يگرمى يدنجى سوز

إجتهاد رساله‌سى

بش آلتى سنه مقدَّم، عربى بر رساله‌ده، إجتهاده دائر يازديغم بر مسئله، ايكى قارداشمڭ آرزولريله، او مسئله‌يه دائر حدّندن تجاوز ايدنڭ حدّينى بيلديرمك ايچون، شو سوز، او مسئلهٔ‌ِ إجتهاديه‌يه دائر يازيلدى.

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

وَ لَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلٰى اُولِى الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ

إجتهاد قپوسى آچيقدر. فقط شو زمانده اورايه گيرمگه "آلتى مانع" واردر.

برنجيسى:ناصلكه قيشده، فورطنه‌لرڭ شدّتلى اولديغى بر وقتده، طار دليكلر دخى سدّ ايديلير. يڭى قپولرى آچمق، هيچ بر جهتله كارِ عقل دگل. هم ناصلكه بيوك بر سيلڭ هجومنده، تعمير ايچون ديوارلرده دليكلر آچمق غرق اولمغه وسيله‌در. اويله ده، شو مُنكَرات زماننده و عاداتِ أجانبڭ إستيلاسى آننده و بدعه‌لرڭ كثرتى وقتنده و ضلالتڭ تخريباتى هنگامنده، إجتهاد ناميله، قصرِ إسلاميتدن يڭى قپولر آچوب، ديوارلرندن مخرّبلرڭ گيرمه‌سنه وسيله اولاجق دليكلر آچمق، إسلاميته جنايتدر.

ايكنجيسى:دينڭ ضرورياتى كه، إجتهاد اونلره گيره‌مز. چونكه قطعى و معيّندرلر. هم او ضروريات، قوت و غدا حكمنده‌درلر. شو زمانده تركه اوغرايورلر و تزلزلده‌درلر. و بتون همّت و غيرتى، اونلرڭ إقامه‌سنه و إحياسنه صرف ايتمك لازم گليركن، إسلاميتڭ نظريات قسمنده و سلفڭ إجتهاداتِ صافيانه و خالصانه‌سيله، بتون زمانلرڭ حاجاتنه طار گلمه‌ين أفكارلرى اولديغى حالده، اونلرى بيراقوب هوسكارانه يڭى إجتهادلر ياپمق، بدعه‌كارانه بر خيانتدر.

اوچنجيسى:ناصلكه چارشوده موسملره گوره، برر متاع مرغوب اولويور. وقت بَوقت برر مال رواج بولويور. اويله ده، عالم مشهرنده، إجتماعياتِ إنسانيه و مدنيتِ بشريه چارشوسنده، هر عصرده برر متاع مرغوب اولوب رواج بولويور. سُوقنده يعنى چارشوسنده تشهير ايديلييور، رغبتلر اوڭا جلب اولويور، نظرلر اوڭا توجّه ايدييور، فكرلر اوڭا منجذب اولويور. مثلا: شو زمانده سياست متاعى و حياتِ دنيويه‌نڭ تأمينى و فلسفه‌نڭ رواجلرى گبى... و سلفِ صالحين عصرنده و او زمان چارشوسنده أڭ مرغوب متاع، خالقِ سماوات و أرضڭ مرضياتلرينى و بزدن آرزولرينى، كلامندن إستنباط ايتمك و نورِ نبوّت و قرآن ايله، قپاديلميه‌جق درجه‌ده آچيلان آخرت عالمنده‌كى سعادتِ أبديه‌يى قزانديرمق وسائلنى ألده ايتمك ايدى.

ايشته او زمانده ذهنلر، قلبلر، روحلر، بتون قوّتلريله، يرلر و گوكلر ربّنڭ مرضياتنى آڭلامغه متوجّه اولديغندن؛ إجتماعياتِ بشريه‌نڭ صحبتلرى، محاوره‌لرى، وقوعاتلرى، أحواللرى اوڭا باقييوردى. اوڭا گوره جريان ايتديگندن هر كيمڭ گوزلجه بر إستعدادى بولونسه، اونڭ قلبى و فطرتى، شعورسز اولارق هر شيدن بر درسِ معرفت آلير. او زمانده جريان ايدن أحوال و وقوعات و محاوراتدن تعلّم ايدييوردى. گويا هر بر شى، اوڭا بر معلّم حكمنه گچوب، اونڭ فطرت و إستعدادينه، إجتهاده بر إستعدادِ إحضارى تلقين ايدييوردى. حتّى او درجه شو فطرى درس تنوير ايدييوردى كه؛ ياقين ايدى كه، كسبسز إجتهاده قابليتى اوله، آتشسز نورلانه... ايشته شو طرزده فطرى بر درس آلان بر مستعد، إجتهاده چاليشمغه باشلاديغى وقت، كبريت حكمنه گچن إستعدادى، نُورٌ عَلٰى نُورٍ سرّينه مظهر اولور؛ چابوق و آز زمانده مجتهد اولوردى.

امّا شو زمانده، مدنيتِ آوروپانڭ تحكّميله، فلسفهٔ‌ِ طبيعيه‌نڭ تسلّطيله، شرائطِ حياتِ دنيويه‌نڭ آغيرلاشمه‌سيله، أفكار و قلوب طاغلمش، همّت و عنايت إنقسام ايتمشدر. ذهنلر معنوياته قارشى يبانيلشمشدر. ايشته بونڭ ايچوندر كه، شو زمانده بريسى؛ درت ياشنده قرآنى حفظ ايدوب، عالملرله مباحثه ايدن سفيان ابن عُيينه اولان بر مجتهدڭ ذكاسنده بولونسه، سفيانڭ إجتهادى قزانديغى زمانه نسبةً، اون دفعه داها فضله زمانه محتاجدر. سفيان، اون سنه‌ده إجتهادى تحصيل ايتمش ايسه، شو آدم يوز

سنه‌يه محتاجدر كه تحصيل ايده‌بيلسين. چونكه سفيانڭ إبتداءِ تحصيلِ فطريسى سنِّ تمييز زمانندن باشلار. يواش يواش إستعدادى مهيّا اولور، نورلانير، هر شيدن درس آلير، كبريت حكمنه گچر. امّا اونڭ نظيرى، شو زمانده چونكه ذهنى فلسفه‌ده بوغولمش، عقلى سياسته طالمش، قلبى حياتِ دنيويه‌ده سرسم اولمش، إستعدادى إجتهاددن اوزاقلاشمش. ألبته فنونِ حاضره‌ده توغّلى درجه‌سنده إستعدادى إجتهادِ شرعى قابليتندن اوزاقلاشمش و علومِ أرضيه‌ده تفنّنى درجه‌سنده إجتهادڭ قبولندن گرى قالمشدر. اونڭ ايچون "بن ده اونڭ گبى ذكى‌يم، نيچون اوڭا يتيشه‌ميورم؟" دييه‌مز و ديمگه حقّى يوقدر و يتيشه‌مز.

دردنجيسى:ناصلكه بر جسمده، نشو و نما ايچون توسّع مَيلى بولونور. او مَيلِ توسّع ايسه، (چونكه داخلدندر) وجود و جسم ايچون بر تكمّلدر. فقط أگر خارجده توسيع ايچون بر مَيل ايسه، او وجودڭ جلدينى ييرتمقدر، تخريب ايتمكدر؛ توسيع دگلدر. اويله ده، إسلاميتڭ دائره‌سنه سلفِ صالحين گبى تقواىِ كامله قپوسيله و ضرورياتِ دينيه‌نڭ إمتثالى طريقيله داخل اولانلرده مَيل التوسّع و إرادهٔ‌ِ إجتهاد بولونسه؛ او كمالدر و تكمّلدر. يوقسه ضرورياتى ترك ايدن و حياتِ دنيويه‌يى حياتِ اُخرويه‌يه ترجيح ايدن و فلسفهٔ‌ِ مادّيه ايله آلوده اولانلردن اولان او مَيل التوسيع و إرادهٔ‌ِ إجتهاد، وجودِ إسلاميه‌يى تخريب و بويننده‌كى شرعى زنجيرينى چيقارمغه وسيله‌در.

بشنجيسى:اوچ نقطهٔ‌ِ نظر، شو زمانڭ إچتهاداتنى أرضيه ياپار، سماويلكدن چيقارييور. حالبوكه شريعت سماويه‌در و إجتهاداتِ شرعيه دخى، اونڭ أحكامِ مستوره‌سنى إظهار ايتديگندن سماويه‌درلر.

برنجيسى:بر حكمڭ حكمتى آيريدر، علّتى آيريدر. حكمت و مصلحت ايسه؛ ترجيحه سببدر، ايجابه ايجاده مدار دگلدر. علّت ايسه، وجودينه مداردر. مثلا: سفرده نماز قصر ايديلير، ايكى ركعت قيلينير. شو رخصتِ شرعيه‌نڭ علّتى سفردر، حكمتى ايسه مشقّتدر. سفر بولونسه، مشقّت هيچ اولماسه ده نماز قصر ايديلير. چونكه علّت وار. فقط سفر بولونماسه، يوز مشقّت بولونسه، نمازڭ قصر ايديلمسنه علّت اولاماز. ايشته شو حقيقتڭ عكسنه اولارق، شو زمانڭ نظرى ايسه، مصلحت و

حكمتى علّت يرينه إقامه ايدوب اوڭا گوره حكم ايدييور. ألبته بويله إجتهادات أرضيه‌در، سماوى دگلدر.

ايكنجيسى:شو زمانڭ نظرى، أوّلا و بِالذّات سعادتِ دنيويه‌يه باقييور و أحكاملرى اوڭا توجيه ايدييور. حالبوكه شريعتڭ نظرى ايسه، أوّلا و بِالذّات سعادتِ اُخرويه‌يه باقار، ايكنجى درجه‌ده (آخرته وسيله اولمق طولاييسيله) دنيانڭ سعادتنه نظر ايدر. ديمك شو زمانڭ نظرى، روحِ شريعتدن يبانيدر. اويله ايسه، شريعت نامنه إجتهاد ايده‌مز.

اوچنجيسى:

اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُبِيحُ الْمَحْظُورَاتِ

قاعده‌سى، يعنى "ضرورت، حرامى حلال درجه‌سنه گتيرر." ايشته شو قاعده ايسه، كلّى دگل. ضرورت أگر حرام يوليله اولمامش ايسه، حرامى حلال ايتمگه سببيت ويرر. يوقسه سوءِ إختياريله، غيرِ مشروع سببلرله ضرورت اولمش ايسه، حرامى حلال ايده‌مز، رخصتلى أحكاملره مدار اولاماز، عذر تشكيل ايده‌مز. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله، حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه؛ تصرّفاتى، علماءِ شريعتجه عليهنده جاريدر، معذور صاييلماز. تطليق ايتسه، طلاقى واقع اولور. بر جنايت ايتسه، جزا گورور. فقط سوءِ إختياريله اولمازسه، طلاق واقع اولماز، جزا ده گورمز. هم مثلا، بر ايچكى مبتلاسى ضرورت درجه‌سنده مبتلا اولسه ده، دييه‌مز كه: "ضرورتدر، بڭا حلالدر."

ايشته شو زمانده ضرورت درجه‌سنه گچن و إنسانلرى مبتلا ايدن بر بليّهٔ‌ِ عامّه صورتنه گيرن چوق امورلر واردر كه؛ سوءِ إختياردن، غيرِ مشروع مَيللردن و حرام معامله‌لردن تولّد ايتدكلرندن، رخصتلى أحكاملره مدار اولوب، حرامى حلال ايتمگه مدار اولامازلر. حالبوكه شو زمانڭ أهلِ إجتهادى، او ضروراتى أحكامِ شرعيه‌يه مدار ياپدقلرندن، إجتهادلرى أرضيه‌در، هوسيدر، فلسفيدر، سماوى اولاماز، شرعى دگل. حالبوكه سماوات و أرضڭ خالقنڭ أحكامِ إلٰهيه‌سنده تصرّف و عبادينڭ عباداتنه مداخله، او خالقڭ إذنِ معنويسى اولمازسه؛ او تصرّف او مداخله مردوددر. مثلا: بعض غافللر، خطبه گبى بعض شعائرِ إسلاميه‌يى، عربيدن چيقاروب هر ملّتڭ لسانيله سويله‌مگى، ايكى سبب ايچون إستحسان ايدييورلر:

برنجيسى:"تا، سياستِ حاضره عوامِ مسلمينه ده او صورتله تفهيم ايديلسين." حالبوكه سياستِ حاضره، او قدر چوق يالان و حيله و شيطنت ايچنه گيرمش كه، وسوسهٔ‌ِ شياطين حكمنه گچمشدر. حالبوكه منبر، وحىِ إلٰهينڭ تبليغ مقامى اولديغندن، او وسوسهٔ‌ِ سياسيه‌نڭ حقّى يوقدر كه، او مقامِ عالى‌يه چيقه‌بيلسين.

ايكنجى سبب:"خطبه، بعض سُوَرِ قرآنيه‌نڭ نصيحتلرى آڭلاشيلمق ايچوندر." أوت أگر ملّتِ إسلام، إسلاميتڭ ضرورياتى و مسلّماتى و معلوم اولان أحكامنى، أكثريت إعتباريله إمتثال ايدوب يرينه گتيرسه ايدى، او وقت نظرياتِ شرعيه و مسائلِ دقيقه و نصايحِ خفيه‌يى آڭلامق ايچون، بيلديگى لسان ايله خطبه اوقونماسى و سُوَرِ قرآنيه‌نڭ (أگر ممكن اولسه ايدى) ترجمه‌سى

(حاشيه): إعجازه دائر اولان يگرمى بشنجى سوز، قرآنڭ حقيقى ترجمه‌سى ممكن اولماديغنى گوسترمشدر.

بلكه مستحسن اولوردى. فقط نماز، زكات، اوروجڭ وجوبى و قتل، زنا و شرابڭ حراميتى گبى معلوم اولان أحكامِ قطعيهٔ‌ِ إسلاميه مهمل قالييور. عوامِ ناس، اونلرڭ وجوبنى و حراميتنى درس آلمغه محتاج دگللر. بلكه تشويق و إخطار ايله او أحكامِ قدسيه‌يى خاطرلاتوب، إسلاميت طمارينى و ايمان حسّنى تحريك ايتمكله إمتثاللرينه تشويق و تذكيره و إخطاره محتاجدرلر. حالبوكه بر عامى نه قدر جاهل دخى اولسه، قرآندن و خطبهٔ‌ِ عربيه‌دن شو مئالِ إجماليه‌يى آڭلار كه: "هركسه و بڭا معلوم اولان ايمانڭ ركنلرينى و إسلاميتڭ عمده‌لرينى خطيب و حافظ إخطار ايدييور و درس ويرييور، اوقويور" دير؛ قلبنده اونلره قارشى بر إشتياق حاصل اولور. عجبا كائناتده هانگى تعبيرات وار كه؛ عرشِ أعظمدن گلن قرآنِ حكيمڭ إعجازكارانه، مفهّمانه إخطارلرينه، تذكيرلرينه، تشويقلرينه مقابل گله‌بيلسين؟

آلتنجيسى:سلفِ صالحينڭ مجتهدينِ عظامى، عصرِ نور و عصرِ حقيقت اولان عصرِ صحابه‌يه ياقين اولدقلرندن، صافى بر نور آلوب، خالص بر إجتهاد ايده‌بيليرلردى. شو زمانڭ أهلِ إجتهادى ايسه، او قدر پرده‌لر آرقه‌سنده و اوزاق بر مسافه‌ده حقيقت كتابنه باقار كه، أڭ واضح بر حرفنى ده زور ايله گوره‌بيليرلر.

أگر ديسه‌ڭ:"صحابه‌لر ده إنساندرلر، خطادن، خلافدن خالى اولمازلر. حالبوكه إجتهاداتڭ و أحكامِ شريعتڭ مدارى، صحابه‌لرڭ عدالتى و صدقيدر كه، حتّى اُمّت "صحابه‌لر عمومًا عادلدرلر، طوغرى سويلرلر" دييه إتّفاق ايتمشلر.

الجواب:أوت صحابه‌لر أكثريتِ مطلقه إعتباريله حقّه عاشق، صدقه مشتاق، عدالته خواهشگردرلر. چونكه يالانڭ و كذبڭ چركينلگى، بتون چركينلگيله و صدقڭ و طوغريلغڭ گوزللگى، بتون گوزللگيله او عصرده اويله بر طرزده گوستريلمش كه، اورته‌لرنده‌كى مسافه عرشدن فرشه قدر آچيلمش. أسفلِ سافلينده‌كى مسيلمهٔ‌ِ كذّابڭ دركه‌سندن، أعلاىِ علّيّينده اولان حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ درجهٔ‌ِ صدقى قدر بر آيريلق گورولمشدر. أوت مسيلمه‌يى أسفلِ سافلينه دوشورن كذب اولديغى گبى، محمّد الأمين عليه الصلاة والسلامى أعلاىِ علّيّينه چيقاران صدقدر و طوغريلقدر.

ايشته، حسّياتِ علويه‌يى طاشييان و محاسنِ أخلاقيه‌يه پرستش ايدن و شمسِ نبوّتڭ ضياءِ صحبتيله نورلانان صحابه‌لر، او درجه چركين و سقوطه سبب و مسيلمه‌نڭ مسخره‌آلود مزخرفات دكّاننده‌كى كذبه، إختياريله أللرينى اوزاتمه‌مق و كفردن چكيندكلرى گبى كفرڭ آرقداشى اولان كذبدن چكينمه‌لرى و او درجه گوزل و مدارِ فخر و مباهات و معراجِ صعود و ترقّى و فخرِ رسالتڭ خزينهٔ‌ِ عاليه‌سنده أڭ رواجلى بولونان و شعشعهٔ‌ِ جماليله إجتماعاتِ إنسانيه‌يى نورلانديران صدقه و طوغريلغه و حقّه (و بِالخاصّه أحكامِ شرعيه روايتنده و تبليغنده) ألبته أللرندن گلديگى قدر طالب و موافق و عاشق اولمالرى قطعيدر، ضروريدر، شبهه‌سزدر. حالبوكه شو زمانده، كذب و صدقڭ اورته‌سنده‌كى مسافه او قدر قيصه‌لمش كه، عادتا اوموز اوموزه ويرمشلر. صدقدن يالانه (گچمك) پك قولاى گيديلييور. حتّى سياست پروپاغنده‌سى واسطه‌سيله يالانجيلق، طوغريلغه ترجيح ايديلييور. ايشته أڭ چركين شى، أڭ گوزل شيلرله برابر بر دكّانده، بر فيآتله صاتيلسه؛ ألبته پك عالى اولان و حقيقت جوهرينه گيدن صدق و حق پيرلانطه‌سى او دكّانجينڭ معرفتنه و سوزينه إعتماد ايدوب، كوركورينه آلينماز.

٭ ٭ ٭

خاتمه

عصرلره گوره شريعتلر دگيشير. بلكه بر عصرده، قَوملره گوره آيرى آيرى شريعتلر، پيغمبرلر گله‌بيلير و گلمشدر. خاتم الأنبيادن صوڭره شريعتِ كبراسى، هر عصرده، هر قَومه كافى گلديگندن، مختلف شريعتلره إحتياج قالمامشدر. فقط تفرّعاتده، بر درجه آيرى آيرى مذهبلره إحتياج قالمشدر. أوت ناصلكه موسملرڭ دگيشمه‌سيله ألبسه‌لر دگيشير، مزاجلره گوره علاجلر تبدّل ايدر. اويله ده، عصرلره گوره شريعتلر دگيشير، ملّتلرڭ إستعدادينه گوره أحكام تحوّل ايدر. چونكه أحكامِ شرعيه‌نڭ تفرّعات قسمى، أحوالِ بشريه‌يه باقار. اوڭا گوره گلير، علاج اولور. أنبياءِ سالفه زماننده، طبقاتِ بشريه بربرندن چوق اوزاق و سجيه‌لرى هم بر درجه قابا، هم شدّتلى و أفكارجه إبتدائى و بدويته ياقين اولديغندن، او زمانده‌كى شريعتلر، اونلرڭ حالنه موافق بر طرزده آيرى آيرى گلمشدر. حتّى بر قطعه‌ده بر عصرده، آيرى آيرى پيغمبرلر و شريعتلر بولونورمش. صوڭره آخر زمان پيغمبرينڭ گلمسيله، إنسانلر گويا إبتدائى درجه‌سندن، إعداديه درجه‌سنه ترقّى ايتديگندن، چوق إنقلابات و إختلاطات ايله أقوامِ بشريه بر تك درس آلاجق، بر تك معلّمى ديڭله‌يه‌جك، بر تك شريعتله عمل ايده‌جك وضعيته گلديگندن، آيرى آيرى شريعته إحتياج قالمامشدر، آيرى آيرى معلّمه ده لزوم گورولمه‌مشدر. فقط تمامًا بر سويه‌يه گلمديگندن و بر طرزِ حياتِ إجتماعيه ده گيمديگندن، مذهبلر تعدّد ايتمشدر. أگر بشرڭ أكثريتِ مطلقه‌سى بر مكتبِ عالينڭ طلبه‌سى گبى، بر طرزِ حياتِ إجتماعيه‌يى گيسه، بر سويه‌يه گيرسه؛ او وقت مذهبلر توحيد ايديله‌بيلير. فقط بو حالِ عالم، او حاله مساعده ايتمديگى گبى، مذاهب ده بر اولماز.

أگر ديسه‌ڭ:حق بر اولور؛ ناصل بويله درت و اون ايكى مذهبڭ مختلف أحكاملرى حق اولابيلير؟

الجواب:بر صو، بش مختلف مزاجلى خسته‌لره گوره ناصل بش حكم آلير؛ شويله كه: بريسنه، خسته‌لغنڭ مزاجنه گوره صو علاجدر، طبًّا واجبدر. ديگر بريسنه، خسته‌لغى ايچون زهر گبى مضردر؛ طبًّا اوڭا حرامدر. ديگر بريسنه، آز ضرر ويرر؛ طبًّا اوڭا مكروهدر.

ديگر بريسنه، ضررسز منفعت ويرر؛ طبًّا اوڭا سنّتدر. ديگر بريسنه نه ضرردر، نه منفعتدر؛ عافيتله ايچسين، طبًّا اوڭا مباحدر. ايشته حق بوراده تعدّد ايتدى. بشى ده حقدر. سن دييه‌بيلير ميسڭ كه: "صو يالڭز علاجدر، يالڭز واجبدر، باشقه حكمى يوقدر."

ايشته بونڭ گبى، أحكامِ إلٰهيه مذهبلره حكمتِ إلٰهيه‌نڭ سَوقيله إتّباع ايدنلره گوره دگيشير، هم حق اولارق دگيشير و هر بريسى ده حق اولور، مصلحت اولور. مثلا، حكمتِ إلٰهيه‌نڭ تنسيبيله إمامِ شافعى‌يه إتّباع ايدن، أكثريت إعتباريله حنفيلره نسبةً كويليلگه و بدويلگه داها ياقين اولوب جماعتى بر تك وجود حكمنه گتيرن حياتِ إجتماعيه ده ناقص اولديغندن، هر برى بِالذّات درگاهِ قاضى الحاجاتده كندى دردينى سويله‌مك و خصوصى مطلوبنى ايسته‌مك ايچون، إمام آرقه‌سنده فاتحه‌يى برر برر اوقويورلر. هم عينِ حق و محضِ حكمتدر. إمامِ أعظمه إتّباع ايدنلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله، إسلامى حكومتلرڭ أكثريسى، او مذهبى إلتزام ايتمه‌سيله مدنيته، شهرليلگه داها ياقين و حياتِ إجتماعيه‌يه مستعد اولديغندن؛ بر جماعت، بر شخص حكمنه گيروب، بر تك آدم عموم نامنه سويلر؛ عموم قلبًا اونى تصديق و ربطِ قلب ايدوب، اونڭ سوزى عمومڭ سوزى حكمنه گچديگندن، حنفى مذهبنه گوره إمام آرقه‌سنده فاتحه اوقونماز. اوقونمامسى عينِ حق و محضِ حكمتدر.

هم مثلا، مادام شريعت، طبيعتڭ تجاوزاتنه سد چكمكله اونى تعديل ايدوب نفسِ أمّاره‌يى تربيه ايدر. ألبته أكثر أتباعى، كويلى و نيم‌بدوى و عمله‌لكله مشغول اولان شافعى مذهبنه گوره "قادينه تماس ايله آبدست بوزولور، آز بر نجاست ضرر ويرر." أكثريت إعتباريله حياتِ إجتماعيه‌يه گيرن، نيم‌مدنى شكلنى آلان إنسانلر، إتّباع ايتدكلرى مذهبِ حنفى‌يه گوره "مسِّ نسوان آبدستى بوزماز، بر درهم قدر نجاسته فتوا وار."

ايشته بر عمله ايله بر أفندى‌يى نظره آلاجغز. عمله، طرزِ معيشت إعتباريله أجنبى قادينلرله إختلاطه، تماسه و بر اوجاق ياننده اوطورمغه و ملوّث شيلرڭ ايچنه قاريشمغه مبتلا اولديغندن؛ صنعت و معيشت إعتباريله، طبيعت و نفسِ أمّاره‌سى ميدانى بوش بولوب تجاوز ايده‌بيلير. اونڭ ايچون، شريعت اونلرڭ حقّنده، او تجاوزاته سد چكمك ايچون، "آبدست بوزولور، تماس ايتمه؛ نمازيڭى إبطال ايدر، بولاشمه!" معنوى قولاغنده بر صداىِ سماوى چينلاتديرر. امّا او أفندى، (ناموسلى اولمق شرطيله) عاداتِ إجتماعيه‌سى

إعتباريله، أخلاقِ عموميه نامنه، أجنبى قادينلره تماسه مبتلا دگل، ملوّث شيلرله نظافتِ مدنيه نامنه كندينى او قدر بولاشديرماز. اونڭ ايچون شريعت، مذهبِ حنفى ناميله اوڭا شدّت و عزيمت گوسترمه‌مش؛ رخصت طرفنى گوستروب، خفيفلشديرمشدر. "ألڭ طوقونمش ايسه، آبدستڭ بوزولماز؛ حجاب ايدوب، غلبه‌لك ايچنده صو ايله إستنجا ايتممه‌نڭ ضررى يوقدر. بر درهم قدر فتوا واردر." دير، اونى وسوسه‌دن قورتارير. ايشته دڭزدن ايكى قطره سڭا مثال.. اونلره قياس ايت. ميزانِ شعرانى ميزانيله، شريعت ميزانلرينى بو صورتله موازنه ايده‌بيليرسه‌ڭ ايت.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ تَمَثَّلَ فِيهِ اَنْوَارُ مَحَبَّتِكَ لِجَمَالِ صِفَاتِكَ وَ اَسْمَائِكَ بِكَوْنِهِ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ مَنْ تَمَرْكَزَ فِيهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فِى مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهِ اَكْمَلَ وَ اَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ صَيْرُورَتِهِ اَنْمُوذَجَ كَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ فِهْرِسْتَةَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَ مَنْ تَظَاهَرَ فِيهِ لَطَائِفُ مَحَبَّتِكَ وَ رَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهِ اَعْلٰى دَلَّالِى مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَ اَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنِينَ صَوْتًا فِى اِعْلَانِ حُسْنِ نُقُوشِكَ وَ اَبْدَعِهِمْ نَعْتًا لِكَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ مَنْ تَجَمَّعَ فِيهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَ اِسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ لَطَائِفِ اَوْصَافِ مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهِ جَامِعًا لِمَحَاسِنِ الْاَخْلَاقِ كَافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَ لِلَطَائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَ مَنْ صَارَ مِصْدَاقًا صَادِقًا وَ مِقْيَاسًا فَائِقًا لِجَمِيعِ مَنْ ذَكَرْتَ فِى فُرْقَانِكَ اِنَّكَ تُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَ الصَّابِرِينَ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُتَّقِينَ وَ التَّوَّابِينَ وَ الْاَوَّابِينَ وَ جَمِيعِ الْاَصْنَافِ الَّذِينَ اَحْبَبْتَهُمْ وَ شَرَفْتَهُمْ لِمَحَبَّتِكَ فِى فُرْقَانِكَ حَتَّى صَارَ اِمَامَ الْحَبِيبِينَ لَكَ وَ سَيِّدَ الْمَحْبُوبِينَ لَكَ وَ رَئِيسَ اَوِدَّائِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اِخْوَانِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

٭ ٭ ٭

يگرمى يدنجى سوزڭ ذيلى

صحابه‌لر حقّنده‌در

مولانا جامى‌نڭ ديديگى گبى ديرم:

يَا رَسُولَ اللّٰه‌ِ چِه بَاشَدْ چُونْ سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ

دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَهٔ‌ِ اَصْحَابِ تُو

اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَىْ رَوَاسْتْ

اُو سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَگِ اَصْحَابِ تُو

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه‌ِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ

إلى آخرِ الآية...

سؤال ايدييورسڭز:بعض روايتلرده واردر كه؛ "بدعه‌لرڭ رواجى هنگامنده أهلِ ايمان و تقوادن بر قسم صُلَحَا، صحابه درجه‌سنده ويا داها زياده أفضل اولابيلير" دييه روايتلر واردر. بو روايتلر صحيح ميدر؟ صحيح ايسه، حقيقتلرى نه‌در؟

الجواب:أنبيادن صوڭره نوعِ بشرڭ أڭ أفضلى صحابه اولديغى، أهلِ سنّت و جماعتڭ إجماعى بر حجّتِ قاطعه‌در كه؛ او روايتلرڭ صحيح قسمى، فضيلتِ جزئيه حقّنده‌در. چونكه جزئى فضيلتده و خصوصى بر كمالده، مرجوح راجحه ترجّح

ايده‌بيلير. يوقسه سورهٔ‌ِ فتحڭ آخرنده ستايشكارانه توصيفاتِ ربّانيه‌يه مظهر و تورات و إنجيل و قرآنڭ مدح و ثناسنه مظهر اولان صحابه‌لره، فضيلتِ كلّيه نقطهٔ‌ِ نظرنده يتيشيله‌مز. شو حقيقتڭ پك چوق أسباب و حكمتلرندن، شيمديلك اوچ سببى تضمّن ايدن اوچ حكمتى بيان ايده‌جگز:

برنجى حكمت:صحبتِ نبويه اويله بر إكسيردر كه، بر دقيقه‌ده اوڭا مظهر بر ذات، سنه‌لرله سير و سلوكه مقابل، حقيقتڭ أنوارينه مظهر اولور. چونكه صحبتده إنصباغ و إنعكاس واردر. معلومدر كه: إنعكاس و تبعيتله، او نورِ أعظمِ نبوّتله برابر أڭ عظيم بر مرتبه‌يه چيقه‌بيلير. ناصلكه، بر سلطانڭ خدمتكارى و اونڭ تبعيتيله اويله بر موقعه چيقار كه، بر شاه چيقه‌ماز. ايشته شو سردندر كه، أڭ بيوك وليلر صحابه درجه‌سنه چيقه‌مييورلر. حتّى جلال الدينِ سيوطى گبى، اويانيق ايكن چوق دفعه صحبتِ نبويه‌يه مظهر اولان وليلر، رسولِ أكرم (ع‌ص‌م) ايله يقظةً گوروشسه‌لر و شو عالمده صحبتنه مشرّف اولسه‌لر، ينه صحابه‌يه يتيشه‌ميورلر. چونكه صحابه‌لرڭ صحبتى، نبوّتِ أحمديه (ع‌ص‌م) نوريله، يعنى نبى اولارق اونڭله صحبت ايدييورلر. أوليالر ايسه، وفاتِ نبويدن صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورمه‌لرى، ولايتِ أحمديه (ع‌ص‌م) نوريله صحبتدر. ديمك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اونلرڭ نظرلرينه تمثّل و تظاهر ايتمه‌سى، ولايتِ أحمديه (ع‌ص‌م) جهتنده‌در؛ نبوّت إعتباريله دگل. مادام اويله‌در؛ نبوّت درجه‌سى، ولايت درجه‌سندن نه قدر يوكسك ايسه، او ايكى صحبت ده او درجه تفاوت ايتمك لازم گلير. صحبتِ نبويه نه درجه بر إكسيرِ نورانى اولديغى بونڭله آڭلاشيلير كه: بر بدوى آدم، قيزينى صاغ اولارق دفن ايده‌جك درجه‌ده بر قساوتِ وحشيانه‌ده بولونديغى حالده، گلوب بر ساعت صحبتِ نبويه‌يه مشرّف اولور، داها قارينجه‌يه آياغنى باصاماز درجه‌ده بر شفقتِ رحيمانه‌يى كسب ايدردى. هم جاهل، وحشى بر آدم، بر گون صحبتِ نبويه‌يه مظهر اولور؛ صوڭره چين و هند گبى مملكتلره گيدردى، او متمدّن قَوملره معلّمِ حقائق و رهبرِ كمالات اولوردى.

ايكنجى سبب:يگرمى يدنجى سوزده‌كى إجتهاد بحثنده بيان و إثبات ايديلديگى گبى؛ صحابه‌لر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله كمالاتِ إنسانيه‌نڭ أڭ أعلا

درجه‌سنده‌درلر. چونكه او زمانده، او إنقلابِ عظيمِ إسلاميده خير و حق بتون گوزللگيله، شر و باطل بتون چركينلگيله گورولمش و مادّةً حسّ ايديلمش. شر و خير اورته‌سنده اويله بر آيريلق و كذب و صدق مابيْننده اويله بر مسافه آچيلمشدى كه، كفر و ايمان قدر، بلكه جهنّم و جنّت قدر بيْنلرى اوزاقلاشدى. كذب و شر و باطلڭ دلّالى و نمونه‌سى اولان مسيلمهٔ‌ِ كذّاب و مسخره‌جه كلمه‌لرى اولديغندن، فطرةً حسّياتِ علويه صاحبى و معالئِ أخلاقه مفتون و عزّت و مباهاته ميال اولان صحابه‌لر، ألبته إختيارلريله، كذب و شرّه أللرينى اوزاتوب، مسيلمه دركه‌سنه دوشمه‌مشلر. صدق و خير و حقّڭ دلّالى و نمونه‌سى اولان حبيب اللّٰهڭ (ع‌ص‌م) أعلاىِ علّيّينِ كمالاتنده‌كى مقامنه باقه‌رق، بتون قوّت و همّتلريله، او طرفه قوشمق مقتضاىِ سجيه‌لريدر.

مثلا: ناصلكه زمان اولويور؛ مدنيتِ بشريه چارشوسنده و حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه دكّاننده، بعض شيلرڭ ويرديگى مدهش نتيجه‌لرى و چركين أثرلرى زهرِ قاتل گبى هركس اونى صاتون آلمق دگل، بتون قوّتيله اوندن نفرت ايدوب قاچار و بعض شيلرڭ و معنوى متاعلرڭ ويردكلرى گوزل نتيجه‌لر و قيمتدار أثرلر، بر ترياقِ نافع و بر پيرلانطه گبى، هركسڭ نظرِ رغبتنى كندينه جلب ايدر. هركس ألندن گلديگى قدر اونلرى صاتون آلمغه چاليشير. اويله ده، عصرِ سعادتده حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه‌نڭ چارشوسنده، كذب و شر و كفر گبى مادّه‌لر، شقاوتِ أبديه گبى نتيجه‌لرى و مسيلمهٔ‌ِ كذّاب گبى سفلى مسخره‌لرى توليد ايتديگندن، سجاياىِ عاليه و حبِّ معالى‌يه مفتون اولان صحابه‌لرڭ زهرِ قاتلدن قاچار گبى اوندن قاچمه‌لرى و نفرت ايتمه‌لرى بديهيدر. و سعادتِ أبديه گبى نتيجه ويرن و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گبى نورانى ميوه‌لر گوسترن صدق و حقّه و ايمانه أڭ نافع بر ترياق، أڭ قيمتدار بر ألماس گبى، او فطرتلرى صافيه و سجيه‌لرى ساميه اولان صحابه‌لر، بتون قوّتلريله و حسّيات و لطائفلريله، اونلره مشترى و مشتاق اولماسى ضروريدر. حالبوكه او زماندن صوڭره، گيت گيده و گله گله صدق و كذب اورته‌سنده‌كى مسافه آزاله آزاله، اوموز اوموزه گلدى. بر دكّانده، ايكيسى برابر صاتيلمغه باشلاديغى گبى، أخلاقِ إجتماعيه بوزولدى. پروپاغندهٔ‌ِ سياست، يالانه فضله رواج ويردى. يالانڭ مدهش چركينلگى گيزلنوب، طوغريلغڭ

پارلاق گوزللگى گورونمه‌مگه باشلاديغى زمانده، كيمڭ حدّى وار كه، صحابه‌نڭ عدالت و صدق و علويت و حقّانيت خصوصنده‌كى قوّتلرينه، متانتلرينه، تقوالرينه يتيشه‌بيلسين ويا درجه‌لرندن گچسين. گچن مسئله‌يى بر درجه تنوير ايده‌جك، باشمه گلمش بر حالمى بيان ايدييورم. شويله كه:

بر زمان قلبمه گلدى، نه ايچون محيى الدينِ عربى گبى خارقه ذاتلر صحابه‌لره يتيشه‌ميورلر؟ صوڭره نماز ايچنده سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى ديركن، شو كلمه‌نڭ معناسى إنكشاف ايتدى. تام معناسيله دگل، فقط بر پارچه حقيقتى گوروندى. قلبًا ديدم: كاشكه بر تك نمازه بو كلمه گبى موفّق اولسه ايدم، بر سنه عبادتدن داها ايى ايدى. نمازدن صوڭره آڭلادم كه؛ او خاطره و او حال، صحابه‌لرڭ عبادتده‌كى درجه‌لرينه يتيشيلمديگنه بر إرشاددر. أوت قرآنِ حكيمڭ أنواريله حاصل اولان او إنقلابِ عظيمِ إجتماعيده، أضداد بربرندن چيقوب آيريليركن؛ شرلر بتون توابعيله، ظلماتيله و تفرّعاتيله و خير و كمالات بتون أنواريله و نتائجيله قارشى قارشى‌يه گلوب، بر وضعيتده و مهيّج بر زمانده، هر ذكر و تسبيح، بتون معناسنڭ طبقاتنى طورفانده و طراوتلى و تازه و گنج بر صورتده إفاده ايتديگى گبى؛ او إنقلابِ عظيمڭ طرّاقه‌سى آلتنده اولان إنسانلرڭ بتون حسّياتنى، لطائفِ معنويه‌سنى اويانديرمش؛ حتّى وهم و خيال و سرّ گبى طويغولر هشيار و متيقّظ بر صورتده او ذكر، او تسبيحلرده‌كى متعدّد معنالرى كندى ذوقلرينه گوره آلير، أمر. ايشته شو حكمته بناءً بتون حسّياتلرى اويانيق و لطائفلرى هشيار اولان صحابه‌لر، أنوارِ ايمانيه و تسبيحيه‌يى جامع اولان كلماتِ مباركه‌يى ديدكلرى وقت، كلمه‌نڭ بتون معناسيله سويلر و بتون لطائفيله حصّه آليرلردى. حالبوكه او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، گيت گيده لطائف اويقويه و حواس او حقائق نقطه‌سنده غفلته دوشوب، او كلماتِ مباركه، ميوه‌لر گبى گيت گيده، الفت پرده‌سيله لطافتنى و طراوتنى غيب ايدر. عادتا سطحيلك هواسيله قورويور گبى، آز بر ياشلق قالييور كه؛ قوّتلى، تفكّرى بر عملياتله، آنجق أوّلكى حالى إعاده ايديله‌بيلير. ايشته بوندندر كه، قرق دقيقه‌ده بر صحابه‌نڭ قزانديغى فضيلته و مقامه، قرق گونده، حتّى قرق سنه‌ده باشقه‌سى آنجق يتيشه‌بيلير.

اوچنجى سبب:اون ايكنجى و يگرمى دردنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى، نبوّتڭ ولايته نسبتى، گونشڭ عينِ ذاتيله، آيينه‌لرده گورولن گونشڭ مثالى گبيدر. ايشته دائرهٔ‌ِ نبوّت، دائرهٔ‌ِ ولايتدن نه قدر يوكسك ايسه، دائرهٔ‌ِ نبوّتڭ خدمه‌لرى و او گونشڭ ييلديزلرى اولان صحابه‌لر دخى، دائرهٔ‌ِ ولايتده‌كى صلحايه او درجه تفوّقى اولمق لازم گلييور. حتّى ولايتِ كبرا اولان وراثتِ نبوّت و صدّيقيت كه، صحابه‌لرڭ ولايتيدر؛ بر ولى قزانسه، ينه صفِّ أوّل اولان صحابه‌لرڭ مقامنه يتيشمز. شو اوچنجى سببڭ متعدّد وجوهندن اوچ وجهنى بيان ايدرز:

برنجى وجه:إجتهادده يعنى إستنباطِ أحكامده، يعنى جنابِ حقّڭ مرضياتنى كلامندن آڭلامقده، صحابه‌لره يتيشيلمز. چونكه او زمانده‌كى او بيوك إنقلابِ إلٰهى، مرضياتِ ربّانيه‌يى و أحكامِ إلٰهيه‌يى آڭلامق اوزره دونردى. بتون أذهان، إستنباطِ أحكامه متوجّه ايدى. بتون قلبلر، "ربّمزڭ بزدن ايستديگى نه‌در؟" دييه مراق ايدردى. أحوالِ زمان، بو حالى إشمام و إحساس ايده‌جك بر طرزده جريان ايدييوردى. محاورات، بو معنالرى تضمّن ايده‌رك وقوع بولويوردى. ايشته بونڭ ايچون هر شى و هر حال و محاوره‌لر و صحبتلر و حكايه‌لر، بتون او معنالرى بر درجه درس ويره‌جك بر طرزده جريان ايتديگندن؛ صحابه‌نڭ إستعدادينى تكميل و فكرلرينى تنوير ايتديگندن؛ إجتهاد و إستنباطده إستعدادى كبريت درجه‌سنده نورلانمغه حاضر اولديغندن؛ بر گونده ويا بر آيده قزانديغى مرتبهٔ‌ِ إستنباط و إجتهادى، او صحابه‌نڭ درجهٔ‌ِ ذكاوتنده و إستعدادنده اولان بر آدم، شو زمانده اون سنه‌ده، بلكه يوز سنه‌ده قزانميه‌جقدر. چونكه شيمدى سعادتِ أبديه‌يه بدل، سعادتِ دنيويه مدارِ نظردر. بشرڭ نظرِ دقّتى، باشقه مقصدلره متوجّهدر. توكّلسزلك ايچنده دردِ معيشت، روحه سرسملك و فلسفهٔ‌ِ طبيعيه و مادّيه عقله كورلك ويرديگندن؛ بشرڭ محيطِ إجتماعيسى، او شخصڭ ذهننه و إستعدادينه، إجتهاد خصوصنده قوّت ويرمديگى گبى، تشتّت ويرييور، طاغيتييور. يگرمى يدنجى سوزڭ إجتهاد بحثنده، سفيان ابن عُيينه ايله اونڭ ذكاوتى درجه‌سنده برينڭ موازنه‌سنده إثبات ايتمشز كه؛ سفيانڭ اون سنه‌ده قزانديغنى، اوته‌كى يوز سنه‌ده قزانه‌ميور.

ايكنجى وجه:صحابه‌لرڭ قربيتِ إلٰهيه نقطه‌سنده‌كى مقاملرينه ولايت آياغيله يتيشيلمز. چونكه جنابِ حق بزه أقربدر و هر شيدن داها زياده ياقيندر. بز ايسه، اوندن نهايتسز اوزاغز. اونڭ قربيتنى قزانمق ايكى صورتله اولور. بريسى: أقربيتڭ إنكشافيله‌در كه، نبوّتده‌كى قربيت اوڭا باقار و نبوّت وراثتى و صحبتى جهتيله صحابه‌لر او سرّه مظهردرلر. ايكنجى صورت: بعديتمز نقطه‌سنده قطعِ مراتب ايدوب بر درجه قربيته مشرّف اولمقدر كه، أكثر سير و سلوكِ ولايت اوڭا گوره و سيرِ أنفسى و سيرِ آفاقى بو صورتله جريان ايدييور. ايشته برنجى صورت صِرف وهبيدر، كسبى دگل؛ إنجذابدر، جذبِ رحمانيدر و محبوبيتدر. يول قيصه‌در، فقط چوق متين و چوق يوكسكدر و چوق خالصدر و گولگه‌سزدر. ديگرى؛ كسبيدر، اوزوندر، گولگه‌ليدر. عجائب خارقه‌لرى چوق ايسه ده؛ قيمتجه قربيتجه أوّلكيسنه يتيشه‌مز. مثلا: ناصلكه دونكى گونه، بوگون يتيشمك ايچون ايكى يول وار. برنجيسى: زمانڭ جرياننه تابع اولميه‌رق، بر قوّتِ قدسيه ايله؛ فوق الزمان چيقوب، دونى بوگون گبى حاضر گورمكدر. ايكنجيسى: بر سنه قطعِ مسافه ايدوب، دونوب طولاشوب، دونه گلمكدر؛ فقط، ينه دونى ألده طوته‌ميور، اونى بيراقوب گيدييور. اويله ده، ظاهردن حقيقته گچمك ايكى صورتله‌در. برى: طوغريدن طوغرى‌يه حقيقتڭ إنجذابنه قاپيلوب، طريقت برزخنه گيرمه‌دن، حقيقتى عينِ ظاهر ايچنده بولمقدر. ايكنجيسى: چوق مراتبدن سير و سلوك صورتيله گچمكدر. أهلِ ولايت، چندان فناءِ نفسه موفّق اولورلر، نفسِ أمّاره‌يى ئولديررلر. ينه صحابه‌يه يتيشه‌ميورلر. چونكه صحابه‌لرڭ نفسلرى تزكيه و تطهير ايديلديگندن؛ نفسڭ ماهيتنده‌كى جهازاتِ كثيره ايله، عبوديتڭ أنواعنه و شكر و حمدڭ أقسامنه داها زياده مظهردرلر. فناءِ نفسدن صوڭره، عبوديتِ أوليا بساطت پيدا ايدر.

اوچنجى وجه:فضيلتِ أعمال و ثوابِ أفعال و فضيلتِ اُخرويه جهتنده صحابه‌لره يتيشيلمز. چونكه ناصل بر عسكر بعض شرائط داخلنده، مهمّ و مخوف بر موقعده، بر ساعت نوبتده، بر سنه عبادت قدر بر فضيلت قزانه‌بيلير و بر دقيقه‌ده بر قورشونى يمكله، أڭ أقلّ قرق گونده آنجق قزانيله‌جق ولايت درجه‌سى گبى بر مقامه

چيقييور. اويله ده، صحابه‌لرڭ تأسيسِ إسلاميتده و نشرِ أحكامِ قرآنيه‌ده خدمتلرى و إسلاميت ايچون بتون دنيايه إعلانِ حرب ايتمه‌لرى او قدر يوكسكدر كه، بر دقيقه‌سنه باشقه‌لرى بر سنه‌ده يتيشه‌مز. حتّى دينله‌بيلير كه؛ بتون دقيقه‌لرى، (او خدمتِ قدسيه‌ده) او شهيد اولان نفرڭ دقيقه‌سى گبيدر. بتون ساعتلرى، مدهش بر مقامده بر ساعت نوبت طوتان فداكار بر نفرڭ نوبتى گبيدر كه؛ عمل آز، اجرتى چوق، قيمتى يوكسكدر.

أوت صحابه‌لر مادام إسلاميتڭ تأسيسنده و أنوارِ قرآنيه‌نڭ نشرنده، صفِّ أوّل تشكيل ايدييورلر. اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون اُمّتڭ حسناتندن اونلره حصّه چيقار. اُمّتڭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ ديمه‌سيله؛ صحابه‌لرڭ، بتون اُمّتڭ حسناتندن حصّه‌دارلقلرينى گوسترييور. هم ناصلكه بر آغاجڭ كوكنده‌كى كوچك بر مزيت؛ آغاجڭ داللرنده بيوك بر صورت آلير، بيوك بر دالدن داها بيوكدر. هم ناصلكه مبدأده كوچك بر إرتفاع، گيتدكجه بر يكون تشكيل ايدر. هم ناصلكه نقطهٔ‌ِ مركزيه‌يه ياقين بر ايگنه اوجى قدر بر زياده‌لك؛ دائرهٔ‌ِ محيطه‌ده، بعضًا بر متره قدر زياده‌يه مقابل گلييور. عينًا شو درت مثال گبى؛ صحابه‌لر، إسلاميتڭ شجرهٔ‌ِ نورانيه‌سنڭ كوكلرندن، أساسلرندن اولدقلرى، هم بناءِ إسلاميتڭ خطوطِ نورانيه‌سنڭ مبدئنده، هم جماعتِ إسلاميه‌نڭ إماملرندن و عددلرينڭ أوّللرنده، هم شمسِ نبوّت و سراجِ حقيقتڭ مركزينه أڭ ياقين اولدقلرندن؛ آز عمللرى چوقدر، كوچك خدمتلرى بيوكدر. اونلره يتيشمك ايچون، حقيقى صحابه اولمق لازم گلييور.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِى قَالَ (اَصْحَابِى كَالنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ) وَ (خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِى) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

سؤال:دينلييور كه: صحابه‌لر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورديلر، صوڭره ايمان ايتديلر. بز ايسه گورمه‌دن ايمان ايتدك. اويله ايسه، ايمانمز داها قويدر. هم، قوّتِ ايمانمزه دلالت ايدن روايت وار؟

الجواب:صحابه‌لر او زمانده، أفكارِ عامّهٔ‌ِ عالم حقائقِ إسلاميه‌يه معارض و مخالف ايكن؛ (صحابه‌لر) يالڭز صورتِ إنسانيه‌ده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گوروب، بعضًا معجزه‌سز اولارق، اويله بر ايمان گتيرمشلر كه؛ بتون أفكارِ عامّهٔ‌ِ عالم، اونلرڭ ايمانلرينى صارصمايوردى. شبهه دگل، بعضسنه وسوسه ده ويرمزدى. سزلر ايسه‌ڭز كندى ايمانڭزى، صحابه‌لرڭ ايمانلريله موازنه ايدييورسڭز. بتون أفكارِ عامّهٔ‌ِ إسلاميه، ايمانڭزه قوّت و سند اولديغى حالده؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شجرهٔ‌ِ طوباءِ نبوّتنڭ چكردگى اولان بشريتى و صورتِ جسمانيه‌سنى دگل، بلكه عموم أنوارِ إسلاميه و حقائقِ قرآنيه ايله نورانى محتشم شخصِ معنويسنى بيڭ معجزات ايله محاط اولارق عقل گوزيله گورديگڭز حالده، بر آوروپا فيلسوفنڭ سوزيله وسوسه‌يه و شبهه‌يه دوشن ايمانڭز نره‌ده؟ بتون عالمِ كفرڭ و نصارا و يهودڭ و فيلسوفلرڭ هجوملرينه قارشى صارصيلميان صحابه‌لرڭ ايمانلرى نره‌ده؟ هم، صحابه‌لرڭ قوّتِ ايمانلرينى گوسترن و ايمانلرينڭ ترشّحاتى اولان شدّتِ تقوالرى و كمالِ صلاحتلرى نره‌ده؟ أى مدّعى! سنڭ شدّتِ ضعفڭدن، فرائضى تماميله سندن گوسترمه‌ين سونوك ايمانڭ نره‌ده؟ امّا حديثده وارد اولان كه، "آخر زمانده بنى گورمه‌ين و ايمان گتيرن، داها زياده مقبولدر" مئالنده‌كى روايت، خصوصى فضيلته دائردر. خاص بعض أشخاص حقّنده‌در. بحثمز ايسه، فضيلتِ كلّيه و أكثريت إعتباريله‌در.

ايكنجى سؤال:دييورلر كه: أهلِ ولايت و أصحابِ كمالات، دنيايى ترك ايتمشلر. حتّى حديثده وار كه: "دنيا محبّتى بتون خطالرڭ باشيدر." حالبوكه صحابه‌لر دنيايه پك چوق گيرمشلر؛ تركِ دنيا دگل، بلكه بر قسم صحابه، او زمانڭ أهلِ مدنيتندن

داها ايلرى گيتمشلر. ناصل اولويور كه، بويله صحابه‌لرڭ أڭ أدناسنه، أڭ بيوك بر ولى قدر قيمتى وار، دييورسڭز؟

الجواب:اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى و اوچنجى موقفلرنده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر كه: دنيانڭ آخرته باقان يوزيله، أسماءِ إلٰهيه‌يه مقابل اولان يوزينى سومك؛ سببِ نقصانيت دگل، بلكه مدارِ كمالدر و او ايكى يوزده نه قدر ايلرى گيتسه، داها زياده عبادت و معرفت اللّٰهده ايلرى گيدر. صحابه‌لرڭ دنياسى ايسه، ايشته او ايكى يوزده‌در. دنيايى آخرت مزرعه‌سى گوروب، أكوب بيچمشلر. موجوداتى، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آيينه‌سى گوروب، مشتاقانه تماشا ايدوب باقمشلر. فناءِ دنيا ايسه، فانى يوزيدر كه، إنسانڭ هوساتنه باقار.

اوچنجى سؤال:طريقتلر، حقيقتلرڭ يوللريدر. طريقتلرڭ ايچرسنده أڭ مشهور و أڭ يوكسك و جادّهٔ‌ِ كبرا إدّعا اولونان طريقِ نقشبندى حقّنده، او طريقتڭ قهرمانلرندن و إماملرندن بعضلرى أساسنى بويله تعريف ايتمشلر. ديمشلر كه:

دَرْ طَرِيقِ نَقْشِبَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ:

تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ

يعنى، طريقِ نقشيده درت شيئى بيراقمق لازم. هم دنيايى، هم نفس حسابنه آخرتى دخى مقصودِ حقيقى ياپمامق، هم وجودينى اونوتمق، هم عُجْبه، فخره گيرمه‌مك ايچون بو تركلرى دوشونمه‌مكدر. ديمك حقيقى معرفت اللّٰه‌ و كمالاتِ إنسانيه تركِ ماسوا ايله اولور؟

الجواب:أگر إنسان يالڭز بر قلبدن عبارت اولسه ايدى؛ بتون ماسوايى ترك، حتّى أسماء و صفاتى دخى بيراقمق، يالڭز جنابِ حقّڭ ذاتنه ربطِ قلب ايتمك لازم گليردى. فقط إنسانڭ عقل، روح، سرّ، نفس گبى پك چوق وظيفه‌دار لطائفى و حاسّه‌لرى واردر. إنسانِ كامل اودر كه: بتون او لطائفى؛ كنديلرينه مخصوص آيرى آيرى طريقِ عبوديتده، حقيقت جانبنه سَوق ايتمك ايله صحابه گبى گنيش بر دائره‌ده، زنگين بر صورتده، قلب بر قوماندان گبى، لطائف عسكرلريله قهرمانانه مقصده

يوروسون. يوقسه قلب، يالڭز كندينى قورتارمق ايچون عسكرينى بيراقوب تك باشيله گيتمك، مدارِ إفتخار دگل، بلكه نتيجهٔ‌ِ إضطراردر.

دردنجى سؤال:صحابه‌لره قارشى إدّعاىِ رجحان نره‌دن چيقييور؟ كيم چيقارييور؟ شو زمانده، بو مسئله‌يى مدارِ بحث ايتمك نه‌دندر؟ هم مجتهدينِ عظامه قارشى مساوات دعوا ايتمك نه‌دن ايلرى گلييور؟

الجواب:شو مسئله‌يى سويله‌ين ايكى قسمدر: بر قسمى، صافى أهلِ ديانت و أهلِ علمدر كه؛ بعض أحاديثى گورمشلر، شو زمانده أهلِ تقوا و صلاحتى تشويق و ترغيب ايچون اويله مبحثلر آچييورلر. بو قسمه قارشى سوزيمز يوق. ذاتًا اونلر آزدرلر، چابوق ده إنتباهه گليرلر. ديگر قسم ايسه غايت مدهش مغرور إنسانلردر كه؛ مذهبسزلكلرينى، مجتهدينِ عظامه مساوات دعواسى آلتنده نشر ايتمك ايسته‌يورلر و دينسزلكلرينى، صحابه‌يه قارشى مساوات دعواسى آلتنده إجرا ايتمك ايسته‌يورلر. چونكه أوّلًا: او أهلِ ضلالت سفاهته گيرمش، سفاهتده ترياكى اولمش؛ سفاهته مانع اولان تكاليفِ شرعيه‌يى ياپه‌ميور. كندينه بر بهانه بولمق ايچون دير كه: "شو مسائل، إجتهاديه‌درلر. او مسائلده، مذهبلر بربرينه مخالف گيدييور. هم اونلر ده بزم گبى إنسانلردر، خطا ايده‌بيليرلر. اويله ايسه بز ده اونلر گبى إجتهاد ايدرز، ايستديگمز گبى عبادتمزى ياپارز. اونلره تابع اولمغه نه مجبوريتمز وار؟" ايشته بو بدبختلر، بو دسيسهٔ‌ِ شيطانيه ايله، باشلرينى مذاهبڭ زنجيرندن چيقارييورلر. بونلرڭ شو دعوالرى نه قدر چوروك، نه قدر أساسسز اولديغى يگرمى يدنجى سوزده قطعى بر صورتده گوسترلديگندن اوڭا حواله ايدرز.

ثانيًا:او قسم أهلِ ضلالت باقديلر كه، مجتهدينلرده ايش بيتمييور. اونلرڭ اوموزلرنده‌كى يالڭز نظرياتِ دينيه‌در. حالبوكه بو قسم أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيه‌يى ترك و تغيير ايتمك ايسته‌يورلر. "اونلردن داها ايى‌يز" ديسه‌لر، مسئله‌لرى تمام اولمايور. چونكه مجتهدين، نظرياته و قطعى اولميان تفرّعاته قاريشه‌بيليرلر. حالبوكه بو مذهبسز أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيه‌ده دخى فكرلرينى قاريشديرمق و قابلِ تبديل

اولميان مسائلى تبديل ايتمك و قطعى أركانِ إسلاميه‌يه قارشى گلمك ايستدكلرندن؛ ألبته ضرورياتِ دينيه‌نڭ حَمَله‌لرى و ديركلرى اولان صحابه‌لره ايليشه‌جكلر. هيهات! دگل بونلر گبى إنسان صورتنده‌كى حيوانلر، بلكه حقيقى إنسانلر و حقيقى إنسانلرڭ أڭ كامللرى اولان أوليانڭ بيوكلرى؛ صحابه‌نڭ كوچكلرينه قارشى مساوات دعواسنى قزانه‌مادقلرى، غايت قطعى بر صورتده يگرمى يدنجى سوزده إثبات ايديلمشدر.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الَّذِى قَالَ لَا تَسُبُّوا اَصْحَابِى لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابِى صَدَقَ رَسُولُ اللّٰه‌ِ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭