ ربوبيتنه و بتون مخلوقاتڭ تدبيرينه دائر قوانينِ إلٰهيهنڭ غايت يوكسك و إحاطهلى بياناتنڭ گنيش مقامندن آلديغى وسعت و علويت و إحاطه جهتيله او خطاب، اويله بر يوكسك إعجاز و شمول گوسترر كه؛ درسِ قرآنڭ مخاطبلرندن أڭ كثرتلى طائفه اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى اوقشايان ظاهرى و بسيط مرتبهسى دخى، أڭ علوى طبقهيى ده تام حصّهدار ايدر. گويا قصّهدن يالڭز بر حصّه و بر حكايهِٔ تاريخيهدن بر عبرت دگل، بلكه بر كلّى دستورڭ أفرادى اولارق هر عصره و هر طبقهيه خطاب ايدهرك تازه نازل اولويور و بِالخاصّه چوق تكرارله اَلظَّالِمِينَ اَلظَّالِمِينَ دييوب تهديدلرى و ظلملرينڭ جزاسى اولان مصيبتِ سماويه و أرضيهيى شدّتله بيانى، بو عصرڭ أمثالسز ظلملرينه قَومِ عاد و ثمود و فرعونڭ باشلرينه گلن عذابلر ايله باقديرييور و مظلوم أهلِ ايمانه إبراهيم (عس) و موسى (عس) گبى أنبيانڭ نجاتلرى ايله تسلّى ويرييور.
— 427 —
أوت نظرِ غفلت و ضلالتده، وحشتلى و دهشتلى بر عدمستان و أليم و محو اولمش بر مزارستان اولان بتون گچمش زمان و ئولمش قرنلر و عصرلر؛ جانلى برر صحيفهِٔ عبرت و باشدن باشه روحلى، حياتدار بر عجيب عالم و موجود و بزمله مناسبتدار بر مملكتِ ربّانيه صورتنده سينهما پردهلرى گبى، كاه بزى او زمانلره، كاه او زمانلرى يانمزه گتيرهرك هر عصره و هر طبقهيه گوستروب يوكسك بر إعجاز ايله درس ويرن قرآنِ معجز البيان عين إعجازله، نظرِ ضلالتده جامد، پريشان، ئولو، حدسز بر وحشتگاه اولان و فراق و زوالده يووارلانان بو كائناتى بر كتابِ صمدانى، بر شهرِ رحمانى، بر مشهرِ صنعِ ربّانى اولارق او جامداتى جانلانديرهرق برر وظيفهدار صورتنده بربريله قونوشديروب و بربرينڭ إمدادينه قوشديروب نوعِ بشره و جنّ و مَلگه حقيقى و نورلى و ذوقلى حكمت درسلرى ويرن بو قرآنِ عظيم الشان، ألبته هر حرفنده اون و يوز و بعضًا بيڭ و بيڭلر ثواب بولونماسى و بتون جنّ و إنس طوپلانسه اونڭ مِثلنى گتيرهمهمسى و بتون بنى آدمله و كائناتله تام يرنده قونوشماسى و هر زمان ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده ذوقله يازيلماسى و چوق تكرارله و كثرتلى تكراراتيله اوصانديرمهمسى و چوق إلتباس يرلرى و جملهلريله برابر چوجقلرڭ نازك و بسيط قفالرنده مكمّل يرلشمسى و خستهلرڭ و آز سوزدن متأثّر اولان و سكراتده اولانلرڭ قولاغنده ماءِ زمزم مِثللو خوش گلمسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانير و ايكى جهانڭ سعادتلرينى كندى شاكردلرينه قزانديرر. و ترجماننڭ اُمّيت مرتبهسنى تام رعايت ايتمك سرّيله هيچ بر تكلّف و هيچ بر تصنّع و هيچ بر گوستريشه ميدان ويرمهدن سلاستِ فطريهسنى و طوغريدن طوغرىيه سمادن گلمسنى و أڭ كثرتلى اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى تنزّلاتِ كلاميه ايله اوقشامق حكمتيله، أڭ زياده سماء و أرض گبى أڭ ظاهر و بديهى صحيفهلرى آچوب او عاديات آلتندهكى خارق العاده معجزاتِ قدرتنى و معنيدار سطورِ حكمتنى درس ويرمكله لطفِ إرشادده گوزل بر إعجاز گوسترر.
— 428 —
تكرارى إقتضا ايدن دعا و دعوت، ذكر و توحيد كتابى دخى اولديغنى بيلديرمك سرّيله گوزل، طاتلى تكراراتيله بر تك جملهده و بر تك قصّهده آيرى آيرى چوق معنالرى، آيرى آيرى مخاطب طبقهلرينه تفهيم ايتمكده و جزئى و عادى بر حادثهده أڭ جزئى و أهمّيتسز شيلر دخى نظرِ مرحمتنده و دائرهِٔ تدبير و إرادهسنده بولونماسنى بيلديرمك سرّيله تأسيسِ إسلاميتده و تدوينِ شريعتده صحابهلرڭ جزئى حادثهلرينى دخى نظرِ أهمّيته آلماسنده؛ هم كلّى دستورلرڭ بولونماسى، هم عمومى اولان إسلاميتڭ و شريعتڭ تأسيسنده او جزئى حادثهلر، چكردكلر حكمنده چوق أهمّيتلى ميوهلرى ويردكلرى جهتنده ده بر نوع إعجازينى گوسترر.
أوت إحتياجڭ تكرّريله، تكرارڭ لزومى حيثيتيله، يگرمى سنه ظرفنده پك چوق مكرّر سؤاللره جواب اولارق آيرى آيرى چوق طبقهلره درس ويرن و قوجه كائناتى پارچه پارچه ايدوب قيامتده شكلنى دگيشديرهرك دنيايى قالديروب اونڭ يرينه عظمتلى آخرتى قوراجق و ذرّاتدن ييلديزلره قدر بتون جزئيات و كلّياتى تك بر ذاتڭ ألنده و تصرّفنده بولونديغنى إثبات ايدهجك و كائناتى و أرض و سماواتى و عناصرى قيزديران و حدّته گتيرن نوعِ بشرڭ ظلملرينه، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه غضبِ إلٰهى و حدّتِ ربّانيهيى گوسترهجك حدسز خارقه و نهايتسز دهشتلى و گنيش بر إنقلابڭ تأسيسنده بيڭلر نتيجه قوّتنده بعض جملهلرى و حدسز دليللرڭ نتيجهسى اولان بر قسم آيتلرى تكرار ايتمك؛ دگل بر قصور، بلكه غايت قوّتلى بر إعجاز و غايت يوكسك بر بلاغت و مقتضاىِ حاله غايت مطابق بر جزالتدر و فصاحتدر.
مثلا: بر تك آيت ايكن يوز اون درت دفعه تكرّر ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ جملهسى، رسالهِٔ النورڭ اون دردنجى لمعهسنده بيان ايديلديگى گبى؛
— 429 —
عرشى فرشله باغلايان و كائناتى ايشيقلانديران و هر دقيقه هركس اوڭا محتاج اولان اويله بر حقيقتدر كه، ميليونلر دفعه تكرار ايديلسه ينه إحتياج وار. دگل يالڭز أكمك گبى هر گون، بلكه هوا و ضيا گبى هر دقيقه اوڭا إحتياج و إشتياق واردر.
هم مثلا: سورهِٔ طٰسٓمٓ ده سكز دفعه تكرار ايديلن شو
اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
آيتى، او سورهده حكايه ايديلن پيغمبرلرڭ نجاتلرينى و قَوملرينڭ عذابلرينى، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه و ربوبيتِ عامّهنڭ نامنه او بيڭلر حقيقت قوّتنده اولان آيتى تكرار ايدهرك؛ عزّتِ ربّانيه، او ظالم قَوملرڭ عذابنى و رحيميتِ إلٰهيه دخى أنبيانڭ نجاتلرينى إقتضا ايتديگنى درس ويرمك ايچون بيڭلر دفعه تكرار اولسه ينه إحتياج و إشتياق وار و إعجازلى و ايجازلى بر علوى بلاغتدر.
هم مثلا: سورهِٔ رحمٰنده تكرار ايديلن
فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
آيتى ايله سورهِٔ مرسلاتده
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ
آيتى، جنّ و نوعِ بشرڭ، كائناتى قيزديران و أرض و سماواتى حدّته گتيرن و خلقتِ عالمڭ نتيجهلرينى بوزان و حشمتِ سلطنتِ إلٰهيهيه قارشى إنكار و إستخفافله مقابله ايدن، كفر و كفرانلرينى و ظلملرينى و بتون مخلوقاتڭ حقوقلرينه تجاوزلرينى عصرلره و أرض و سماواته تهديدكارانه هايقيران بو ايكى آيت، بويله بيڭلر حقيقتلرله علاقهدار و بيڭلر مسئله قوّتنده اولان بر درسِ عموميده بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه لزوم وار و جلاللى بر إعجاز و جماللى بر ايجازِ بلاغتدر.
هم مثلا: قرآنڭ حقيقى و تام بر نوع مناجاتى و قرآندن چيقان بر چشيد خلاصهسى اولان جوشن الكبير نامندهكى مناجاتِ پيغمبريده يوز دفعه
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
— 430 —
جملهسنڭ تكرارنده توحيد گبى كائناتجه أڭ بيوك حقيقت و تسبيح و تقديس گبى، مخلوقاتڭ ربوبيته قارشى اوچ معظّم وظيفهسندن أڭ أهمّيتلى وظيفهسى و شقاوتِ أبديهدن قورتولمق گبى نوعِ إنسانڭ أڭ دهشتلى مسئلهسى و عبوديت و عجزِ بشرينڭ أڭ لزوملى نتيجهسى بولونماسى جهتيله بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه آزدر.
ايشته تكراراتِ قرآنيه (٭): نماز تسبيحاتى گبى، عبادتلردن بر قسمنڭ تكرارى سنّت بولونان مادّهلر گبى. بو گبى متين أساسلره باقييور. حتّى بعضًا بر صحيفهده إقتضاىِ مقام و إحتياجِ افهام و بلاغتِ بيان جهتيله يگرمى دفعه صريحًا و ضمنًا توحيد حقيقتنى إفاده ايدر. دگل اوصانج، بلكه قوّت و شوق و حلاوت ويرر. رسالهِٔ النورده، تكراراتِ قرآنيه نه قدر يرنده و مناسب و بلاغتجه مقبول اولديغى حجّتلريله بيان ايديلمش.
قرآنِ معجز البيانڭ مكّيه سورهلريله مدنيه سورهلرى بلاغت نقطهسنده و إعجاز جهتنده و تفصيل و إجمال وجهنده بربرندن آيرى اولماسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: مكّهده، برنجى صفده مخاطب و معارضلرى، قُريش مشركلرى و اُمّيلرى اولديغندن بلاغتجه قوّتلى بر اُسلوبِ عالى و ايجازلى، مقنع، قناعت ويريجى بر إجمال و تثبيت ايچون تكرار لازم گلديگندن أكثريتجه مكّى سورهلرى أركانِ ايمانيهيى و توحيدڭ مرتبهلرينى غايت قوّتلى و يوكسك و إعجازلى بر ايجاز ايله إفاده و تكرار ايدهرك مبدأ و معادى، اللّٰهى و آخرتى، دگل يالڭز بر صحيفهده، بر آيتده، بر جملهده، بر كلمهده؛ بلكه بعضًا بر حرفده و تقديم - تأخير، تعريف - تنكير و حذف - ذكر گبى هيئتلرده اويله قوّتلى إثبات ايدر كه، علمِ بلاغتڭ داهى إماملرى حيرتله قارشيلامشلر. رسالهِٔ النور و بِالخاصّه قرآنڭ قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا إثبات ايدن يگرمى بشنجى سوز، ذيللريله برابر و نظمدهكى وجهِ إعجازى
— 431 —
خارقه بر طرزده بيان و إثبات ايدن عربى رسالهِٔ النوردن "إشارات الإعجاز" تفسيرى بِالفعل گوسترمشلر كه، مكّى سوره و آيتلرده أڭ عالى بر اُسلوبِ بلاغت و أڭ يوكسك بر إعجازِ ايجازى واردر.
امّا مدينه سوره و آيتلرينڭ برنجى صفده مخاطب و معارضلرى ايسه، اللّٰهى تصديق ايدن يهودى و نصارا گبى أهلِ كتاب اولديغندن مقتضاىِ بلاغت و إرشاد و مطابقِ مقام و حالڭ لزومندن ساده و واضح و تفصيللى بر اُسلوبله أهلِ كتابه قارشى دينڭ يوكسك اصولنى و ايمانڭ ركنلرينى دگل، بلكه مدارِ إختلاف اولان شريعتڭ و أحكامڭ و تفرّعاتڭ و كلّى قانونلرڭ منشألرى و سببلرى اولان جزئياتڭ بيانى لازم گلديگندن او سوره و آيتلرده أكثريتجه تفصيل و ايضاح و ساده اُسلوبله بيانات ايچنده قرآنه مخصوص أمثالسز بر طرزِ بيانله بردن او جزئى تفرّعات حادثهسى ايچنده يوكسك قوّتلى بر فذلكه، بر خاتمه، بر حجّت و او جزئى حادثهِٔ شرعيهيى كلّيلشديرن و إمتثالنى ايمانِ بِاللّٰه ايله تأمين ايدن بر جملهِٔ توحيديه و أسمائيه و اُخرويهيى ذكر ايدر. او مقامى نورلانديرر، علويلشديرر، كلّيلشديرر. رسالهِٔ النور، آيتلرڭ آخرلرنده أكثريتله گلن
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
گبى توحيدى ويا آخرتى إفاده ايدن فذلكهلر و خاتمهلرده نه قدر يوكسك بر بلاغت و مزيتلر و جزالتلر و نكتهلر بولونديغنى يگرمى بشنجى سوزڭ ايكنجى شعلهسنڭ ايكنجى نورنده او فذلكه و خاتمهلرڭ پك چوق نكتهلرندن و مزيتلرندن اون دانهسنى بيان ايدهرك، او خلاصهلرده بر معجزهِٔ كبرا بولونديغنى معنّدلره ده إثبات ايتمش.
أوت قرآن، او تفرّعاتِ شرعيه و قوانينِ إجتماعيهنڭ بيانى ايچنده بردن مخاطبڭ نظرينى أڭ يوكسك و كلّى نقطهلره قالديروب، ساده اسلوبى بر علوى
— 432 —
اسلوبه و شريعت درسندن توحيد درسنه چويرهرك؛ قرآنى هم بر كتابِ شريعت و أحكام و حكمت، هم بر كتابِ عقيده و ايمان و ذكر و فكر و دعا و دعوت اولديغنى گوستروب هر مقامده چوق مقاصدِ إرشاديه و قرآنيهيى درس ويرمسيله، مكّيه آيتلرڭ طرزِ بلاغتلرندن آيرى و پارلاق معجزانه بر جزالت إظهار ايدر. بعضًا ايكى كلمهده مثلا رَبُّ الْعَالَمِينَ و رَبُّكَ ده، رَبُّكَ تعبيريله أحديتى و رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله واحديتى بيلديرر. أحديت ايچنده واحديتى إفاده ايدر. حتّى بر جملهده؛ بر ذرّهيى بر گوز ببگنده گورديگى و يرلشديرديگى گبى، گونشى دخى عين آيتله، عين چكيجله گوگڭ گوز ببگنده يرلشديرر و گوگه بر گوز ياپار. مثلا:
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ
آيتندن صوڭره
يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ
آيتنڭ عقبنده
وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
دير. "زمين و گوكلرڭ حشمتِ خلقتنده، قلبڭ دخى خطراتنى بيلير، إداره ايدر." دير، طرزنده بر بيانات جهتيله او ساده و اُمّيت مرتبهسنى و عوامڭ فهمنى نظره آلان او بسيط و جزئى محاوره، او طرز ايله علوى و جاذبهدار و عمومى و إرشادكار بر مكالمهيه دونر.
أهمّيتلى بر سؤال:"بعضًا بر حقيقت، سطحى نظرلره گورونمديگندن و بعض مقاملرده جزئى و عادى بر حادثهدن يوكسك بر فذلكهِٔ توحيدى ويا كلّى بر دستورى بيان ايتمكده مناسبت بيلينمديگندن، بر قصور توهّم ايديلير. مثلا: "حضرتِ يوسف عليه السلام، قارداشنى بر حيله ايله آلماسى" ايچنده وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ دييه غايت يوكسك بر دستورڭ ذكرى، بلاغتجه مناسبتى گورونمييور. بونڭ سرّى و حكمتى نهدر؟"
— 433 —
الجواب:هر برى برر كوچك قرآن اولان أكثر اوزون سوره و متوسّطلرده و چوق صحيفه و مقاملرده يالڭز ايكى اوچ مقصد دگل، بلكه قرآن ماهيتى هم بر كتابِ ذكر و ايمان و فكر، هم بر كتابِ شريعت و حكمت و إرشاد گبى چوق كتابلرى و آيرى آيرى درسلرى تضمّن ايدهرك ربوبيتِ إلٰهيهنڭ هر شيئه إحاطهسنى و حشمتلى تجلّياتنى إفاده ايتمك جهتيله، كائنات كتابِ كبيرينڭ بر نوع قرائتى اولان قرآن، ألبته هر مقامده، حتّى بعضًا بر صحيفهده چوق مقصدلرى تعقيبًا معرفت اللّٰهدن و توحيدڭ مرتبهلرندن و ايمان حقيقتلرندن درس ويرديگى حيثيتيله؛ اوبر مقامده، مثلا ظاهرجه ضعيف بر مناسبتله، باشقه بر درس آچار و او ضعيف مناسبته چوق قوّتلى مناسبتلر إلتحاق ايدرلر. او مقامه غايت مطابق اولور، مرتبهِٔ بلاغتى يوكسكلهنير.
ايكنجى بر سؤال:"قرآنده صريحًا و ضمنًا و إشارةً، آخرت و توحيدى و بشرڭ مكافات و مجازاتنى بيڭلر دفعه إثبات ايدوب نظره ويرمهنڭ و هر سورهده، هر صحيفهده، هر مقامده درس ويرمهنڭ حكمتى نهدر؟"
الجواب:دائرهِٔ إمكانده و كائناتڭ سرگذشتنه عائد إنقلابلرده و أمانتِ كبرايى و خلافتِ أرضيهيى اوموزينه آلان نوعِ بشرڭ شقاوت و سعادتِ أبديهيه مدار اولان وظيفهسنه دائر أڭ أهمّيتلى، أڭ بيوك، أڭ دهشتلى مسئلهلرندن أڭ عظمتليلرينى درس ويرمك و حدسز شبههلرى إزاله ايتمك و غايت شدّتلى إنكارلرى و عنادلرى قيرمق جهتنده ألبته او دهشتلى إنقلابلرى تصديق ايتديرمك و او إنقلابلر عظمتنده بيوك و بشره أڭ ألزم و أڭ ضرورى مسئلهلرى تسليم ايتديرمك ايچون قرآن بيڭلر دفعه دگل، بلكه ميليونلر دفعه اونلره باقديرسه ينه إسراف دگل كه، ميليونلر كرّه تكرار ايله او بحثلر قرآنده اوقونور، اوصانج ويرمز، إحتياج كسيلمز.
— 434 —
مثلا:
اِنَّ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ... خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا
آيتنڭ گوسترديگى مژدهِٔ سعادتِ أبديه حقيقتى، بيچاره بشره هر دقيقه كندينى گوسترن حقيقتِ موتڭ هم إنسانى، هم دنياسنى، هم بتون أحبابنى إعدامِ أبديسندن قورتاروب أبدى بر سلطنتى قزانديرديغندن ميليارلر دفعه تكرار ايديلسه و كائنات قدر أهمّيت ويريلسه ينه إسراف اولماز، قيمتدن دوشمز. ايشته بو چشيد حدسز قيمتدار مسئلهلرى درس ويرن و كائناتى بر خانه گبى دگيشديرن و شكلنى بوزان دهشتلى إنقلابلرى تأسيس ايتمكده إقناعه و اينانديرمغه و إثباته چاليشان قرآنِ معجز البيان ألبته صريحًا و ضمنًا و إشارةً بيڭلر دفعه او مسئلهلره نظرِ دقّتى جلب ايتمك؛ دگل إسراف، بلكه أكمك، علاج، هوا، ضيا گبى برر حاجتِ ضروريه حكمنده إحساننى تازهلنديرر.
هم مثلا:
اِنَّ الْكَافِرِينَ فِى نَارِ جَهَنَّمَ
و
اَلظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ
گبى تهديد آيتلرينى قرآن غايت شدّتله و حدّتله و غايت قوّت و تكرارله ذكر ايتمسنڭ حكمتى ايسه؛ (رسالهِٔ النورده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) بشرڭ كفرى، كائناتڭ و أكثر مخلوقاتڭ حقوقنه اويله بر تجاوزدر كه، سماواتى و أرضى قيزديرييور و عناصرى حدّته گتيروب طوفانلر ايله او ظالملرى طوقاتلايور. و
اِذَا اُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
آيتنڭ صراحتيله او ظالم منكِرلره جهنّم اويله اوفكهلنيور كه، حدّتندن پارچهلانمق درجهسنه گلييور. ايشته بويله بر جنايتِ عامّهيه و حدسز بر تجاوزه قارشى بشرڭ كوچكلك و أهمّيتسزلگى نقطهسنه دگل، بلكه ظالمانه جنايتنڭ عظمتنه و كافرانه تجاوزينڭ دهشتنه قارشى سلطانِ كائنات كندى رعيتنڭ حقوقلرينڭ أهمّيتنى و او منكِرلرڭ كفر و ظلمندهكى نهايتسز چركينلگنى گوسترمك حكمتيله فرماننده
— 435 —
غايت حدّت و شدّتله او جنايتى و جزاسنى دگل بيڭ دفعه، بلكه ميليونلر و ميليارلر ايله تكرار ايتسه، ينه إسراف و قصور دگل كه، بيڭ سنهدن بَرى يوزر ميليون إنسانلر هر گون اوصانمهدن كمالِ إشتياقله و إحتياجله اوقورلر.
أوت هر گون، هر زمان، هركس ايچون بر عالم گيدر، تازه بر عالمڭ قپوسى كندينه آچيلمهسندن، او گچيجى هر بر عالمنى نورلانديرمق ايچون إحتياج و إشتياقله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ جملهسنى بيڭلر دفعه تكرار ايله او دگيشن پردهلره و عالملره هر بريسنه بر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه ى لامبا ياپديغى گبى، اويله ده او كثرتلى، گچيجى پردهلرى و تازهلهنن سيّار كائناتلرى قراڭلقلانديرمهمق و آيينهِٔ حياتنده إنعكاس ايدن صورتلرينى چركينلشديرمهمك و لهنده شاهد اولابيلن او مسافر وضعيتلرى عليهنه چويرمهمك ايچون، او جنايتلرڭ جزالرينى و پادشاهِ أزلينڭ شدّتلى و عنادلرى قيران تهديدلرينى، هر وقت قرآنى اوقومقله تخطّر ايدوب نفسڭ طغيانندن قورتولمغه چاليشمق حكمتيله، قرآن غايت معجزانه تكرار ايدر و بو درجه قوّت و شدّت و تكرارله تهديداتِ قرآنيهيى حقيقتسز توهّم ايتمكدن، شيطان بيله قاچار. و اونلرى ديڭلهمهين منكِرلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر، دييه گوسترر.
هم مثلا: عصاىِ موسى گبى چوق حكمتلرى و فائدهلرى بولونان قصّهِٔ موسىنڭ (عس) و سائر أنبيانڭ قصّهلرينى چوق تكرارنده، رسالتِ أحمديهنڭ حقّانيتنه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى حجّت گوستروب اونلرڭ عمومنى إنكار ايدهمهين، بو ذاتڭ رسالتنى حقيقت نقطهسنده إنكار ايدهمز حكمتيله و هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر و موفّق اولاماديغندن هر بر اوزون و متوسّط سورهيى برر كوچك قرآن حكمنه گتيرمك ايچون أهمّيتلى أركانِ ايمانيه گبى او قصّهلرى تكرار ايتمهسى؛ دگل إسراف بلكه معجزانه بر بلاغتدر و حادثهِٔ محمّديه بتون بنى آدمڭ أڭ بيوك حادثهسى و كائناتڭ أڭ عظمتلى مسئلهسى اولديغنى درس ويرمكدر.
— 436 —
أوت قرآنده ذاتِ أحمديهيه أڭ بيوك مقام ويرمك و درت أركانِ ايمانيهيى ايچنه آلمقله، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ركننه دنك طوتولان مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ و رسالتِ محمّديه، كائناتڭ أڭ بيوك حقيقتى و ذاتِ أحمديه بتون مخلوقاتڭ أڭ أشرفى و حقيقتِ محمّديه تعبير ايديلن كلّى شخصيتِ معنويهسى و مقامِ قدسيسى، ايكى جهانڭ أڭ پارلاق بر گونشى اولديغنه و بو خارقه مقامه لياقتنه پك چوق حجّتلر و أمارهلرى، قطعى بر صورتده رسالهِٔ النورده إثبات ايديلمش. بيڭدن بريسى شودر كه:
اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ
دستوريله: بتون امّتنڭ، بتون زمانلرده ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى اونڭ دفترِ حسناتنه گيرمهسى و بتون كائناتڭ حقيقتلرينى، گتيرديگى نور ايله نورلانديرمسى، دگل يالڭز جنّ إنس ملك و ذىحياتى، بلكه كائناتى، سماوات و أرضى منّتدار أيلهمسى و إستعداد لسانيله نباتاتڭ دعالرى و إحتياجِ فطرى ديليله حيواناتڭ دعالرى، گوزيمز اوڭنده بِالفعل قبول اولماسنڭ شهادتيله ميليونلر، بلكه ميليارلر فطرى و ردّ ايديلمز دعالرى مقبول اولان صلحاىِ اُمّتى هر گون او ذاته صلاة و سلام عنوانيله رحمت دعالرى و معنوى قزانجلرينى أڭ أوّل او ذاته باغيشلامهلرى و بتون اُمّتجه اوقونان قرآنڭ اوچ يوز بيڭ حرفنڭ هر بريسنده اون ثوابدن تا يوز، تا بيڭ حسنه و ميوه ويرمسندن يالڭز قرائتِ قرآن جهتيله دفترِ أعمالنه حدسز نورلر گيرمهسى حيثيتيله او ذاتڭ شخصيتِ معنويهسى اولان حقيقتِ محمّديه، إستقبالده بر شجرهِٔ طوباءِ جنّت حكمنده اولاجغنى علّام الغيوب بيلمش و گورمش. او مقامه گوره قرآننده او عظيم أهمّيتى ويرمش و فرماننده اوڭا تبعيتله و سنّتنه إتّباعله شفاعتنه مظهريتى أڭ أهمّيتلى بر مسئلهِٔ إنسانيه گوسترمش و او حشمتلى شجرهِٔ طوبانڭ بر چكردگى اولان شخصيتِ بشريتنى و بدايتدهكى وضعيتِ إنسانيهسنى آرا صيره نظره آلماسيدر.
— 437 —
ايشته قرآنڭ تكرار ايديلن حقيقتلرى بو قيمتده اولديغندن، تكراراتنده قوّتلى و گنيش بر معجزهِٔ معنويه بولونماسنه فطرتِ سليمه شهادت ايدر. مگر مادّيونلق طاعونيله مرضِ قلبه و وجدان خستهلغنه مبتلا اوله...
قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ
قاعدهسنه داخل اولور.
٭ ٭ ٭
— 438 —
بو اوننجى مسئلهيه بر خاتمه اولارق ايكى حاشيهدر
برنجيسى:بوندن (٭): بو رسالهنڭ تأليفندن اون ايكى سنه أوّل. اون ايكى سنه أوّل ايشيتدم كه، أڭ دهشتلى و معنّد بر زنديق قرآنه قارشى سوءِ قصدينى ترجمهسيله ياپمغه باشلامش و ديمش كه: "قرآن ترجمه ايديلسين، تا نه مال اولديغى بيلينسين." يعنى، لزومسز تكراراتى هركس گورسون و ترجمهسى اونڭ يرنده اوقونسون دييه دهشتلى بر پلان چويرمش. فقط رسالهِٔ النورڭ جرح ايديلمز حجّتلرى قطعى إثبات ايتمش كه: قرآنڭ حقيقى ترجمهسى قابل دگل و لسانِ نحوى اولان لسانِ عربى يرنده قرآنڭ مزيتلرينى و نكتهلرينى باشقه لسان محافظه ايدهمز و هر بر حرفى، اون عدددن بيڭه قدر ثواب ويرن كلماتِ قرآنيهنڭ معجزانه و جمعيتلى تعبيرلرى يرنده، بشرڭ عادى و جزئى ترجمهلرى طوتاماز، اونڭ يرنده جامعلرده اوقونماز دييه رسالهِٔ النور هر طرفده إنتشاريله او دهشتلى پلانى عقيم بيراقدى. فقط او زنديقدن درس آلان منافقلر، ينه شيطان حسابنه قرآن گونشنى ئوفلهمكله سوندورمگه عبدال چوجقلر گبى أحمقانه و ديوانهجهسنه چاليشمهلرى حكمتيله، بڭا غايت صيقى و صيقيجى و صيقنتيلى بر حالتده بو اوننجى مسئله يازديرلدى تخمين ايدييورم. باشقهلرله گوروشهمديگم ايچون حقيقتِ حالى بيلهمييورم.
ايكنجى حاشيه:دڭزلى حپسندن تخليهمزدن صوڭره مشهور شهر اوتلنڭ يوكسك قاتنده اوطورمشدم. قارشيمده گوزل باغچهلرده كثرتلى قواق آغاجلرى برر حلقهِٔ ذكر طرزنده غايت لطيف طاتلى بر صورتده هم كنديلرى، هم داللرى، هم ياپراقلرى، هوانڭ طوقونمسيله جذبهكارانه و جاذبهدارانه حركتله رقصلرى،
— 439 —
قارداشلريمڭ مفارقتلرندن و يالڭز قالديغمدن حزنلى و غملى قلبمه ايليشدى. بردن گوز و قيش موسمى خاطره گلدى و بڭا بر غفلت باصدى. بن او كمالِ نشئه ايله جلوهلهنن او نازنين قواقلره و ذىحياتلره او قدر آجيدم كه، گوزلرم ياشله طولدى. كائناتڭ سوسلى پردهسى آلتندهكى عدملرى، فراقلرى إخطار و إحساسيله كائنات طولوسى فراقلرڭ، زواللرڭ حزنلرى باشمه طوپلاندى. بردن حقيقتِ محمّديهنڭ (عصم) گتيرديگى نور، إمداده يتيشدى. او حدسز حزنلرى و غملرى، سرورلره چويردى. حتّى او نورڭ، هركس و هر أهلِ ايمان گبى بنم حقّمده ميليون فيضندن يالڭز او وقتده، او وضعيته تماس ايدن إمداد و تسلّيسى ايچون، ذاتِ محمّديهيه (عصم) قارشى أبديًا منّتدار اولدم. شويله كه:
اول نظرِ غفلت، او مبارك نازنينلرى وظيفهسز، نتيجهسز، بر موسمده گورونوب، حركتلرى نشئهدن دگل بلكه گويا عدمدن و فراقدن تيترهيهرك هيچلگه دوشدكلرينى گوسترمكله، هركس گبى بندهكى عشقِ بقا و حبِّ محاسن و محبّتِ وجود و شفقتِ جنسيه و علاقهِٔ حياتيهيه مدار اولان طمارلريمه او درجه طوقوندى كه، بويله دنيايى بر معنوى جهنّمه و عقلى بر تعذيب آلَتنه چويرديگى صيرهده، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بشره هديه گتيرديگى نور پردهيى قالديردى؛ إعدام، عدم، هيچلك، وظيفهسزلك، عبث، فراق، فانيلك يرنده، او قواقلرڭ هر برينڭ ياپراقلرى عددنجه حكمتلرى، معنالرى و رسالهِٔ النورده إثبات ايديلديگى گبى، اوچ قسمه آيريلان نتيجهلرى و وظيفهلرى وار دييه گوستردى:
برنجى قسم نتيجهلرى صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه باقار.مثلا: ناصلكه بر اوسته خارقه بر ماكينهيى ياپسه، اونى تقدير ايدن هركس او ذاته "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب آلقيشلار. اويله ده: او ماكينه دخى، اوندن مقصود نتيجهلرى تام تامنه گوسترمهسيله، لسانِ حاليله اوستهسنى تبريك ايدر، آلقيشلار. هر ذىحيات و هر شى بويله بر ماكينهدر، اوستهسنى تبريكلرله آلقيشلار.
— 440 —
ايكنجى قسم حكمتلرى ايسه:ذىحياتڭ و ذىشعورڭ نظرلرينه باقار. اونلره شيرين بر مطالعهگاه، برر كتابِ معرفت اولور. معنالرينى ذىشعورڭ ذهنلرنده و صورتلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و ألواحِ مثاليهده و عالمِ غيبڭ دفترلرنده دائرهِٔ وجودده بيراقوب، صوڭره عالمِ شهادتى ترك ايدر، عالمِ غيبه چكيلير. ديمك صورى بر وجودى بيراقير، معنوى و غيبى و علمى چوق وجودلرى قزانير. أوت مادام اللّٰه وار و علمى إحاطه ايدر. ألبته عدم، إعدام، هيچلك، محو، فنا؛ حقيقت نقطهسنده أهلِ ايمانڭ دنياسنده يوقدر و كافر منكرلرڭ دنيالرى عدمله، فراقله، هيچلكله، فانيلكله طولودر. ايشته بو حقيقتى، عمومڭ لساننده گزن بو گلن ضربِ مَثل درس ويروب، دير: "كيمڭ ايچون اللّٰه وار، اوڭا هر شى وار و كيمڭ ايچون يوقسه، هر شى اوڭا يوقدر، هيچدر."
الحاصل:ناصلكه ايمان، ئولوم وقتنده إنسانى إعدامِ أبديدن قورتارييور؛ اويله ده هركسڭ خصوصى دنياسنى دخى إعدامدن و هيچلك قراڭلقلرندن قورتارييور. و كفر ايسه خصوصًا كفرِ مطلق اولسه؛ هم او إنسانى، هم خصوصى دنياسنى ئولومله إعدام ايدوب معنوى جهنّم ظلمتلرينه آتار. حياتنڭ لذّتلرينى آجى زهرلره چويرر. حياتِ دنيويهيى آخرتنه ترجيح ايدنلرڭ قولاقلرى چينلاسين. گلسينلر، بوڭا يا بر چاره بولسونلر ويا ايمانه گيرسينلر. بو دهشتلى خساراتدن قورتولسونلر!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
دعاڭزه چوق محتاج و سزه چوق مشتاق قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 441 —
(اوننجى مسئله مناسبتيله خسروڭ استادينه يازديغى مكتوب)
چوق سَوْگيلى استادم أفندم،
جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون، ايكى آيلق إفتراق اوزونتيلرينى و مخابرهسزلك إضطرابلرينى خفيفلشديرن و قلبلريمزه تازه حيات بخش ايدن و روحلريمزه يڭى، صافى بر نسيم إهدا ايدن قرآنڭ جلاللى و عزّتلى، رحمتلى و شفقتلى آيتلرندهكى تكراراتڭ محاسننى تعداد ايدن، حكمتِ تكرارينڭ لزوم و أهمّيتنى ايضاح ايدن و رسالهِٔ النورڭ بر خارقه مدافعهسى اولان دڭزلى ميوهسنڭ اوننجى مسئلهسى نامنى آلان "أميرطاغى چيچگى"نى آلدق. الحقّ تقدير و تحسينه چوق لايق اولان بو چيچگى قوقلادقجه روحمزدهكى إشتياق يوكسلدى. طوقوز آيلق حپس صيقنتيسنه مقابل، ميوهنڭ طوقوز مسئلهسى ناصل برائتمزه بيوك بر وسيله اولمقله گوزللگنى گوسترمش ايسه، اوننجى مسئلهسى اولان چيچگى ده قرآنڭ ايجازلى إعجازندهكى خارقهلرى گوسترمكله او نسبتده گوزللگنى گوسترمكدهدر.
أوت سَوْگيلى استادم، گُلڭ چيچگندهكى فوق العاده لطافت و گوزللك، آغاجندهكى ديكنلرى نظره هيچ گوسترمديگى گبى؛ بو نورانى چيچك ده بزه طوقوز آيلق حپس صيقنتيسنى اونوتديرهجق بر شكلده او صيقنتيلريمزى ده هيچه اينديرمشدر. مطالعهسنه طويولميهجق شكلده قلمه آلينان و عقللرى حيرته سَوق ايدن بو نورانى چيچك، محتوى اولديغى چوق گوزللكلرندن بِالخاصّه قرآنڭ ترجمهسى صورتيله نظرِ بشرده عاديلشديريلمك إهانتنه مقابل؛ او تكراراتڭ قيمتنى تام گوسترمكله، قرآنڭ جهاندگر علويتنى ميدانه قويمشدر. سالكلرينڭ هر عصرده
— 442 —
فوق العاده بر متانتله صاريلمالرى ايله و أمر و نهينه تمامًا إنقياد ايتمهلريله، گويا يڭى نازل اولمش گبى تازهلگى إثبات ايديلمش اولان قرآنِ معجز البيانڭ، بتون عصرلرده، ظالملرينه قارشى شدّتلى و دهشتلى و تكرارلى تهديدلرى و مظلوملرينه قارشى شفقتلى و رحمتلى مكرّر تلطيفلرى، خصوصيله بو عصريمزه باقان تهديداتى ايچنده ظالملرينه مِثلى گورولمهمش بر حالتده، صانكه فَزَعِ أكبردن بر نمونهيى آڭديران سماوى بر جهنّمله آلتى يدى سنهدن بَرى متماديًا فرياد و فغان ايتديرمسى و كذا مظلوملرينڭ بو عصردهكى كلّى فردلرى باشنده رسالهِٔ النور طلبهلرينڭ بولونماسى و حقيقةً بو طلبهلرى ده اُممِ سالفهنڭ أنبيالرينه ويريلن نجاتلر گبى پك بيوك عمومى و خصوصى نجاتلره مظهر ايتمهسى و معارضلرى اولان دينسزلرڭ جهنّمى عذابله طوقاتلانملرينى گوسترمسى، هم ايكى گوزل و لطيف حاشيهلرله خاتمه ويريلمك صورتيله چيچگڭ تمام ايديلمسى، بو فقير طلبهڭز خسروى او قدر بيوك بر سرورله صوڭسز بر شكره سَوق ايتدى كه؛ بو گوزل چيچگڭ ويرديگى سَوينج و سرورى مدّتِ عمرمده حسّ ايتمديگمى سَوْگيلى استاديمه عرض ايتديگم گبى، قارداشلريمه ده كرّاتله سويلهمشم. جنابِ حق، ضعيف و تحمّلسز اوموزلرينه پك عظمتلى بارِ ثقيل تحميل ايديلن سز سَوْگيلى استاديمزدن أبديًا راضى اولسون. و يوكلريڭزى تخفيف ايتمكله يوزلريڭزى أبده قدر گولديرسون آمين.
أوت سَوْگيلى استادم، بز اللّٰهدن، قرآندن، حبيبِ ذىشاندن و رسالهِٔ النوردن و قرآن دلّالى سز سَوْگيلى استاديمزدن أبديًا راضىيز. و إنتسابمزدن هيچ بر جهتله پيشمانلغمز يوق. هم قلبمزده ذرّه قدر كوتولك ايتمك ايچون نيّت يوق. بز آنجق اللّٰهى و رضاسنى ايستهيورز. گون گچدكجه، رضاسى ايچنده، جنابِ حقّه وصلت إشتياقلرينى قلبمزده تكثيف ايدييورز. بِلا إستثنا بزه فنالق ايدنلرى جنابِ حقّه ترك ايتمكله عفو ايتمك و بِالعكس بزه ظلم ايدن او ظالملر ده داخل اولديغى
— 443 —
حالده، هركسه اييلك ايتمك، رسالهِٔ النور طلبهلرينڭ قلبلرينه يرلشن بر شعارِ إسلام اولديغنى، بز ايستهميهرك إعلان ايدن حضرتِ اللّٰهه حدسز حدودسز شكرلر ايدييورز.
چوق قصورلى طلبهڭز
خسرو
٭ ٭ ٭
— 444 —
اون برنجى مسئله
(ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسنڭ باشى؛ بر ميوهسى جنّت و برى سعادتِ أبديه و برى رؤيت اللّٰه اولان ايمان شجرهِٔ قدسيهسنڭ حدسز، كلّى و جزئى ميوهلرندن يوزر نمونهلرى رسالهِٔ النورده بيان و حجّتلرله إثبات ايديلديگندن، ايضاحنى "سراج النور"ه حواله ايدوب؛ كلّى أركاننڭ دگل، بلكه جزئى و جزءلرڭ، جزئى و خصوصى ميوهلرندن بر قاچ نمونه بيان ايديلهجك.)
بريسى:بر گون بر دعاده، "يا ربّى! جبرائيل، ميكائيل، إسرافيل، عزرائيل حرمتلرينه و شفاعتلرينه، بنى جنّ و إنسڭ شرلرندن محافظه أيله!" مئالنده دعايى ديديگم زمان، هركسى تيترهتن و دهشت ويرن عزرائيل نامنى ذكر ايتديگم وقت غايت طاتلى و تسلّيدار و سَويملى بر حالت حسّ ايتدم. الحمد ِللّٰه ديدم. عزرائيلى جدًّا سومگه باشلادم. ملائكهيه ايمان ركننڭ بو جزئى فردينڭ پك چوق ميوهلرندن يالڭز بر جزئى ميوهسنه غايت قيصه بر إشارت ايدرز.
بريسى:إنسانڭ أڭ قيمتلى و اوستنده تيترهديگى مالى، اونڭ روحيدر. اونى ضايع اولمقدن و فنادن و باشى بوشلقدن محافظه ايتمك ايچون قوّتلى و أمين بر أله تسليمڭ درين بر سَوينج ويرديگنى قطعى حسّ ايتدم. و إنسانڭ عملنى يازان مَلكلر خاطريمه گلدى. باقدم، عينًا بو ميوه گبى چوق طاتلى ميوهلرى وار.
بريسى:هر إنسان قيمتلى بر سوزينى و فعلنى باقيلشديرمك ايچون إشتياقله كتابت و شعر، حتّى سينهما ايله حفظنه چاليشير. خصوصًا او فعللرڭ جنّتده باقى
— 445 —
ميوهلرى بولونسه، داها زياده مراق ايدر. "كِرَامًا كَاتِبِين" إنسانڭ اوموزلرنده طوروب اونلرى أبدى منظرهلرده گوسترمك و صاحبلرينه دائمى مكافات قزانديرمق، او قدر بڭا شيرين گلدى كه تعريف ايدهمم.
صوڭره أهلِ دنيانڭ، بنى حياتِ إجتماعيهدهكى هر شيدن تجريد ايتمك ايچنده بتون كتابلرمدن و دوستلرمدن و خدمتجيلرمدن و تسلّى ويريجى ايشلردن آيرى دوشورمهلريله برابر، غربت وحشتى بنى صيقاركن و بوش دنيا باشمه ييقيليركن، ملائكهيه ايمانڭ پك چوق ميوهلرندن بريسى إمداديمه گلدى. كائناتمى و دنيامى شنلنديردى، مَلكلر و روحانيلرله طولديردى، عالممى سَوينجله گولديردى. و أهلِ ضلالتڭ دنيالرى وحشت و بوشلق و قراڭلقله آغلادقلرينى گوستردى.
خيالم بو ميوهنڭ لذّتيله مسرور ايكن، عموم پيغمبرلره ايمانڭ پك چوق ميوهلرندن بوڭا بڭزر بر تك ميوهسنى آلدى، طاتدى. بردن، بتون گچمش زمانلردهكى أنبيالرله ياشامش گبى اونلره ايمانم و تصديقم، او زمانلرى ايشيقلانديردى و ايمانمى كلّى ياپوب گنيشلنديردى. و آخر زمان پيغمبريمزڭ ايمانه عائد اولان دعوالرينه بيڭلر إمضا باصديردى، شيطانلرى صوصديردى.
بردن "حكمت الإستعاذه لمعهسى"نده قطعى جوابى بولونان بر سؤال قلبمه گلدى كه: "بو ميوهلر گبى حدسز طاتلى ثمرهلر و فائدهلر و حسناتڭ غايت گوزل نتيجهلرى و منفعتلرى و أرحم الراحمينڭ غايت مرحمتكارانه توفيقلرى و عنايتلرى أهلِ هدايته يارديم ايدوب قوّت ويردكلرى حالده؛ أهلِ ضلالت نهدن چوق دفعه غلبه ايدر و بعضًا يگرميسى، يوز دانه أهلِ هدايتى پريشان ايدر." دييه، معنًا بندن صورولدى. و بو تفكّر ايچنده، شيطانڭ غايت ضعيف دسيسهلرينه قارشى قرآنڭ بيوك تحشيداتى و ملائكهلرى و جنابِ حقّڭ يارديمنى أهلِ ايمانه گوندرمسى
— 446 —
خاطره گلدى. رسالهِٔ النورڭ اونڭ حكمتنى قطعى حجّتلرله ايضاحنه بناءً، او سؤالڭ جوابنه غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوت بعضًا سرسرى و گيزلى، مضر بر آدمڭ بر سرايه آتش آتمغه چاليشماسى يوزندن، يوزر آدمڭ ياپماسى گبى؛ يوزر آدمڭ محافظهسى ايله و بعضًا دولته و پادشاهه إلتجا ايله او سرايڭ وجودى دوام ايدهبيلير. چونكه اونڭ وجودى، بتون شرائطڭ و أركانڭ و أسبابڭ وجوديله اولابيلير. فقط اونڭ عدمى و خراب اولماسى بر تك شرطڭ عدميله واقع و بر سرسرينڭ بر كبريتيله يانوب محو اولديغى گبى، إنس و جنّ شيطانلرى آز بر فعل ايله بيوك تخريبات و دهشتلى معنوى يانغينلر ياپارلر. أوت بتون فنالقلر و گناهلر و شرلرڭ مايهسى و أساسلرى عدمدر، تخريبدر. صورةً وجودڭ آلتنده، عدم و بوزمق صاقليدر. ايشته جنّّى و إنسى شيطانلر و شريرلر بو نقطهيه إستنادًا غايت ضعيف بر قوّتله حدسز بر قوّته قارشى طايانوب، أهلِ حق و حقيقتى جنابِ حقّڭ درگاهنه إلتجايه و قاچمغه هر وقت مجبور ايتديگندن، قرآن اونلرى حمايه ايچون بيوك تحشيدات ياپار. طقسان طوقوز أسماءِ إلٰهيهيى اونلرڭ أللرينه ويرر. او دشمنلره قارشى ثبات ايتمهلرينه چوق شدّتلى أمرلر ويرر.
بو جوابدن، بردن پك بيوك بر حقيقتڭ اوجى و عظمتلى، دهشتلى بر مسئلهنڭ أساسى گوروندى. شويله كه:
ناصلكه جنّت بتون وجود عالملرينڭ محصولاتنى طاشييور و دنيانڭ يتيشديرديگى تخملرى باقيانه سنبللنديرييور، اويله ده؛ جهنّم دخى، حدسز دهشتلى عدم و هيچلك عالملرينڭ چوق أليم نتيجهلرينى گوسترمك ايچون او عدم محصولاتلرينى قاوورييور و او دهشتلى جهنّم فابريقهسى، سائر وظيفهلرى ايچنده، عالمِ وجود كائناتنى عالمِ عدم پيسلكلرندن تميزلتديرييور. بو دهشتلى مسئلهنڭ شيمديلك قپوسنى آچميهجغز. إن شاء اللّٰه صوڭره ايضاح ايديلهجك.
— 447 —
هم مَلكلره ايمان ميوهسندن بر جزئى و مُنكَر و نكيره عائد بر نمونهسى شودر: هركس گبى بن دخى محقّق گيرهجگم دييه مزاريمه خيالًا گيردم. و قبرده يالڭز، كيمسهسز، قراڭلق، صوغوق، طار بر حپسِ منفردده بر تجريدِ مطلق ايچندهكى توحّش و مأيوسيتدن تدهّش ايدركن، بردن مُنكَر و نكير طائفهسندن ايكى مبارك آرقداش چيقوب گلديلر. بنمله مناظرهيه باشلاديلر. قلبم و قبرم گنيشلهديلر، نورلانديلر، حرارتلنديلر؛ عالمِ أرواحه پنجرهلر آچيلدى. بن ده شيمدى خيالًا و إستقبالده حقيقةً گورهجگم او وضعيته بتون جانمله سَويندم و شكر ايتدم.
صرف و نحو علمنى اوقويان بر مدرسه طلبهسنڭ وفات ايدوب، قبرده مُنكَر و نكيرڭ: مَنْ رَبُّكَ "سنڭ ربّڭ كيمدر؟" دييه سؤاللرينه قارشى، كندينى مدرسهده ظن ايدوب نحو علميله جواب ويرهرك: " مَنْ مبتدادر، رَبُّكَ اونڭ خبريدر؛ مشكل بر مسئلهيى بندن صوريڭز، بو قولايدر." دييهرك، هم او ملائكهلرى، هم حاضر روحلرى، هم او واقعهيى مشاهده ايدن اوراده بولونان بر كشف القبور وليسنى گولديردى و رحمتِ إلٰهيهيى تبسّمه گتيردى، عذابدن قورتولديغى گبى؛ رسالهِٔ النورڭ بر شهيد قهرمانى اولان مرحوم حافظ على، حپسده ميوه رسالهسنى كمالِ عشقله يازاركن و اوقوركن وفات ايدوب قبرده ملائكهِٔ سؤاله محكمهدهكى گبى ميوه حقيقتلريله جواب ويرديگى مِثللو؛ بن ده و رسالهِٔ النور شاكردلرى ده، او سؤاللره قارشى رسالهِٔ النورڭ پارلاق و قوّتلى حجّتلريله إستقبالده حقيقةً و شيمدى معنًا جواب ويروب اونلرى تصديقه و تحسينه و تبريكه سَوق ايدهجكلر إن شاء اللّٰه.
هم مَلكلره ايمانڭ سعادتِ دنيويهيه مدار جزئى بر نمونهسى شودر كه: علمِ حالدن ايمان درسنى آلان بر معصوم چوجغڭ، ياننده آغلايان و معصوم بر قارداشنڭ وفاتى ايچون واويلا ايدن ديگر بر چوجغه: " آغلامه، شكر أيله..
— 448 —
سنڭ قارداشڭ مَلكلرله برابر جنّته گيتدى؛ اوراده گزر، بزدن داها ايى كيف ايدهجك، مَلكلر گبى اوچهجق، هر يرى سير ايدهبيلير." دييوب، فرياد ايدنڭ آغلاماسنى تبسّمه و سَوينجه چويرمهسيدر. بن ده عينًا بو آغلايان چوجق گبى، بو حزين قيشده و أليم بر وضعيتمده غايت أليم ايكى وفات خبرينى آلدم. برى، هم عالى مكتبلرده برنجيلگى قزانان، هم رسالهِٔ النورڭ حقيقتلرينى نشر ايدن، برادرزادهم مرحوم فؤاد؛ ايكنجيسى، حجّه گيدوب سكرات ايچنده طواف ايدركن، طواف ايچنده وفات ايدن عالمه خانم نامندهكى مرحومه همشيرهم. بو ايكى أقربامڭ ئولوملرى، إختيار رسالهسنده يازيلان مرحوم عبد الرحمانڭ وفاتى گبى بنى آغلاتيركن؛ ايمانڭ نوريله او معصوم فؤاد، او صالحه خانم إنسانلر يرنده مَلكلره، حوريلره آرقداش اولدقلرينى و بو دنيانڭ تهلكه و گناهلرندن قورتولدقلرينى معنًا، قلبًا گوردم. او شدّتلى حزن يرنده بيوك بر سَوينج حسّ ايدوب هم اونلرى، هم فؤادڭ پدرى قارداشم عبد المجيدى، هم كنديمى تبريك ايدهرك أرحم الرّاحمينه شكر ايتدم. بو ايكى مرحومهيه رحمت دعاسى نيّتيله بورايه يازيلدى، قيد ايديلدى.
رسالهِٔ النوردهكى بتون ميزانلر و موازنهلر، ايمانڭ سعادتِ دنيويهيه و اُخرويهيه مدار ميوهلرينى بيان ايدرلر. و او كلّى و بيوك ميوهلر، بو دنياده گوستردكلرى سعادتِ حياتيه و لذّتِ عمر جهتيله هر مؤمنڭ ايمانى اوڭا بر سعادتِ أبديهيى قزانديرهجق.. بلكه سنبل ويرهجك و او صورتده إنكشاف ايدهجك دييه خبر ويررلر. و او كلّى و پك چوق ميوهلرندن بش ميوهسى، ميوهِٔ معراج اولارق اوتوز برنجى سوزڭ آخرنده و بش ميوهسى يگرمى دردنجى سوزڭ بشنجى دالنده نمونه اولارق يازيلمش. أركانِ ايمانيهنڭ هر برينڭ آيرى آيرى پك چوق بلكه حدسز ميوهلرى اولديغى گبى، مجموعنڭ بردن چوق ميوهلرندن بر ميوهسى، قوجه جنّت
— 449 —
و برى ده سعادتِ أبديه و برى ده بلكه أڭ طاتليسى ده رؤيتِ إلٰهيهدر دييه، باشده ديمشدك. و اوتوز ايكنجى سوزڭ آخرندهكى موازنهده، ايمانڭ سعادتِ داريْنه مدار بر قسم ثمرهلرى گوزل ايضاح ايديلمش. ايمانِ بِالقدر ركننڭ قيمتدار ميوهلرى بو دنياده بولونديغنه بر دليلى، عموم لساننده
مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ
ضربِ مَثل اولمشدر. يعنى، "قدره ايمان ايدن، غملردن قورتولور." رسالهِٔ قدرڭ آخرنده گوزل بر تمثيل ايله، ايكى آدمڭ شاهانه بر سرايڭ باغچهسنه گيرمهسيله، بر كلّى ميوهسى بيان ايديلمش. حتّى بن كندى حياتمده بيڭلر تجربهلرمله گوردم و بيلدم كه؛ قدره ايمان اولمازسه حياتِ دنيويه سعادتى محو اولور. أليم مصيبتلرده، نه وقت قدره ايمان جهتنه باقاردم؛ مصيبت غايت خفيفلشييور گورويوردم. و قدره ايمان ايتمهين ناصل ياشايهبيلير دييه حيرت ايدردم.
ملائكهيه ايمان ركننڭ كلّى ميوهلرندن بريسنه، يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده شويله إشارت ايديلمش كه؛ عزرائيل عليه السلام جنابِ حقّه مناجات ايدوب ديمش: "قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن كوسهجكلر، شكوا ايدهجكلر." اوڭا جوابًا دينيلمش: "سنڭ وظيفهڭه خستهلقلرى و مصيبتلرى پرده ياپاجغم؛ تا عباديمڭ شكوالرى اونلره گيتسين، سڭا گلمهسين." عينًا بو پردهلر گبى عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسى ده بر پردهدر. تا حقسز شكوالر جنابِ حقّه گيتمهسين. چونكه ئولومدهكى حكمت و رحمت و گوزللك و مصلحت جهتنى هركس گورهمز. ظاهره باقوب إعتراض ايدر، شكوايه باشلار. ايشته بو حقسز شكوالر رحيمِ مطلقه گيتمهمك حكمتيله عزرائيل عليه السلام پرده اولمش.
عينًا بونڭ گبى بتون مَلكلرڭ، بلكه بتون أسبابِ ظاهريهنڭ وظيفهلرى، عزّتِ ربوبيتڭ پردهلريدر. تا گوزللكلرى گورونمهين و حكمتلرى بيلينمهين شيلرده قدرتِ إلٰهيهنڭ
— 450 —
عزّتى و قدسيتى و رحمتنڭ إحاطهسى محافظه ايديلسين، إعتراضه هدف اولماسين و خسيس و أهمّيتسز و مرحمتسز شيلر ايله قدرتڭ مباشرتى (نظرِ ظاهريده) گورونمسين. يوقسه هيچ بر سببڭ حقيقى تأثيرى و ايجاده هيچ قابليتى اولماديغنى، هر شيده توحيد سكّهلرى قطعى گوسترديگنى، رسالهِٔ النور حدسز دليللريله إثبات ايتمش. خلق ايتمك، ايجاد ايتمك اوڭا مخصوصدر. أسباب، يالڭز بر پردهدر. ملائكه گبى ذىشعور اولانلرڭ، يالڭز جزءِ إختياريله جزئى، ايجادسز، كسب دينيلن بر نوع خدمتِ فطريه و عملى بر نوع عبوديتدن باشقه أللرنده يوقدر.
أوت، عزّت و عظمت ايسترلر كه؛ أسباب، پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.
توحيد و أحديت ايسترلر كه؛ أسباب، أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن.
ايشته ناصلكه مَلكلر و امورِ خيريهده و وجوديهده إستخدام ايديلن ظاهرى سببلر، گوزللكلرى گورونمهين و بيلينمهين شيلرده قدرتِ ربّانيهيى قصوردن، ظلمدن محافظه ايدوب تقديس و تسبيحِ إلٰهيده برر وسيلهدرلر. عينًا اويله ده: جنّّى و إنسى شيطانلر و مضر مادّهلرڭ امورِ شرّيهده و عدميهده إستعماللرى دخى، ينه قدرتِ سبحانيهيى غدردن و حقسز إعتراضلردن و شكوالره هدف اولمقدن قورتارمق ايله تقديس و تسبيحاتِ ربّانيهيه و كائناتدهكى بتون قصوراتدن مبرّا و منزّهيتنه خدمت ايدييورلر. چونكه بتون قصورلر عدمدن و قابليتسزلكدن و تخريبدن و وظيفه ياپمامقدن (كه برر عدمدرلر) و وجودى اولميان عدمى فعللردن گلييور. بو شيطانى و شرلى پردهلر، او قصوراته مرجع اولوب إعتراض و شكوالرى بِالإستحقاق كنديلرينه آلارق جنابِ حقّڭ تقديسنه وسيله اولويورلر. ذاتًا شرلى و عدمى و تخريبجى ايشلرده قوّت و إقتدار لازم دگل؛ آز بر فعل و جزئى بر قوّت، بلكه وظيفهسنى ياپمامق ايله بعضًا بيوك عدملر و بوزمقلر اولويور. او شرير فاعللر،
— 451 —
مقتدر ظن ايديليرلر. حالبوكه عدمدن باشقه هيچ تأثيرلرى و جزئى بر كسبدن خارج بر قوّتلرى يوقدر. فقط او شرلر عدمدن گلدكلرندن، او شريرلر حقيقى فاعلدرلر. بِالإستحقاق، أگر ذىشعور ايسه جزايى چكرلر. ديمك سيّئاتده او فنالر فاعلدرلر؛ فقط حسنهلر و خيرلرده و عملِ صالحده وجود اولماسندن، او اييلر حقيقى فاعل و مؤثّر دگللر. بلكه قابلدرلر؛ فيضِ إلٰهىيى قبول ايدرلر و مكافاتلرى دخى صِرف بر فضلِ إلٰهيدر دييه، قرآنِ حكيم
مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
فرمان ايدر.
الحاصل:وجود كائناتلرى و حدسز عدم عالملرى بربرلريله چارپيشيركن و جنّت و جهنّم گبى ميوهلر ويرركن و بتون وجود عالملرى "الحمد ِللّٰه الحمد ِللّٰه" و بتون عدم عالملرى "سبحان اللّٰه سبحان اللّٰه" ديركن و إحاطهلى بر قانونِ مبارزه ايله مَلكلر شيطانلرله و خيرلر شرلرله، تا قلبڭ أطرافندهكى إلهام، وسوسه ايله مجادله ايدركن؛ بردن مَلكلره ايمانڭ بو ميوهسى تجلّى ايدر، مسئلهيى حلّ ايدوب قراڭلق كائناتى ايشيقلانديرر.
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
آيتنڭ أنوارندن بر نورينى بزه گوسترر و بو ميوه نه قدر طاتلى اولديغنى طاتديرر.
ايكنجى بر كلّى ميوهسنه يگرمى دردنجى و ألفلر كرامتنى گوسترن يگرمى طوقوزنجى سوزلر إشارت ايدوب پارلاق بر صورتده مَلكلرڭ وجودينى و وظيفهسنى إثبات ايتمشلر. أوت كائناتڭ هر طرفنده، جزئى و كلّى هر شيده، هر نوعده، كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچنده مرحمتكارانه بر حشمتِ ربوبيت، ألبته او حشمته، او مرحمته، او طانيتديرمغه، او سَوْديرمگه قارشى شكر و تقديس ايچنده بر گنيش و إحاطهلى و شعوركارانه بر عبوديتله مقابله ايتمهسى لازم و قطعيدر. و شعورسز جمادات و أركانِ عظيمهِٔ كائنات حسابنه او وظيفهيى، آنجق حدسز مَلكلر
— 452 —
گورهبيلير و او سلطنتِ ربوبيتڭ هر طرفده، ثراده ثريّاده، زمينڭ تملنده، طيشنده حكيمانه و حشمتكارانه إجراآتنى اونلر تمثيل ايدهبيليرلر.
مثلا، فلسفهنڭ روحسز قانونلرى پك قراڭلق و وحشتلى گوستردكلرى خلقتِ أرضيه و وضعيتِ فطريهسنى، بو ميوه ايله نورلى، انسيتلى بر طرزده ثَوْر و حوت ناملرندهكى ايكى مَلگڭ اوموزلرنده، يعنى نظارتلرنده و جنّتدن گتيريلن و فانى كُرهِٔ أرضڭ باقى بر تمل طاشى اولمق، يعنى ايلريده باقى جنّته بر قسمنى دور ايتمگه بر إشارت ايچون صَخْرَتْ نامنده اُخروى بر مادّه، بر حقيقت گوندريلوب ثَوْر و حوت مَلكلرينه بر نقطهِٔ إستناد ايديلمش دييه بنى إسرائيلڭ أسكى پيغمبرلرندن روايت وار و ابن عبّاسدن دخى مرويدر. مع التأسّف بو قدسى معنا، مرورِ زمانله بو تشبيه، عوامڭ نظرنده حقيقت تلقّى ايديلمكله، عقلڭ خارجنده بر صورت آلمش. مادام مَلكلر هواده گزدكلرى گبى طوپراقده و طاشده و يرڭ مركزنده ده گزرلر؛ ألبته اونلرڭ و كُرهِٔ أرضڭ، اوستنده طوراجق جسمانى طاش و باليغه و اوكوزه إحتياجلرى يوقدر.
هم مثلا كُرهِٔ أرض، كُرهِٔ أرضڭ نوعلرى عددنجه باشلر و او نوعلرڭ فردلرى صاييسنجه ديللر و او فردلرڭ أعضا و ياپراق و ميوهلرى مقدارنجه تسبيحاتلر ياپديغى ايچون ألبته او حشمتلى و شعورسز عبوديتِ فطريهيى بيلهرك، شعوردارانه تمثيل ايدوب درگاهِ إلٰهيهيه تقديم ايتمك ايچون قرق بيڭ باشلى و هر باشى قرق بيڭ ديل ايله و هر بر ديل ايله قرق بيڭ تسبيحات ياپان بر مَلكِ مؤكّلى بولونهجق كه، عينِ حقيقت اولارق مخبرِ صادق خبر ويرمش. و خلقتِ كائناتڭ أڭ أهمّيتلى نتيجهسى اولان إنسانلرله مناسباتِ ربّانيهيى تبليغ و إظهار ايدن جبرائيل (عس) و ذىحيات عالمنده أڭ حشمتلى و أڭ دهشتلى اولان ديريلتمك و حيات ويرمك و ئولومله ترخيص ايتمكدهكى خالقه مخصوص اولان إجراآتِ إلٰهيهيى يالڭز تمثيل
— 453 —
ايدوب عبوديتكارانه نظارت ايدن إسرافيل (عس) و عزرائيل (عس) و حيات دائرهسنده رحمتڭ أڭ جمعيتلى، أڭ گنيش، أڭ ذوقلى اولان رزقدهكى إحساناتِ رحمانيهيه نظارتله برابر شعورسز شكرلرى شعور ايله تمثيل ايدن ميكائيل (عس) گبى مَلكلرڭ پك عجيب ماهيتده اولارق بولونمالرى و وجودلرى و روحلرڭ بقالرى، سلطنت و حشمتِ ربوبيتڭ مقتضاسيدر. اونلرڭ و هر برينڭ مخصوص طائفهلرينڭ وجودلرى، كائناتده گونش گبى گورونن سلطنت و حشمتڭ وجودى درجهسنده قطعيدر و شبههسزدر. ملائكهيه عائد باشقه مادّهلر بونلره قياس ايديلسين.
أوت كُرهِٔ أرضده درت يوز بيڭ نوعلرى ذىحياتدن خلق ايدن، حتّى أڭ عادى و متعفّن مادّهلردن ذىروحلرى چوقلقله يارادان و هر طرفى اونلرله شنلنديرن و معجزاتِ صنعتنه قارشى، اونلره ديللريله "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه، سبحان اللّٰه" ديديرن و إحساناتِ رحمتنه مقابل "اَلْحَمْدُ ِللّٰه، وَالشُّكْرُ ِللّٰهِ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ" او حيوانجقلره سويلتديرن بر قديرِ ذو الجلال والجمال، ألبته، بِلا شك ولا شبهه، قوجه سماواته مناسب، عصيانسز و دائما عبوديتده اولان سكنهلرى و روحانيلرى ياراتمش، سماواتى شنلنديرمش، بوش بيراقمامش. و حيواناتڭ طائفهلرندن پك چوق زياده آيرى آيرى نوعلرى مَلكلردن ايجاد ايتمش كه، بر قسمى كوچوجك اولارق ياغمور و قار قطرهلرينه بينوب صنعت و رحمتِ إلٰهيهيى كندى ديللريله آلقيشلايورلر؛ بر قسمى، برر سيّار ييلديزلره بينوب فضاىِ كائناتده سياحت ايچنده عظمت و عزّت و حشمتِ ربوبيته قارشى تكبير و تهليل ايله عبوديتلرينى عالمه إعلان ايدييورلر. أوت زمانِ آدمدن بَرى بتون سماوى كتابلر و دينلر، مَلكلرڭ وجودلرينه و عبوديتلرينه إتّفاقلرى و بتون عصرلرده مَلكلر ايله قونوشمالر و محاورهلر، كثرتلى تواتر ايله إنسانلر ايچنده وقوع بولديغنى نقل و روايتلرى ايسه؛ گورمديگمز
— 454 —
آمريقا إنسانلرينڭ وجودلرى گبى مَلكلرڭ وجودلرينى و بزمله علاقهدار اولدقلرينى قطعى إثبات ايدر.
ايشته شيمدى گل، ايمان نوريله بو كلّى ايكنجى ميوهيه باق و طات؛ ناصل كائناتى باشدن باشه شنلنديروب، گوزللشديروب بر مسجدِ أكبره و بيوك بر عبادتخانهيه چويرييور. و فن و فلسفهنڭ صوغوق، حياتسز، ظلمتلى، دهشتلى گوسترمهلرينه مقابل؛ حياتلى، شعورلى، ايشيقلى، انسيتلى، طاتلى بر كائنات گوسترهرك باقى حياتڭ بر جلوهِٔ لذّتنى أهلِ ايمانه درجهسنه گوره دنياده دخى طاتديرر.
تتمّه:ناصلكه وحدت و أحديت سرّيله كائناتڭ هر طرفنده عين قدرت، عين إسم، عين حكمت، عين صنعت بولونماسيله خالقڭ وحدت و تصرّفى و ايجاد و ربوبيتى و خلّاقيت و قدسيتى، جزئى كلّى هر بر مصنوعڭ حال ديلى ايله إعلان ايديلييور. عينًا اويله ده؛ هر طرفده مَلكلرى خلق ايدوب هر مخلوقڭ لسانِ حال ايله شعورسز ياپدقلرى تسبيحاتى، مَلكلرڭ عبوديتكارانه ديللريله ياپديرييور. مَلكلرڭ هيچ بر جهتده خلافِ أمر حركتلرى يوقدر. خالص بر عبوديتدن باشقه هيچ بر ايجاد و أمرسز هيچ بر مداخله، حتّى إذنسز شفاعتلرى دخى اولماز. تام
بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ٭ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
سرّينه مظهردرلر.
٭ ٭ ٭
— 455 —
خاتمه
(غايت أهمّيتلى بر نكتهِٔ إعجازيهيه دائر، بردن إختيارسز، مغربدن صوڭره قلبه إخطار ايديلن و سورهِٔ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
ڭ ظاهر بر معجزهِٔ غيبيهسنى گوسترن اوزون بر حقيقته قيصه بر إشارتدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ٭ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ٭ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ ٭ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ ٭ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ ٭
ايشته يالڭز معناىِ إشارى جهتنده بو سورهِٔ عظيمهِٔ خارقه: "كائناتده عدم عالملرى حسابنه چاليشان شريرلردن و إنسى و جنّى شيطانلردن كنديڭزى محافظه ايديڭز." پيغمبريمزه و امّتنه أمر ايدهرك، هر عصره باقديغى گبى معناىِ إشاريسيله بو عجيب عصريمزه داها زياده، بلكه ظاهر بر طرزده باقار؛ قرآنڭ خدمتكارلرينى إستعاذهيه دعوت ايدر. بو معجزهِٔ غيبيه، بش إشارتله قيصهجه بيان ايديلهجك. شويله كه:
بو سورهنڭ هر بر آيتنڭ معنالرى چوقدر. يالڭز معناىِ إشارى ايله بش جملهسنده درت دفعه "شرّ" كلمهسنى تكرار ايتمك و قوّتلى مناسبتِ معنويه ايله برابر درت طرزده بو عصرڭ أمثالسز درت دهشتلى و فورطنهلى مادّى و معنوى
— 456 —
شرلرينه و إنقلابلرينه و مبارزهلرينه عين تاريخيله پارمق باصمق و معنًا "بونلردن چكينڭز" أمر ايتمك، ألبته قرآنڭ إعجازينه ياقيشير بر إرشادِ غيبيدر.
مثلا:باشده
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
جملهسى، بيڭ اوچ يوز أللى ايكى ويا درت (١٣٥٢-١٣٥٤) تاريخنه حسابِ أبجدى و جفريله توافق ايدوب نوعِ بشرده أڭ گنيش حرص و حسدله و برنجى حربڭ سببيله وقوعه گلمگه حاضرلانان ايكنجى حربِ عمومىيه إشارت ايدر. و اُمّتِ محمّديهيه (عصم) معنًا دير: "بو حربه گيرمهيڭز و ربّڭزه إلتجا ايديڭز." و بر معناىِ رمزيله، قرآنڭ خدمتكارلرندن اولان رسالهِٔ نور شاكردلرينه خصوصى بر إلتفات ايله اونلرڭ أسكيشهر حپسندن، دهشتلى بر شردن عين تاريخيله قورتولمالرينه و حقلرندهكى إمحا پلاننڭ عقيم بيراقيلماسنه رمزًا خبر ويرر؛ معنًا إستعاذه ايديڭز أمر ايدر گبى بر رمز ويرر.
هم مثلا:
مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
جملهسى (شدّه صاييلماز) بيڭ اوچ يوز آلتمش بر (١٣٦١) ايدهرك، بو أمثالسز حربڭ مرحمتسز و ظالمانه تخريباتنه رومى و هجرى تاريخيله پارمق باصديغى گبى؛ عين زمانده بتون قوّتلريله قرآنڭ خدمتنه چاليشان نور شاكردلرينڭ گنيش بر إمحا پلانندن و أليم و دهشتلى بر بلادن و دڭزلى حپسندن قورتولمالرينه توافقله، بر معناىِ رمزى ايله اونلره ده باقار. "خلقڭ شرّندن كنديڭزى قورويڭز" گيزلى بر ايما ايله دير.
هم مثلا:
اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ
جملهسى (شدّهلر صاييلماز) بيڭ اوچ يوز يگرمى سكز (١٣٢٨)؛ أگر شدّهدهكى (ل) صاييلسه، بيڭ اوچ يوز أللى سكز (١٣٥٨) عدديله بو عمومى حربلرى ياپان أجنبى غدّارلرڭ، حرص و حسد ايله بزدهكى حرّيت إنقلابنڭ قرآن لهندهكى نتيجهلرينى بوزمق فكريله تبدّلِ سلطنت و بالقان و ايتاليان حربلرى و برنجى حربِ عمومينڭ پاطلامسيله مادّى و
— 457 —
معنوى شرلرينى، سياسى ديپلوماتلرڭ راديو ديليله هركسڭ قفالرينه سحرباز و زهرلى ئوفلهمهلريله و مقدّراتِ بشرڭ دوگمه و عقدهلرينه گيزلى پلانلرينى تلقين ايتمهلريله بيڭ سنهلك مدنيت ترقّياتنى وحشيانه محو ايدن شرلرڭ وجوده گلمگه حاضرلانمهلرى تاريخنه توافق ايدهرك،
اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ
نڭ تام معناسنه تطابق ايدر.
هم مثلا:
وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ
جملهسى (شدّه و تنوين صاييلماز) ينه بيڭ اوچ يوز قرق يدى (١٣٤٧) ايدوب، عين تاريخده، أجنبى معاهدهلرڭ إجباريله بو وطنده أهمّيتلى صارصينتيلر و فلسفهنڭ تحكّميله بو ديندار ملّتده أهمّيتلى تحوّللر وجوده گلمهسنه و عين تاريخده، دولتلرده ايكنجى حربِ عمومىيى إحضار ايدن دهشتلى حسدلر و رقابتلرڭ چارپيشمالرى تاريخنه بو معناىِ إشارى ايله تام تامنه توافقى و معنًا تطابقى، ألبته بو قدسى سورهنڭ بر لمعهِٔ إعجازِ غيبيسيدر.
بر إخطار:هر بر آيتڭ متعدّد معنالرى واردر. هم هر بر معنا كلّيدر. هر عصرده أفرادى بولونور. بحثمزده بو عصريمزه باقان يالڭز معناىِ إشارى طبقهسيدر. هم او كلّى معناده، عصريمز بر فرددر. فقط خصوصيت كسب ايتمش كه، اوڭا تاريخيله باقار. بن درت سنهدر، بو حربڭ نه صفحاتنى و نه ده نتيجهلرينى و نه ده صلح اولمش اولمامش بيلمديگمدن و صورماديغمدن، بو قدسى سورهنڭ داها نه قدر بو عصره و بو حربه إشارتى وار دييه داها اونڭ قپوسنى چالمادم. يوقسه بو خزينهده داها چوق أسرار وار اولديغى رسالهِٔ النورڭ أجزالرنده، خصوصًا رموزاتِ ثمانيه رسالهلرنده بيان و إثبات ايديلديگندن اونلره حواله ايدوب قيصه كسييورم.
— 458 —
خاطره گلهبيلن بر سؤالڭ جوابيدر:بو لمعهِٔ إعجازيهده، باشدهكى مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ده هم مِنْ هم شَرِّ كلمهلرى حسابه گيرمهسى و آخرده وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ يالڭز شَرِّ كلمهسى گيرمهسى، وَمِنْ گيرمهمسى و وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ ايكيسى ده حساب ايديلمهمسى غايت اينجه و لطيف بر مناسبته ايما و رمز ايچوندر. چونكه، خلقلرده شردن باشقه خيرلر ده وار. هم بتون شر هركسه گلمز. بوڭا رمزًا، بعضيتى إفاده ايدن مِنْ و شَرِّ گيرمشلر. حاسد حسد ايتديگى زمان بتون شردر، بعضيته لزوم يوقدر. و اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ رمزيله، كندى منفعتلرى ايچون كُرهِٔ أرضه آتش آتان ئوفلهييجيلرڭ و سحرباز او ديپلوماتلرڭ تخريباته عائد بتون ايشلرى عينِ شردر دييه، داها شَرِّ كلمهسنه لزوم قالمادى.
بو سورهيه عائد بر نكتهِٔ إعجازيهنڭ حاشيهسيدر:
ناصل بو سوره، بش جملهسندن درت جملهسى ايله بو عصريمزڭ درت بيوك شرلى إنقلابلرينه و فورطنهلرينه معناىِ إشارى ايله باقار؛ عينًا اويله ده، درت دفعه تكرارًا مِنْ شَرِّ (شدّه صاييلماز) كلمهسيله عالمِ إسلامجه أڭ دهشتلى اولان جنگيز و هلاگو فتنهسنڭ و عبّاسى دولتنڭ إنقراض زماننڭ عصرينه، درت دفعه معناىِ إشارى ايله و مقامِ جفرى ايله باقار و پارمق باصار. أوت (شدّهسز) شَرِّ بش يوز (٥٠٠) ايدر؛ مِنْ طقسان (٩٠)در. إستقباله باقان چوق آيتلر، هم بو عصريمزه هم او عصرلره إشارت ايتمهلرى جهتنده، إستقبالدن
— 459 —
خبر ويرن إمامِ على (رض) و غوثِ أعظم (قس) دخى، عينًا هم بو عصريمزه، هم او عصره باقوب خبر ويرمشلر.
غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ
كلمهلرى بو زمانه دگل، بلكه غَاسِقٍ بيڭ يوز آلتمش بر (١١٦١) و اِذَا وَقَبَ سكز يوز اون (٨١٠) ايدهرك، او زمانلرده أهمّيتلى مادّى معنوى شرلره إشارت ايدر. أگر برابر اولسه، ميلادى بيڭ طوقوز يوز يتمش بر (١٩٧١) اولور. او تاريخده دهشتلى بر شردن خبر ويرر. يگرمى سنه صوڭره، شيمديكى تخملرڭ محصولى إصلاح اولمازسه، ألبته طوقاتلرى دهشتلى اولاجق.
٭ ٭ ٭
— 460 —
اون برنجى مسئلهنڭ حاشيهسنڭ بر لاحقهسيدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
آيت الكرسينڭ تتمّهسى اولان لَا اِكْرَاهَ فِى (الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ) مِنَ الْغَىِّ (١٣٥٠)
فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ (١٩٢٩) ويا (١٩٢٨)
وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ (٩٤٦) "رسالة النور إسمنه موافق"
بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى (١٣٤٧)
لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ٭ (اَللّٰهُ) (وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا)
أگر برابر اولسه (١٠١٢)؛ أگر برابر اولمازسه (٩٤٥) (بر شدّه صاييلماز)
يُخْرِجُهُمْ مِنَ (الظُّلُمَاتِ) اِلَى النُّورِ (١٣٧٢) (شدّهسز)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا اَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ (١٤١٧)
(يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى) الظُّلُمَاتِ (١٣٣٨) (شدّه صاييلماز)
اُولٰئِكَ اَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٢٩٥) (شدّه صاييلير) ادهر.
رسالة النورڭ هم ايكى كرّه إسمنه، هم صورتِ مجاهدهسنه، هم تحقّقنه و تأليف و تكمّل زماننه تام تامنه توافقيله برابر أهلِ كفرڭ بيڭ ايكى يوز طقسان اوچ (١٢٩٣) حربيله عالمِ إسلامڭ نورينى سوندورمگه چاليشماسى تاريخنه و برنجى حربِ عموميدن إستفاده ايله بيڭ اوچ يوز اوتوز سكز (١٣٣٨)ده بِالفعل نوردن ظلماته آتمق ايچون ياپيلان دهشتلى
— 461 —
معاهدهلر تاريخنه تام تامنه توافقى و ايچنده مكرّرًا نور و ظلمات قارشيلاشديريلماسى و بو مجاهدهِٔ معنويهده قرآنڭ نورندن گلن بر نور، أهلِ ايمانه بر نقطهِٔ إستناد اولاجغنى معناىِ إشارى ايله خبر ويرييور دييه قلبمه إخطار ايديلدى. بن ده مجبور اولدم، يازدم. صوڭره باقدم كه؛ معناسنڭ مناسبتى بو عصريمزه او قدر قوّتليدر كه، هيچ توافق أمارهسى اولماسه ده ينه بو آيتلر هر عصره باقديغى گبى معناىِ إشارى ايله بزمله ده قونوشويور قناعتم گلدى.
أوتأوّلا:باشده
لَا اِكْرَاهَ فِى الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ
جملهسى، مقامِ جفرى و أبجدى ايله بيڭ اوچ يوز أللى (١٣٥٠) تاريخنه پارمق باصار و معناىِ إشارى ايله دير: گرچه او تاريخده، دينى دنيادن تفريق ايله دينده إكراهه و إجباره و مجاهدهِٔ دينيهيه و دين ايچون سلاحله جهاده معارض اولان حرّيتِ وجدان، حكومتلرده بر قانونِ أساسى، بر دستورِ سياسى اولويور و حكومت لائك جمهوريته دونر. فقط اوڭا مقابل معنوى بر جهادِ دينى، ايمانِ تحقيقى قلنجيله اولاجق. چونكه ديندهكى رشدُ إرشاد و حق و حقيقتى گوزلره گوسترهجك درجهده قوّتلى برهانلرى إظهار ايدوب تبيين و تبيّن ايدن بر نور قرآندن چيقهجق دييه خبر ويروب، بر لمعهِٔ إعجاز گوسترر.
هم تا خَالِدُونَ كلمهسنه قدر رسالهِٔ نوردهكى بتون موازنهلرڭ أصلى، منبعى اولارق عينًا او موازنهلر گبى مكرّرًا نور و ظلمات و ايمان و قراڭلقلرى قارشيلاشديرماسيله گيزلى بر أمارهدر كه، او تاريخده بولونان جهادِ معنوى مبارزهسنده بيوك بر قهرمان؛ نور نامنده رسالهِٔ نوردر كه، دينده بولونان يوزر طلسملرى كشف ايدن اونڭ معنوى ألماس قلنجى، مادّى قلنجلره إحتياج بيراقمييور.
— 462 —
أوت حدسز شكرلر اولسون كه، يگرمى سنهدر رسالهِٔ نور بو إخبارِ غيبى و لمعهِٔ إعجازى بِالفعل گوسترمشدر. و بو سرِّ عظيم ايچوندر كه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى دنيا سياستنه و جريانلرينه و مادّى مجادلهلرينه قاريشمييورلر و أهمّيت ويرمييورلر و تنزّل ايتمييورلر و حقيقى شاكردلرى أڭ دهشتلى بر خصمنه و حقارتلى تجاوزينه قارشى اوڭا دير:
"أى بدبخت! بن سنى إعدامِ أبديدن قورتارمغه و فانى حيوانيتڭ أڭ سفلى و أليم درجهسندن بر باقى إنسانيت سعادتنه چيقارمغه چاليشييورم. سن بنم ئولوممه و إعداممه چاليشييورسڭ. سنڭ بو دنياده لذّتڭ پك آز، پك قيصه و آخرتده جزا و بلالرڭ پك چوق و پك اوزوندر. و بنم ئولومم بر ترخيصدر. هايدى دفع اول؛ سنڭ ايله اوغراشمام، نه ياپارسهڭ ياپ." دير. او ظالم دشمننه حدّت دگل، بلكه آجييور، شفقت ايدييور، كاشكه قورتولسه ايدى دييهرك إصلاحنه چاليشير.
ثانيًا:
وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَبِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى
بو ايكى قدسى جملهلر، قوّتلى مناسبتِ معنويه ايله برابر مقامِ جفرى و أبجدى حسابيله، برنجيسى رسالة النورڭ إسمنه، ايكنجيسى اونڭ تحقّقنه و تكمّلنه و پارلاق فتوحاتنه معنًا و جفرًا تام تامنه تطابقلرى بر أمارهدر كه؛ رسالة النور بو عصرده، بو تاريخده بر "عروة الوثقى"در. يعنى چوق محكم، قوپماز بر زنجير و بر "حبل اللّٰه"در. اوڭا ألنى آتان، ياپيشان نجات بولور دييه معناىِ رمزيله خبر ويرر.
ثالثًا:
اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا
جملهسى هم معنا، هم جفر ايله رسالة النوره بر رمزى وار. شويله كه:.........
(بو مقامده پرده ايندى. يازمغه إذن ويريلمدى. باشقه زمانه تأخير ايديلدى.)
— 463 —
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
(حاشيه):بو نكتهنڭ باقى قسمى شيمديلك يازديريلماديغنڭ سببى، بر درجه دنيايه، سياسته تماسيدر. بز ده باقمقدن ممنوعز. أوت اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى بو طاغوته باقار و باقديرر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 464 —
(رسالهِٔ النور قهرمانى خسروڭ "ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسى" مناسبتيله يازديغى مكتوبڭ بر پارچهسيدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
چوق مبارك، چوق قيمتدار، چوق سَوْگيلى استاديمز أفنديمز!
ملّت و مملكت ايچون چوق بيوك گوزللكلرى إحتوا ايدن "ميوه" طوقوز مسئلهسى ايله، دهشتلى بر زمانده، مدهش عاصيلر ايچنده أڭ بيوك دشمنلر آراسنده حيرتفزا بر صورتده شاكردلرينه نجات ويرمگه وسيله اولمقله قالمامش، اوننجى و اون برنجى مسئلهلرى ايله خصوصيله نورڭ شاكردلرينى حقيقت يوللرنده آلقيشلامش و گيدهجكلرى حقيقى مكانلرى اولان قبردهكى أحواللرندن و هركسى تيترهتن و بِالخاصّه أهلِ غفلت ايچون چوق قورقونج، چوق ألملى، چوق آجيقلى بر منزل اولان طوپراق آلتنده، گورهجگى و قونوشهجغى ملائكهلرله قونوشمهيى و رفاقتى سَوْديرهرك بو مكانه داها چوق اُنسيت إظهار ايتمكله بو قورقولى ايلك منزل حقّندهكى فوق الحدّ قورقولريمزى تعديل ايتمش، نَفَس آلديرمش. خصوصيله او عالمڭ نورانى حياتنى بنم گبى گورهمهينلرڭ أللرنده شعاعاتى يوز بيڭلرله سنهلك مسافهلره اوزانان بر ألكتريق لامباسى حكمنه گچمش. هم ده دائما قوقلانيلهجق نمونهلك بر چيچك باغچهسى اولمشدر. أوت، بز سَوْگيلى استاديمزه عرض ايدييورز كه؛ هر گون درسنى خواجهسنه اوقويان بر طلبه گبى نوردن آلديغمز فيضلريمزى، هر
— 465 —
وقت ايچون سَوْگيلى استاديمزه عرض ايدهلم. فقط سَوْگيلى استاديمز شيمديلك قونوشمالرينى تعطيل بيورديلر.
أى عزيز استادم! رسالهِٔ نورڭ حقيقتى و ميوهنڭ گوزللگى و چيچگنڭ فيضى، بنى منّتدارانه بر پارچه مملكتم نامنه قونوشديرمش و بنم گبى قونوشان چوق قلبلره حيات ويرمش. شيمدى محيطمزده رسالهِٔ نوره قارشى آتيلان آديملر و اوزاتيلان أللر، ميوهنڭ اون برنجى چيچگى ايله داها چوق متانت كسب ايتمش، إنكشاف ايتمش، فعاليته باشلامشدر.
چوق حقير طلبهڭز
خسرو
٭ ٭ ٭
(إسپارطهدهكى عموم رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه رمضان تبريكى مناسبتيله يازيلمش و اون اوچ فقره ايله تعديل ايديلمش بر مكتوبدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
أى عالمِ إسلامڭ دنيا و آخرتده سلامتى ايچون قرآنڭ فيضيله و رسالهِٔ نورڭ حقيقتيله و صادق شاكردلرڭ همّتيله مبارك گوزلرندن ياش يرينه قان آقيتان و أى فتنهِٔ آخر زمانڭ شو دغدغهلى و فورطنهلى زماننده حضرتِ أيوب عليه السلامدن زياده خستهلقلره، دردلره گرفتار اولان و قرآنڭ نوريله و رسالهِٔ نورڭ برهانلريله و شاكردلرڭ غيرتيله عالمِ إسلامڭ مادّى و معنوى خستهلقلرينى حكيمِ لقمان گبى
— 466 —
تداوىيه چاليشان و أى مبارك أللرنده موجود اولان نور پارچهلرينڭ حق و حقيقت اولديغنى قرآنڭ اوتوز اوچ آيتيله و كرامتِ عَلَويه و غوثيه ايله إثبات ايدن و أى كنديسى خسته و إختيار و ضعيف و غايت آجينهجق بر حالده اولديغنه گوره هركسدن زياده عالمِ إسلامه جان فدا ايدر درجهسنده آجييهرق كندينه فنالق ايتمك ايستهينلره قرآنڭ حقيقتيله و رسالهِٔ نورڭ حجّتلريله، نور طلبهلرينڭ صداقتلريله خيرلى دعالر و اييلك ايتمك ايله قارشيلايان و يازديغى مهمّ أثرلرندن آيت الكبرانڭ طبعيله كندى ذاتنه و طلبهلرينه گلن مصيبتده حپسخانهلره دوشن و او زندانلرى قرآنڭ إرشاديله و رسالهِٔ نورڭ درسيله و شاكردلرڭ إشتياقيله بر مدرسهِٔ يوسفيهيه چويرن و بر درسخانه ياپان و ايچمزده بولونان جاهل اولانلرڭ هپسنى قرآنى او درسخانهده ختم ايتديرهرك چيقاران؛ و او مصيبتده قرآنڭ قوّهِٔ قدسيهسيله و رسالهِٔ نورڭ تسلّيسيله و قارداشلرڭ تحمّللريله إختيار و ضعيف اولديغى حالده بتون آغيرلقلريمزى و يوكلريمزى اوزرينه آلان و يازديغى ميوه و مدافعهنامه رسالهلريله قرآنِ معجز البيانڭ إعجازيله و رسالهِٔ نورڭ قوّتلى برهانلريله و شاكردلرڭ إخلاصى ايله، إذنِ إلٰهى ايله او زندان قپولرينى آچديروب برائت قزانديران و او گونده بزه و عالمِ إسلامه بايرام ياپديران و حقيقةً رسالهِٔ نورلرى نُورٌ عَلٰى نُورٍ اولديغنى إثبات ايدهرك قيامته قدر سربست اوقونوب و يازيلماسنه حق قزانديران و عالمِ إسلامڭ قرآنِ عظيم الشانڭ غداءِ قدسيسيله و نورڭ اُخروى طعاميله و شاكردلرينڭ إشتهاسيله أكمك، صو و هوا گبى بو نورلره پك چوق إحتياجى اولديغنى و بو نورلرى اوقويوب يازانلردن بيڭلر كيشى ايمانله قبره گيرديگنى إثبات ايدن و كنديسنه منسوب طلبهلرينى هيچ بر يرده مغلوب و محجوب ايتمهين و اليوم قرآنڭ سماوى درسلريله و رسالهِٔ نورڭ أساساتيله و شاكردلرينڭ ذكاوتلريله و ميوهنڭ اوننجى و اون برنجى مسئله و چيچكلريله فراق آتشيله گيجه - گوندوز يانان قلبلريمزى آبِ حيات و شرابِ كوثر گبى او مبارك "مسئله" و "چيچكلر"
— 467 —
ايله قلبلريمزڭ آتشنى سونديروب سُرور و فرحه سَوق ايدن و أى عالمڭ (قرآنِ عظيم الشانڭ قطعى وعديله و تهديدى ايله و رسالهِٔ نورڭ كشفِ قطعيسيله و مرحوم شاكردلرينڭ مشاهدهسيله و اونلردهكى كشف القبور صاحبلرينڭ گورمسيله) أڭ چوق قورقديغى ئولومى أهلِ ايمان ايچون إعدامِ أبديدن قورتاروب بر ترخيص تذكرهسنه چويرن و عالمِ نوره گيتمك ايچون گوزل بر يولجيلق اولديغنى إثبات ايدن و كافر و منافقلر ايچون إعدامِ أبدى اولديغنى بيلديرن قرآنِ معجز البيانڭ، بيڭ معجزاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام و قرق وجهِ إعجازينڭ تصديقى آلتنده إخباراتِ قطعيهسيله، اوندن چيقان رسالهِٔ نورڭ أڭ معنّد دشمنلرينى مغلوب ايدن حجّتلريله و نور شاكردلرينڭ چوق أمارهلرڭ و تجربهلرڭ و قناعتلرينڭ تسليميله او قورقونج، قراڭلق، صوغوق و طار قبرى، أهلِ ايمان ايچون جنّت چوقورندن بر چوقور و جنّت باغچهسنڭ بر قپوسى اولديغنى إثبات ايدن و كافر و منافق زنديقلر ايچون جهنّم چوقورندن ييلان و عقربلرله طولو بر چوقور اولديغنى إثبات ايدن و اورايه گلهجك اولان مُنكَر نكير إسمنده ملائكهلرى أهلِ حق و حقيقت يولنده گيدنلر ايچون برر مونس آرقداش ياپان و رسالهِٔ نورڭ شاكردلرينى طلبهِٔ علوم صنفنه داخل ايدوب مُنكَر نكير سؤاللرينه رسالهِٔ نور ايله جواب ويردكلرينى مرحوم قهرمان شهيد حافظ علىنڭ وفاتيله كشف ايدن و حياتده بولونانلريمزڭ ده ينه رسالهِٔ نورله جواب ويرمهمزى رحمتِ إلٰهيهدن دعا و نياز ايدن و حضرتِ قرآنى، قرآنِ عظيم الشانڭ قرق طبقهدن هر طبقهيه گوره بر نوع إعجازِ معنويسنى گوسترمهسيله و عموم كائناته باقان كلامِ أزلى اولماسيله و تفسيرى اولان رسالهِٔ نورڭ معجزاتِ قرآنيه و رموزاتِ ثمانيه رسالهلريله و رسالهِٔ نور گُل فابريقهسنڭ سركاتبى گبى قهرمان قارداشلرڭ و شاكردلرڭ فوق العاده غيرتلريله عصرِ سعادتدن بَرى بويله خارقه بر صورتده معجزهلى اولارق يازيلماسنه هيچ كيمسه قادر اولماديغى حالده رسالهِٔ نورڭ قهرمان بر كاتبى اولان خسروه "ياز" أمر بيورلماسيله، لوحِ محفوظدهكى
— 468 —
يازيلان قرآن گبى يازيلماسى و قرآنِ عظيم الشانڭ حق كلام اللّٰه اولديغنى و بتون سماوى كتابلرڭ أڭ بيوگى و أڭ أفضلى و بر فاتحه ايچنده بيڭلر فاتحه و بر إخلاص ايچنده بيڭلر إخلاص و حروفاتنڭ بردن اون و يوز و بيڭ و بيڭلر ثواب و حسنه ويردكلرينى هيچ گورولمهدك و ايشيدلمهدك پك گوزل و خارقه بر صورتده تعريف و إثبات ايدن و قرآنِ معجز البيانڭ بيڭ اوچيوز سنهدن بَرى إعجازينى گوسترمهسيله و معارضلرينى طورديرماسيله و نورڭ گوزلره گوسترر درجهده ظاهر دليللرى ايله و نور شاكردلرينڭ ألماس قلملريله بو زمانه قدر مِثلى گورولمهدك رسالهِٔ نورڭ دنيايه فرمان اوقويان و أڭ متمرّد و معنّدلرى صوصديران يگرمى بشنجى سوز و ذيللرى قرق وجهله إعجازِ قرآنى اولديغنى إثبات ايدن و أى حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ حق پيغمبر اولديغنه و عموم يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلرڭ أفضلى و سيّدى اولديغنه دائر بيڭلر معجزهلرينى "معجزاتِ أحمديه" (عصم) نامندهكى رسالهِٔ نورى ايله گوزل بر صورتده إثبات ايدن و قرآنِ عظيم الشانڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رحمةً لِلعالمين اولديغنى كائناتده إعلان ايتمهسيله و نورڭ باشدن نهايته قدر اونڭ رحمةً لِلعالمين اولديغنى برهانلرله إثبات ايتمهسيله و او رسولڭ أفعال و أحوالى، كائناتده نمونهِٔ إقتدا اولاجق أڭ صاغلام، أڭ گوزل رهبر اولديغنى حتّى كورلره ده گوسترمهسيله و آناطولى و خصوصى مملكتلرده نورڭ إنتشارى زماننده بلالرڭ رفعى و صوصديريلماسيله مصيبتلرڭ گلمهسى شهادتيله و نور شاكردلرينڭ غايت آغير مشكلاتلر ايچنده كمالِ متانتله خدمت و إرتباطلريله او ذاتڭ (عصم) سنّتِ سنيهسنه إتّباع ايتمك نه قدر كارلى اولديغنى و بر سنّته بو زمانده إتّباعده يوز شهيدڭ أجرينى قزانديغنى بيلديرن و صدقه، قضا و بلايى ناصل دفع ايدييورسه رسالهِٔ نورڭ ده آناطولىيه گلهجك قضايى، بلايى، يگرمى سنهدر دفع ايتديگنى عين اليقين إثبات ايدن استادِ أكرممز أفنديمز حضرتلرى!..
شيمدى شو رسالهِٔ نورڭ برائتى، باشده سز سَوْگيلى استاديمزى، صوڭره بز عاجز
— 469 —
قصورلى طلبهلريڭزى، صوڭره عالمِ إسلامى سروره سَوق ايدهرك، ايكنجى بيوك بر بايرام ياپديرديغندن سز مبارك استاديمزڭ بو بيوك بايرامِ شريفڭزى تبريك ايله و ينه اوچنجى بايرام اولان رمضانِ شريفڭزى و ليلهِٔ قدريڭزى تبريك، أمثالِ كثيرهسيله مشرّف اولمقلغمزى نياز و بز قصورليلرڭ قصوريمزڭ عفوينى رجا ايدهرك عمومًا سلام ايله مبارك أللريڭزدن اوپر و دعالريڭزى تمنّى ايدرز، أفنديمز حضرتلرى.
إسپارطه و حواليسنده بولونان نور طلبهلرى
٭ ٭ ٭
حدّمدن يوز درجه زياده اولان بو مكتوب محتوياتنى تواضع ايله ردّ ايتمك بر كفرانِ نعمت و عموم شاكردلرڭ حسنِ ظنلرينه قارشى بر إهانت اولماسى و عينًا قبول ايتمك بر غرور، بر أنانيت و بنلك بولونماسى جهتيله، عموم نامنه رسالهِٔ نور كاتبنڭ يازديغى بو اوزون مكتوبى (اون اوچ فقرهلرى علاوه ايدوب) هم بر شكرِ معنوى، هم غروردن، هم كفرانِ نعمتدن قورتولمق ايچون سزه بر صورتنى گوندرييورم كه: ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسنڭ آخرنده "رسالهِٔ نورڭ إسپارطه و جوارى طلبهلرينڭ بر مكتوبيدر" دييه إلحاق ايديلسين.
بن بو مكتوبى، بو تعديلات ايله يازديغمز حالده ايكى دفعه بر گوگرجين يانمزدهكى پنجرهيه گلدى. ايچرىيه گيرهجكدى، جيلانڭ باشنى گوردى گيرمدى. بر قاچ دقيقه صوڭره باشقهسى عينًا گلدى. ينه يازانى گوردى گيرمدى. بن ديدم: هر حالده أوّلكى سرچه و قدّوس قوشى گبى مژدهجيلردر. وياخود بو مكتوب گبى متعدّد مكتوبلرى يازديغمزدن، مبارك مكتوبڭ تعديلى ايله مباركيتنى تبريك ايچون گلمشلر قناعتمز گلدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 470 —
اون ايكنجى شعاع
دڭزلى محكمهسى مدافعاتندن
(٭): استاديمز بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى، دڭزلى محكمهسى مدافعهنامهسنه بعض لزوملى طىّ و علاوهلرى ياپارق آفيون محكمهسنه (وحدتِ مسئله مناسبتيله) عين مدافعهنامهيى إبراز ايتديگندن، بو دڭزلى مدافعهنامهسنڭ بيوك بر قسمنى، آفيون محكمهسى مدافعهنامهسيله برلشديرمش و "اون دردنجى شعاع" نامنى ويرمشدر.
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أفنديلر!
سزه قطعى خبر ويرييورم كه: بورادهكى ذاتلرڭ، بزمله و رسالهِٔ نورله مناسبتى اولميان ويا آز بولونانلردن باشقه، ايستديگڭز قدر حقيقى قارداشلرم و حقيقت يولنده حقيقتلى آرقداشلرم وار. بز رسالهِٔ نورڭ كشفياتِ قطعيهسيله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده صارصيلماز بر قناعتله بيلمشز كه؛ ئولوم بزم ايچون سرِّ قرآن ايله، إعدامِ أبديدن ترخيص تذكرهسنه چوريلمش؛ و بزه مخالف و ضلالتده گيدنلر ايچون او قطعى ئولوم، يا إعدامِ أبديدر (أگر آخرته قطعى ايمانى يوقسه) ويا
— 471 —
أبدى و قراڭلقلى حپسِ منفرددر (أگر آخرته اينانسه و سفاهت و ضلالتده گيتمش ايسه). عجبا دنياده بو مسئلهدن داها بيوك، داها أهمّيتلى بر مسئلهِٔ إنسانيه وار مى كه، بو اوڭا آلَت اولسون؟ سزدن صورويورم! مادام يوقدر و اولاماز، نهدن بزمله اوغراشييورسڭز؟ بز أڭ آغير جزاڭزه قارشى كنديمز، عالمِ نوره گيتمك ايچون بر ترخيص تذكرهسنى آلييورز دييه كمالِ متانتله بكلهيورز. فقط بزى ردّ ايدوب، ضلالت حسابنه محكوم ايدنلرى، سزى بو مجلسده گورديگمز گبى، إعدامِ أبدى ايله و حپسِ منفردله محكوم و پك ياقين بر زمانده او دهشتلى جزايى چكهجكلرينى مشاهده درجهسنده بيلييورز، بلكه گورويورز؛ اونلره إنسانيت طماريله جدًّا آجييورز. بو قطعى و أهمّيتلى حقيقتى إثبات ايتمگه و أڭ متمرّدلرى دخى إلزام ايتمگه حاضرم! دگل وقوفسز، غرضكار، معنوياتده بهرهسز أهلِ وقوفه قارشى بلكه أڭ بيوك عالم و فيلسوفلريڭزه قارشى گوندوز گبى إثبات ايتمزسهم، هر جزايه راضىيم!
ايشته يالڭز بر نمونه اولارق، ايكى جمعه گوننده محبوسلر ايچون تأليف ايديلن و رسالهِٔ نورڭ عمدهلرينى و خلاصه و أساسلرينى بيان ايدهرك رسالهِٔ نورڭ بر مدافعهنامهسى حكمنه گچن ميوه رسالهسنى إبراز ايدييورم و آنقره مقاماتنه ويرمك ايچون، يڭى حرفلرله يازديرمغه مشكلاتلر ايچنده گيزلى چاليشييورز. ايشته اونى اوقويڭز، تام دقّت ايديڭز، أگر قلبڭز (نفسڭزه قاريشمام) بنى تصديق ايتمزسه، بڭا شيمديكى تجريدِ مطلق ايچنده هر حقارت و إشكنجهيى ده ياپسهڭز، سكوت ايدهجگم!
الحاصل؛يا رسالهِٔ نورى تام سربست بيراقڭز وياخود بو قوّتلى و زدهلنمز حقيقتى ألڭزدن گليرسه قيريڭز! بن شيمدىيه قدر سزى و دنياڭزى دوشونمييوردم و دوشونميهجكدم، فقط مجبور ايتديڭز، بلكه ده سزى ايقاظ ايتمك لازم ايدى
— 472 —
كه، قدرِ إلٰهى بزى بو يوله سَوق ايتدى. بز ده
مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ
دستورِ قدسىيى كنديمزه رهبر ايدوب، هر بر صيقنتيلريڭزى صبر ايله قارشيلايهجغز، دييه عزم ايتدك.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أفنديلر!
چوق أمارهلرله قطعى قناعتم گلمش كه؛ حكومت حسابنه، "حسّياتِ دينيهيى آلَت ايدهرك أمنيتِ داخليهيى إخلال ايتمك" ايچون بزه هجوم ايديلمييور. بلكه بو يالانجى پرده آلتنده، زندقه حسابنه، بزم ايمانمز ايچون و ايمانه و أمنيته خدمتمز ايچون بزه هجوم ايديلديگنه چوق حجّتلردن بر حجّتى شودر كه: يگرمى سنه ظرفنده، رسالهِٔ نورڭ يگرمى بيڭ نسخهلرى و پارچهلرينى يگرمى بيڭ آدملر اوقويوب قبول ايتدكلرى حالده، رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى طرفندن أمنيتڭ إخلالنه دائر هيچ بر وقوعات اولمامش و حكومت قيد ايتمهمش و أسكى و يڭى ايكى محكمه بولمامش. حالبوكه، بويله كثرتلى و قوّتلى پروپاغنده، يگرمى گونده وقوعاتلر ايله كندينى گوسترهجكدى. ديمك حرّيتِ وجدان پرنسيبنه ضد اولارق، بتون ديندار نصيحتجيلره شامل، لاستيكلى بر قانونڭ (١٦٣) نجى مادّهسى ساخته بر ماسكهدر. زنديقلر، بعض أركانِ حكومتى إغفال ايدهرك، عدليهيى شاشيرتوب، بزى هر حالده أزمك ايستهيورلر.
مادام حقيقت بودر، بز ده بتون قوّتمزله ديرز: أى ديننى دنيايه صاتان و كفرِ مطلقه دوشن بدبختلر! ألڭزدن نه گليرسه ياپيڭز. دنياڭز باشڭزى يسين و ييهجك!
— 473 —
يوزر ميليون قهرمان باشلر فدا اولدقلرى بر قدسى حقيقته، باشمز دخى فدا اولسون! هر جزا و إعدامڭزه حاضرز! حپسڭ خارجى بو وضعيتده، يوز درجه داخلندن داها فنادر. بزه قارشى گلن بويله بر إستبدادِ مطلق آلتنده هيچ بر حرّيت (نه حرّيتِ علميه، نه حرّيتِ وجدان، نه حرّيتِ دينيه) اولمامسندن، أهلِ ناموس و ديانت و طرفدارِ حرّيت اولانلره يا ئولمك ويا حپسه گيرمكدن باشقه بر چاره قالماز. بز ده
اِنَّا ِللّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
دييهرك ربّمزه طايانييورز.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
محكمه رئيسى على رضا بك أفندى!
حقوقمى مدافعه ايتمك ايچون أهمّيتلى بر طلبم و بر رجام وار. بن يڭى حرفلرى بيلمييورم و أسكى يازيم ده پك ناقصدر؛ هم بنى باشقهلرله گوروشديرمييورلر، عادتا تجريدِ مطلق ايچندهيم. حتّى إدّعانامه، اون بش دقيقهدن صوڭره بندن آليندى. هم آووقات طوتمق إقتدارم يوق. حتّى سزه تقديم ايتديگم مدافعاتمڭ، چوق زحمتله، بر قسمنى گيزلى اولارق آنجق يڭى حرف ايله بر صورتنى آلابيلدم. هم رسالهِٔ نورڭ بر نوع مدافعهنامهسى و مسلگنڭ خلاصهسى اولان ميوه رسالهسنڭ بر صورتنى مدّعىعمومه ويرمك ايچون و بر ايكى صورتنى آنقره مقاماتنه گوندرمك ايچون يازديرمشدم. بردن اونلرى أليمدن آلديلر، داها ويرمديلر. حالبوكه أسكيشهر عدليهسى، بزه بر ماكينهيى حپسه گوندردى. بز مدافعاتمزى اونده، يڭى حرفله بر ايكى نسخه يازدق؛ هم او محكمه دخى
— 474 —
يازدى. ايشته أهمّيتلى طلبم: يا بزه بر ماكينهيى سز ويريڭز ويا بزه مساعده ايديڭز، بز جلب ايدهجگز. تا كه هم مدافعاتمى، هم رسالهِٔ نورڭ مدافعهنامهسى حكمندهكى رسالهيى يڭى حرفله ايكى اوچ صورتنى آلوب، هم عدليه وكالتنه، هم هيئتِ وكيلهيه، هم مجلسِ مبعوثانه، هم شوراىِ دولته گوندرهجگز. چونكه إدّعانامهده بتون أساس، رسالهِٔ نوردر و رسالهِٔ نوره عائد دعوا و إعتراض، جزئى بر حادثه و شخصى بر مسئله دگل كه چوق أهمّيت ويريلمهسين. بلكه بو ملّتى و مملكتى و حكومتى جدّى علاقهدار ايدهجك و طولاييسيله عالمِ إسلامڭ نظرِ دقّتنى أهمّيتلى بر صورتده جلب ايدهجك بر كلّى حادثه حكمنده و عمومى بر مسئلهدر.
أوت رسالهِٔ نوره پرده آلتنده هجوم ايدن، أجنبى پارمغيله بو وطندهكى ملّتڭ أڭ بيوك قوّتى اولان عالمِ إسلامڭ توجّهنى و محبّتنى و اخوّتنى قيرمق و نفرت ويرديرمك ايچون سياستى دينسزلگه آلَت ايدهرك پرده آلتنده كفرِ مطلقى يرلشديرنلردر كه، حكومتى إغفال و عدليهيى ايكى دفعهدر شاشيرتوب، دير: "رسالهِٔ نور و شاكردلرى، دينى سياسته آلَت ايدر، أمنيته ضرر إحتمالى وار."
— 474 —
ر حجّتلردن برى، بو مدافعهنامهسى حكمندهكى ميوه رسالهسيدر. بونى عالى بر هيئتِ علميه و إجتماعيه تدقيق ايتسينلر، أگر بنى تصديق ايتمزلرسه، بن هر جزايه و إشكنجهلى إعدامه راضىيم!
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 475 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رئيس بك أفندى،
قرارنامهده اوچ مادّه أساس طوتولمش:
بريسى:جمعيتدر. بن بورادهكى بتون رسالهِٔ نور شاكردلرينى و بنمله گوروشنلرى ويا اوقويان و يازانلرينى عينيله إشهاد ايدييورم، اونلردن صوريڭز كه، بن هيچ بريسنه ديمهمشم: "بر جمعيتِ سياسيه ويا جمعيتِ نقشيه تشكيل ايدهجگز." دائما ديديگم بودر: بز ايمانمزى قورتارمغه چاليشهجغز. عموم أهلِ ايمان داخل اولدقلرى و اوچ يوز ميليوندن زياده أفرادى بولونان بر مقدّس جماعتِ إسلاميهدن باشقه مابيْنمزده مدارِ بحث اولماديغنى و قرآنده "حزب اللّٰه" نامى ويريلن و عموم أهلِ ايمانڭ اخوّتى جهتيله كنديمزى، قرآنه خدمتمز ايچون حزب القرآن، حزب اللّٰه دائرهسنده بولمشز. أگر قرارنامهده بو معنا مراد ايسه، بتون روحمزله، كمالِ إفتخارله إعتراف ايدرز. أگر باشقه معنالر مراد ايسه، اونلردن خبريمز يوقدر!
ايكنجى مادّه:قرارنامهنڭ إعترافيله، قسطمونى ضابطهسنڭ راپور و تصديقيله، هيچ نشر اولونميهجق طرزده اودون و كومور ييغينلرى آلتنده و ميخلى صندوقلرده بولونان و أسكيشهر محكمهسنڭ تدقيقندن و تنقيدندن گچن و بر خفيف جزايى چكديرن و قطعيًا محرم طوتولان تستّر رسالهسى و هجماتِ ستّه و ذيلى رسالهسى گبى كتابلردن بعض جملهلرينه ياڭليش معنا ويرهرك طوقوز سنه أوّلكى زمانه بزى گوتوروب، جزاسنى چكديگمز صوچ ايله مسئول ايتمك ايستهيور.
— 476 —
اوچنجى مادّه:قرارنامهده قاچ يرنده: "دولتڭ أمنيتنى إخلال ايدهبيلير ويا ياپابيلير." گبى تعبيرلرله إمكانات، وقوعات يرنده إستعمال ايديلمش. هركس ممكندر كه بر قتل ياپسين، بو إمكان ايله مسئول اولابيلير مى؟
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رئيس بك أفندى!
آنقره مقاماتنه و رئيسِ جمهوره إستدعا صورتنده گوندرديگم مدافعهنامهمى و باش وكالتڭ ده بونى أهمّيتله قبول ايتدكلرينى گوسترن جوابى مكتوبنى ربطًا صونويورم، تقديم ايدرم. مقامِ إدّعانڭ عليهمزده بيان ايتديگى أصلسز، إتهامكارانه أوهامڭ قطعى جوابلرى بو مدافعاتمده واردر. سائر يرلرڭ غرضكارانه و سطحى ضبطنامهلرينه بنا ايديلن بورانڭ أهلِ وقوف راپورنده خلافِ واقع و منطقسز چوق سوزلر واردر كه، اونلره قارشى ده بو إعتراضنامهم تقديم ايديلمشدى. أزجمله:
سزه أوّلجه عرض ايتديگم گبى، أسكيشهر محكمهسنه، ١٦٣ نجى مادّه ايله بنى محكوم ايتمك ايستدكلرى زمان ديمشدم: حكومتِ جمهوريهنڭ ايكى يوز مبعوثى ايچنده عين رقم ١٦٣ مبعوثڭ إمضالريله واندهكى دار الفنونمه (مدرسهمه) يوز أللى بيڭ بانقنوط تخصيصات قبول ايتمهلرى و اونڭ ايله حكومتِ جمهوريهنڭ بڭا قارشى توجّهى، بو ١٦٣ نجى مادّهيى حقّمده حكمدن إسقاط ايدييور، ديديگم حالده؛ او أهلِ وقوف، "١٦٣ مبعوث سعيد عليهنده
— 477 —
تعقيبات ياپمشلر" دييه تحريف ايتمش. ايشته مقامِ إدّعا ده، بو أهلِ وقوفڭ بويله بتون بتون أصلسز إتهاملرينه بناءً بزى مسئول طوتويور. حالبوكه مجلسڭزڭ قراريله، أڭ يوكسك هيئتِ علميه و فنّيهنڭ تدقيقنه و تحقيقنه حواله ايديلن رسالهِٔ نورڭ بتون أجزالرى تدقيقدن صوڭره بِالإتّفاق، حقّمزده ويرديگى قرارده: "سعيدڭ و رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ يازيلرنده؛ دينى، مقدّساتى آلَت ايدوب، دولتڭ أمنيتنى إخلاله تشويق ويا بر جمعيت قورمق و حكومته قارشى بر سوءِ مقصدى بولونمق قصدنده اولديغنى گوسترر بر صراحت و أماره اولماديغنى و سعيدڭ شاكردلرى، مخابرهلرنده حكومته قارشى كوتو بر قصد بسلهمك، بر جمعيت قورمق ويا طريقت گوتمك فكريله حركت ايتمدكلرى آڭلاشيلمقدهدر." دييه متّفقًا قرار ويرمشلر.
هم أهلِ وقوف "سعيد النورسىنڭ يوزده طقسان رسالهسى، هم صميمى، هم حسبى، هم علم و حقيقت و دين أساسلرندن هيچ بر جهتله آيريلمامشلر؛ بونلرده دينى آلَت ايتمك ويا جمعيت تشكيل ايتمكله أمنيتى إخلال حركتنڭ بولونمديغى صريحدر. شاكردلرڭ بربريله و سعيد النورسيله مخابره مكتوبلرى ده بو نوعدندرلر. بش اون محرم و شكوالى و غيرِ علمى اولان رسالهلردن باشقه بتون رسالهلرى هر برى بر آيتڭ تفسيرى و بر حديثِ شريفڭ حقيقتى نامنه يازيلمشلردر. دين، ايمان، اللّٰه، پيغمبر، آخرت عقيدهلرينى و عبارهلرينى آچيقجه آڭلاتمق ايچون تمثيللر ايله يازيلمش و علمى گوروشلرى و إختيارلره و گنجلره أخلاقى اوگوتلر و حيات تجربهسندن آلينمش عبرتلى وقعهلرى و فائدهلى منقبهلرى إحتوا ايدن موجودڭ يوزده طقساننى تشكيل ايدن رسالهلردر. حكومته و إدارهيه و آسايشه ايليشهجك هيچ بر جهتى يوقدر." دييه متّفقًا قرار ويرمشلردر.
ايشته مقامِ إدّعا، بو يوكسك أهلِ وقوفڭ راپورينه باقميهرق أسكى و مشوّش و ناقص راپوره بناءً عجيب طرزلرده بزى إتهام ايتمهسندن حقيقةً فوق الحدّ متأثّر
— 478 —
بولونمقدهيز. بو إنصافلى محكمهنڭ مسلّم إنصافلرينه ألبته ياقيشديرمايز. حتّى تمثيلده خطا اولماسين بر بكتاشىيه: "نه ايچون نماز قيلمييورسڭ؟" ديمشلر. او ده: "قرآنده لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ وار" ديمش. اوڭا ديمشلر: "بونڭ آرقهسنى، يعنى وَ اَنْتُمْ سُكَارٰى يى ده اوقو" دينيلديگنده، "بن حافظ دگلم" ديمش اولماسى قبيلندن، رسالهِٔ نورڭ بر جملهسنى طوتوب او جملهيى تعديل و نتيجهيى بيان ايدن آخرينى آلميهرق عليهمزده ويريلمكدهدر. تقديم ايدهجگم مدافعهنامهمده، او إدّعانامهيه قارشى مقايسه ايديلديگنده بونڭ اوتوز قرق مثالى گورولهجكدر. بو نمونهلردن لطيف بر واقعهيى بيان ايدييورم:
أسكيشهر محكمهسنده مقامِ إدّعانڭ ناصلسه بر سهو نتيجهسى، رسالهِٔ نورڭ ايمان درسلرينه "خلقلرى إفساد ايدييور" گبى بر تعبير و صوڭرهدن او تعبيردن واز گچديگى حالده، رسالهِٔ نور شاكردلرندن عبد الرزّاق نامنده بر ذات محكمهدن بر سنه صوڭره ديمش:
"هَىْ بدبخت! اوتوز اوچ آياتِ قرآنيه إشاراتنڭ تقديرينه مظهر و إمامِ علىنڭ (رض) اوچ كرامتنڭ إخبارِ غيبيسيله و غوثِ أعظمڭ (قس) قوّتلى بر طرزده إخباريله قيمتِ دينيهسى تحقّق ايدن و بو يگرمى سنه ظرفنده إدارهيه هيچ بر ضررى طوقونميان و هيچ كيمسهيه هيچ بر ضرر ويرمهمسى ايله برابر بيڭلر وطن أولادينى تنوير و إرشاد ايدن و ايمانلرينى قوّتلنديرن و أخلاقلرينى دوزهلتن رسالهِٔ نورڭ إرشادلرينه "إفساد" دييورسڭ. اللّٰهدن قورقمييورسڭ، ديلڭ قوروسون!" ديمش.
شيمدى بو شاكردڭ حقلى اولارق بو سوزينى مقامِ إدّعا گورديگى حالده، "سعيد، أطرافنه فساد صاچمش" تعبيرينى إنصافڭزه و وجدانڭزه حواله ايدييورم.
مقامِ إدّعا، رسالهِٔ نورڭ إجتماعى درسلرينه ايليشمك فكريله، "دينڭ تختى و مقامى وجداندر، حكمه قانونه باغلانماز. أسكيدن باغلانماسيله إجتماعى
— 479 —
كشماكشلر اولمشدر." ديدى. بن ده ديرم كه: "دين يالڭز ايمان دگل، بلكه عملِ صالح دخى دينڭ ايكنجى جزئيدر. عجبا قتل، زنا، سرقت، قمار، شراب گبى حياتِ إجتماعيهيى زهرلنديرن پك چوق بيوك گناهلرى ايشلهينلرى اونلردن منع ايتمك ايچون، يالڭز حپس قورقوسى و حكومتڭ بر خفيهسنڭ گورمسى توهّمى كافى گلير مى؟ او حالده هر خانهده، بلكه هركسڭ ياننده دائما بر پوليس، بر خفيه بولونمق لازم گلير كه، سركش نفسلر كنديلرينى او پيسلكلردن چكسينلر. ايشته رسالهِٔ نور عملِ صالح نقطهسنده، ايمان جانبندن، هركسڭ باشنده هر وقت بر معنوى ياساقجىيى بولونديرر. جهنّم حپسنى و غضبِ إلٰهىيى خاطرينه گتيرمكله فنالقدن قولايجه قورتارير.
هم مقامِ إدّعا بر رسالهنڭ گوزل و فوق العاده كرامتكارانه بر توافقنڭ إمضا ايديلمسيله "بر جمعيت أفرادى" دييه معناسز بر أماره بيان ايتمش. عجبا أصنافلرڭ و خانجيلرڭ دفترلرنده بولونان بو نوع إمضالره جمعيت عنوانى ويريلير مى؟ أسكيشهرده عينى بويله بر وهم اولدى. جواب ويرديگم و معجزاتِ أحمديه رسالهسنى گوسترديگم زمان تعجّبله قارشيلاديلر. أگر مابيْنمزده دنيوى بر جمعيت اولسيدى، بو درجه بنم يوزمدن ضرر گورنلر، ألبته كمالِ نفرتله بندن قاچهجق ايديلر. ديمك ناصل بن و بز، إمامِ غزالى ايله إرتباطمز وار، قوپمييور؛ چونكه اُخرويدر، دنيايه باقمييور. عينًا اويله ده؛ بو معصوم و صافى و خالص ديندارلر، بنم گبى بر بيچارهيه ايمان درسلرينڭ خاطرى ايچون بر قوّتلى علاقه گوسترمشلر. اوندن بو أصلسز موهوم بر جمعيتِ سياسيه وهمنى ويرمش. صوڭ سوزم:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ
موقوف، حپسِ منفردده
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 480 —
بو گلن قسم چوق أهمّيتليدر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
صوڭ سوزڭ بر مهمّ پارچهسى
أفنديلر!رئيس بك، دقّت ايديڭز! رسالهِٔ نورى و شاكردلرينى محكوم ايتمك، طوغريدن طوغرىيه كفرِ مطلق حسابنه، حقيقتِ قرآنيه و حقائقِ ايمانيهيى محكوم ايتمك حكمنه گچمكله بيڭ اوچيوز سنهدن بَرى هر سنهده اوچ يوز ميليون اونده يورومش و اوچ يوز ميليار مسلمانلرڭ حقيقته و سعادتِ داريْنه گيدن جادّهِٔ كبرالرينى قپاتميه چاليشمقدر و اونلرڭ نفرتلرينى و إعتراضلرينى كنديڭزه جلب ايتمكدر. چونكه او جادّهده گلوب گيدنلر، گلمش گچمشلره دعالر و حسناتلريله يارديم ايدييورلر. هم بو مبارك وطنڭ باشنه بر قيامت قوپمغه وسيله اولمقدر.
عجبا محكمهِٔ كبراده، بو اوچ يوز ميليار دعواجيلرڭ قارشيسنده سزدن صورولسه كه: "دوقتور دوزينڭ، باشدن نهايته قدر سراپا إسلاميتڭز و وطنڭز و دينڭز عليهنده و فرنكجه "تاريخِ إسلام" نامندهكى أثرى گبى، زنديقلرڭ كتبخانهلريڭزدهكى أثرلرينه، كتابلرينه و سربست اوقومالرينه و او كتابلرڭ شاكردلرى قانونڭزجه جمعيت شكلنى آلمالريله برابر، دينسزلك ويا قومونيستلك ويا آنارشيستلك ويا پك أسكى إفساد قوميتهجيلك ويا منفى تورانجيلق گبى سياستڭزه مخالف جمعيتلرينه ايليشمييورديڭز؟ نهدن هيچ بر سياستله علاقهلرى اولميان و يالڭز ايمان و قرآن جادّهِٔ كبراسنده گيدن و كنديلرينى و وطنداشلرينى إعدامِ أبديدن و حپسِ منفرددن قورتارمق ايچون قرآنڭ حقيقى تفسيرى اولان رسالهِٔ نور گبى غايت حق و حقيقت بر أثرى اوقويانلره و هيچ بر سياسى جمعيتله مناسبتى
— 481 —
اولميان او خالص ديندارلرڭ بربريله اُخروى دوستلق و اخوّتلرينه جمعيت نامى ويروب ايليشمشسڭز. اونلرى پك عجيب بر قانونله محكوم ايتديڭز و ايتمك ايستديڭز." ديدكلرى زمان نه جواب ويرهجكسڭز؟ بز ده سزلردن صورييورز.
و سزى إغفال ايدن و عدليهيى شاشيرتان و حكومتى بزمله، وطنه و ملّته ضررلى بر صورتده مشغول أيلهين معارضلريمز اولان زنديقلر و منافقلر، إستبدادِ مطلقه "جمهوريت" نامى ويرمكله، إرتدادِ مطلقى رژيم آلتنه آلمقله سفاهتِ مطلقه "مدنيت" إسمنى ويرمكله، جبرِ كيفئِ كفرىيه "قانون" إسمنى طاقمقله هم سزى إغفال، هم حكومتى إشغال، هم بزى پريشان ايدهرك، حاكميتِ إسلاميهيه و ملّته و وطنه أجنبى حسابنه ضربهلر وورويورلر.
أى أفنديلر! درت سنهده درت دفعه دهشتلى زلزلهلر، تام تامنه درت دفعه رسالهِٔ نور شاكردلرينه شدّتلى بر صورتده تعرّض و ظلم زمانلرينه توافقى و هر بر زلزله دخى تام تعرّض زماننده گلمهسى و هجومڭ طورماسيله زلزلهنڭ طورماسى إشارتيله، شيمديكى محكوميتمز ايله گلن سماوى و أرضى بلالردن سز مسئولسڭز!
دڭزلى حپسخانهسنده تجريدِ مطلق و حپسِ منفردده موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 482 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
صوڭ سوزڭ بر قسمى
أفنديلر!شيمديكى حياتِ إجتماعيهيى بيلهمديگمدن، مقامِ إدّعانڭ گيديشاتنه گوره، سزجه مصمّم محكوميتمزه بر بهانه اولمق ايچون، پك مصرّانه ايلرى سورديگڭز جمعيتجيلك إتهامنه قارشى پك چوق قطعى جوابلريمزى آنقره أهلِ وقوفنڭ دخى متّفقًا تصديقلريله برابر، بو درجه بو نقطهده إصراريڭزه چوق حيرت و تعجّبده بولونوركن قلبمه بو معنا گلدى: مادام حياتِ إجتماعيهنڭ بر تمل طاشى و فطرتِ بشريهنڭ بر حاجتِ ضروريهسى و عائله حياتندن تا قبيله و ملّت و إسلاميت و إنسانيت حياتنه قدر أڭ لزوملى و قوّتلى رابطه و هر إنسانڭ كائناتده گورديگى و تك باشنه مقابله ايدهمديگى مدارِ ضرر و حيرت و إنسانى و إسلامى وظيفهلرڭ ايفاسنه مانع مادّى و معنوى أسبابڭ تهاجماتنه قارشى بر نقطهِٔ إستناد و مدارِ تسلّى اولان دوستلق و قارداشانه جماعت و طوپلانمق و صميمانه اُخروى جمعيت و اخوّت، هم سياسى جبههسى اولماديغى حالده و بِالخاصّه هم دنيا، هم دين، هم آخرت سعادتلرينه قطعى وسيله اولارق ايمان و قرآن درسنده خالص بر دوستلق و حقيقت يولنده بر آرقداشلق و وطننه و ملّتنه ضررلى شيلره قارشى بر تساند طاشييان رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ پك چوق تقدير و تحسينه شايان درسِ ايمانده طوپلانمالرينه، "جمعيتِ سياسيه" نامنى ويرنلر، ألبته و هر حالده يا غايت فنا بر صورتده آلدانمش ويا غايت غدّار بر آنارشيستدر كه، هم إنسانيته وحشيانه دشمنلق ايدر، هم إسلاميته نمرودانه عداوت ايدر، هم حياتِ إجتماعيهيه آنارشيلگڭ أڭ بوزوق و متردّى طوريله خصومت ايدر و بو وطنه و ملّته و حاكميتِ إسلاميهيه و دينى مقدّساته قارشى مرتدانه، متمرّدانه، عنودانه مجادله ايدر. ويا أجنبى حسابنه بو ملّتڭ جان طمارينى كسمگه و بوزمغه چاليشان الخنّاس بر
— 483 —
زنديقدر كه، حكومتى إغفال و عدليهيى شاشيرتير، تا او شيطانلره، فرعونلره، آنارشيستلره قارشى شيمدىيه قدر إستعمال ايتديگمز معنوى سلاحلريمزى قارداشلريمزه و وطنمزه چويرسين ويا قيرديرسين.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
أفنديلر! اوتوز قرق سنهدن بَرى أجنبى حسابنه و كفر و إلحاد نامنه بو ملّتى إفساد و بو وطنى پارچهلامق فكريله، قرآن حقيقتنه و ايمان حقيقتلرينه هر وسيله ايله هجوم ايدن و چوق شكللره گيرن بر گيزلى إفساد قوميتهسنه قارشى، بو مسئلهمزده كنديلرينه پرده ياپدقلرى إنصافسز و دقّتسز مأمورلره و بو محكمهيى شاشيرتان اونلرڭ مسلمان كسوهسندهكى پروپاغندهجيلرينه خطابًا، فقط سزڭ حضوريڭزده ظاهرًا سزڭ ايله بر قاچ سوز قونوشهجغمه مساعده ايديڭز.
(فقط ايكنجى گون برائت قرارى، او دهشتلى قونوشمهيى گرىيه بيراقدى.)
تجريدِ مطلقده و حپسِ منفردده
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 484 —
مهمّ بر سؤاله حقيقتلى بر جوابدر.
بيوك مأمورلردن بر قاچ ذات بندن صورديلر كه: "مصطفى كمال سڭا اوچ يوز ليرا معاش ويروب، كردستانه و ولاياتِ شرقيهيه، شيخ سنوسى يرينه واعظِ عمومى ياپمق تكليفنى نهدن قبول ايتمدڭ؟ أگر قبول ايتسهيدڭ إختلال يوزندن كسيلن يوز بيڭ آدمڭ حياتلرينى قورتارمغه سبب اولوردڭ!" ديديلر.
بن ده اونلره جوابًا ديدم كه: يگرميشر اوتوزر سنهلك حياتِ دنيويهيى او آدملر ايچون قورتارمديغمه بدل، يوز بيڭلر وطنداشه، هر بريسنه ميليونلر سنه اُخروى حياتى قزانديرمغه وسيله اولان رسالهِٔ نور، او ضايعاتڭ يرينه بيڭلر درجه ايش گورمش. أگر او تكليفى بن قبول ايتسهيدم، هيچ بر شيئه آلَت اولاميان و تابع اولميان و سرِّ إخلاصى طاشييان رسالهِٔ نور ميدانه گلمزدى. حتّى بن، حپسده محترم قارداشلريمه ديمشدم: أگر آنقرهيه گوندريلن رسالهِٔ نورڭ شدّتلى طوقاتلرى ايچون بنى إعدامه محكوم ايدن ذاتلر، رسالهِٔ نور ايله ايمانلرينى قورتاروب إعدامِ أبديدن نجات بولسهلر، سز شاهد اولڭز، بن اونلرى ده روح و جانمله حلال ايدرم!
برائتمزدن صوڭره دڭزليده بنى ترصّدله تعجيز ايدنلره و بيوك آمرلرينه و پوليس مديريله مفتّشلره ديدم: رسالهِٔ نورڭ قابلِ إنكار اولميان بر كرامتيدر كه؛ يگرمى سنه مظلوميت حياتمده، يوزر رساله و مكتوبلرمده و بيڭلر شاكردلرده هيچ بر جريان، هيچ بر جمعيت ايله و داخلى و خارجى هيچ بر قوميته ايله هيچ بر وثيقه، هيچ بر علاقه، طوقوز آى تدقيقاتده بولونماماسيدر. هيچ بر فكرڭ و تدبيرڭ حدّى ميدر كه، بو خارقه وضعيتى ويرسين. بر تك آدمڭ، بر قاچ سنهدهكى محرم أسرارى ميدانه چيقسه، ألبته اونى مسئول و محجوب ايدهجك يگرمى مادّه بولونهجق. مادام حقيقت بودر؛ يا دييهجكسڭز كه: "پك خارقه و مغلوب اولماز بر دها بو
— 485 —
ايشى چويرييور." ويا دييهجكسڭز: "غايت عنايتكارانه بر حفظِ إلٰهيدر." ألبته بويله بر دها ايله مبارزه ايتمك خطادر، ملّته و وطنه بيوك بر ضرردر. و بويله بر حفظِ إلٰهى و عنايتِ ربّانيهيه قارشى گلمك؛ فرعونانه بر تمرّددر.
أگر ديسهڭز: "سنى سربست بيراقسهق و ترصّد و نظارت ايتمهسهك درسلرڭله و گيزلى أسرارڭله حياتِ إجتماعيهمزى بولانديرهبيليرسڭ."
بن ده ديرم: بنم درسلرم، بِلا إستثنا بتونى، حكومتڭ و عدليهنڭ ألنه گچمش؛ بر گون جزايى موجب بر مادّه بولونمامش. قرق أللى بيڭ نسخه رساله، او درسلردن ملّتڭ أللرنده دقّت و مراقله گزديگى حالده، منفعتدن باشقه هيچ بر ضررى هيچ بر كيمسهيه اولماديغى، هم أسكى محكمهنڭ، هم يڭى محكمهنڭ موجبِ مسئوليت بر مادّه بولاماملرى جهتيله، يڭيسى إتّفاقله برائتمزه؛ و أسكيسى، دنياجه بر بيوگڭ خاطرى ايچون يوز اوتوز رسالهدن بش اون كلمه بهانه ايدوب، يالڭز قناعتِ وجدانيه ايله يوز يگرمى موقوف قارداشلرمدن يالڭز اون بش آدمه آلتيشر آى جزا ويرهبيلمسى قطعى بر حجّتدر كه، بڭا و رسالهِٔ نوره ايليشمهڭز، معناسز بر توهّمله چركين بر ظلمدر. هم داها يڭى درسم يوق و بر سرّم گيزلى قالمادى كه، نظارتله تعديلنه چاليشسهڭز.
بن شيمدى حرّيتمه چوق محتاجم. يگرمى سنهدن بَرى لزومسز و حقسز و فائدهسز ترصّدلر آرتيق يتر! بنم صبرم توكندى. إختيارلق ضعفيتندن، شيمدىيه قدر ياپمديغم بددعايى ياپمق إحتمالى وار. "مظلومڭ آهى، تا عرشه قدر گيدر." دييه بر قوّتلى حقيقتدر.
صوڭره او ظالم، دنياجه بيوك مقاملرده بولونان بدبختلر ديديلر: "سن يگرمى سنهدر بر تك دفعه تاقيهمزى باشڭه قويمادڭ، أسكى و يڭى محكمهلرڭ حضورنده
— 486 —
باشڭى آچمادڭ، أسكى قيافتڭ ايله بولوندڭ. حالبوكه اون يدى ميليون بو قيافته گيردى."
بن ده ديدم: اون يدى ميليون دگل، بلكه يدى ميليون ده دگل، بلكه رضاسيله و قلبًا قبوليله آنجق يدى بيڭ آوروپاپرست سرخوشلرڭ قيافتلرينه رخصتِ شرعيه و جبرِ قانونى جهتيله گيرمكدنسه؛ عزيمتِ شرعيه و تقوا جهتيله، يدى ميليار ذاتلرڭ قيافتلرينه گيرمگى ترجيح ايدرم. بنم گبى يگرمى بش سنهدن بَرى حياتِ إجتماعيهيى ترك ايدن آدمه، "عناد ايدييور، بزه مخالفدر." دينيلمز. هايدى عناد دخى اولسه، مادام مصطفى كمال او عنادى قيرهمادى و ايكى محكمه قيرمادى و اوچ ولايتڭ حكومتلرى اونى بوزمادى؛ سز نجى اولويورسڭز كه، بيهوده هم ملّتڭ، هم حكومتڭ ضررينه، او عنادڭ قيريلماسنه چابالايورسڭز! هايدى سياسى مخالف ده اولسه، مادام تصديقڭز ايله يگرمى سنهدر دنيا ايله علاقهسنى كسن و معنًا يگرمى سنهدن بَرى ئولمش بر آدم، يڭيدن ديريلوب، فائدهسز كندينه چوق ضررلى اولارق حياتِ سياسيهيه گيرهرك سزڭ ايله اوغراشماز؛ بو حالده اونڭ مخالفتندن توهّم ايتمك، ديوانهلكدر. ديوانهلرله جدّى قونوشمق دخى بر ديوانهلك اولماسندن، سزڭ گبيلرله قونوشمهيى ترك ايدييورم. "نه ياپارسهڭز ياپڭز، منّت چكمم!" ديديگم، اونلرى هم قيزديردى، هم صوصديردى. صوڭ سوزم:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
٭ ٭ ٭
— 487 —
بو دفعهكى كوچك مدافعاتمده ديمشدم:
رسالهِٔ نوردهكى شفقت، وجدان، حقيقت، حق، بزى سياستدن منع ايتمش. چونكه معصوملر بلايه دوشرلر، اونلره ظلم ايتمش اولورز. بعض ذاتلر بونڭ ايضاحنى ايستديلر. بن ده ديدم:
شيمديكى فورطنهلى عصرده غدّار مدنيتدن نشئت ايدن خودكاملق و عصبيتِ عنصريه و عمومى حربدن گلن إستبداداتِ عسكريه و ضلالتدن چيقان مرحمتسزلك جهتنده اويله بر أشدِّ ظلم و أشدِّ إستبداد ميدان آلمش كه، أهلِ حق حقّنى قوّتِ مادّيه ايله مدافعه ايتسه، يا أشدِّ ظلم ايله، طرفگيرلك بهانهسيله چوق بيچارهلرى ياقهجق، او حالتده او ده أظلم اولاجق وياخود مغلوب قالاجق. چونكه مذكور حسّياتله حركت و تعرّض ايدن إنسانلر، بر ايكى آدمڭ خطاسيله يگرمى اوتوز آدمى، عادى بهانهلرله وورور، پريشان ايدر. أگر أهلِ حق، حق و عدالت يولنده يالڭز وورانى وورسه، اوتوز ضايعاته مقابل يالڭز برى قزانير، مغلوب وضعيتنده قالير. أگر مقابلهِٔ بِالمثل قاعدهِٔ ظالمانهسيله، او أهلِ حق دخى بر ايكينڭ خطاسيله يگرمى اوتوز بيچارهلرى أزسهلر، او وقت حق نامنه دهشتلى بر حقسزلق ايدرلر.
ايشته قرآنڭ أمريله، غايت شدّتله و نفرتله سياستدن و إدارهيه قاريشمقدن قاچينديغمزڭ حقيقى حكمتى و سببى بودر. يوقسه بزده اويله بر حق قوّتى وار كه، حقّمزى تام و مكمّل مدافعه ايدهبيليردك. هم مادام هر شى گچيجى و فانيدر و ئولوم ئولمييور و قبر قپوسى قپانمييور و زحمت ايسه رحمته قلب اولويور؛ ألبته بز، صبر و شكرله توكّل ايدوب سكوت ايدرز. زور ايله، إجبار ايله سكوتمزى بوزديرمق ايسه؛ إنصافه عدالته، غيرتِ وطنيهيه و حميتِ ملّيهيه بتون بتون ضددر، مخالفدر.
— 488 —
خلاصهِٔ كلام: أهلِ حكومتڭ و أهلِ سياستڭ و أهلِ إداره و إنضباطڭ و عدليه و ضابطهنڭ بزمله اوغراشهجق هيچ بر ايشلرى يوقدر. اولسه اولسه، دنياده هيچ بر حكومتڭ مدافعه ايدهمديگى و عقلى باشنده هيچ بر إنسانڭ خوشلانمديغى كفرِ مطلق و دهشتلى بر طاعونِ بشرى و مادّيونلقدن گلن زندقهنڭ تعصّبيله، بر قسم گيزلى زنديقلر شيطنتيله بعض رسمى مأمورلرى آلداتهرق اوهاملانديروب، عليهمزه سَوق ايتمك وار. بز ده ديرز: دگل بويله بر قاچ وهّامى، بلكه دنيايى عليهمزه سَوق ايتسهلر، قرآنڭ قوّتيله، اللّٰهڭ عنايتيله قاچمايز. او إرتدادكار كفرِ مطلقه و او زندقهيه تسليمِ سلاح ايتمهيز!..
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 489 —
اون اوچنجى شعاع
(استادڭ طلبهلرينه گوندرديگى غايت قيمتدار، نورلى مكتوبلردر. رسالهِٔ نورڭ پارلاق مجاهداتنى بو صميمى مكتوبلر غايت پارلاق گوسترييورلر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
گچن ليلهِٔ قدريڭزى و گلن بايرامڭزى بتون موجوديتمله تبريك و سزلرى جنابِ أرحم الراحمينڭ برلگنه و رحمتنه أمانت ايدييورم.
مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ
سرّيله سزى تسلّىيه محتاج گورمهمكله برابر، ديرم كه:
وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَاِنَّكَ بِاَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ
آيتنڭ معناىِ إشاريسيله ويرديگى تسلّىيى تماميله گوردم. شويله كه:
دنيايى اونوتمق، رمضانمزى آسوده گچيرمك دوشونوركن، خاطره گلمهين و بتون بتون تحمّلڭ فوقنده بو دهشتلى حادثه هم بنم، هم رسالهِٔ نورڭ، هم سزڭ،
— 490 —
هم رمضانمز، هم اخوّتمز ايچون عينِ عنايت اولديغنى بن مشاهده ايتدم. بڭا عائد جهتنڭ ايسه چوق فائدهلرندن يالڭز ايكى اوچنى بيان ايدرم:
برى:رمضانده چوق شدّتلى بر هيجان، بر جدّيت، بر إلتجا، بر نياز ايله مدهش خستهلغه غلبه ايدهرك چاليشديردى.
ايكنجيسى:هر بريڭزه قارشى بو سنه ده گوروشمك و ياقينڭزده بولونمق آرزوسى شدّتلى ايدى. يالڭز بريڭزى گورمك و إسپارطهيه گلمك ايچون بو چكديگم زحمتى قبول ايدردم.
اوچنجيسى:هم قسطمونيده، هم يولده، هم بوراده فوق العاده بر طرزده بتون أليم حالتلر بردن دگيشييور و مأمولڭ و آرزومڭ خلافنه اولارق بر دستِ عنايت گورونويور.
اَلْخَيْرُ فِيمَا اخْتَارَهُ اللّٰهُ
ديديرييور. أڭ زياده بنى دوشونديرن رسالهِٔ نورى، أڭ غافل و دنياجه بيوك مقاملرده بولونانلره ده كمالِ دقّتله اوقوتديرييور، باشقه بر ساحهده فتوحاته ميدان آچييور. و أڭ زياده رقّتمه طوقونان و كندى ألممدن باشقه هر بريڭزڭ صيقنتيسندن باشمه طوپلانان بتون ألملره و تأسّفلره قارشى رمضانده، بر ساعتى يوز ساعت حكمنه گتيرن او شهرِ مباركده بو مصيبت دخى، او يوز ثوابى هر بر ساعتى اون ساعت درجهسنده عبادت ياپمقله بيڭه إبلاغ ايتديگندن، رسالهِٔ نوردن تام درس آلان و دنيا فانى و تجارتگاه اولديغنى بيلن و هر شيئى ايمانى و آخرتى ايچون فدا ايدن و بو درسخانهِٔ يوسفيهدهكى موقّت صيقنتيلرڭ دائمى لذّتلر و فائدهلر ويرهجكلرينه اينانان سزڭ گبى إخلاصلى ذاتلره آجيمق و رقّتدن آغلامق حالتنى، تبريك و ثباتڭزى غايت إستحسان و تقدير ايتمك حالتنه چويردى. بن ده
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ سِوَى الْكُفْرِ وَ الضَّلَالِ
ديدم.
— 491 —
بڭا عائد بو فائدهلر گبى هم اخوّتمزڭ، هم رسالهِٔ نورڭ، هم رمضانمزڭ، هم سزڭ بو يوزده اويله فائدهلرى وار كه، پرده آچيلسه، "يا ربّنا! شكر. بو قضا و قدرِ إلٰهى، حقّمزده بر عنايتدر." ديديرتهجك قناعتم وار.
حادثهيه سببيت ويرنلره عتاب ايتمهيڭز. بو مصيبتڭ گنيش و دهشتلى پلانى چوقدن قورولمشدى، فقط معنًا پك چوق خفيف گلدى. إن شاء اللّٰه چابوق گچر.
عَسٰى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ
سرّيله متأثّر اولمايڭز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
عزيز قارداشلرم!
ياقينڭزده بولونمقله چوق بختيارم. سزڭ خيالڭزله آرا صيره قونوشورم، متسلّى اولورم. بيليڭز كه: ممكن اولسيدى، بتون صيقنتيلريڭزى كمالِ إفتخار و سَوينجله چكردم. بن، سزڭ يوزيڭزدن إسپارطهيى و حواليسنى طاشيله، طوپراغيله سَوييورم. حتّى دييورم و رسمًا ده دييهجگم: إسپارطه حكومتى بڭا جزا ويرسه، باشقه بر ولايت بنى برائت ايتديرسه، ينه بورايى ترجيح ايدرم.
أوت، بن اوچ جهتله إسپارطهلىيم. گرچه تاريخجه إثبات ايدهمييورم، فقط قناعتم وار كه؛ إسپاريت ناحيهسنده دنيايه گلن سعيدڭ أصلى، بورادن گيتمش. هم إسپارطه ولايتى اويله حقيقى قارداشلرى بڭا ويرمش كه؛ دگل عبد المجيد و عبد الرحمن، بلكه سعيدى اونلرڭ هر بريسنه مع الممنونيه فدا أيلرم.
تخمين ايدرم، شيمدى كُرهِٔ أرضده رسالهِٔ نور شاكردلرندن (قلبًا و روحًا و فكرًا) داها آز صيقنتى چكن يوقدر. چونكه قلب و روح و عقللرى ايمانِ تحقيقى
— 492 —
نورلريله صيقنتى چكمزلر. مادّى زحمتلر ايسه، رسالهِٔ نور درسيله هم گچيجى، هم ثوابلى، هم أهمّيتسز، هم خدمتِ ايمانيهنڭ باشقه بر مجراده إنكشافنه وسيله اولماسنى بيلهرك شكر و صبرله قارشيلايورلر. ايمانِ تحقيقى دنياده دخى مدارِ سعادتدر دييه حاللريله إثبات ايدييورلر. أوت "مولا گورهلم نيلر، نيلرسه گوزل أيلر." دييوب، متينانه بو فانى زحمتلرى باقى رحمتلره تبديله چاليشييورلر.
جنابِ أرحم الراحمين اونلرڭ أمثاللرينى چوغالتسين، بو وطنه مدارِ شرف و سعادت ياپسين و اونلرى ده جنّت الفردوسده سعادتِ أبديهيه مظهر أيلهسين، آمين!
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بو قضاءِ إلٰهينڭ عدالتِ قدريه نقطهسنده، يڭى طلبهلردن بر قسم ذاتلرڭ سرِّ إخلاصه موافق اولميان دنيا جهتنى ده رسالهِٔ نور ايله آرزو ايتمهسندن، بعض منفعتپرست رقيبلرى قارشيسنده بولوب، يگرمى بش سنه أوّل أصلى يازيلان و سكز سنه ظرفنده بر ايكى دفعه أليمه گچن و عين وقتده غيب ايتديريلن "بشنجى شعاع" بندن اوزاق بر يرده أله گچمهسيله، او خواجه بوزماسى گبى قيصقانجلر، اونڭله عدليهيى أوهاملانديرديلر. عين وقت، بنم آرزو ايتديگم يڭى حرفلر ايله "مفتاح الايمان مجموعهسى" يرينه " آيت الكبرا" موافقتم اولمادن طبع اولماسى و نسخهلرى گلمهسى حكومته عكس ايتمش، ايكى مسئله بربريله قاريشديريلمش. گويا "قانونِ مدنيه"يه قارشى او "بشنجى شعاع" طبع ايديلمش دييه أهلِ غرض، بر حبّهيى يوز قبّه ياپارق غدرًا بزلرى شو چلّهخانهيه صوقدى. فقط قدرِ إلٰهى ايسه،
— 493 —
منفعتمز ايچون بورايه سَوق ايتدى. و أسكى زمانلرده إختيارى چلّهخانهلرڭ ثواب نقطهسنده چوق فوقنده ثوابدار ايتمك سرّيله، بزى إخلاص درسنى تام آلمق و حقيقةً قيمتسز اولان دنيا امورينه قارشى علاقهلريمزى تعديل ايتمك ايچون ينه مدرسهِٔ يوسفيهيه چاغيردى.
أهلِ دنيا أوهامنه قارشى ديرز:
"يدنجى شعاع" باشدن آشاغىيه قدر ايماندر، آلدانمشسڭز؛ و غايت محرم طوتولان و شدّتلى تحرّيلرده بزده بولونميان و أصلى يگرمى سنه أوّل يازيلان "بشنجى شعاع" بتون بتون آيريدر. بز، بونڭ دگل طبعنه، بلكه بو زمانده هيچ كيمسهيه گوسترمسنه راضى اولمامقله برابر، اوراده طوغرى چيقمش بر إخبارِ غيبيدر، مبارزه ايتمييور.
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
بايرامڭزى تكرار تبريكله برابر، صورةً گوروشهمديگمزه تأسّف ايتمهيڭز. بزلر حقيقةً دائما برابرز، أبد يولنده ده إن شاء اللّٰه بو برابرلك دوام ايدهجك. ايمانى خدمتڭزده قزانديغڭز أبدى ثوابلر و روحى و قلبى فضيلتلر و سَوينجلر، شيمديكى گچيجى و موقّت غملرى و صيقنتيلرى هيچه اينديرر قناعتندهيم. شيمدىيه قدر، رسالهِٔ نور شاكردلرى گبى چوق قدسى خدمتده چوق آز زحمت چكنلر اولمامش. أوت، جنّت اوجوز دگل. ايكى حياتى إمحا ايدن كفرِ مطلقدن قورتارمق، بو زمانده پك چوق أهمّيتليدر. بر پارچه مشقّت اولسه ده، شوق و شكر و صبرله قارشيلامالى. مادام بزى چاليشديران خالقمز رحيم و حكيمدر؛ باشه گلن هر شيئى رضا ايله، سَوينج ايله، رحمتنه، حكمتنه إعتماد ايله قارشيلامالىيز.
— 494 —
قهرمان بر قارداشمز " آيت الكبرا" مسئلهسنده بتون مسئوليتى كندينه آلوب حزبِ قرآنى و حزبِ نورى و قلميله قزانديغى فوق العاده اُخروى شرف و فضيلته إستحقاقنى تام گوسترمش، بنى درين سَوينجلرله آغلاتمش. و "يدنجى شعاع" اولان " آيت الكبرا" تام نظرِ دقّتى جلب ايدهرك ايلريده اوڭا لايق بر فتوحاتى إحضار ايتمك حكمتيله اوڭا گلن بو موقّت مصادره، او قارداشمزڭ و رفقاسنڭ خدمتلرينى و مصرفلرينى ضايع ايتميهجك، إن شاء اللّٰه داها پارلاتديرهجق دييه رحمتِ إلٰهيهدن بكلرز.
سزى بتون دعالرنده اَجِرْنَا وَارْحَمْنَا وَاحْفَظْنَا گبى بتون متكلّمِ مع الغير صيغهلرنده بِلا إستثنا داخل ايدوب، كثرتلى جسدلر و بر تك روح حكمنده شركتِ معنويهمزڭ دستورلريله چاليشان و سزڭ صيقنتيڭز ايله سزدن زياده علاقهدار اولان و شخصِ معنويڭزدن همّت و مدد و ثبات و متانت و شفاعت بكلهين
قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بو حادثه تأثيريله بن كنديمى معصوم قارداشلريمه رضاىِ قلب ايله فدا ايتمگه قطعى عزم و جزم ايتديگم و چارهسنى فكرًا آراديغم وقتده، جلجلوتيهيى اوقودم. بردن خاطره گلدى كه، إمامِ على رضى اللّٰه عنه: "يا ربّ! أمان وير!" دييه دعا ايتمش؛ إن شاء اللّٰه، او دعانڭ سرّيله سلامته چيقارسڭز.
أوت حضرتِ على رضى اللّٰه عنه، قصيدهِٔ جلجلوتيهده ايكى صورتله رسالهِٔ نوردن خبر ويرديگى گبى، آيت الكبرا رسالهسنه إشارةً
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
دير. بو إشارتده ايماء ايدر كه: آيت الكبرا يوزندن أهمّيتلى بر
— 495 —
مصيبت رسالهِٔ نور طلبهلرينه گلهجك و آيت الكبرا حقّى ايچون او فَجَتْ و مصيبتدن شاكردلرينه أمان وير، دييه نياز ايدر، او رسالهيى و منبعنى شفاعتجى ياپار. أوت آيت الكبرا رسالهسنڭ طبعى بهانهسيله گلن مصيبت، عينًا او رمزِ غيبىيى تصديق ايتدى.
هم او قصيدهده رسالهِٔ نورڭ مهمّ أجزالرينه ترتيبيله إشارتلرڭ خاتمهسنده، مقابل صحيفهده دير:
وَ تِلْكَ حُرُوفُ النُّورِ فَاجْمَعْ خَوَاصَّهَا ٭ وَ حَقِّقْ مَعَانِيهَا بِهَا الْخَيْرُ تُمِّمَتْ
يعنى: "ايشته رسالهِٔ نورڭ سوزلرى حرفلرى كه، اونلره إشارتلر أيلهدك. سن اونلرڭ خاصّهلرينى طوپلا و معنالرينى تحقيق أيله. بتون خير و سعادت، اونلرله تمام اولور." دير. "حرفلرڭ معنالرينى تحقيق ايت." قرينهسيله معنايى إفاده ايتمهين هجائى حرفلر مراد اولمايوب، بلكه كلمهلر معناسندهكى "سوزلر" ناميله رسالهلر مراددر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشم رأفت بك!
سنڭ عالمانه سؤاللرڭ رسالهِٔ نورڭ "مكتوبات" قسمنده چوق أهمّيتلى حقيقتلرڭ آناختارلرى اولماسندن سنڭ سؤاللرينه قارشى لاقيد قالامييورم. بونڭ قيصه جوابى شودر:
— 496 —
مادام قرآن بر خطبهِٔ أزليهدر، نوعِ بشرڭ عموم طبقاتيله و أهلِ عبادتڭ بتون طائفهلريله قونوشور؛ ألبته اونلره گوره متعدّد معنالرى و كلّى معناسنڭ چوق مرتبهلرى بولونهجق. بعض مفسّرلر، يالڭز أڭ عمومى ويا أڭ صريح ويا واجب ويا بر سنّتِ مؤكّدهيى إفاده ايدن معنايى ترجيح ايدر. مثلا بو آيتده وَمِنَ الَّيْلِ فَسَبِّحْهُ دن أهمّيتلى بر سنّت اولان ايكى ركعت تهجّد نمازينى و اِدْبَارَ النُّجُومِ دن، بر سنّتِ مؤكّده اولان صباح فجر سنّتنى ذكر ايتمش. يوقسه أوّلكى معنانڭ داها چوق أفرادى وار. قارداشم، سنڭله قونوشمق كسيلمهمش.
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
شيمدى ظهر نمازينى قيلدم، تسبيحات ايچنده سز خاطريمه گلديڭز كه؛ هر برى هم كندينى، هم خانهسندهكى أقرباسنى دوشونمكله محزون اولور. بردن قلبه گلدى كه: مادام أسكى زمانلرده آخرتنى دنياسنه ترجيح ايدنلر، حياتِ إجتماعيهنڭ گناهلرندن قورتولمق و آخرتنه خالصانه چاليشمق نيّتيله مغارهلرده، چلّهخانهلرده رياضت ايله حياتلرينى گچيرنلر بو زمانده اولسيديلر، رسالهِٔ نور شاكردلرى اولاجقديلر. ألبته شيمدى بو شرائط آلتنده بونلر، اونلردن اون درجه داها زياده محتاجدر و اون درجه فضله فضيلت قزانييورلر و اون درجه داها راحتدرلر.
٭ ٭ ٭
— 497 —
عزيز، مبارك قارداشلرم!
پك چوق سلام... بزم مملكتده أسكيده عرفه گوننده بيڭ إخلاصِ شريف اوقوردق. بن شيمدى بر گون أوّل بش يوز و عرفهده دخى بش يوز اوقويهبيليرم. كندينه گووهنن، بردن اوقويهبيلير. بن گرچه سزلرى گورهمييورم و خصوصى هر بريڭزله گوروشمييورم، فقط بن أكثر وقتلر، دعا ايچنده هر بريڭزله بعضًا إسميله صحبت ايدرم.
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بن شيمدىيه قدر نور فابريقه دائرهسنڭ مباركلر هيئتندن ايكى أهمّيتلى ركنلر قورتولمشلر تخمين ايدردم. الحقّ او دائره، او هيئت؛ آلتى يدى سنهده يگرمى اوتوز سنه قدر فاتحانه ايش گورمشلر. پارلاق قلملرينڭ يادگارلرى گبى، اونلرڭ خدمتلرى ينه توقّف ايتمز؛ اونلرڭ بدلنه، اونلرڭ دفترِ أعماللرينه حسنات يازديرييور. حتّى حزبِ نورىنڭ اويله بر قوّتلى فتوحاتى وار و اويله أهمّيتلى يرلره گيرمش كه، اونى نشر ايدنلر متماديًا چاليشييورلر حكمندهدر. بن، پك چوق چاليشمش و چاليشقان حافظ مصطفىيى ده أوّلكى ذات گبى طيشاريده ظن ايدردم، يالڭز بر دفعه "او ده بورادهدر" ايشيتدم؛ بلكه باشقه مصطفىدر دييه تسلّى بولويوردم.
٭ ٭ ٭
— 498 —
عزيز قارداشلرم!
بن، بو صباح تسبيحاتده حافظ توفيقه آجيدم. بو ايكى دفعهدر زحمت چكييور تخطّر ايتدم. بردن خاطره گلدى: اونى تبريك ايت! او، كندينى فائدهسز بر إحتياط ايله رسالهِٔ نوردهكى چوق أهمّيتلى مقامندن و بيوك حصّهسندن بر درجه چكمك ايستردى. فقط خدمتنڭ قدسيتى و عظمتى، اونى ينه او بيوك حصّهيه و پك بيوك ثوابه موفّق أيلدى. آز بر صيقنتى و گچيجى بر كوچك زحمت ايله بويله بر شرفِ معنويدن گرى قالمامق گركدر.
أوت قارداشلرم! مادام هر شى گيدييور و گيتدكدن صوڭره أگر لذّت و كيف ايسه، بوشى بوشنه گيدر، بر حسرت قالير؛ أگر صيقنتى و زحمت ايسه، هم دنيوى و اُخروى، هم بويله بر قدسى خدمت نقطهسنده اويله بر لذّتلى فائدهلر وار كه، او زحمتى هيچه اينديرر. ايچڭزده برى مستثنا، أڭ إختيارى و أڭ زياده باشنه صيقنتيلر طوپلانان بنم. سزى تأمين ايدرم؛ تام بر صبر و شكر و تحمّل ايله حالمدن ممنونم. مصيبته شكر ايسه، مصيبتدهكى ثواب و اُخروى و دنيوى فائدهلرى ايچوندر.
٭ ٭ ٭
عزيز قارداشلرم!
"ميوه"نڭ مسئلهلرينڭ تكميل ايديلمسنه ميدان ويرمهين مانعلرڭ زوالى ايله إن شاء اللّٰه ينه باشلانهجق كه؛ بريسى، صوغوق؛ بريسى، ماصونلرڭ اونڭ قوّتندن دهشت آلمالريدر. بن بو مصيبتده، قدرِ إلٰهى جهتنى دوشونويورم. زحمتم رحمته إنقلاب ايدر. أوت رسالهِٔ قدرده بيان ايديلديگى گبى، هر حادثهده ايكى سبب
— 499 —
وار: برى ظاهريدر كه؛ إنسانلر اوڭا گوره حكم ايدرلر، چوق دفعه ظلم ايدرلر. برى ده حقيقيدر كه؛ قدرِ إلٰهى اوڭا گوره حكم ايدر، او عين حادثهده بشر ظلمنڭ آلتنده عدالت ايدر. مثلا بر آدم، ياپمديغى بر سرقت ايله ظلمًا حپسه آتيلير. فقط گيزلى بر جنايتنه بناءً، قدر دخى حپسنه حكم ويرر، عين ظلمِ بشر ايچنده عدالت ايدر.
ايشته بو مسئلهمزده ألماسلر، شيشهلردن؛ صدّيق فداكارلر، متردّد ثباتسزلردن؛ و خالص مخلصلر، بنلك و منفعتنى بيراقميانلردن آيريلمق ايچون بو شدّتلى إمتحانه گيرمهمزڭ ايكى سببى وار:
بريسى:أهلِ دنيا و سياستڭ أوهاملرينه طوقونان قوّتلى بر تساند و إخلاصله فوق العاده خدمتِ دينيهدر؛ ظلمِ بشر بوڭا باقدى.
ايكنجيسى:هركس كندى باشنه بو قدسى خدمته تام إخلاص و تام تساند ايله تام لياقت گوسترمديگمزدن، قدر دخى بوڭا باقدى.
شيمدى قدرِ إلٰهى، عينِ عدالت ايچنده حقّمزده عينِ مرحمتدر كه؛ بربرينه مشتاق قارداشلرى بر مجلسه گتيردى، زحمتلرى عبادته و ضايعاتلرى صدقهيه چويردى. و يازدقلرى رسالهلرى هر طرفدن نظرِ دقّتى جلب ايتمك و دنيانڭ مال و أولادى و إستراحتى پك موقّت و گچيجى و هر حالده بر گون اونلرى بيراقوب طوپراغه گيرهجك اولماسندن، اونلرڭ يوزندن آخرتنى زدهلهمهمك و صبر و تحمّله آليشمق و إستقبالدهكى أهلِ ايمانه قهرمانانه بر نمونهِٔ إمتثال، بلكه إماملرى اولمق گبى چوق جهتله عينِ مرحمتدر.
فقط يالڭز بر جهت وار كه، بنى دوشونديرييور. ناصل بر پارمق يارهلانسه؛ گوز، عقل، قلب أهمّيتلى وظيفهلرينى بيراقوب اونڭله مشغول اولويورلر؛ اويله ده:
— 500 —
بو درجه ضرورته گيرن صيقنتيلى حياتمز؛ يارهسيله قلب و روحمزى كنديله مشغول ايدر. حتّى دنيايى اونوتمق لازم اولديغى بر زمانمده، او حال بنى ماصونلرڭ مجلسنه گتيردى، اونلرى طوقاتلامقله مشغول أيلدى. جنابِ حق بو غفلت حالنى ده بر مجاهدهِٔ فكريه نوعندن قبول ايتمك إحتماليله تسلّى بولدم.
رسالهِٔ نورڭ قيمتدار معلّمى حافظ محمدڭ قارداشى على گولڭ سلامنى آلدم. بن هم اوڭا، هم بتون همشهريلرينه و صاوهنڭ بتون أحيا و أمواتنه بيڭلر سلام و دعا ايدرم.
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
سزڭ ثبات و متانتڭز، ماصونلرڭ و منافقلرڭ بتون پلانلرينى عقيم بيراقييور.
أوت قارداشلرم، صاقلامغه لزوم يوق. او زنديقلر، رسالهِٔ نورى و شاكردلرينى طريقته و بِالخاصّه نقشى طريقتنه قياس ايدوب، او أهلِ طريقتى مغلوب ايتدكلرى پلانلر ايله بزلرى چوروتمك و طاغيتمق فكريله بو هجومى ياپديلر.
أوّلا:اوركوتمك و قورقوتمق و او مسلگڭ سوءِ إستعمالاتنى گوسترمك.
و ثانيًا:او مسلگڭ أركانلرينڭ و منتسبيننڭ قصوراتلرينى تشهير ايتمك.
و ثالثًا:مادّيون فلسفهسنڭ و مدنيتنڭ جاذبهدار سفاهت و اويوتوجى لذّتلى زهرلريله إفساد ايتمك ايله مابيْنلرنده تساندى قيرمق و استادلرينى إهانتلرله چوروتمك و مسلكلرينى فنّڭ، فلسفهنڭ بعض دستورلريله نظرلرندن سقوط
— 501 —
ايتديرمكدر كه؛ نقشيلره و أهلِ طريقته قارشى إستعمال ايتدكلرى عين سلاح ايله بزلره هجوم ايتديلر، فقط آلدانديلر. چونكه رسالهِٔ نورڭ مسلكِ أساسى؛ إخلاصِ تام و تركِ أنانيت و زحمتلرده رحمتى و ألملرده باقى لذّتلرى حسّ ايدوب آرامق و فانى عينِ لذّتِ سفيهانهده أليم ألملرى گوسترمك و ايمانڭ بو دنياده دخى حدسز لذّتلره مدار اولماسنى و هيچ بر فلسفهنڭ ألى يتيشمديگى نقطهلرى و حقيقتلرى درس ويرمك اولديغندن، اونلرڭ پلانلرينى إن شاء اللّٰه تام عقيم بيراقهجق و مسلكِ رسالهِٔ نور ايسه طريقتلره قياس ايديلمز دييه اونلرى صوصديرهجق.
بر لطيفه:بو صباح، يانمدهكى ژاندارمه قوغوشندن برى بنى چاغيردى، پنجرهيه چيقدم. ديدى: "بزم قپومز كندى كندينه قپاندى، نه ياپييورز آچيلمييور." بن ده ديدم: "سزه إشارتدر كه؛ نوبتدار اولديغڭز و اوستلرندن قپو قپاتديغڭز آدملر ايچنده سزڭ گبى معصوملر وار. حتّى اون سنهدن بَرى گورمهديگم بر قارداشمله بر دقيقه گوروشمك بهانهسيله بڭا إهانت و باشقه بهانه ايله طيش قپومزڭ ايكنجيسنى دخى قپاديلر. اونڭ جزاسى اولارق، سزڭ قپوڭز دخى قپاندى."
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
سزه دون يازديغم لطيفهنڭ اوچ ظرافتى وار:
برنجيسى:إستقبالده گلهجك مبارك هيئتڭ شخصِ معنويسنڭ بر ممثّلى اولماسندن، او شخصِ معنوينڭ سرّيله و بركتيله سورگولى قپو كندى كندينه آچيلديغى گبى؛ ينه او تحقّق ايدوب وجوده گلمش مبارك هيئتڭ بر ممثّلينڭ اون
— 502 —
سنه صوڭره ياريم دقيقه بنمله گوروشمسى سببيله بڭا حدّت ايديلدى. بن ده حدّت ايتدم، "قپولرى قپانسين" تكرار أيلدم. عين گونڭ گيجهسنڭ صباحنده (هيچ وقوع بولمامش) كندى كندينه نوبتجيلرڭ قپولرى قپاندى، ايكى ساعت آچيلمهدى.
ايكنجى ظرافتى:بن بر پوصله مدّعىعمومه مديرله گوندرمشدم، ايچنده ديمشدم: "بن تجريددهيم، كيمسه ايله گوروشهمييورم، گوروشسهم ده بو شهرده كيمسهيى طانيمييورم. بورانڭ بلديهسى بريسيله إلى آخر..." صوڭره مدّعىعمومى ديمش: "او تجريدده مى؟" مدير ديمش: "يوق." ايكيسى بڭا إعتراض ايتمشلر. عين گون، ياريم مجذوب و ياريم أقربا برى ياريم دقيقه بنم ايله گوروشمسى يوزندن اويله بر وضعيت گوستريلدى كه، هيچ بر تجريدده اولمامش. بڭا إعتراضلرى يوزلرينه چارپدى.
اوچنجيسى:قومشودهكى هايلاز گنجلرڭ قپوده گورولتيلرى آقشام ياتسو اورتهسنده بڭا ضرر ايدردى، فقط آز ايدى. او قپويى ده عين گون بر بهانه ايله قپاتديلر. هم فنا قوقو منزلمده زيادهلشدى، هم او هايلازلرڭ قپومه ياقين گورولتيلرى زياده بڭا ضرر ويردى. بن ده ينه: "قپولرى قپانسين، نهدن بويله ياپييورلر؟" ديدم. عين صباح او حادثه اولدى.
٭ ٭ ٭
قارداشلرم!
يڭى حروفله يازديغڭز ايكى مسئله، جدًّا تأثيرينى گوستردى. برنجى، ايكنجى، اوچنجى مسئلهلرى ده يازيلسه چوق ايى اولور. فقط خسرو و طاهرى
— 503 —
گبى قلملرى قرآنه و قرآن خطّنه مخصوص و مأمور اولمالرندن بڭا أنديشه ويرر. باشقهلر يازسهلر داها مناسبدر.
٭ ٭ ٭
عزيز قارداشلرم!
بر سنهدن بَرى بر پارچه، يعنى بر كيلو قدر شهريه و پرنجدن صرف ايدييوردم. شبههم قالمادى كه، بيوك بر بركت ايچنده وار. شيمدى سز بيراقمييورسڭز كه، پيشيرهيم. اويله ايسه، اونى سزه هم تبرّك، هم بركتلى بر هديه ايدييورم. او ييلديز شهريهدن بر دفعه خارقه بر بركتى گوردم. دانهلرى پيشيردكدن صوڭره قوروتويوردم. بر تك دانه اون مِثلندن زياده بيوك اولديغنى بن و باشقهلرى گوردك.
٭ ٭ ٭
عزيز قارداشلرم!
بو گيجه أوراد ايله مشغول اولوركن نوبتجيلر و باشقهلر ايشيدييورلردى. قلبمه گلدى كه: عجبا بو إظهار، ثوابنى نقصان ايتمييور مى؟ دييه تلاش ايتدم. حجّة الإسلام إمامِ غزالينڭ مشهور بر سوزى خاطره گلدى. او ديمش: "بعضًا إظهار، چوق دفعه إخفادن داها زياده أفضل اولور." يعنى آشكاره ياپمقده باشقهلر يا إستفاده ويا تقليد ايتمك ويا غفلتدن اويانمق ويا ضلالتده و سفاهتده معنّد ايسه، قارشيسنده شعائرِ إسلاميه نوعنده إظهار ايتمك، عزّتِ دينيهيى گوسترمك گبى چوق جهتله، خصوصًا بو زمانده و إخلاص درسنى تام آلانلرده دگل ريا، بلكه (گيزليدن تصنّع قاريشمهمق شرطيله) چوق زياده ثوابلى اولابيلير دييه بر تسلّى بولدم.
٭ ٭ ٭
— 504 —
ايكى گون أوّل صورغو حاكمى بنى چاغيرديغى وقت، بن قارداشلريمى ناصل مدافعه ايدهيم دييه دوشونوركن، إمامِ غزالينڭ "حزب المصون"نى آچدم. بردن بو آيتلر نظرمه گوروندى:
اِنَّ اللّٰهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ اٰمَنُوا ٭ يَسْعٰى نُورُهُمْ بَيْنَ اَيْدِيهِمْ وَبِاَيْمَانِهِمْ ٭ اَللّٰهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ ٭ طُوبٰى لَهُمْ
باقدم كه: برنجى آيت، (شدّهلر صاييلسه و مدّهلر صاييلمازسه، اٰمَنُوا دهكى "واو" دخى مدّهدر) مقامِ جفريسى و أبجديسى بيڭ اوچيوز آلتمش ايكى (١٣٦٢) ايدر كه، تام تامنه بو سنهنڭ عين تاريخنه و بزم مؤمن قارداشلريمزى مدافعهيه عزم ايتديگمز زمانه، هم معناسى، هم مقامى توافق ايدييور. الحمد ِللّٰه ديدم، بنم مدافعهمه إحتياج بيراقمييور. صوڭره خاطريمه گلدى كه: "عجبا نتيجه نه اولاجق؟" دييه مراق ايتدم. گوردم:
اَللّٰهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ ٭ طُوبٰى لَهُمْ
دهكى ايكى جمله، تنوين صاييلمق شرطيله، مقامِ جفريسى عينًا بيڭ اوچيوز آلتمش ايكى، (أگر بر مد صاييلمازسه، ايكى؛ أگر صاييلسه، اوچ ايدر) تام تامنه حفظِ إلٰهيهيه پك چوق محتاج اولديغمز بو زمانڭ، بو سنهنڭ و گلهجك سنهنڭ عين تاريخنه توافق ايدهرك، بر سنهدن بَرى بيوك بر دائرهده و گنيش بر ساحهده عليهمزه إحضار ايديلن دهشتلى بر هجوم قارشيسنده محفوظيتمزه تأمينات ايله تسلّى ويرييور.
رسالهِٔ نور بو حادثهده داها پارلاق فتوحاتى حاكم دائرهلرده بولونماسندن شيمديكى موقّت توقّف بزى مأيوس ايتمز و ايتمهملى. و آيت الكبرانڭ طبعى سببيله مصادرهسى، اونڭ پارلاق مقامنه نظرِ دقّتى هر طرفدن اوڭا جلب ايتمهسنه بر إعلاننامه تلقّى ايدييورم.
— 505 —
رَبَّنَا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْلَنَا
آيتنى شيمدى اوقودم. اِغْفِرْلَنَا جملهسى تام تامنه بيڭ اوچيوز آلتمش ايكى ايدر. بو سنهنڭ عين تاريخنه توافق ايدر و بزى چوق إستغفاره دعوت و أمر ايدر كه، نوريڭز تمام اولسون و رسالهِٔ نور نقصان قالماسين.
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بو أسكى و يڭى ايكى مدرسهِٔ يوسفيهدهكى شدّتلى إمتحانده صارصيلميان و درسندن واز گچمهين و ياقيجى چوربادن آغزلرى يانديغى حالده طلبهلگنى بيراقميان و بو قدر تهاجمه قارشى قوّهِٔ معنويهسى قيريلميان ذاتلرى أهلِ حقيقت و نسلِ آتى آلقيشلايهجقلرى گبى، ملائكه و روحانيلر دخى آلقيشلايورلر دييه قناعتم وار. فقط ايچڭزده خستهلقلى و نازك و فقيرلر بولونماسيله، مادّى صيقنتى زيادهدر. و بوڭا قارشى ده هر بريڭز هر بريسنه برر تسلّيجى و أخلاقده و صبرده برر نمونهِٔ إمتثال و تساند و تلطيفده برر شفقتلى قارداش و درس مذاكرهسنده برر ذكى مخاطب و مجيب و گوزل سجيهلرڭ إنعكاسنده برر آيينه اولماڭز، او مادّى صيقنتيلرى هيچه اينديرر دييه دوشونوب روحمدن زياده سَوْديگم سزلر حقّنده تسلّى بولويورم.
يوز يگرمى ياشنده بولونان مولانا خالدڭ (قس) جبّهسنى سزه بر گون گوندرهجگم. او ذات اونى بڭا گيديرديگى گبى، بن ده اونڭ نامنه سزڭ هر بريڭزه تبرّكًا گيديرمك ايچون هانگى وقت ايسترسهڭز گوندرهجگم.
— 506 —
يڭى گلديگمز زمان چيچك آشيسى دوقتورى بنى آشيلادى. او قولوم چيبان اولدى و شيشدى، او شيش آشاغىيه اينييور، بنى ياتيرمييور، آبدستده صيقنتى ويرييور. عجبا بنم وجودم آشىيه گلمز وياخود باشقه بر معنا وار! يگرمى سنه أوّل بنى آنقرهده آشيلاديلر، شيمدىيه قدر او آشى يرى آرا صيره ايشلهيور، راحتسزلق ويرييور. بو ده اويله اولماسين دييه خاطريمه گلدى، سزده ناصل؟
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
قدرِ إلٰهى عدالتى بزلرى دڭزلى مدرسهِٔ يوسفيهسنه سَوق ايتمهسنڭ بر حكمتى، هر يردن زياده رسالهِٔ نوره و شاكردلرينه هم محبوسلرى، هم أهاليسى، بلكه هم مأمورلرى و عدليهسى محتاج اولمالريدر. بوڭا بناءً، بز بر وظيفهِٔ ايمانيه و اُخرويه ايله بو صيقنتيلى إمتحانه گيردك. أوت يگرمى اوتوزدن آنجق بر ايكيسى تعديلِ أركان ايله نمازينى قيلان محبوسلر ايچنده بردن رسالهِٔ نور شاكردلرندن قرق ألليسى عمومًا بِلا إستثنا مكمّل نمازلرينى قيلمالرى، لسانِ حال ايله و فعل ديليله اويله بر درس و إرشاددر كه، بو صيقنتى و زحمتى هيچه اينديرر، بلكه سَوْديرر. و شاكردلر أفعاللريله بو درسى ويردكلرى گبى، قلبلرندهكى قوّتلى تحقيقى ايمانلريله دخى بورادهكى أهلِ ايمانى أهلِ ضلالتڭ أوهام و شبهاتندن قورتارمهلرينه مدار چليكدن بر قلعه حكمنه گچهجگنى رحمت و عنايتِ إلٰهيهدن اُميد ايدييورز.
بورادهكى أهلِ دنيانڭ بزى قونوشمقدن و تماسدن منعلرى ضرر ويرمييور. لسانِ حال، لسانِ قالدن داها قوّتلى و تأثيرلى قونوشويور. مادام حپسه گيرمك تربيه ايچوندر. ملّتى سَوييورلر ايسه، محبوسلرى رسالهِٔ نور شاكردلريله گوروشديرسونلر؛