— 412 —
يگرمى بشنجى سوز
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
ألده قرآن گبى بر معجزهِٔ باقى واركن،
باشقه برهان آرامق عقلمه زائد گورونور.
ألده قرآن گبى بر برهانِ حقيقت واركن،
منكِرلرى إلزام ايچون گوڭلمه ثقلت مى گلير؟
إخطار
(شو سوزڭ باشنده بش شعلهيى يازمق نيّت ايتدك. فقط برنجى شعلهنڭ آخرلرنده أسكى حروفاتله طبع ايتمك ايچون غايت سرعتله يازمغه مجبور اولدق. حتّى بعض گون يگرمى اوتوز صحيفهيى ايكى اوچ ساعت ايچنده يازييوردق. اونڭ ايچون اوچ شعلهيى إختصارًا، إجمالًا يازهرق ايكى شعلهيى ده شيمديلك ترك ايتدك. بڭا عائد قصورلر و نقصانيتلر و إشكال و خطالره نظرِ إنصاف و مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز.)
بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسندهكى أكثر آيتلرڭ هر برى، يا ملحدلر طرفندن مدارِ تنقيد اولمش ويا أهلِ فن طرفندن إعتراضه اوغرامش ويا جنّى و إنسى شيطانلرڭ وسوسه و شبههلرينه معروض اولمش آيتلردر. ايشته بو "يگرمى بشنجى سوز" اويله بر طرزده او آيتلرڭ حقيقتلرينى و نكتهلرينى بيان ايتمش كه، أهلِ إلحاد و فنّڭ قصور ظن ايتدكلرى نقطهلر إعجازڭ لمعاتى و بلاغتِ قرآنيهنڭ كمالاتنڭ منشألرى اولديغى، علمى قاعدهلريله إثبات ايديلمش. بولانتى ويرمهمك ايچون اونلرڭ شبههلرى ذكر ايديلمهدن جوابِ قطعى ويريلمش.
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا
گبى. يالڭز يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچ درت آيتده شبههلرى سويلنمش. هم بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسى گرچه غايت مختصر و عجله يازيلمش ايسه ده، فقط علمِ بلاغت و علومِ عربيه نقطهسنده، عالملره حيرت ويرهجك درجهده عالمانه و درين و قوّتلى بر طرزده بيان ايديلمش. گرچه هر بحثنى هر أهلِ دقّت تام آڭلاماز، إستفاده ايتمز. فقط او باغچهده هركسڭ أهمّيتلى حصّهسى وار. پك عجله و مشوّش حالتلر ايچنده تأليف ايديلديگندن إفاده و عبارهسنده قصور وار اولماسيله برابر علم نقطهسنده چوق أهمّيتلى مسئلهلرڭ حقيقتنى بيان ايتمش.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 413 —
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
مخزنِ معجزات و معجزهِٔ كبراىِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ حكيمِ معجز البيانڭ حدسز وجوهِ إعجازندن قرقه ياقين وجوهِ إعجازيهيى عربى رسالهلرمده و عربى رسالة النورده و "إشارات الإعجاز" نامندهكى تفسيرمده و گچن شو يگرمى درت سوزلرده إشارتلر ايتمشز. شيمدى اونلردن يالڭز بش وجهنى بر درجه بيان و سائر وجوهى ايچلرنده إجمالًا درج ايدهرك و بر مقدّمه ايله اونڭ تعريف و ماهيتنه إشارت ايدهجگز.
مقدّمه اوچ جزءدر.
برنجى جزء:قرآن نهدر؟ تعريفى ناصلدر؟
الجواب:(اون طوقوزنجى سوزده بيان ايديلديگى و سائر سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى) قرآن، شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى.. و آياتِ تكوينيهيى اوقويان متنوّع ديللرينڭ ترجمانِ أبديسى.. و شو عالمِ غيب و شهادت كتابنڭ مفسّرى.. و زمينده و گوكده گيزلى أسماءِ إلٰهيهنڭ معنوى خزينهلرينڭ كشّافى.. و سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى.. و عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى.. و شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسنده اولان عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ أبديهِٔ رحمانيه و خطاباتِ أزليهِٔ سبحانيهنڭ خزينهسى.. و شو إسلاميت عالمِ معنويسنڭ گونشى، تملى، هندسهسى.. و عوالمِ اُخرويهنڭ مقدّس خريطهسى.. و ذات و صفات و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى.. و شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى.. و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتڭ ماء و ضياسى.. و نوعِ بشرڭ حكمتِ حقيقيهسى.. و إنسانيتى سعادته سَوق ايدن
— 414 —
حقيقى مرشدى و هاديسى.. و إنسانه هم بر كتابِ شريعت، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ حكمت، هم بر كتابِ عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ فكر، هم بتون إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه مرجع اولاجق چوق كتابلرى تضمّن ايدن تك، جامع بر كتابِ مقدّسدر. هم بتون أولياء و صدّيقين و عُرَفاء و محقّقينڭ مختلف مشربلرينه و آيرى آيرى مسلكلرينه، هر برندهكى مشربڭ مذاقنه لايق و او مشربى تنوير ايدهجك و هر بر مسلگڭ مساقنه موافق و اونى تصوير ايدهجك برر رساله إبراز ايدن مقدّس بر كتبخانه حكمنده بر كتابِ سماويدر.
ايكنجى جزء و تتمّهِٔ تعريف:قرآن، عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن، هر إسمڭ مرتبهِٔ أعظمندن گلديگى ايچون، (اون ايكنجى سوزده بيان و إثبات ايديلديگى گبى) قرآن، بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم بتون سماوات و أرضڭ خالقى نامنه بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهِٔ نظرنده بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر. هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان و تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. و شو سردندر كه، "كلام اللّٰه" عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش و دائما ده ويريلييور. قرآندن صوڭره سائر أنبيانڭ كتب و صحفلرى درجهسى گلير. سائر نهايتسز كلماتِ إلٰهيهنڭ ايسه بر قسمى دخى خاص بر إعتبارله، جزئى بر عنوان ايله، خصوصى بر تجلّى ايله، جزئى بر إسم ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان إلهامات صورتنده بر مكالمهدر. مَلك و بشر و حيواناتڭ إلهاملرى، كلّيت و خصوصيت إعتباريله چوق مختلفدر.
اوچنجى جزء:قرآن، عصرلرى مختلف بتون أنبيانڭ كتبلرينى و مشربلرى مختلف بتون أوليانڭ رسالهلرينى و مسلكلرى مختلف بتون أصفيانڭ أثرلرينى إجمالًا تضمّن ايدن و جهاتِ ستّهسى پارلاق و أوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا و نقطهِٔ إستنادى،
— 415 —
بِاليقين وحىِ سماوى و كلامِ أزلى.. و هدفى و غايهسى، بِالمشاهده سعادتِ أبديه.. ايچى، بِالبداهه خالص هدايت.. اوستى، بِالضروره أنوارِ ايمان.. آلتى، بِعلم اليقين دليل و برهان.. صاغى، بِالتجربه تسليمِ قلب و وجدان.. صولى، بِعين اليقين تسخيرِ عقل و إذعان... ميوهسى، بِحقّ اليقين رحمتِ رحمٰن و دارِ جنان... مقامى و رواجى، بِالحدسِ الصادق مقبولِ مَلك و إنس و جان بر كتابِ سماويدر.
قرآنڭ تعريفنه دائر اوچ جزئندهكى صفتلرڭ هر برى باشقه يرلرده قطعى إثبات ايديلمش ويا إثبات ايديلهجكدر. دعوامز مجرّد دگل، هر بريسى برهانِ قطعى ايله مبرهندر.
برنجى شعله:
بو شعلهنڭ اوچ شعاعى وار
برنجى شعاع:درجهِٔ إعجازده بلاغتِ قرآنيهدر. او بلاغت ايسه، نظمڭ جزالتندن و حسنِ متانتندن و اُسلوبلرينڭ بداعتندن، غريب و مستحسنلگندن و بياننڭ براعتندن، فائق و صفوتندن و معانيسنڭ قوّت و حقّانيتندن و لفظنڭ فصاحتندن، سلاستندن تولّد ايدن بر بلاغتِ خارق العادهدر كه، بنى آدمڭ أڭ داهى أديبلرينى، أڭ خارقه خطيبلرينى، أڭ متبحّر علماسنى معارضهيه دعوت ايدوب بيڭ اوچيوز سنهدر ميدان اوقويور، اونلرڭ طمارلرينه شدّتله طوقونويور. معارضهيه دعوت ايتديگى حالده، كبر و غرورلرندن باشنى سماواته ووران او داهيلر، اوڭا معارضه ايچون آغز آچامايوب كمالِ ذلّتله بوين أگديلر. ايشته بلاغتندهكى وجهِ إعجازى ايكى صورتله إشارت ايدرز:
برنجى صورت:إعجازى واردر و موجوددر. چونكه جزيرة العرب أهاليسى او عصرده أكثريتِ مطلقه إعتباريله اُمّى ايدى. اُمّيلكلرى ايچون مفاخرلرينى و وقوعاتِ تاريخيهلرينى و محاسنِ أخلاقه يارديم ايدهجك ضروبِ أمثاللرينى كتابت يرينه شعر و بلاغت قيديله محافظه ايدييورلردى. معنيدار بر كلام، شعر و بلاغت جاذبهسيله أسلافدن أخلافه حافظهلرده قالوب گيدييوردى. ايشته شو إحتياجِ فطرى نتيجهسى اولارق او قَومڭ معنوى چارشوىِ تجارتلرنده أڭ زياده رواج بولان، فصاحت و بلاغت
— 416 —
متاعى ايدى. حتّى بر قبيلهنڭ بليغ بر أديبى، أڭ بيوك بر قهرمانِ ملّيسى گبى ايدى. أڭ زياده اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته إسلاميتدن صوڭره عالمى ذكالريله إداره ايدن او ذكى قوم، شو أڭ رواجلى و مدارِ إفتخارلرى و اوڭا شدّتِ إحتياجله محتاج اولان بلاغتده أقوامِ عالمدن أڭ ايلريده و أڭ يوكسك مرتبهده ايديلر. بلاغت، او قدر قيمتدار ايدى كه، بر أديبڭ بر سوزى ايچون ايكى قوم بيوك محاربه ايدردى و بر سوزيله مصالحه ايدييورلردى. حتّى اونلرڭ ايچنده "معلّقاتِ سبعه" ناميله يدى أديبڭ يدى قصيدهسنى آلتونله كعبهنڭ ديوارينه يازمشلر، اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته بويله بر زمانده، بلاغت أڭ رواجلى اولديغى بر آنده قرآنِ معجز البيان نزول ايتدى. ناصلكه زمانِ موسى عليه السلامده سحر و زمانِ عيسى عليه السلامده طب رواجده ايدى. معجزهلرينڭ مهمّى او جنسدن گلدى. ايشته او وقت بلغاىِ عربى، أڭ قيصه بر سورهسنه مقابلهيه دعوت ايتدى:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ
فرمانيله اونلره ميدان اوقويور. هم دير كه: "ايمان گتيرمزسهڭز ملعونسڭز. جهنّمه گيرهجكسڭز." طمارلرينه شدّتله وورييور. غرورلرينى دهشتلى صورتده قيرييور. او كبرلى عقللرينى إستخفاف ايدييور. اونلرى بدايةً إعدامِ أبدى ايله و صوڭره ده جهنّمده إعدامِ أبدى ايله برابر دنيوى إعدام ايله ده محكوم ايدييور. دير: "يا معارضه ايديڭز، ياخود جان و مالڭز هلاكتدهدر."
ايشته أگر معارضه ممكن اولسيدى عجبا هيچ ممكن مى ايدى كه، بر ايكى سطرله معارضه ايدوب دعواسنى إبطال ايتمك گبى راحت بر چاره واركن، أڭ تهلكهلى، أڭ مشكلاتلى محاربه طريقى إختيار ايديلسين؟ أوت او ذكى قوم، او سياسى ملّت كه، بر زمان عالمى، سياستله إداره ايتديگى حالده، أڭ قيصه و راحت و خفيف بر يولى ترك ايتسين؟ أڭ تهلكهلى و بتون مال و جاننى بلايه آتاجق اوزون بر يولى إختيار ايتسين، هيچ قابل ميدر؟ چونكه بر أديبلرى، بر قاچ حروفاتله معارضه ايدهبيلسه ايدى؛ قرآن، دعواسندن واز گچردى. اونلر ده مادّى و معنوى هلاكتدن قورتولورلردى. حالبوكه محاربه گبى دهشتلى، اوزون بر يولى إختيار ايتديلر. ديمك، معارضهِٔ بِالحروف ممكن دگلدى، محالدى. اونڭ ايچون محاربهِٔ بالسيوفه مجبور اولديلر.
— 417 —
هم قرآنى تنظير ايتمك، تقليدينى ياپمق ايچون غايت شدّتلى ايكى سبب واردى. بريسى؛ دشمنڭ حرصِ معارضهسى. ديگرى؛ دوستلرينڭ شوقِ تقليديدر كه، شو ايكى سائقِ شديد آلتنده ميليونلر عربى كتابلر يازيلمش كه هيچ بريسى اوڭا بڭزهمز. عالم اولسون، عامى اولسون هر كيم اوڭا و اونلره باقسه قطعيًا دييهجك كه: "قرآن، بونلره بڭزهمز. هيچ بريسى اونى تنظير ايدهمز." شو حالده، يا قرآن بتوننڭ آلتندهدر. بو ايسه، بتون دوست و دشمنڭ إتّفاقيله بطّالدر، محالدر. ويا قرآن، او يازيلان عموم كتابلرڭ فوقندهدر.
أگر ديسهڭناصل بيلييورز كه، كيمسه معارضهيه تشبّث ايتمدى؟ كيمسه كندينه گووهنهمدى مى كه، ميدانه چيقسين؟ بربرينڭ يارديمى ده مى فائده ايتمدى؟
الجواب:أگر معارضه ممكن اولسيدى، على كلّ حال قطعى تشبّث ايديلهجكدى. چونكه عزّت و ناموس مسئلهسى، جان و مال تهلكهسى واردى. أگر تشبّث ايديلسه ايدى، على كلّ حال قطعى طرفدار پك چوق بولونهجقدى. چونكه حقّه معارض و معنّد دائما كثرتلى ايدى. أگر طرفدار بولسه ايدى، على كلّ حال إشتهار بولاجقدى. چونكه كوچك بر مجادله، بشرڭ نظرِ إستغرابنى جلب ايدوب دستانلرده إشتهار ايدر. شويله عجيب بر مجادله و وقوعات ايسه گيزلى قالاماز. إسلاميت عليهنده تا أڭ چركين و أڭ شنيع شيلره قدر نقل ايديلير، مشهور اولور. حالبوكه معارضهيه دائر مسيلمهِٔ كذّابڭ بر ايكى فقرهسندن باشقه نقل ايديلمهمش. او مسيلمهده چندان بلاغت وارمش. فقط حدسز بر حسنِ جماله مالك اولان بيانِ قرآنه نسبت ايديلديگى ايچون، اونڭ سوزلرى هذيان صورتنده تاريخلره گچمشدر. ايشته قرآنڭ بلاغتندهكى إعجاز، قطعيًا ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى موجوددر كه، ايش بويله اولويور.
ايكنجى صورت:بلاغتندهكى إعجازِ قرآنينڭ حكمتنى بش نقطهده بيان ايدهجگز.
برنجى نقطه:قرآنڭ نظمنده بر جزالتِ خارقه وار. او نظمدهكى جزالت و متانتى، "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى بيان ايدر. ساعتڭ ثانيه، دقيقه، ساعتى صايان و بربرينڭ نظامنى تكميل ايدن نه ايسه، قرآنِ حكيمڭ هر بر
— 418 —
جملهدهكى، هيئاتندهكى نظم و كلمهلرندهكى نظام و جملهلرڭ بربرينه قارشى مناسباتندهكى إنتظامى اويله بر طرزده "إشارات الإعجاز"ده آخرينه قدر بيان ايديلمشدر. كيم ايسترسه اوڭا باقهبيلير و بو نظمدهكى جزالتِ خارقهيى بو صورتده گورهبيلير. يالڭز بر ايكى مثال، بر جملهنڭ هيئاتندهكى نظمى گوسترمك ايچون ذكر ايدهجگز.
مثلا:
وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ
بو جملهده، عذابى دهشتلى گوسترمك ايچون أڭ آزينڭ شدّتله تأثيرينى گوسترمكله گوسترمك ايستر. ديمك تقليلى إفاده ايدهجك جملهنڭ بتون هيئتلرى ده بو تقليله باقوب اوڭا قوّت ويرهجك. ايشته لَئِنْ لفظى، تشكيكدر. شك، قلّته باقار. مَسَّ لفظى، آزيجق طوقونمقدر. ينه قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ لفظى مادّهسى، بر قوقوجق اولوب قلّتى إفاده ايتديگى گبى، صيغهسى بره دلالت ايدر. مصدرِ مَرَّه تعبيرِ صرفيهسنده بريجك ديمكدر، قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ دهكى تنوينِ تنكيرى، تقليلى ايچوندر كه، او قدر كوچك كه، بيلينهميور ديمكدر. مِنْ لفظى، تبعيض ايچوندر، بر پارچه ديمكدر. قلّتى إفاده ايدر. عَذَابِ لفظى؛ نكال، عقابه نسبةً خفيف بر نوع جزادر كه، قلّته إشارت ايدر. رَبِّكَ لفظى؛ قهّار، جبّار، منتقمه بدل ينه شفقتى إحساس ايتمكله قلّتى إشارت ايدييور. ايشته بو قدر قلّتدهكى بر پارچه عذاب بويله تأثيرلى ايسه، عقابِ إلٰهى نه قدر دهشتلى اولور قياس ايدهبيليرسڭز دييه إفاده ايدر. ايشته شو جملهده كوچك هيئتلر ناصل بربرينه باقوب يارديم ايدر. مقصدِ كلّىيى، هر برى كندى لسانيله تقويه ايدر. شو مثال بر درجه لفظ و مقصده باقار.
ايكنجى مثال:
وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
شو جملهنڭ هيئاتى، صدقهنڭ شرائطِ قبولنڭ بشنه إشارت ايدر:
برنجى شرط:صدقهيه محتاج اولمامق درجهده صدقه ويرمك كه، وَ مِمَّا لفظندهكى مِنْ تبعيض ايله او شرطى إفاده ايدر.
— 419 —
ايكنجى شرط:علىدن آلوب ولىيه ويرمك دگل، بلكه كندى مالندن ويرمكدر. شو شرطى رَزَقْنَاهُمْ لفظى إفاده ايدييور. "سزه رزق اولاندن ويريڭز" ديمكدر.
اوچنجى شرط:منّت ايتمهمكدر. شو شرطه رَزَقْنَا دهكى نَا لفظى إشارت ايدر. يعنى "بن سزه رزقى ويرييورم. بنم مالمدن بنم عبديمه ويرمكده منّتڭز يوقدر."
دردنجى شرط:اويله آدمه ويرهسڭ كه، نفقهسنه صرف ايتسين. يوقسه سفاهته صرف ايدنلره صدقه مقبول اولماز. شو شرطه يُنْفِقُونَ لفظى إشارت ايدييور.
بشنجى شرط:اللّٰه نامنه ويرمكدر كه، رَزَقْنَاهُمْ إفاده ايدييور. يعنى "مال بنمدر، بنم ناممله ويرمليسڭز."
شو شرطلرله برابر بر توسيع ده وار. يعنى: صدقه ناصل مال ايله اولور. علم ايله دخى اولور. قَول ايله، فعل ايله، نصيحت ايله ده اولويور. ايشته شو أقسامه مِمَّا لفظندهكى مَا عموميتيله إشارت ايدييور. هم شو جمله ده بِالذّات إشارت ايدييور. چونكه مطلقدر، عمومى إفاده ايدر. ايشته صدقهيى إفاده ايدن شو قيصهجق جملهده، بش شرط ايله برابر گنيش بر دائرهسنى عقله إحسان ايدييور. هيئتيله إحساس ايدييور. ايشته هيئتده بويله پك چوق نظملر وار. كلماتڭ دخى بربرينه قارشى، عينًا گنيش بويله بر دائرهِٔ نظميهسى وار.
صوڭره كلاملرڭ ده، مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ
ده آلتى جمله وار. اوچى مثبت، اوچى منفى. آلتى مرتبهِٔ توحيدى إثبات ايتمكله برابر شركڭ آلتى أنواعنى ردّ ايدر. هر بر جملهسى اوتهكى جملهلره هم دليل اولور، هم نتيجه اولور. چونكه هر بر جملهنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله نتيجه اولور، بر معنا ايله ده دليل اولور. ديمك سورهِٔ إخلاصده اوتوز سورهِٔ إخلاص قدر، منتظم، بربرينى إثبات ايدر دليللردن مركّب سورهلر واردر. مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰهُ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
— 420 —
هم:
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَم يَلِدْ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ
هم:
هُوَ اللّٰهُ فَهُوَ اَحَدٌ فَهُوَ صَمَدٌ فَاِذَا لَمْ يَلِدْ فَاِذَا لَمْ يُولَدْ فَاِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
داها سن بوڭا گوره قياس ايت...
مثلا:
الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
شو درت جملهنڭ هر بريسنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله اوتهكى جملهلره دليلدر. ديگر معنا ايله اونلره نتيجهدر. اون آلتى مناسبت خطلرندن بر نقشِ نظمئِ إعجازى حاصل اولور. "إشارات الإعجاز"ده اويله بر طرزده بيان ايديلمش كه، بر نقشِ نظمئِ إعجازى تشكيل ايدر. اون اوچنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى، گويا أكثر آياتِ قرآنيهنڭ هر بريسى أكثر آياتڭ هر بريسنه باقار بر گوزى و ناظر بر يوزى واردر كه، اونلره مناسباتڭ خطوطِ معنويهسنى اوزاتيور. برر نقشِ إعجازى نسج ايدييور. ايشته "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى شرح ايتمشدر.
ايكنجى نقطه:معناسندهكى بلاغتِ خارقهدر. اون اوچنجى سوزده بيان اولونان شو مثاله باق: مثلا:
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتندهكى بلاغتِ معنويهيى ذوق ايتمك ايسترسهڭ، كندينى نورِ قرآندن أوّل عصرِ جاهليتده، صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده قرآنڭ لسانِ سماويسندن
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
وياخود
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
گبى آيتلرى ايشيت، باق! ناصلكه، او ئولمش ويا ياتمش اولان موجوداتِ عالم سَبَّحَ تُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. و او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يرده پريشان مخلوقات، تُسَبِّحُ صيحهسيله و نوريله ايشيدنڭ نظرنده گوك يوزى بر آغز، بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما و برر نورِ حقيقتأدا و كُرهِٔ أرض بر
— 421 —
باش و برّ و بحر، برر لسان و بتون حيوانلر و نباتلر برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. مثلا: اون بشنجى سوزده إثبات ايديلن شو مثاله باق:
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
آيتلرينى ديڭله باق كه، نه دييور؟ دييور كه: "أى عجز و حقارتى ايچنده مغرور و متمرّد و ضعف و فقرى ايچنده سركش و معنّد اولان إنس و جنّ! أمرلريمه إطاعت ايتمزسهڭز هايدى ألڭزدن گليرسه حدودِ ملكمدن چيقيڭز! ناصل جسارت ايدرسڭز كه، اويله بر سلطانڭ أمرلرينه قارشى گليرسڭز؛ ييلديزلر، آيلر، گونشلر، أمربر نفرلرى گبى أمرلرينه إطاعت ايدرلر. هم طغيانڭزله اويله بر حاكمِ ذو الجلاله قارشى مبارزه ايدييورسڭز كه، اويله عظمتلى مطيع عسكرلرى وار. فرضا شيطانلريڭز طايانهبيلسهلر، اونلرى طاغ گبى گلّهلرله رجم ايدهبيليرلر. هم كفرانڭزله اويله بر مالكِ ذو الجلالڭ مملكتنده عصيان ايدييورسڭز كه، جنودندن اويلهلرى وار، دگل سزڭ گبى كوچك عاجز مخلوقلر، بلكه فرضِ محال اولارق طاغ و أرض بيوكلگنده برر عدوِّ كافر اولسيديڭز، أرض و طاغ بيوكلگنده ييلديزلرى، آتشلى دميرلرى سزه آتابيليرلر، سزى طاغيتيرلر. هم اويله بر قانونى قيرييورسڭز كه، اونڭله اويلهلر باغليدر، أگر لزوم اولسه أرضڭزى يوزيڭزه چارپار، گلّهلر گبى كرهلر مِثللو ييلديزلرى اوستڭزه اللّٰهڭ إذنيله ياغديرهبيليرلر. داها سائر آياتڭ معنالرندهكى قوّت و بلاغتى و علويتِ إفادهسنى بونلره قياس ايت.
اوچنجى نقطه:اُسلوبندهكى بداعتِ خارقهدر. أوت قرآنڭ اسلوبلرى هم غريبدر، هم بديعدر، هم عجيبدر، هم مقنعدر. هيچ بر شيئى، هيچ بر كيمسهيى، تقليد ايتمهمش. هيچ كيمسه ده اونى تقليد ايدهمييور. ناصل گلمش، اويله او اُسلوبلر
— 422 —
طراوتنى، گنجلگنى، غرابتنى دائما محافظه ايتمش و ايدييور. أزجمله، بر قسم سورهلرڭ باشلرنده شفرهمثال الٓمٓ ٭ الٓرٰ ٭ طٰهٰ ٭ يٰسٓ ٭ حٰمٓ ٭ عٓسٓقٓ گبى مقطّعات حروفندهكى اُسلوبِ بديعيسى، بش آلتى لمعهِٔ إعجازى تضمّن ايتديگنى "إشارات الإعجاز"ده يازمشز. أزجمله: سورهلرڭ باشنده مذكور اولان حروف، حروفاتڭ أقسامِ معلومهسى اولان مجهوره، مهموسه، شديده، رخوه، ذلاقه، قلقله گبى أقسامِ كثيرهسندن هر بر قسمندن نصفنى آلمشدر. قابلِ تقسيم اولميان خفيفندن نصفِ أكثر، ثقيلندن نصفِ أقلّ اولارق بتون أقسامنى تنصيف ايتمشدر. شو متداخل و بربرى ايچندهكى قسملرى و ايكى يوز إحتمال ايچنده متردّد يالڭز گيزلى و فكرًا بيلينميهجك بر تك يول ايله عمومى تنصيف ايتمك قابل اولديغى حالده، او يولده، او گنيش مسافهده سَوقِ كلام ايتمك، فكرِ بشرڭ ايشى اولاماز. تصادف هيچ قاريشهماز. ايشته بر شفرهِٔ إلٰهيه اولان سورهلرڭ باشلرندهكى حروف، بونڭ گبى داها بش آلتى لمعهِٔ إعجازيهيى گوستردكلريله برابر؛ علمِ أسرارِ حروف علماسيله أوليانڭ محقّقلرى شو مقطّعاتدن چوق أسرار إستخراج ايتمشلر و اويله حقائق بولمشلر كه، اونلرجه شو مقطّعات كندى باشيله غايت پارلاق بر معجزهدر. اونلرڭ أسرارينه أهل اولماديغمز، هم عمومه گوز گورهجك درجهده إثبات ايدهمديگمز ايچون او قپويى آچامايز. يالڭز "إشارات الإعجاز"ده شونلره دائر بيان اولونان بش آلتى لمعهِٔ إعجازه حواله ايتمكله إكتفا ايدييورز.
شيمدى، أساليبِ قرآنيهيه سوره إعتباريله، مقصد إعتباريله، آيات و كلام و كلمه إعتباريله برر إشارت ايدهجگز. مثلا:
سورهِٔ عَمَّ يه دقّت ايديلسه اويله بر اُسلوبِ بديع ايله آخرتى، حشرى، جنّت و جهنّمڭ أحوالنى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ شو دنيادهكى أفعالِ إلٰهيهيى، آثارِ ربّانيهيى او أحوالِ اُخرويهيه برر برر باقار إثبات ايدر گبى قلبى إقناع ايدر. شو سورهدهكى اُسلوبڭ ايضاحى اوزون اولديغندن يالڭز بر ايكى نقطهسنه إشارت ايدرز. شويله كه:
— 423 —
شو سورهنڭ باشنده قيامت گوننى إثبات ايچون دير: "سزه زمينى گوزل سريلمش بر بشيك؛ طاغلرى خانهڭزه و حياتڭزه دفينهلى ديرك، خزينهلى قازيق؛ سزى بربرينى سَور، اُنسيت ايدر چيفت؛ گيجهيى خوابِ راحتڭزه اورتو؛ گوندوزى ميدانِ معيشت؛ گونشى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبا؛ بلوطلرى آبِ حيات چشمهسى گبى اوندن صويى آقيتدم. بسيط بر صودن بتون أرزاقڭزى طاشييان بتون چيچكلى، ميوهلى مختلف أشيايى قولاى و آز بر زمانده ايجاد ايدرز. اويله ايسه، يومِ فصل اولان قيامت سزى بكلهيور. او گونى گتيرمك بزه آغير گلهمز." ايشته بوندن صوڭره قيامتده طاغلرڭ طاغيلماسى، سماواتڭ پارچهلانمسى، جهنّمڭ حاضرلانمهسى و جنّت أهلنه باغ و بوستان ويرمسنى گيزلى بر صورتده إثباتلرينه إشارت ايدر. معنًا دير: "مادام گوزيڭز اوڭنده طاغ و زمينده شو ايشلرى ياپار. آخرتده دخى بونلره بڭزر ايشلرى ياپار." ديمك سورهنڭ باشندهكى "طاغ"، قيامتدهكى طاغلرڭ حالنه باقار و باغ ايسه، آخرده و آخرتدهكى حديقهيه و باغه باقار. ايشته سائر نقطهلرى بوڭا قياس ايت، نه قدر گوزل و عالى بر اسلوبى وار، گور.
مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ
إلى آخر... اويله بر اُسلوبِ عاليده بنى بشردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى و گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى تجلّياتِ إلٰهيهيى و سنهنڭ موسملرنده اولان تصرّفاتِ ربّانيهيى و ير يوزنده حيات ممات، حشر و نشرِ دنيويهدهكى إجراآتِ ربّانيهيى اويله بر علوى اُسلوب ايله بيان ايدر كه، أهلِ دقّتڭ عقللرينى تسخير ايدر. پارلاق و علوى گنيش اسلوبى، آز دقّت ايله گورونديگى ايچون شيمديلك او خزينهيى آچميهجغز.
مثلا:
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ ٭ وَ اِذَا الْاَرْضُ مُدَّتْ ٭ وَ اَلْقَتْ مَا فِيهَا وَ تَخَلَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ
گوك و زمينڭ جنابِ حقّڭ أمرينه قارشى درجهِٔ إنقياد و إطاعتلرينى شويله عالى بر اُسلوب ايله بيان ايدر كه: ناصل بر قوماندانِ أعظم، مجاهده و مانوره و أخذِ عسكر شُعْبهلرى گبى مجاهدهيه لازم ايشلر ايچون ايكى دائرهيى تشكيل ايدوب آچمش. او مجاهده، او معامله ايشى بيتدكدن
— 424 —
صوڭره او ايكى دائرهيى باشقه ايشلرده قوللانمق و تبديل ايدهرك إستعمال ايتمك ايچون او قوماندانِ أعظم او ايكى دائرهيه متوجّه اولور. او دائرهلر، هر بريسى خدمهلرى لسانيله ويا نطقه گلوب كندى لسانيله دير كه: "أى قوماندانم! بر پارچه مهلت وير كه، أسكى ايشلرڭ اوفاق تفكلرينى، پيرتى ميرتيلرينى تميزلهيوب طيشارى آتايم، صوڭره تشريف ايديڭز. ايشته آتوب سنڭ أمريڭه حاضر طورييورز. بيورڭ نه ياپارسهڭز ياپيڭز. سنڭ أمريڭه منقادز. سنڭ ياپديغڭ ايشلر بتون حق، گوزل، مصلحتدر." اويله ده: سماوات و أرض، بويله ايكى دائرهِٔ تكليف و تجربه و إمتحان ايچون آچيلمشدر. مدّت بيتدكدن صوڭره سماوات و أرض، دائرهِٔ تكليفه عائد أشيايى أمرِ إلٰهيله بَرطرف ايدر. ديرلر: "يا ربّنا! بيورڭ، نه ايچون بزى إستخدام ايدرسهڭ ايت. حقّمز سڭا إطاعتدر. هر ياپديغڭ شى ده حقدر." ايشته، جملهلرندهكى اُسلوبڭ حشمتنه باق، دقّت ايت.
هم مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى وَ غِيضَ الْمَاءُ وَ قُضِىَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
ايشته شو آيتڭ بحرِ بلاغتندن بر قطرهيه إشارت ايچون بر اُسلوبنى بر تمثيل آيينهسنده گوسترهجگز. ناصل بر حربِ عموميده بر قوماندان، ظفردن صوڭره آتش ايدن بر اوردوسنه "آتش كس!" و هجوم ايدن ديگر بر اوردوسنه "طور!" دير، أمر ايدر. او آنده آتش كسيلير، هجوم طورور. "ايش بيتدى، إستيلا ايتدك. بايراغمز دشمنڭ مركزلرنده يوكسك قلعهلرينڭ باشنده ديكيلدى. أسفل السافلينه گيدن او أدبسز ظالملر جزالرينى بولديلر." دير.
عينًا اويله ده: پادشاهِ بىمثال، قَومِ نوحڭ محوى ايچون سماوات و أرضه أمر ويرمش. وظيفهلرينى ياپدقدن صوڭره فرمان ايدييور: أى أرض! صويڭى يوت. أى سما! طور، ايشڭ بيتدى. صو چكيلدى. طاغڭ باشنده مأمورِ إلٰهينڭ چادير وظيفهسنى گورن گميسى قورولدى. ظالملر جزالرينى بولديلر. ايشته شو اُسلوبڭ علويتنه باق. "زمين و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمر ديڭلر، إطاعت ايدرلر" دييور. ايشته شو اُسلوب إشارت ايدر كه، إنسانڭ عصيانندن كائنات قيزييور. سماوات و أرض
— 425 —
حدّته گلييورلر. و شو إشارتله دير كه: "ير و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمرلرينه باقان بر ذاته عصيان ايديلمز، ايديلمهملى." دهشتلى بر زجرى إفاده ايدر. ايشته طوفان گبى بر حادثهِٔ عموميهيى بتون نتائجيله، حقائقيله بر قاچ جملهده ايجازلى، إعجازلى، جماللى، إجماللى بر طرزده بيان ايدر. شو دڭزڭ سائر قطرهلرينى شو قطرهيه قياس ايت.
شيمدى كلمهلرڭ پنجرهسيله گوسترديگى اسلوبه باق. مثلا:
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
دهكى كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ كلمهسنه باق، نه قدر لطيف بر اسلوبى گوسترييور. شويله كه: قمرڭ بر منزلى وار كه، ثريّا ييلديزلرينڭ دائرهسيدر. قمرى، هلال وقتنده خرمانڭ أسكيمش بياض بر دالنه تشبيه ايدر. شو تشبيه ايله سمانڭ يشيل پردهسى آرقهسنده گويا بر آغاج بولونويور كه بياض، سيورى، نورانى بر دالى، پردهيى ييرتوب باشنى چيقاروب، ثريّا او دالڭ بر صالقيمى گبى و سائر ييلديزلر او گيزلى خلقت آغاجنڭ برر منوّر ميوهسى اولارق ايشيدنڭ خيالى اولان گوزينه گوسترمكله؛ مدارِ معيشتلرينڭ أڭ مهمّى خرما آغاجى اولان صحرانشينلرڭ نظرنده نه قدر مناسب، گوزل، لطيف، علوى بر اُسلوبِ إفاده اولديغنى ذوقڭ وارسه آڭلارسڭ.
مثلا: اون طوقوزنجى سوزڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا دهكى تَجْرِى كلمهسى شويله بر اُسلوبِ عالىيه پنجره آچار. شويله كه: تَجْرِى لفظيله يعنى: "گونش دونر" تعبيريله قيش و ياز، گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتِ إلٰهيهيى إخطار ايله صانعڭ عظمتنى إفهام ايدر. و او موسملرڭ صحيفهلرنده قلمِ قدرتڭ يازديغى مكتوباتِ صمدانيهيه نظرى چويرر، خالقِ ذو الجلالڭ حكمتنى إعلام ايدر.
وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
يعنى، لامبا تعبيريله شويله بر اسلوبه پنجره آچار كه: شو عالم بر سراى و ايچنده اولان أشيا ايسه إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله، صانعڭ حشمتنى و خالقڭ إحساننى إفهام ايدهرك توحيده بر دليل گوسترر
— 426 —
كه؛ مشركلرڭ أڭ مهمّ، أڭ پارلاق معبود ظن ايتدكلرى گونش، مسخّر بر لامبا، جامد بر مخلوقدر. ديمك سِرَاج تعبيرنده خالقڭ عظمتِ ربوبيتندهكى رحمتنى إخطار ايدر. رحمتڭ وسعتندهكى إحساننى إفهام ايدر. و او إفهامده سلطنتنڭ حشمتندهكى كرمنى إحساس ايدر. و بو إحساسده وحدانيتى إعلام ايدر و معنًا دير: "جامد بر سراجِ مسخّر هيچ بر جهتده عبادته لايق اولاماز."
هم جريان تَجْرِى تعبيرنده گيجه گوندوزڭ، قيش و يازڭ دونمهلرندهكى تصرّفاتِ منتظمهِٔ عجيبهيى إخطار ايدر و او إخطارده، ربوبيتنده منفرد بر صانعڭ عظمتِ قدرتنى إفهام ايدر. ديمك شمس و قمر نقطهلرندن بشرڭ ذهننى گيجه و گوندوز، قيش و ياز صحيفهلرينه چويرر و او صحيفهلرده يازيلان حادثاتڭ سطرلرينه نظرِ دقّتى جلب ايدر. أوت قرآن گونشدن گونش ايچون بحث ايتمهيور. بلكه اونى ايشيقلانديران ذات ايچون بحث ايدييور. هم گونشڭ إنسانه لزومسز اولان ماهيتندن بحث ايتمهيور. بلكه گونشڭ وظيفهسندن بحث ايدييور كه، صنعتِ ربّانيهنڭ إنتظامنه بر زنبرك و خلقتِ ربّانيهنڭ نظامنه بر مركز، هم نقّاشِ أزلينڭ گيجه گوندوز ايپلريله طوقوديغى أشيادهكى صنعتِ ربّانيهنڭ إنسجامنه بر مكيك وظيفهسنى ياپييور. داها سائر كلماتِ قرآنيهيى بونلره قياس ايدهبيليرسڭ. عادتا بسيط، مألوف برر كلمه ايكن، لطيف معنالرڭ دفينهلرينه برر آناختار وظيفهسنى گورويور.
ايشته أكثريتله اُسلوبِ قرآنڭ گچن طرزلرده علوى و پارلاق اولديغندندر كه، بعضًا بر بدوى عرب بر تك كلامه مفتون اولور، مسلمان اولمادن سجدهيه گيدردى. بر بدوى فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ كلامنى ايشيتديگى آنده سجدهيه گيتدى. اوڭا ديديلر: "مسلمان مى اولدڭ؟" "يوق" ديدى، "بن شو كلامڭ بلاغتنه سجده ايدييورم."
دردنجى نقطه:لفظندهكى فصاحتِ خارقهسيدر. أوت قرآن معنًا اُسلوبِ بيان جهتيله فوق العاده بليغ اولديغى گبى، لفظنده غايت سليس بر فصاحتى واردر. فصاحتڭ قطعى وجودينه، اوصانديرمهمسى دليلدر. و فصاحتڭ حكمتنه، فنِّ بيان و
— 427 —
معانىنڭ داهى علماسنڭ شهادتلرى بر برهانِ باهردر. أوت بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه اوصانديرميور، بلكه لذّت ويرييور. كوچك بسيط بر چوجغڭ حافظهسنه آغير گلمييور، حفظ ايدهبيلير. أڭ خستهلقلى، آز بر سوزدن متأذّى اولان بر قولاغه ناخوش گلمييور، خوش گلييور. سكراتده اولانڭ طماغنه شربت گبى اولويور. زمزمهِٔ قرآن اونڭ قولاغنده و دماغنده، عينًا آغزنده و طماغنده ماءِ زمزم گبى لذيذ گلييور.
اوصانديرمهمسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: قرآن، قلوبه قوت و غدا و عقوله قوّت و غنادر و روحه ماء و ضيا و نفوسه دواء و شفاء اولديغندن اوصانديرماز. هر گون أكمك يهرز، اوصانمهيز. فقط أڭ گوزل بر ميوهيى هر گون ييسهك، اوصانديرهجق. ديمك قرآن، حق و حقيقت و صدق و هدايت و خارقه بر فصاحت اولديغندندر كه، اوصانديرميور، دائما گنجلگنى محافظه ايتديگى گبى طراوتنى، حلاوتنى ده محافظه ايدييور. حتّى قُريشڭ رؤساسندن مدقّق بر بليغ، مشركلر طرفندن، قرآنى ديڭلهمك ايچون گيتمش. ديڭلهمش، دونمش، ديمش كه: شو كلامڭ اويله بر حلاوتى و طراوتى وار كه، كلامِ بشره بڭزهمز. بن شاعرلرى، كاهنلرى بيلييورم. بو اونلرڭ هيچ سوزلرينه بڭزهمز. اولسه اولسه أتباعمزى قانديرمق ايچون سحر ديمهلىيز." ايشته قرآنِ حكيمڭ أڭ معنّد دشمنلرى بيله فصاحتندن حيران اولويورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيتلرنده، كلاملرنده، جملهلرنده فصاحتڭ أسبابنى ايضاح چوق اوزون گيدر. اونڭ ايچون سوزى قيصه كسوب يالڭز نمونه اولارق بر آيتدهكى حروفِ هجائيهنڭ وضعيتيله حاصل اولان بر سلاست و فصاحتِ لفظيهيى و او وضعيتدن پارلايان بر لمعهِٔ إعجازى گوسترهجگز. ايشته:
ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشٰى طَائِفَةً مِنْكُمْ...إلى آخره
ايشته شو آيتده بتون حروفِ هجا موجوددر. باق كه، ثقيل، آغير بتون أقسامِ حروف برابر اولديغى حالده سلاستنى بوزمامش. بلكه بر رَونق و مختلف تللردن متناسب، متساند بر نغمهِٔ فصاحت قاتمش. هم شو لمعهِٔ إعجازه دقّت ايت كه، حروفِ هجادن (يا) ايله (ألف) أڭ خفيف و بربرينه قلب اولديغى ايچون ايكى قارداش گبى هر
— 428 —
بريسى يگرمى بر كرّه تكرارى وار. (ميم) ايله (نون) (حاشيه-١): تنوين دخى نوندر. بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ يرينه گچديگى ايچون هر بريسى اوتوز اوچر دفعه ذكر ايديلمشدر. (ص س ش) مخرججه، صفتجه، صوتجه قارداش اولدقلرى ايچون هر برى اوچ دفعه، (ع غ) قارداش اولدقلرى حالده (ع) داها خفيف آلتى دفعه، (غ) ثقلتى ايچون ياريسى اولارق اوچ دفعه ذكر ايديلمشدر. (ط ظ ذ ز) مخرججه، صفتجه، سسجه قارداش اولدقلرى ايچون هر بريسى ايكيشر دفعه، (ل) و (ألف) ايله برابر ايكيسى (لا) صورتنده إتّحاد ايتدكلرى و (ألف) (لا) صورتنده حصّهسى (لام)ڭ ياريسيدر. اونڭ ايچون (ل) قرق ايكى دفعه، (ألف) اونڭ ياريسى اولارق يگرمى بر دفعه ذكر ايديلمشدر. (همزه) (ها) ايله مخرججه قارداش اولدقلرى ايچون همزه
(حاشيه-٢): همزه، ملفوظ و غيرِ ملفوظ يگرمى بشدر و همزهنڭ ساكن قارداشى ألفدن اوچ درجه يوقاريدر. زيرا حركه اوچدر.
اون اوچ، (ها) بر درجه داها خفيف اولديغى ايچون اون درت دفعه، (ق ف ك) قارداش اولدقلرى ايچون (قاف) ڭ بر نقطهسى فضله اولديغى ايچون (ق) اون، (ف) طوقوز، (ك) طوقوز. (ب) طوقوز، (ت) اون ايكى، (تا)نڭ درجهسى اوچ اولديغى ايچون اون ايكى دفعه ذكر ايديلمشدر. (ر) (لام)ڭ قارداشيدر. فقط أبجد حسابيله (ر) ايكى يوز، (ل) اوتوزدر. آلتى درجه يوقارى چيقديغى ايچون آلتى درجه آشاغى دوشمشدر. هم (ر) تلفّظجه تكرّر ايتديگندن ثقيل اولوب يالڭز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. (خ ح ث ض) ثقلتلرى و بعض جهاتِ مناسبات ايچون برر دفعه ذكر ايديلمشدر. (و) (ها)دن و (همزه)دن داها خفيف و (يا)دن و (ألف)دن داها ثقيل اولديغى ايچون اون يدى دفعه، ثقيل همزهدن درت درجه يوقارى، خفيف ألفدن درت درجه آشاغى ذكر ايديلمشدر.
ايشته شو حروفڭ بو ذكرنده خارق العاده بو وضعيتِ منتظمه ايله و او مناسبتِ خفيه ايله و او گوزل إنتظام و او دقيق و اينجه نظم و إنسجام ايله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهده گوسترر كه؛ بشر فكرينڭ حدّى دگل كه، شونى ياپابيلسين. تصادف
— 429 —
ايسه محالدر كه، اوڭا قاريشسين. ايشته شو وضعيتِ حروفدهكى إنتظامِ عجيب و نظامِ غريب، سلاست و فصاحتِ لفظيهيه مدار اولديغى گبى، داها گيزلى چوق حكمتلرى بولونهبيلير. مادام حروفاتنده بويله إنتظام گوزهتلمش. ألبته كلمهلرنده، جملهلرنده، معنالرنده اويله أسرارلى بر إنتظام، اويله أنوارلى بر إنسجام گوزهتلمش كه، گوز گورسه "ما شاء اللّٰه"، عقل آڭلاسه "بارك اللّٰه" دييهجك.
بشنجى نقطه:بيانندهكى براعتدر. يعنى، تفوّق و متانت و حشمتدر. ناصلكه نظمنده جزالت، لفظنده فصاحت، معناسنده بلاغت، اُسلوبنده بداعت وار. بياننده دخى فائق بر براعت واردر. أوت ترغيب و ترهيب، مدح و ذمّ، إثبات و إرشاد، إفحام و إفهام گبى بتون أقسامِ كلاميهده و طبقاتِ خطابيهده بياناتِ قرآنيه أڭ يوكسك مرتبهدهدر.
مثلا: مقامِ ترغيب و تشويقده حدسز مثاللرندن، مثلا سورهِٔ
هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ
ده بياناتى، (حاشيه): شو اُسلوبِ بيان، او سورهنڭ مئالنڭ لباسنى گيمش. آبِ كوثر گبى خوش، سلسبيل چشمهسى گبى سلاستله آقار، جنّت ميوهلرى گبى طاتلى، حورى لباسى گبى گوزلدر.
مقامِ ترهيب و تهديدده پك چوق مثاللرندن مثلا:
هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ
سورهسنڭ باشنده بياناتِ قرآنيه أهلِ ضلالتڭ صماخنده قاينايان رصاص گبى، دماغنده ياقان آتش گبى، طماغنده يانان زقّوم گبى، يوزنده صالديران جهنّم گبى، معدهسنده آجى، تيكنلى ضريع گبى تأثير ايدر. أوت بر ذاتڭ تهديدينى گوسترن جهنّم گبى بر عذاب مأمورى، ئوفكهسندن و غيظندن پارچهلانمق وضعيتنى آلماسى و
تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
سويلهمسى، سويلتمسى، او ذاتڭ ترهيبى نه درجه دهشتلى اولديغنى گوسترر.
مقامِ مدحڭ بيڭلر مثاللرندن، باشنده اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ اولان بش سورهده بياناتِ قرآنيه گونش گبى پارلاق، (حاشيه): شو تعبيراتده او سورهلردهكى بحثلره إشارت وار. ييلديز گبى زينتلى، سماوات و زمين گبى
— 430 —
حشمتلى، مَلكلر گبى سَويملى، دنياده ياورولره رحمت گبى شفقتلى، آخرتده جنّت گبى گوزلدر.
مقامِ ذمّ و زجرده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا
آيتنده ذمّى آلتى درجه ذمّ ايدر. غيبتدن آلتى درجه شدّتله زجر ايدر. شويله كه: معلومدر: آيتڭ باشندهكى همزه، صورمق (آيا) معناسندهدر. او صورمق معناسى، صو گبى آيتڭ بتون كلمهلرينه گيرر. ايشتهبرنجى همزه ايله دير:آيا، سؤال و جواب محلّى اولان عقلڭز يوق مى كه، بو درجه چركين بر شيئى آڭلامييور؟ايكنجيسى:يُحِبُّ لفظى ايله دير: آيا، سومك، نفرت ايتمك محلّى اولان قلبڭز بوزولمش مى كه، أڭ منفور بر ايشى سَور؟اوچنجيسى:اَحَدُكُمْ كلمهسيله دير: جماعتدن حياتنى آلان حياتِ إجتماعيه و مدنيتڭز نه اولمش كه، بويله حياتڭزى زهرلهين بر عملى قبول ايدر؟دردنجيسى:اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ كلاميله دير: إنسانيتڭز نه اولمش كه، بويله جاناوارجهسنه آرقداشنى ديشله پارچهلامايى ياپييورسڭز؟بشنجيسى:اَخِيهِ كلمهسيله دير: هيچ رقّتِ جنسيهڭز، هيچ صلهِٔ رحمڭز يوق مى كه، بويله چوق جهتلرله قارداشڭز اولان بر مظلومڭ شخصِ معنويسنى إنصافسزجه ديشلهيورسڭز؟ هيچ عقلڭز يوق مى كه، كندى أعضاڭزى كندى ديشڭزله ديوانه گبى ايصيرييورسڭز؟آلتنجيسى:مَيْتًا كلاميله دير: وجدانڭز نرهده؟ فطرتڭز بوزولمش مى كه، أڭ محترم بر حالده بر قارداشنه قارشى، أتنى ييمك گبى أڭ مستكره بر ايش ياپيلييور؟ ديمك ذمّ و غيبت، عقلًا، قلبًا و إنسانيةً و وجدانًا و فطرةً و عصبيةً و ملّيةً مذمومدر. ايشته باق! ناصلكه شو آيت، ايجازكارانه آلتى مرتبه ذمّى ذمّ ايتمكله إعجازكارانه آلتى درجه او جُرمدن زجر ايدر.
مقامِ إثباتده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ده حشرى إثبات و إستبعادى إزاله ايچون اويله بر طرزده بيان ايدر كه، فوقنده إثبات
— 431 —
اولاماز. شويله كه: اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده، يگرمى ايكنجى سوزڭ آلتنجى لمعهسنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ هر بهار موسمنده إحياىِ أرض كيفيتنده اوچ يوز بيڭ طرزده حشرڭ نمونهلرينى نهايت درجهده گرفت، بربرينه قاريشديرديغى حالده نهايت درجهده إنتظام و تمييز ايله نظرِ بشره گوسترييور كه؛ بونلرى بويله ياپان ذاته، حشر و قيامت آغير اولاماز، دير. هم زمينڭ صحيفهسنده يوز بيڭلر أنواعى، برابر بربرى ايچنده قلمِ قدرتيله خطاسز، قصورسز يازمق؛ بر تك واحدِ أحدڭ سكّهسى اولديغندن، شو آيتله گونش گبى وحدانيتى إثبات ايتمكله برابر، گونشڭ طلوع و غروبى گبى قولاى و قطعى، قيامت و حشرى گوسترر. ايشته كَيْفَ لفظندهكى كيفيت نقطهسنده شو حقيقتى گوسترديگى گبى، چوق سورهلرده تفصيل ايله ذكر ايدر.
مثلا: سورهِٔ قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ ده اويله پارلاق و گوزل و شيرين و يوكسك بر بيانله حشرى إثبات ايدر كه، بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده قناعت ويرر. ايشته باق: كافرلرڭ، چورومش كميكلرڭ ديريلمسنى إنكار ايدهرك "بو عجيبدر، اولاماز" ديمهلرينه جوابًا اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ الخ... كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ يه قدر فرمان ايدييور. بيانى صو گبى آقييور، ييلديزلر گبى پارلايور. قلبه خرما گبى هم لذّت، هم ذوق ويرييور، هم رزق اولويور.
هم مقامِ إثباتڭ أڭ لطيف مثاللرندن:
يٰسٓ ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ ٭ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
دير. يعنى، "حكمتلى قرآنه قَسَم ايدرم، سن رسوللردنسڭ." شو قَسَم إشارت ايدر كه، رسالتڭ حجّتى او درجه يقينى و حقدر كه، حقّانيتده مقامِ تعظيم و حرمته چيقمش كه، اونڭله قَسَم ايديلييور. ايشته شو إشارت ايله دير: "سن رسولسڭ. چونكه سنڭ ألڭده قرآن وار. قرآن ايسه، حقدر و حقّڭ كلاميدر. چونكه ايچنده حقيقى حكمت، اوستنده سكّهِٔ إعجاز وار."
هم مقامِ إثباتڭ ايجازلى و إعجازلى مثاللرندن شو:
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
— 432 —
يعنى؛ إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك؟" سن دى: "كيم اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه، او ديريلتهجك." اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات، گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار. طابور نظامى آلتنه گتيرهبيلير." سن أى إنسان، ديسهڭ؛ "اينانمام." نه قدر ديوانهجه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى هيچدن، يڭيدن اوردومثال بتون حيوانات و سائر ذىحياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردومثال ذوى الحيات أنواعلرينى، طائفهلرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشمش ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهيى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايهبيلير؟ إستبعاد صورتنده دينلير مى؟ دينلسه، أبلهجهسنه بر ديوانهلكدر.
مقامِ إرشادده بياناتِ قرآنيه او درجه مؤثّر و رقيقدر و او درجه مونس و شفيقدر كه، شوق ايله روحى، ذوق ايله قلبى؛ عقلى مراقله و گوزى ياشله طولديرر. بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
الخ... يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچنجى آيت مبحثنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى، بنى إسرائيله دير: "موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى بر معجزهسنه قارشى سرت طاش، اون ايكى گوزندن چشمه گبى ياش آقيتديغى حالده، سزه نه اولمش كه، موسى عليه السلامڭ بتون معجزاتنه قارشى لاقيد قالوب؛ گوزيڭز قورو، ياشسز، قلبڭز قاتى، آتشسز طورييور؟" او سوزده شو معناىِ إرشادى ايضاح ايديلديگى ايچون اورايه حواله ايدهرك بوراده قيصه كسييورم.
مقامِ إفحام و إلزامده بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو ايكى مثاله باق: برنجى مثال:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ
— 433 —
يعنى: "أگر، بر شبههڭز وارسه، سزه يارديم ايدهجك، شهادت ايدهجك بتون بيوكلريڭزى و طرفدارلريڭزى چاغيريڭز. بر تك سورهسنه بر نظيره ياپيڭز." "إشارات الإعجاز"ده ايضاح و إثبات ايديلديگى ايچون بوراده يالڭز إجمالنه إشارت ايدرز. شويله كه: قرآنِ معجز البيان دييور: "أى إنس و جنّ! أگر قرآن، كلامِ إلٰهى اولديغنده شبههڭز وارسه، بر بشر كلامى اولديغنى توهّم ايدييورسهڭز، هايدى ايشته ميدان، گليڭز! سز دخى اوڭا محمّد الأمين ديديگڭز ذات گبى، اوقومق يازمق بيلمز، قرائت و كتابت گورمهمش بر اُمّيدن بو قرآن گبى بر كتاب گتيريڭز، ياپديريڭز. بونى ياپامازسهڭز، هايدى اُمّى اولماسين، أڭ مشهور بر أديب، بر عالم اولسون. بونى ده ياپامازسهڭز، هايدى بر تك اولماسين، بتون بلغاڭز، خطباڭز، بلكه بتون گچمش بليغلرڭ گوزل أثرلرينى و بتون گلهجك أديبلرڭ يارديملرينى و إلٰهلريڭزڭ همّتلرينى برابر آليڭز. بتون قوّتڭزله چاليشڭز، شو قرآنه بر نظيره ياپيڭز. بونى ده ياپامازسهڭز، هايدى قابلِ تقليد اولميان حقائقِ قرآنيهدن و معنوى چوق معجزاتندن قطعِ نظر، يالڭز نظمندهكى بلاغتنه نظيره اولارق بر أثر ياپيڭز."
فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ
إلزاميله دير: "هايدى سزدن معنانڭ طوغريلغنى إيستهميورم. مفتريات و يالانلر و باطل حكايهلر اولسون. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى بتون قرآن قدر اولماسين، يالڭز بِعَشْرِ سُوَرٍ اون سورهسنه نظيره گتيريڭز. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى، بر تك سورهسنه نظيره گتيريڭز. بو ده چوقدر. هايدى، قيصه بر سورهسنه بر نظيره إبراز ايديڭز. حتّى، مادام بونى ده ياپمازسهڭز و ياپامازسڭز. هم بو قدر محتاج اولديغڭز حالده؛ چونكه حيثيت و ناموسڭز، عزّت و دينڭز، عصبيت و شرفڭز، جان و مالڭز، دنيا و آخرتڭز، بوڭا نظيره گتيرمكله قورتولابيلير. يوقسه دنياده حيثيتسز، ناموسسز، دينسز، شرفسز، ذلّت ايچنده، جان و مالڭز هلاكتده محو اولوب و آخرتده
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ
إشارتيله جهنّمده حپسِ أبدى ايله محكوم و صنملريڭزله برابر آتشه اودونلق ايدهجكسڭز. هم مادام سكز مرتبه عجزيڭزى آڭلاديڭز. ألبته سكز دفعه، قرآن دخى معجزه اولديغنى بيلمكلگڭز گركدر. يا ايمانه گليڭز وياخود صوصڭز، جهنّمه گيديڭز!" ايشته قرآنِ معجز البيانڭ مقامِ إفحامدهكى
— 434 —
إلزامنه باق و دى:
لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَيَانٌ
أوت بيانِ قرآندن صوڭره بيان اولاماز و حاجت قالماز.
ايكنجى مثال:
فَذَكِّرْ فَمَا اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭ اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ٭ اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ٭ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ اِنْ كَانُوا صَادِقِينَ ٭ اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ٭ اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ ٭ اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ ٭ اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ ٭ اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰهِ سُبْحَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ٭
ايشته شو آياتڭ بيڭلر حقيقتلرندن يالڭز بيانِ إفحامىيه مثال ايچون بر حقيقتنى بيان ايدرز. شويله كه: اَمْ - اَمْ لفظيله اون بش طبقه إستفهامِ إنكارئِ تعجّبى ايله أهلِ ضلالتڭ بتون أقسامنى صوصديرر و شبهاتڭ بتون منشألرينى قپاتير. أهلِ ضلالت ايچون ايچنه گيروب صاقلانهجق شيطانى بر دليك بيراقمييور، قپاتييور. آلتنه گيروب گيزلنهجك بر پردهِٔ ضلالت بيراقمييور، ييرتييور. يلانلرندن هيچ بر يلانى بيراقمييور، باشنى أزييور.
هر بر فقرهده بر طائفهنڭ خلاصهِٔ فكرِ كفريلرينى يا بر قيصه تعبير ايله إبطال ايدر، يا بطلانى ظاهر اولديغندن سكوتله بطلاننى بداهته حواله ايدر ويا باشقه آيتلرده تفصيلًا ردّ ايديلديگى ايچون بوراده مجملًا إشارت ايدر. مثلا: برنجى فقره
وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ
— 435 —
آيتنه إشارت ايدر. اون بشنجى فقره ايسه
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
آيتنه رمز ايدر. داها سائر فقرهلرى بوڭا قياس ايت.
شويله كه: باشده دييور: "أحكامِ إلٰهيهيى تبليغ ايت. سن كاهن دگلسڭ. زيرا كاهنڭ سوزلرى، قاريشق و تخمينيدر. سنڭكى، حق و يقينيدر. مجنون اولامازسڭ، دشمنڭ دخى سنڭ كمالِ عقلڭه شهادت ايدر.
اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ
آيا، عجبا محاكمهسز عامى كافرلر گبى، سڭا شاعر مى دييورلر؟ سنڭ هلاكتڭى مى بكلهيورلر؟ سن دى: "بكلهيڭز. بن ده بكلهيورم." سنڭ پارلاق بيوك حقيقتلرڭ، شعرڭ خيالاتندن منزّه و تزييناتندن مستغنيدر.
اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا
ياخود؛ عجبا عقللرينه گووهنن عقلسز فيلسوفلر گبى، "عقلمز بزه يتر" دييوب سڭا إتّباعدن إستنكاف مى ايدرلر؟ حالبوكه عقل ايسه، سڭا إتّباعى أمر ايدر. چونكه بتون ديديگڭ معقولدر. فقط عقل كندى باشيله اوڭا يتيشهمز.
اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ
ياخود: إنكارلرينه سبب، طاغى ظالملر گبى، حقّه سرفرو ايتمهملرى ميدر؟ حالبوكه متجبّر ظالملرڭ رؤسالرى اولان فرعونلرڭ، نمرودلرڭ عاقبتلرى معلومدر.
اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ
وياخود: يالانجى، وجدانسز منافقلر گبى "قرآن سنڭ سوزلرڭدر" دييه سنى إتهام مى ايدييورلر؟ حالبوكه، تا شيمدىيه قدر سڭا محمّد الأمين دييهرك ايچلرنده سنى أڭ طوغرى سوزلى بيلييورلردى. ديمك اونلرڭ ايمانه نيّتلرى يوقدر. يوقسه قرآنڭ آثارِ بشريه ايچنده بر نظيرينى بولسونلر.
اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ
وياخود: كائناتى عبث و غايهسز إعتقاد ايدن فلاسفهِٔ عبثيون گبى كنديلرينى باشى بوش، حكمتسز، غايهسز، وظيفهسز، خالقسز مى
— 436 —
ظن ايدييورلر؟ عجبا گوزلرى كور اولمش، گورمييورلر مى كه، كائنات باشدن آشاغىيه قدر حكمتلرله مزيَّن و غايهلرله مثمردر و موجودات، ذرّهلردن گونشلره قدر وظيفهلرله موظّفدر و أوامرِ إلٰهيهيه مسخّرلردر.
اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ
وياخود: فرعونلشمش مادّيون گبى، "كندى كندينه اولويورلر. كندى كندينى بسلهيورلر. كنديلرينه لازم اولان هر شيئى ياراتييورلر" مى تخيّل ايدييورلر كه، ايماندن، عبوديتدن إستنكاف ايدرلر؟ ديمك كنديلرينى برر خالق ظن ايدرلر. حالبوكه بر تك شيئڭ خالقى، هر بر شيئڭ خالقى اولمق لازم گلير. ديمك كبر و غرورلرى اونلرى نهايت درجهده أحمقلاشديرمش كه، بر سينگه، بر ميقروبه قارشى مغلوب بر عاجزِ مطلقى، بر قديرِ مطلق ظن ايدرلر. مادام بو درجه عقلدن، إنسانيتدن سقوط ايتمشلر. حيواندن، بلكه جماداتدن داها آشاغيدرلر. اويله ايسه، بونلرڭ إنكارلرندن متأثّر اولمه. بونلرى دخى، بر نوع مضر حيوان و پيس مادّهلر صيرهسنه صاى. باقمه، أهمّيت ويرمه.
اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ
وياخود: خالقى إنكار ايدن فكرسز، سرسم معطّله گبى، اللّٰهى إنكار مى ايدييورلر كه، قرآنى ديڭلهمييورلر؟ اويله ايسه، سماوات و أرضڭ وجودلرينى إنكار ايتسينلر وياخود "بز خلق ايتدك" ديسينلر. بتون بتون عقلڭ زيوانهسندن چيقوب، ديوانهلگڭ هذياننه گيرسينلر. چونكه سماده ييلديزلرى قدر، زمينده چيچكلرى قدر براهينِ توحيد گورونويور، اوقونويور. ديمك يقينه و حقّه نيّتلرى يوقدر. يوقسه "بر حرف كاتبسز اولماز" بيلدكلرى حالده، ناصل بر حرفنده بر كتاب يازيلان شو كائنات كتابنى، كاتبسز ظن ايدييورلر.
اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ
وياخود: جنابِ حقّڭ إختيارينى نفى ايدن بر قسم حكماىِ ضالّه گبى و بَراهِمه گبى أصلِ نبوّتى مى إنكار ايدييورلر؟ سڭا ايمان گتيرمييورلر. اويله ايسه، بتون موجوداتده گورونن و إختيار و إرادهيى گوسترن بتون آثارِ حكمتى و غاياتى و إنتظاماتى و ثمراتى و آثارِ رحمت و عناياتى و بتون أنبيانڭ بتون معجزاتلرينى إنكار ايتسينلر ويا "مخلوقاته ويريلن إحساناتڭ خزينهلرى يانمزده و
— 437 —
ألمزدهدر" ديسينلر. قابلِ خطاب اولمادقلرينى گوسترسينلر. سن ده اونلرڭ إنكارندن متألّم اولمه. اللّٰهڭ عقلسز حيوانلرى چوقدر، دى.
اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ
وياخود: عقلى حاكم ياپان متحكّم معتزله گبى كنديلرينى خالقڭ ايشلرينه رقيب و مفتّش تخيّل ايدوب خالقِ ذو الجلالى مسئول طوتمق مى ايستهيورلر؟ صاقين فتور گتيرمه. اويله خودبينلرڭ إنكارلرندن بر شى چيقماز. سن ده آلديرمه.
اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ
وياخود: جنّ و شيطانه اويوب كهانتفروشلر، إسپيرتيزمهجيلر گبى، عالمِ غيبه باشقه بر يول مى بولونمش ظن ايدرلر؟ اويله ايسه، شيطانلرينه قپانان سماواته، اونڭله چيقيلاجق بر نردبانلرى مى وار تخيّل ايدييورلر كه، سنڭ سماوى خبرلرينى تكذيب ايدرلر. بويله شارلاتانلرڭ إنكارلرى، هيچ حكمندهدر.
اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ
وياخود: عقولِ عشره و أرباب الأنواع ناميله شريكلرى إعتقاد ايدن مشرك فلاسفه گبى و ييلديزلره و ملائكهلره بر نوع الوهيت إسناد ايدن صابئيون گبى، جنابِ حقّه ولد نسبت ايدن ملحد و ضالّينلر گبى، ذاتِ أحد و صمدڭ وجوبِ وجودينه، وحدتنه، صمديتنه، إستغناءِ مطلقنه ضد اولان ولدى نسبت و ملائكهنڭ عبوديتنه و عصمتنه و جنسيتنه منافى اولان اُنوثتى إسناد مى ايدرلر؟ كنديلرينه شفاعتجى مى ظن ايدرلر كه، سڭا تابع اولمايورلر؟ إنسان گبى ممكن، فانى، بقاءِ نوعنه محتاج و جسمانى و متجزّى، تكثّره قابل و عاجز، دنياپرست، يارديمجى بر وارثه مشتاق مخلوقلر ايچون واسطهِٔ تكثّر و تعاون و رابطهِٔ حيات و بقاء اولان تناسل، ألبته و ألبته وجودى واجب و دائم، بقاسى أزلى و أبدى، ذاتى جسمانيتدن مجرّد و معلّا و ماهيتى تجزّى و تكثّردن منزّه و مبرّا و قدرتى عجزدن مقدّس و بىهمتا اولان ذاتِ ذو الجلاله أولاد إسناد ايتمك، هم او عاجز، ممكن، مسكين إنسانلر دخى بگنمدكلرى و عزّتِ مغرورانهسنه ياقيشديرهمدقلرى بر نوع أولاد يعنى حدسز قيزلرى إسناد ايتمك؛ اويله بر سفسطهدر و اويله بر ديوانهلك هذيانيدر كه، او فكرده اولان حريفلرڭ
— 438 —
تكذيبلرى، إنكارلرى هيچدر. آلديرمهمليسڭ. هر بر سرسمڭ سفسطهسنه، هر ديوانهنڭ هذياننه قولاق ويريلمز.
اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ
وياخود: حرصه، خسّته آليشمش طاغى، باغى دنياپرستلر گبى سنڭ تكاليفڭى آغير مى بولويورلر كه، سندن قاچييورلر و بيلمييورلر مى كه، سن أجريڭى، اجرتڭى يالڭز اللّٰهدن ايستهيورسڭ و اونلره جنابِ حق طرفندن ويريلن مالدن هم بركت، هم فقيرلرڭ حسد و بددعالرندن قورتولمق ايچون، يا اوندن ويا قرقدن بريسنى كندى فقيرلرينه ويرمك آغير بر شى ميدر كه، أمرِ زكاتى آغير گوروب إسلاميتدن چكينيورلر؟ بونلرڭ تكذيبلرى أهمّيتسز اولمقله برابر، حقلرى طوقاتدر. جواب ويرمك دگل...
اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ
وياخود: غيبآشنالق دعوا ايدن بودهئيلر گبى و امورِ غيبيهيه دائر تخمينلرينى يقين تخيّل ايدن عقلفروشلر گبى، سنڭ غيبى خبرلريڭى بگنمييورلر مى؟ غيبى كتابلرى مى وار كه، سنڭ غيبى كتابڭى قبول ايتمييورلر. اويله ايسه، وحيه مظهر رسوللردن باشقه كيمسهيه آچيلميان و كندى باشيله اوڭا گيرمگه كيمسهنڭ حدّى اولميان عالمِ غيب، كندى يانلرنده حاضر، آچيق تخيّل ايدوب اوندن معلومات آلارق يازييورلر خولياسنده بولونويورلر. بويله، حدّندن حدسز تجاوز ايتمش مغرور خودفروشلرڭ تكذيبلرى، سڭا فتور ويرمهسين. زيرا آز بر زمانده سنڭ حقيقتلرڭ اونلرڭ خوليالرينى زير و زبر ايدهجك.
اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ
وياخود: فطرتلرى بوزولمش، وجدانلرى چورومش شارلاتان منافقلر، دسّاس زنديقلر گبى أللرينه گچمهين هدايتدن خلقلرى آلداتوب چويرمك، حيله ايدوب دونديرمك مى ايستهيورلر كه، سڭا قارشى كاه كاهن، كاه مجنون، كاه ساحر دييوب، كنديلرى دخى اينانمدقلرى حالده باشقهلرينى اينانديرمق مى ايستهيورلر؟ بويله حيلهباز شارلاتانلرى إنسان صايوب دسيسهلرندن، إنكارلرندن متأثّر اولارق فتور گتيرمه. بلكه داها زياده غيرت ايت. چونكه اونلر كندى نفسلرينه حيله ايدرلر، كنديلرينه ضرر ايدرلر و اونلرڭ فنالقده موفّقيتلرى موقّتدر و إستدراجدر، بر مكرِ إلٰهيدر.
— 439 —
اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰهِ سُبْحَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ
وياخود: خالقِ خير و خالقِ شر ناميله آيرى آيرى ايكى إلٰه توهّم ايدن مجوسيلر گبى و آيرى آيرى أسبابه بر نوع الوهيت ويرن و اونلرى كنديلرينه برر نقطهِٔ إستناد تخيّل ايدن أسبابپرستلر، صنمپرستلر گبى باشقه إلٰهلره طايانوب سڭا معارضه مى ايدرلر؟ سندن إستغنا مى ايدييورلر؟ ديمك
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
حكمنجه، شو بتون كائناتده گوندوز گبى گورونن بو إنتظامِ أكملى، بو إنسجامِ أجملى كور اولوب گورمييورلر. حالبوكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، إنتظام زير و زبر اولور و إنسجام هرج و مرجه دوشر. حالبوكه سينك قنادندن تا سماوات قنديللرينه قدر او درجه اينجه بر إنتظام گوزهتلمش كه، سينك قنادى قدر شركه ير بيراقيلمامش. مادام بونلر بو درجه خلافِ عقل و حكمت و منافئِ حسّ و بداهت حركت ايدييورلر. اونلرڭ تكذيبلرى سنى تذكيردن واز گچيرمسين."
ايشته سلسلهِٔ حقائق اولان شو آياتڭ يوزر جوهرلرندن يالڭز إفحام و إلزامه دائر بر تك جوهرِ بيانيسنى إجمالًا بيان ايتدك. أگر إقتدارم اولسه ايدى، بر قاچ جوهرلرينى داها گوسترسه ايدم، "شو آيتلر تك باشيله بر معجزهدر" سن دخى دييهجكدڭ.
امّا إفهام و تعليمدهكى بياناتِ قرآنيه او قدر خارقهدر، او درجه لطافتلى و سلاستليدر؛ أڭ بسيط بر عامى، أڭ درين بر حقيقتى اونڭ بيانندن قولايجه تفهّم ايدر. أوت، قرآنِ معجز البيان، چوق حقائقِ غامضهيى نظرِ عمومىيى اوقشايهجق، حسِّ عامّهيى رنجيده ايتميهجك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميهجق بر صورتده بسيطانه و ظاهرانه سويلهيور، درس ويرييور. ناصل بر چوجقله قونوشولسه، چوجقجه تعبيرات إستعمال ايديلير. اويله ده:
تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ
دينلن، متكلّم اُسلوبنده مخاطبڭ درجهسنه سوزيله نزول ايدوب اويله قونوشان أساليبِ قرآنيه، أڭ متبحّر حكمانڭ فكرلريله يتيشهمديگى حقائقِ غامضهِٔ إلٰهيه و أسرارِ ربّانيهيى متشابهات صورتنده بر قسم تشبيهات و تمثيلات ايله أڭ اُمّى بر عامىيه إفهام ايدر. مثلا:
اَلرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى
بر تمثيل ايله ربوبيتِ إلٰهيهيى سلطنت مثالنده و
— 440 —
عالمڭ تدبيرنده مرتبهِٔ ربوبيتنى، بر سلطانڭ تختِ سلطنتنده طوروب إجراىِ حكومت ايتديگى گبى بر مثالده گوسترييور. أوت قرآن، بو كائنات خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولارق ربوبيتنڭ مرتبهِٔ أعظمندن چيقهرق، عموم مرتبهلر اوستنه گلهرك، او مرتبهلره چيقانلرى إرشاد ايدهرك، يتمش بيڭ پردهلردن گچهرك، او پردهلره باقوب تنوير ايدهرك، فهم و ذكاجه مختلف بيڭلر طبقه مخاطبلره فيضنى طاغيتوب و نورينى نشر ايدهرك قابليتجه آيرى آيرى عصرلر، قرنلر اوزرنده ياشامش و بو قدر مبذوليتله معنالرينى اورتهيه صاچمش اولديغى حالده كمالِ شبابتندن، گنجلگندن ذرّه قدر ضايع ايتميهرك غايت طراوتده، نهايت لطافتده قالارق غايت سهولتلى بر طرزده، سهلِ ممتنع بر صورتده، هر عامىيه آڭلايشلى درس ويرديگى گبى؛ عين درسده، عين سوزلرله فهملرى مختلف و درجهلرى متباين پك چوق طبقهلره دخى درس ويروب إقناع ايدن، إشباع ايدن بر كتابِ معجزنمانڭ هانگى طرفنه دقّت ايديلسه، ألبته بر لمعهِٔ إعجاز گورولهبيلير.
الحاصل:ناصل اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ گبى بر لفظِ قرآنى اوقونديغى زمان طاغڭ قولاغى اولان مغارهسنى طولديرديغى گبى؛ عين لفظ، سينگڭ كوچوجك قولاقجغنه ده تمامًا يرلشير. عينًا اويله ده: قرآنڭ معنالرى، طاغ گبى عقللرى إشباع ايتديگى گبى، سينك گبى كوچوجك بسيط عقللرى دخى عين سوزلرله تعليم ايدر، تطمين ايدر. زيرا قرآن، بتون إنس و جنّڭ بتون طبقهلرينى ايمانه دعوت ايدر. هم عمومنه ايمانڭ علومنى تعليم ايدر، إثبات ايدر. اويله ايسه، عوامڭ أڭ اُمّيسى خواصّڭ أڭ أخصّنه اوموز اوموزه، ديز ديزه ويروب برابر درسِ قرآنىيى ديڭلهيوب إستفاده ايدهجكلر. ديمك قرآنِ كريم، اويله بر مائدهِٔ سماويهدر كه؛ بيڭلر مختلف طبقهده اولان أفكار و عقول و قلوب و أرواح، او سفرهدن غدالرينى بولويورلر، مشتهياتنى آلييورلر. آرزولرى يرينه گلير. حتّى پك چوق قپولرى قپالى قالوب، إستقبالده گلهجكلره بيراقيلمشدر. شو مقامه مثال ايسترسهڭ، بتون قرآن باشدن نهايته قدر بو مقامڭ مثاللريدر. أوت بتون مجتهدين و صدّيقين و حكماءِ إسلاميه و محقّقين و علماءِ اصول الفقه و متكلّمين و أولياءِ عارفين و أقطابِ عاشقين و مدقّقينِ علما و عوامِ مسلمين گبى قرآنڭ تلميذلرى و درسنى ديڭلهينلرى، متّفقًا دييورلر كه: "درسمزى گوزلجه آڭلايورز." الحاصل، سائر مقاملر گبى إفهام و تعليم مقامنده دخى قرآنڭ لمعاتِ إعجازى پارلايور.
— 441 —
ايكنجى شعاع:
قرآنڭ جامعيتِ خارق العادهسيدر. شو شعاعڭ، بش لمعهسى وار.
برنجى لمعه:لفظندهكى جامعيتدر. ألبته أوّلكى سوزلرده، هم بو سوزده ذكر اولونان آيتلردن شو جامعيت آشكاره گورونويور. أوت
لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ حَدٌّ وَ مُطَّلَعٌ وَ لِكُلٍّ شُجُونٌ وَ غُصُونٌ وَ فُنُونٌ
— 441 —
يله بر طرزده وضع ايديلمش كه، هر بر كلامڭ، حتّى هر بر كلمهنڭ، حتّى هر بر حرفڭ، حتّى بعضًا بر سكوتڭ چوق وجوهى بولونويور. هر بر مخاطبنه آيرى آيرى بر قپودن حصّهسنى ويرر.
مثلا: وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا يعنى: "طاغلرى زمينڭزه قازيق و ديرك ياپدم" بر كلامدر. بر عامينڭ شو كلامدن حصّهسى: ظاهرًا يره چاقيلمش قازيقلر گبى گورونن طاغلرى گورور، اونلردهكى منافعنى و نعمتلرينى دوشونور، خالقنه شكر ايدر.
بر شاعرڭ بو كلامدن حصّهسى: زمين، بر طابان؛ و قبّهِٔ سما، اوستنده قونولمش يشيل و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر محتشم چادير، اُفقى بر دائره صورتنده و سمانڭ أتكلرى باشنده گورونن طاغلرى، او چاديرڭ قازيقلرى مثالنده تخيّل ايدر. صانعِ ذو الجلالنه حيرتكارانه پرستش ايدر.
خيمهنشين بر أديبڭ بو كلامدن نصيبى: زمينڭ يوزينى بر چول و صحرا؛ طاغلرڭ سلسلهلرينى پك كثرتله و چوق مختلف بدوى چاديرلرى گبى، گويا طبقهِٔ ترابيه، يوكسك ديركلر اوستنده آتيلمش، او ديركلرڭ سيورى باشلرى او پردهِٔ ترابيهيى يوقارىيه قالديرمش، بربرينه باقار پك چوق مختلف مخلوقاتڭ مسكنى اولارق تصوّر ايدر. او بيوك عظمتلى مخلوقلرى، بويله ير يوزنده چاديرلر مِثللو قولايجه قوران و قويان فاطرِ ذو الجلالنه قارشى سجدهِٔ حيرت ايدر.
جغرافياجى بر أديبڭ او كلامدن قسمتى: كُرهِٔ زمين، بحرِ محيطِ هوائيده ويا أثيريده يوزن بر سفينه و طاغلرى، او سفينهنڭ اوستنده تثبيت و موازنه ايچون چاقيلمش قازيقلر و ديركلر شكلنده تفكّر ايدر. او قوجه كُرهِٔ زمينى، منتظم بر گمى گبى ياپوب،
— 442 —
بزلرى ايچنه قويوب، أقطارِ عالمده گزديرن قديرِ ذو الكماله قارشى سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ دير.
مدنيت و هيئتِ إجتماعيهنڭ متخصّص بر حكيمنڭ بو كلامدن حصّهسى: زمينى، بر خانه و او خانهنڭ ديرگى، حياتِ حيوانيه و حياتِ حيوانيه ديرگى، شرائطِ حيات اولان صو، هوا و طوپراقدر. صو و هوا و طوپراغڭ ديرگى و قازيغى، طاغلردر. زيرا طاغلر، صويڭ مخزنى، هوانڭ طراغى (غازاتِ مضرّهيى ترسيب ايدوب، هوايى تصفيه ايدر) و طوپراغڭ حاميسى (باتاقلقدن و دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايدر) و سائر لوازماتِ حياتِ إنسانيهنڭ خزينهسى اولارق فهم ايدر. شو قوجه طاغلرى، شو صورتله خانهِٔ حياتمز اولان زمينه ديرك ياپان و معيشتمزه خزينهدار تعيين ايدن صانعِ ذو الجلال والإكرامه، كمالِ تعظيم ايله حمد و ثنا ايدر.
حكمتِ طبيعيهنڭ بر فيلسوفنڭ شو كلامدن نصيبى شودر كه: كُرهِٔ زمينڭ قارننده بعض إنقلابات و إمتزاجاتڭ نتيجهسى اولارق حاصل اولان زلزله و إهتزازاتى، طاغلرڭ ظهوريله سكونت بولديغنى و مدار و محورندهكى إستقرارينه و زلزلهنڭ إرتجاجيله مدارِ سنويسندن چيقمهمسنه سبب، طاغلرڭ خروجى اولديغنى و زمينڭ حدّتى و غضبى، طاغلرڭ منافذيله تنفّس ايتمكله سكونت ايتديگنى فهم ايدر، تمامًا ايمانه گلير. اَلْحِكْمَةُ ِللّٰهِ دير.
مثلا
اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
دهكى رَتْقًا كلمهسى، تدقيقاتِ فلسفه ايله آلوده اولميان بر عالمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: سما برّاق، بلوطسز؛ زمين قورو و حياتسز، تولّده غيرِ قابل بر حالده ايكن.. سمايى ياغمورله، زمينى خضرواتله فتح ايدوب بر نوع إزدواج و تلقيح صورتنده بتون ذىحياتلرى او صودن خلق ايتمك، اويله بر قديرِ ذو الجلالڭ ايشيدر كه؛ روىِ زمين، اونڭ كوچك بر بوستانى و سمانڭ يوز اورتوسى اولان بلوطلر، اونڭ بوستاننده بر سونگردر آڭلار، عظمتِ قدرتنه سجده ايدر. و محقّق بر حكيمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: بدايتِ خلقتده سماء و أرض شكلسز برر كومه و منفعتسز برر ياش خمور، ولدسز مخلوقاتسز
— 443 —
طوپلو برر مادّه ايكن؛ فاطرِ حكيم، اونلرى فتح و بسط ايدوب گوزل بر شكل، منفعتدار برر صورت، زينتلى و كثرتلى مخلوقاته منشأ ايتمشدر آڭلار. وسعتِ حكمتنه قارشى حيران اولور. يڭى زمانڭ فيلسوفنه شو كلمه شويله إفهام ايدر كه: منظومهِٔ شمسيهيى تشكيل ايدن كرهمز، سائر سيّارهلر، بدايتده گونشله ممتزج اولارق آچيلمامش بر خمور شكلنده ايكن؛ قادرِ قيّوم او خمورى آچوب، او سيّارهلرى برر برر يرلرينه يرلشديرهرك، گونشى اوراده بيراقوب، زمينمزى بورايه گتيرهرك، زمينه طوپراق سرهرك، سماء جانبندن ياغمور ياغديرهرق، گونشدن ضيا سرپديرهرك دنيايى شنلنديروب بزلرى ايچنه قويمشدر آڭلار، باشنى طبيعت باتاقلغندن چيقارير، " آمَنْتُ بِاللّٰهِ الْوَاحِدِ الْاَحَدِ" دير.
مثلا:
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا
دهكى "لام"؛ هم كندى معناسنى، هم "فى" معناسنى، هم "إلى" معناسنى إفاده ايدر. ايشته لِمُسْتَقَرٍّ ڭ لامى، عوام او لامى "إلى" معناسنده گوروب فهم ايدر كه؛ سزه نسبةً ايشيق ويريجى، ايصينديريجى متحرّك بر لامبا اولان گونش، ألبته بر گون سيرى بيتهجك، محلِّ قرارينه يتيشهجك، سزه فائدهسى طوقونميهجق بر صورت آلاجقدر، آڭلار. او ده، خالقِ ذو الجلالڭ گونشه باغلاديغى بيوك نعمتلرى دوشونهرك "سبحان اللّٰه، الحمد ِللّٰه" دير. و عالمه دخى او لامى "إلى" معناسنده گوسترر. فقط گونشى يالڭز بر لامبا دگل، بلكه بهار و ياز تزگاهنده طوقونان منسوجاتِ ربّانيهنڭ بر مكيگى، گيجه گوندوز صحيفهلرنده يازيلان مكتوباتِ صمدانيهنڭ مركّبى، نور بر حقّهسى صورتنده تصوّر ايدهرك گونشڭ جريانِ صوريسى علامت اولديغى و إشارت ايتديگى إنتظاماتِ عالمى دوشونديرهرك صانعِ حكيمڭ صنعتنه "ما شاء اللّٰه" و حكمتنه "بارك اللّٰه" دييهرك سجدهيه قپانير. و قوزموغرافياجى بر فيلسوفه لامى "فى" معناسنده شويله إفهام ايدر كه: گونش، كندى مركزنده و محورى اوزرنده زنبركوارى بر جريان ايله منظومهسنى أمرِ إلٰهى ايله تنظيم ايدوب تحريك ايدر. شويله بر ساعتِ كبرايى خلق ايدوب تنظيم ايدن صانعِ ذو الجلالنه قارشى كمالِ حيرت و إستحسان ايله "اَلْعَظَمَةُ ِللّٰهِ وَ الْقُدْرَةُ ِللّٰهِ" دير، فلسفهيى آتار، حكمتِ قرآنيهيه گيرر. و دقّتلى بر حكيمه شو لامى، هم علّت معناسنده، هم ظرفيت معناسنده طوتديروب شويله إفهام ايدر كه: "صانعِ حكيم،
— 444 —
ايشلرينه أسبابِ ظاهريهيى پرده ايتديگندن، جاذبهِٔ عموميه نامنده بر قانونِ إلٰهيسيله صاپان طاشلرى گبى سيّارهلرى گونشله باغلامش و او جاذبه ايله مختلف فقط منتظم حركتله او سيّارهلرى دائرهِٔ حكمتنده دونديرييور و او جاذبهيى توليد ايچون گونشڭ كندى مركزنده حركتنى ظاهرى بر سبب ايتمش. ديمك لِمُسْتَقَرٍّ معناسى:
فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا
يعنى، كندى مستقرّى ايچنده منظومهسنڭ إستقرارى و نظامى ايچون حركت ايدييور. چونكه حركت حرارتى، حرارت قوّتى، قوّت جاذبهيى ظاهرًا توليد ايدر گبى بر عادتِ إلٰهيه، بر قانونِ ربّانيدر. ايشته شو حكيم، بويله بر حكمتى، قرآنڭ بر حرفندن فهم ايتديگى زمان، "الحمد ِللّٰه قرآندهدر حق حكمت، فلسفهيى بش پارهيه صايمام" دير. و شاعرانه بر فكر و قلب صاحبنه شو "لام"دن و إستقراردن شويله بر معنا فهمنه گلير كه: "گونش، نورانى بر آغاجدر. سيّارهلر اونڭ متحرّك ميوهلرى... آغاجلرڭ خلافنه اولارق گونش سيلكينير، تا او ميوهلر دوشمهسين. أگر سيلكنمزسه، دوشوب طاغيلاجقلر." هم تخيّل ايدهبيلير كه: "شمس مجذوب بر سَرْذاكردر. حلقهِٔ ذكرڭ مركزنده جذبهلى بر ذكر ايدر و ايتديرر." بر رسالهده شو معنايه دائر شويله ديمشدم: "أوت گونش بر ميوهداردر؛ سيلكينير تا دوشمهسين سيّار اولان يميشلرى. أگر سكوتيله سكونت أيلهسه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى."
هم مثلا
اُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
ده بر سكوت وار، بر إطلاق وار. نهيه ظفر بولاجقلرينى تعيين ايتمهمش. تا هركس ايستديگنى ايچنده بولابيلسين. سوزى آز سويلر، تا اوزون اولسون. چونكه بر قسم مخاطبڭ مقصدى آتشدن قورتولمقدر. بر قسمى يالڭز جنّتى دوشونور. بر قسم، سعادتِ أبديهيى آرزو ايدر. بر قسم، يالڭز رضاىِ إلٰهىيى رجا ايدر. بر قسم، رؤيتِ إلٰهيهيى غايهِٔ أمل بيلير و هكذا.. بونڭ گبى پك چوق يرلرده قرآن، سوزى مطلق بيراقير، تا عام اولسون. حذف ايدر، تا چوق معنالرى إفاده ايتسين. قيصه كسر، تا هركسڭ حصّهسى بولونسون. ايشته اَلْمُفْلِحُونَ دير. نهيه فلاح بولاجقلرينى تعيين ايتمييور. گويا او سكوتله دير: "أى مسلمانلر! مژده سزه. أى متّقى! سن جهنّمدن فلاح بولورسڭ. أى صالح! سن
— 445 —
جنّته فلاح بولورسڭ. أى عارف! سن رضاىِ إلٰهىيه نائل اولورسڭ. أى عاشق! سن رؤيته مظهر اولورسڭ." و هكذا... ايشته قرآن، جامعيتِ لفظيه جهتيله كلامدن، كلمهدن، حروفدن و سكوتدن هر بريسنڭ بيڭلر مثاللرندن يالڭز نمونه اولارق برر مثال گتيردك. آيتى و قصّتى بونلره قياس ايدرسڭ.
مثلا:
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ
آيتى، او قدر وجوهى وار و او درجه مراتبى وار كه، بتون طبقاتِ أوليا، بتون سلوكلرنده و مرتبهلرنده شو آيته إحتياجلرينى گوروب اوندن كندى مرتبهسنه لايق بر غداىِ معنوى، بر تازه معنا آلمشلر. چونكه "اللّٰه" بر إسمِ جامع اولديغندن أسماءِ حسنى عددنجه توحيدلر، ايچنده بولونور.
اَىْ لَا رَزَّاقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا رَحْمٰنَ اِلَّا هُوَ
و هكذا.
هم مثلا: قصصِ قرآنيهدن قصّهِٔ موسى عليه السلام، عادتا عصاىِ موسى عليه السلام گبى بيڭلر فائدهلرى وار. او قصّهده، هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تسكين و تسلّى، هم كفّارى تهديد، هم منافقلرى تقبيح، هم يهوديلرى توبيخ گبى چوق مقاصدى، پك چوق وجوهى واردر. اونڭ ايچون سورهلرده تكرار ايديلمشدر. هر يرده بتون مقصدلرى إفاده ايله برابر يالڭز بريسى مقصودِ بِالذّات اولور، ديگرلرى اوڭا تابع قاليرلر.
أگر ديسهڭ:"گچمش مثاللردهكى بتون معنالرى ناصل بيلهجگز كه، قرآن اونلرى إراده ايتمش و إشارت ايدييور؟"
الجواب:مادام قرآن بر خطبهِٔ أزليهدر. هم مختلف، طبقه طبقه اولارق عصرلر اوزرنده و آرقهسنده اوطوروب ديزيلمش بتون بنى آدمه خطاب ايدييور، درس ويرييور. ألبته او مختلف أفهامه گوره متعدّد معنالرى درج ايدوب إراده ايدهجكدر و إرادهسنه أمارهلرى وضع ايدهجكدر. أوت "إشارات الإعجاز"ده شورادهكى معنالر مِثللو كلماتِ قرآنيهنڭ متعدّد معنالرينى علمِ صرف و نحوڭ قاعدهلريله و علمِ بيان و فنِّ معانىنڭ دستورلريله، فنِّ بلاغتڭ قانونلريله إثبات ايديلمشدر. بونڭله برابر علومِ عربيهجه صحيح و اصولِ دينيهجه حق اولمق شرطيله و فنِّ معانيجه مقبول و علمِ بيانجه مناسب و بلاغتجه مستحسن اولان بتون وجوه و معانى، أهلِ إجتهاد و أهلِ تفسير و أهلِ اصول الدين و
— 446 —
أهلِ اصول الفقهڭ إجماعيله و إختلافلرينڭ شهادتيله قرآنڭ معنالرندندرلر. او معنالره، درجهلرينه گوره برر أماره وضع ايتمشدر. يا لفظيهدر، يا معنويهدر. او معنويه ايسه، يا سياق ويا سباقِ كلامدن ويا باشقه آيتدن برر أماره او معنايه إشارت ايدر. بر قسمى يگرمى و اوتوز و قرق و آلتمش، حتّى سكسان جلد اولارق محقّقلر طرفندن يازيلان يوز بيڭلر تفسيرلر، قرآنڭ جامعيت و خارقيتِ لفظيهسنه قطعى بر برهانِ باهردر. هر نه ايسه... بز شو سوزده هر بر معنايه دلالت ايدن أمارهيى قانونيله، قاعدهسيله گوسترسهك سوز چوق اوزانير. اونڭ ايچون قيصه كسوب قسمًا "إشارات الإعجاز"ه حواله ايدرز.
ايكنجى لمعه:معناسندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت، قرآن بتون مجتهدلرڭ مأخذلرينى، بتون عارفلرڭ مذاقلرينى، بتون واصللرڭ مشربلرينى، بتون كامللرڭ مسلكلرينى، بتون محقّقلرڭ مذهبلرينى؛ معناسنڭ خزينهسندن إحسان ايتمكله برابر؛ دائما اونلره رهبر و ترقّياتلرنده هر وقت اونلره مرشد اولوب، او توكنمز خزينهسندن اونلرڭ يوللرينه نشرِ أنوار ايتديگى بتون اونلرجه مصدّقدر و مُتّفَقٌ عليهدر.
اوچنجى لمعه:علمندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت قرآن، شريعتڭ متعدّد و چوق علملرينى، حقيقتڭ متنوّع و كثرتلى علملرينى، طريقتڭ مختلف و حدسز علملرينى، كندى علمنڭ دڭزندن آقيتديغى گبى؛ دائرهِٔ ممكناتڭ حقيقى حكمتنى و دائرهِٔ وجوبڭ علومِ حقيقيهسنى و دائرهِٔ آخرتڭ معارفِ غامضهسنى، او دڭزندن منتظمًا و كثرتله آقيتيور. شو لمعهيه مثال گتيريلسه، بر جلد يازمق لازم گلير. اويله ايسه، يالڭز نمونه اولارق شو يگرمى بش عدد سوزلرى گوسترييورز. أوت، بتون يگرمى بش عدد سوزلرڭ طوغرى حقيقتلرى، قرآنڭ بحرِ علمندن آنجق يگرمى بش قطرهدر. او سوزلرده قصور وارسه، بنم فهمِ قاصريمه عائددر.
دردنجى لمعه:مباحثندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت، إنسان و إنسانڭ وظيفهسى، كائنات و خالقِ كائناتڭ، أرض و سماواتڭ، دنيا و آخرتڭ، ماضى و مستقبلڭ، أزل و أبدڭ مباحثِ كلّيهلرينى جمع ايتمكله برابر نطفهدن خلق ايتمك، تا قبره گيرنجهيه قدر؛ يمك، ياتمق آدابندن طوت، تا قضا و قدر مبحثلرينه قدر؛ آلتى گون خلقتِ عالمدن طوت تا وَ الْمُرْسَلَاتِ ٭ وَ الذَّارِيَاتِ قَسَملريله إشارت اولونان
— 447 —
روزگارلرڭ أسمهسندهكى وظيفهلرينه قدر؛
وَمَا تَشَاؤُنَ اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللّٰهُ ٭ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ
إشاراتيله، إنسانڭ قلبنه و إرادهسنه مداخلهسندن طوت، تا وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ يعنى، بتون سماواتى بر قبضهسنده طوتماسنه قدر؛ وَ جَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ اَعْنَابٍ زمينڭ چيچك و اوزوم و خرماسندن طوت، تا اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ايله إفاده ايتديگى حقيقتِ عجيبهيه قدر؛ و سمانڭ ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ وَهِىَ دُخَانٌ حالتندهكى وضعيتندن طوت، تا دخانله إنشقاقنه و ييلديزلرينڭ دوشوب حدسز فضاده طاغيلمسنه قدر و دنيانڭ إمتحان ايچون آچيلمهسندن، تا قپانمسنه قدر و آخرتڭ برنجى منزلى اولان قبردن، صوڭره برزخدن، حشردن، كوپريدن طوت، تا جنّته، تا سعادتِ أبديهيه قدر؛ ماضى زماننڭ وقوعاتندن، حضرتِ آدمڭ خلقتِ جسدندن، ايكى اوغلنڭ غاوغاسندن تا طوفانه، تا قَومِ فرعونڭ غرقنه، تا أكثر أنبيانڭ مهمّ حادثاتنه قدر و اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ إشارت ايتديگى حادثهِٔ أزليهدن طوت، تا وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ إفاده ايتديگى واقعهِٔ أبديهيه قدر بتون مباحثِ أساسيهيى و مهمّهيى اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ او بيان، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن و دنيايى و آخرتى ايكى اوطه گبى آچوب قپايان و زمين بر باغچه و سما، مصباحلريله سوسلنديرلمش بر طام گبى تصرّف ايدن و ماضى و مستقبل، بر گيجه و گوندوز گبى نظرينه قارشى حاضر ايكى صحيفه حكمنده تماشا ايدن و أزل و أبد، دون و بوگون گبى سلسلهِٔ شئوناتڭ ايكى طرفى برلشمش، إتّصال پيدا ايتمش بر صورتده بر زمانِ حاضر گبى اونلره باقان بر ذاتِ ذو الجلاله ياقيشير بر طرزِ بياندر. ناصل بر اوسته، بنا ايتديگى و إداره ايتديگى ايكى خانهدن بحث ايدر. پروغرامنى و ايشلرينڭ ليسته و فهرستهسنى ياپار. قرآن دخى، شو كائناتى ياپان و إداره ايدن و ايشلرينڭ ليستهسنى و فهرستهسنى (تعبير جائز ايسه) پروغرامنى يازان، گوسترن بر ذاتڭ بياننه ياقيشير بر طرزدهدر. هيچ بر جهتله أثرِ تصنّع و تكلّف گورونميور. هيچ بر شائبهِٔ تقليد ويا باشقهسنڭ حسابنه و اونڭ يرنده كندينى
— 448 —
فرض ايدوب قونوشمش گبى بر خدعهنڭ أمارهسى اولماديغى گبى بتون جدّيتيله، بتون صفوتيله، بتون خلوصيله صافى، برّاق، پارلاق بيانى، ناصل گوندوزڭ ضياسى "گونشدن گلدم" دير. قرآن دخى، "بن، خالقِ عالمڭ بيانىيم و كلامىيم" دير.
أوت شو دنيايى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرن و لذّتلى نعمتلرله طولديران و صنعتپرورانه و نعمتپرورانه شو درجه صنعتنڭ عجيبهلريله، شو درجه قيمتدار نعمتلرينى دنيانڭ يوزينه سرپن، صيرهوارى تنظيم ايدن و زمينڭ يوزنده سرهن، گوزلجه ديزن بر صانع، بر منعمدن باشقه شو ولولهِٔ تقدير و إستحسانله و زمزمهِٔ حمد و شكرانله دنيايى طولديران و زمينى بر ذكرخانه، بر مسجد، بر تماشاگاهِ صنعتِ إلٰهيهيه چويرن قرآنِ معجز البيان كيمه ياقيشير و كيمڭ كلامى اولابيلير؟ اوندن باشقه كيم اوڭا صاحب چيقهبيلير؟ اوندن باشقه كيمڭ سوزى اولابيلير؟ دنيايى ايشيقلانديران ضيا، گونشدن باشقه هانگى شيئه ياقيشير؟ طلسمِ كائناتى كشف ايدوب عالمى ايشيقلانديران بيانِ قرآن، شمسِ أزليدن باشقه كيمڭ نورى اولابيلير؟ كيمڭ حدّينه دوشمش كه، اوڭا نظيره گتيرسين، اونڭ تقليدينى ياپسين؟ أوت، بو دنيايى صنعتلريله زينتلنديرن بر صنعتكارڭ، صنعتنى إستحسان ايدن إنسانله قونوشمهمسى محالدر. مادام كه، ياپار و بيلير؛ ألبته قونوشور. مادام قونوشور، ألبته قونوشماسنه ياقيشان قرآندر. بر چيچگڭ تنظيمندن لاقيد قالميان بر مالك الملك، بتون ملكنى ولوَلهيه ويرن بر كلامه قارشى ناصل لاقيد قالير؟ هيچ باشقهسنه مال ايدوب هيچه اينديرر مى؟
بشنجى لمعه:قرآنڭ اُسلوب و ايجازندهكى جامعيتِ خارقهدر. بونده "بش ايشيق" وار.
برنجى ايشيق:اُسلوبِ قرآنڭ او قدر عجيب بر جمعيتى وار كه، بر تك سوره، كائناتى ايچنه آلان بحرِ محيطِ قرآنىيى ايچنه آلير. بر تك آيت، او سورهنڭ خزينهسنى ايچنه آلير. آيتلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك سوره، سورهلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك قرآندر. ايشته شو، إعجازكارانه ايجازدن بيوك بر لطفِ إرشاددر و گوزل بر تسهيلدر. چونكه هركس، هر وقت قرآنه محتاج اولديغى حالده، يا غباوتندن ويا باشقه أسبابه بناءً هر وقت بتون قرآنى اوقوميان وياخود اوقومغه وقت و فرصت بولاميان آدملر،
— 449 —
قرآندن محروم قالمامق ايچون؛ هر بر سوره، برر كوچك قرآن حكمنه، حتّى هر بر اوزون آيت، برر قيصه سوره مقامنه گچر. حتّى قرآن فاتحهده، فاتحه دخى بسملهده مندرج اولديغنه أهلِ كشف متّفقدرلر. شو حقيقته برهان ايسه، أهلِ تحقيقڭ إجماعيدر.
ايكنجى ايشيق:آياتِ قرآنيه، أمر و نهى، وعد و وعيد، ترغيب و ترهيب، زجر و إرشاد، قصص و أمثال، أحكام و معارفِ إلٰهيه و علومِ كونيه و قوانين و شرائطِ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه و حياتِ قلبيه و حياتِ معنويه و حياتِ اُخرويه گبى عموم طبقاتِ كلاميه و معارفِ حقيقيه و حاجاتِ بشريهيه دلالاتيله، إشاراتيله جامع اولمقله برابر؛
خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ
يعنى، "ايستديگڭ هر شى ايچون قرآندن هر نه ايسترسهڭ آل" إفاده ايتديگى معنا، او درجه طوغريلغيله مقبول اولمش كه، أهلِ حقيقت مابيْننده ضروبِ أمثال صيرهسنه گچمشدر. آياتِ قرآنيهده اويله بر جامعيت وار كه، هر درده دوا، هر حاجته غدا اولابيلير. أوت، اويله اولمق لازم گلير. چونكه دائما ترقّياتده قطعِ مراتب ايدن بتون طبقاتِ أهلِ كمالڭ رهبرِ مطلقى ألبته شو خاصيته مالك اولماسى ألزمدر.
اوچنجى ايشيق:قرآنڭ إعجازكارانه ايجازيدر. كاه اولور كه، اوزون بر سلسلهنڭ ايكى طرفنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، گوزلجه سلسلهيى گوسترر. هم كاه اولور كه، بر كلمهنڭ ايچنه صريحًا، إشارةً، رمزًا، ايماءً بر دعوانڭ چوق برهانلرينى درج ايدر.
مثلا:
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
ده آيات و دلائلِ وحدانيت سلسلهسنى تشكيل ايدن سلسلهِٔ خلقتِ كائناتڭ مبدأ و منتهاسنى ذكر ايله او ايكنجى سلسلهيى گوسترر، برنجى سلسلهيى اوقوتديرييور. أوت بر صانعِ حكيمه شهادت ايدن صحائفِ عالمڭ برنجى درجهسى، سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتلريدر. صوڭره گوكلرى ييلديزلرله تزيين ايله زمينڭ ذىحياتلرله شنلنديرلمسى، صوڭره گونش و آيڭ تسخيريله موسملرڭ دگيشمسى، صوڭره گيجه و گوندوزڭ إختلاف و دورانى ايچندهكى سلسلهِٔ شئوناتدر. داها گله گله تا كثرتڭ أڭ زياده إنتشار ايتديگى محل اولان سيمالرڭ و سسلرڭ خصوصيتلرينه و إمتيازلرينه و تشخّصلرينه قدر... مادام كه أڭ زياده إنتظامدن اوزاق و تصادفڭ قاريشماسنه معروض اولان
— 450 —
فردلرڭ سيمالرندهكى تشخّصاتده حيرت ويريجى بر إنتظامِ حكيمانه بولونسه، اوزرنده غايت صنعتكار بر حكيمڭ قلمى ايشلديگى گوستريلسه، ألبته إنتظاملرى ظاهر اولان سائر صحيفهلر كندى كندينه آڭلاشيلير، نقّاشنى گوسترر. هم مادام قوجه سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتنده أثرِ صنعت و حكمت گورونويور. ألبته كائنات سراينڭ بناسنده تمل طاشى اولارق گوكلرى و زمينى حكمتله قويان بر صانعڭ سائر أجزالرنده أثرِ صنعتى، نقشِ حكمتى پك چوق ظاهردر. ايشته شو آيت، خفىيى إظهار، ظاهرىيى إخفا ايدهرك غايت گوزل بر ايجاز ياپمش. الحقّ:
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ
دن طوت، تا
وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ه قدر آلتى دفعه
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ
ايله باشلايان سلسلهِٔ براهين، بر سلسلهِٔ جواهردر، بر سلسلهِٔ نوردر، بر سلسلهِٔ إعجازدر، بر سلسلهِٔ ايجازِ إعجازيدر. قلب ايستهيور كه، شو دفينهلرده گيزلى اولان ألماسلرى گوسترهيم. فقط نه ياپهيم مقام قالديرميور. باشقه وقته تعليق ايدوب، او قپويى شيمدى آچمايورم.
هم مثلا:
فَاَرْسِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدِّيقُ
فَاَرْسِلُونِ كلاميله يُوسُفُ كلمهسى اورتهلرنده شونلر وار:
اِلٰى يُوسُفَ لِاَسْتَعْبَرَ مِنْهُ الرُّؤْيَا فَاَرْسَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّجْنِ وَ قَالَ يُوسُفُ
ديمك بش جملهيى بر جملهده إجمال ايدوب ايجاز ايتديگى حالده وضوحى إخلال ايتمهمش، فهمى إشكال ايتمهمش.
هم مثلا:
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
إنسانِ عاصى، "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك" دييه ميدان اوقور گبى إنكارينه قارشى قرآن دير: "كيم بدايةً ياراتمش ايسه، او ديريلتهجك. او يارادان ذات ايسه، هر بر شيئى هر بر كيفيتده بيلير. هم سزه يشيل آغاجدن آتش چيقاران بر ذات، چورومش كميگه حيات ويرهبيلير." ايشته شو كلام، ديريلتمك دعواسنه متعدّد جهتلرله باقار، إثبات ايدر. أوّلا، إنسانه قارشى ايتديگى سلسلهِٔ إحساناتى شو كلاميله باشلار، تحريك ايدر، خاطره گتيرر. باشقه آيتلرده تفصيل ايتديگى ايچون قيصه كسر، عقله حواله ايدر.
— 451 —
يعنى، سزه آغاجدن ميوهيى و آتشى و اوتدن أرزاقى و حبوبى و طوپراقدن حبوباتى و نباتاتى ويرديگى گبى، زمينى سزه خوش (هر بر أرزاقڭز ايچنده قونولمش) بر بشيك و عالمى، گوزل و بتون لوازماتڭز ايچنده بولونور بر سراى ياپان بر ذاتدن قاچوب باشى بوش قالوب، عدمه گيدوب صاقلانيلماز. وظيفهسز اولوب قبره گيروب اويانديريلمامق اوزره راحت ياتامازسڭز.
صوڭره او دعوانڭ بر دليلنه إشارت ايدر: اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ كلمهسيله رمزًا دير: "أى حشرى إنكار ايدن آدم! آغاجلره باق! قيشده ئولمش، كميكلر گبى حدسز آغاجلرى بهارده ديريلتن، يشيللنديرهن، حتّى هر بر آغاجده ياپراق و چيچك و ميوه جهتيله اوچ حشرڭ نمونهلرينى گوسترن بر ذاته قارشى إنكار ايله، إستبعاد ايله قدرتنه ميدان اوقونماز." صوڭره بر دليله داها إشارت ايدر، دير: "سزه آغاج گبى كثيف، ثقيل، قراڭلقلى بر مادّهدن آتش گبى لطيف، خفيف، نورانى بر مادّهيى چيقاران بر ذاتدن، اودون گبى كميكلره آتش گبى بر حيات و نور گبى بر شعور ويرمهيى ناصل إستبعاد ايدييورسڭز؟" صوڭره بر دليله داها تصريح ايدر دير كه: "بدويلر ايچون كبريت يرينه آتش چيقاران مشهور آغاجڭ، يشيل ايكن ايكى دالى بربرينه سورولديگى وقت آتشى يارادان و رطوبتيله يشيل و حرارتيله قورو گبى ايكى ضد طبيعتى جمع ايدوب، اونى بوڭا منشأ ايتمكله هر بر شى حتّى عناصرِ أصليه و طبايعِ أساسيه، اونڭ أمرينه باقار، اونڭ قوّتيله حركت ايدر، هيچ بريسى باشى بوش اولوب طبيعتيله حركت ايتمديگنى گوسترن بر ذاتدن، طوپراقدن ياپيلان و صوڭره طوپراغه دونن إنسانى، طوپراقدن يڭيدن چيقارمسى إستبعاد ايديلمز. عصيان ايله اوڭا ميدان اوقونماز." صوڭره حضرتِ موسى عليه السلامڭ شجرهِٔ مشهورهسنى خاطره گتيرمكله شو دعواىِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، موسى عليه السلامڭ دخى دعواسيدر. أنبيانڭ إتّفاقنه خفى بر ايما ايدوب، شو كلمهنڭ ايجازينه بر لطافت داها قاتار.
دردنجى ايشيق:ايجازِ قرآنى او درجه جامع و خارقدر، دقّت ايديلسه گورونويور كه: بعضًا بر دڭزى بر إبريقده گوسترييور گبى پك گنيش و چوق اوزون و كلّى دستورلرى و عمومى قانونلرى، بسيط و عامى فهملره مرحمةً بسيط بر جزئيله، خصوصى بر حادثه ايله گوسترييور. بيڭلر مثاللرندن يالڭز ايكى مثالنه إشارت ايدرز.
— 452 —
برنجى مثال:يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده تفصيلًا بيان اولونان اوچ آيتدر كه، شخصِ آدمه تعليمِ أسما عنوانيله نوعِ بنى آدمه إلهام اولونان بتون علوم و فنونڭ تعليمنى إفاده ايدر. و آدمه، ملائكهنڭ سجده ايتمهسى و شيطانڭ ايتمهمسى حادثهسيله نوعِ إنسانه سمكدن مَلگه قدر أكثر موجودات مسخّر اولديغى گبى، ييلاندن شيطانه قدر مضر مخلوقاتڭ دخى اوڭا إطاعت ايتمهيوب دشمنلق ايتديگنى إفاده ايدييور. هم قَومِ موسى (عس) بر بقرهيى، بر اينگى كسمكله مصر بقرپرستلگندن آلينان و "عجل" حادثهسنده تأثيرينى گوسترن بر بقرپرستلك مفكورهسنڭ موسى عليه السلامڭ بيچاغيله كسيلديگنى إفاده ايدييور. هم طاشدن صو چيقماسى، چاى آقماسى و طاغيلوب يووارلانمسى عنوانيله؛ طبقهِٔ ترابيه آلتنده اولان طاش طبقهسى، صو طمارلرينه خزينهدارلق و طوپراغه آنالق ايتديگنى إفاده ايدييور.
ايكنجى مثال:قرآنده چوق تكرار ايديلن قصّهِٔ موسى عليه السلامڭ جملهلرى و جزءلريدر كه، هر بر جملهسى، حتّى هر بر جزئى، بر دستورِ كلّينڭ اوجى اولارق گوستريلمش و او دستورى إفاده ايدييور. مثلا:
يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صَرْحًا
فرعون، وزيرينه أمر ايدر كه: "بڭا يوكسك بر قله ياپ، سماواتڭ حالنى رصد ايدوب باقاجغم. سمانڭ گيديشاتندن عجبا موسىنڭ (عس) دعوا ايتديگى گبى سماده تصرّف ايدن بر إلٰه وار ميدر؟" ايشته صَرْحًا كلمهسيله و شو جزئى حادثه ايله، طاغسز بر چولده اولديغندن طاغلرى آرزولايان و خالقى طانيمديغندن طبيعتپرست اولوب ربوبيت دعوا ايدن و آثارِ جبروتلرينى گوسترمكله إبقاىِ نام ايدن، شهرتپرست اولوب طاغمثال مشهور أهراملرى بنا ايدن و سحر و تناسخه قائل اولوب جنازهلرينى موميا ايدوب طاغ مِثللو مزارلرده محافظه ايدن مصر فرعونلرينڭ عنعنهسنده حكمفرما بر دستورِ عجيبى إفاده ايدر.
مثلا:
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ
غرق اولان فرعونه دير: "بوگون سنڭ غرق اولان جسديڭه نجات ويرهجگم" عنوانيله عموم فرعونلرڭ تناسخ فكرينه بناءً جنازهلرينى موميالامقله ماضيدن آلوب مستقبلدهكى أنسالِ آتيهنڭ تماشاگاهنه گوندرمك اولان موتآلود، عبرتنما بر دستورِ حياتيهلرينى إفاده ايتمكله برابر، شو عصرِ آخرده او غرق
— 453 —
اولان فرعونڭ عين جسدى اولارق كشف اولنان بر بدن، او محلِّ غرق دڭزندن ساحله آتيلديغى گبى، زمانڭ دڭزندن عصرلرڭ موجهلرى اوستنده شو عصر ساحلنه آتيلاجغنى، معجزانه بر إشارتِ غيبيهيى، بر لمعهِٔ إعجازى و بو تك كلمه بر معجزه اولديغنى إفاده ايدر.
هم مثلا:
يُذَبِّحُونَ اَبْنَاءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ
بنى إسرائيلڭ اوغللرينڭ كسيلوب، قادين و قيزلرينى حياتده بيراقمق؛ بر فرعون زماننده ياپيلان بر حادثه عنوانيله، يهودى ملّتنڭ أكثر مملكتلرده هر عصرده معروض اولديغى متعدّد قتلِ عاملرى، قادين و قيزلرى حياتِ بشريهِٔ سفيهانهده اوينادقلرى رولى إفاده ايدر.
وَ لَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ ٭ وَ تَرٰى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِى الْاِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٭ وَ يَسْعَوْنَ فِى الْاَرْضِ فَسَادًا وَ اللّٰهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ٭ وَ قَضَيْنَا اِلٰى بَنِى اِسْرَائِيلَ فِى الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ مَرَّتَيْنِ ٭ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ ٭
يهوديلره متوجّه شو ايكى حُكمِ قرآنى، او ملّتڭ حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهده طولاب حيلهسيله چويردكلرى شو ايكى مدهش دستورِ عمومىيى تضمّن ايدر كه: حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى صارصان و سعى و عملى، سرمايه ايله مبارزه ايتديروب فقرايى زنگينلرله چارپيشديران، مضاعف ربا ياپوب بانقهلرى تأسيسه سببيت ويرن و حيله و خدعه ايله جمعِ مال ايدن او ملّت اولديغى گبى؛ محروم قالدقلرى و دائما ظلمنى گوردكلرى حكومتلردن و غالبلردن إنتقاملرينى آلمق ايچون هر چشيد فساد قوميتهلرينه قاريشان و هر نوع إختلاله پارمق قاريشديران ينه او ملّت اولديغنى إفاده ايدييور.
مثلا:
فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ
"أگر طوغرى ايسهڭز، موتى ايستهيڭز. هيچ ايستهميهجكسڭز." ايشته مجلسِ نبويده كوچك بر جماعتڭ جزئى بر حادثه عنوانيله، مللِ إنسانيه ايچنده حرصِ حيات و خوفِ مماتله أڭ مشهور اولان ملّتِ يهودڭ تا قيامته قدر لسانِ حاللرى، موتى ايستهميهجگنى و حيات حرصنى بيراقميهجغنى إفاده ايدر.
— 454 —
مثلا:
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ
شو عنوانله او ملّتڭ مقدّراتِ إستقباليهسنى عمومى بر صورتده إفاده ايدر. ايشته شو ملّتڭ سجيهلرنده و مقدّراتنده مندرج اولان شويله مدهش دساتير ايچوندر كه، قرآن اونلره قارشى پك شدّتلى طاورانييور. دهشتلى سيللهِٔ تأديب وورييور.
ايشته شو مثاللردن قصّهِٔ موسى عليه السلام و بنى إسرائيلڭ سائر جزءلرينى و سائر قصّهلرينى بو قصّهيه قياس ايت. شيمدى شو دردنجى ايشيقدهكى إعجازى لمعهِٔ ايجاز گبى قرآنڭ بسيط كلماتلرينڭ و جزئى مبحثلرينڭ آرقهلرنده پك چوق لمعاتِ إعجازيه واردر. عارفه إشارت يتر.
بشنجى ايشيق:قرآنڭ مقاصد و مسائل، معانى و أساليب و لطائف و محاسن جهتيله جامعيتِ خارقهسيدر. أوت قرآنِ معجز البيانڭ سورهلرينه و آيتلرينه و خصوصًا سورهلرڭ فاتحهلرينه، آيتلرڭ مبدأ و مقطعلرينه دقّت ايديلسه گورونويور كه: بلاغتلرڭ بتون أنواعنى، فضائلِ كلاميهنڭ بتون أقسامنى، علوى اسلوبلرڭ بتون أصنافنى، محاسنِ أخلاقيهنڭ بتون أفرادينى، علومِ كونيهنڭ بتون فذلكهلرينى، معارفِ إلٰهيهنڭ بتون فهرستهلرينى، حياتِ شخصيه و إجتماعيهِٔ بشريهنڭ بتون نافع دستورلرينى و حكمتِ عاليهِٔ كائناتڭ بتون نورانى قانونلرينى جمع ايتمكله برابر هيچ بر مشوّشيت أثرى گورونميور. الحقّ، او قدر أجناسِ مختلفهيى بر يرده طوپلايوب بر مناقشه، بر قاريشق چيقمهمق، قهّار بر نظامِ إعجازينڭ ايشى اولابيلير.
الحقّ، بتون بو جامعيت ايچنده شو إنتظام ايله برابر گچمش يگرمى درت عدد سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى؛ جهلِ مركّبڭ منشئى اولان عاديات پردهلرينى كسكين بياناتيله ييرتمق، عادت پردهلرى آلتنده گيزلى اولان خارق العادهلرى چيقاروب گوسترمك و ضلالتڭ منبعى اولان طبيعت طاغوتنى، برهانڭ ألماس قلنجيله پارچهلامق و غفلت اويقوسنڭ قالين طبقهلرينى رعدمثال صيحهلريله طاغيتمق و فلسفهِٔ بشريهيى و حكمتِ إنسانيهيى عاجز بيراقان كائناتڭ طلسمِ مغلقنى و خلقتِ عالمڭ معمّاىِ عجيبهسنى فتح و كشف ايتمك، ألبته حقيقتبين و غيبآشنا و هدايتبخش و حقنما اولان قرآن گبى بر معجزهكارڭ خارق العاده ايشلريدر.
— 455 —
أوت، قرآنڭ آيتلرينه إنصاف ايله دقّت ايديلسه گورونويور كه: سائر كتابلر گبى بر ايكى مقصدى تعقيب ايدن تدريجى بر فكرڭ سلسلهسنه بڭزهميور. بلكه، دفعى و آنى بر طورى وار و إلقا اولونيور بر گيديشاتى وار و برابر گلن هر بر طائفهسى مستقل اولارق اوزاق بر يردن و غايت جدّى و أهمّيتلى بر مخابرهنڭ تك تك، قيصه قيصه بر صورتده گلديگنڭ نشانى وار. أوت كائناتڭ خالقندن باشقه كيم وار كه، بو درجه كائنات و خالقِ كائناتله جدّى علاقهدار بر مخابرهيى ياپابيلسين؟ حدسز درجه حدّندن چيقوب خالقِ ذو الجلالى كندى كيفيله سويلشديرسين، كائناتى طوغرى اولارق قونوشديرسون. أوت، قرآنده كائنات صانعنڭ پك جدّى و حقيقى و علوى و حق اولارق قونوشماسى و قونوشديرماسى گورونويور. تقليدى ايما ايدهجك هيچ بر أماره بولونمييور. او سويلر و سويلتديرر. فرضِ محال اولارق مسيلمه گبى حدسز درجه حدّندن چيقوب تقليدكارانه او عزّت و جبروت صاحبى اولان خالقِ ذو الجلالنى كندى فكريله قونوشديروب و كائناتى اونڭله قونوشدورسه، ألبته بيڭلر تقليد أمارهلرى و بيڭلر ساختهكارلق علامتلرى بولونهجقدر. چونكه أڭ پست بر حالنده أڭ يوكسك طورى طاقينانلرڭ هر حالتى تقليدجيلگنى گوسترر. ايشته شو حقيقتى قَسَم ايله إعلان ايدن
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوٰى ٭ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوٰى ٭ اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى
يه باق، دقّت ايت...
اوچنجى شعاع:
قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتِ غيبيهسى و هر عصرده شبابيتنى محافظه ايتمهسى و هر طبقه إنسانه موافق گلمهسيله حاصل اولان إعجازدر. شو شعاعڭ "اوچ جلوه"سى وار.
برنجى جلوه:إخباراتِ غيبيهسيدر. شو جلوهنڭ "اوچ شوقى" وار.
برنجى شوق:ماضىيه عائد إخباراتِ غيبيهسيدر. أوت، قرآنِ حكيم بِالإتّفاق اُمّى و أمين بر ذاتڭ لسانيله، زمانِ آدمدن تا عصرِ سعادته قدر أنبيالرڭ مهمّ حالاتنى و أهمّيتلى وقوعاتنى اويله بر طرزده ذكر ايدييور كه، تورات و إنجيل گبى كتابلرڭ تصديقى آلتنده غايت قوّت و جدّيتله إخبار ايدييور. كتبِ سالفهنڭ إتّفاق ايتدكلرى نقطهلرده موافقت ايتمشدر. إختلاف ايتدكلرى بحثلرده، مصحّحانه حقيقتِ واقعهيى فصل
— 456 —
ايدييور. ديمك قرآنڭ نظرِ غيببينيسى، او كتبِ سالفهنڭ عمومنڭ فوقنده أحوالِ ماضيهيى گورويور كه، إتّفاقى مسئلهلرده مصدّقانه اونلرى تزكيه ايدييور. إختلافى مسئلهلرده مصحّحانه اونلره فيصل اولويور. حالبوكه قرآنڭ وقوعات و أحوالِ ماضيهيه دائر إخباراتى عقلى بر ايش دگل كه، عقل ايله إخبار ايديلسين. بلكه، سماعه متوقّف نقلدر. نقل ايسه، قرائت و كتابت أهلنه مخصوصدر. دوست و دشمنڭ إتّفاقيله قرائتسز، كتابتسز، أمانتله معروف، اُمّى لقبيله موصوف بر ذاته نزول ايدييور. هم او أحوالِ ماضيهيى اويله بر صورتده إخبار ايدر كه، بتون او أحوالى گورور گبى بحث ايدر. چونكه اوزون بر حادثهنڭ عقدهِٔ حياتيهسنى و روحنى آلير، مقصدينه مقدّمه ياپار. ديمك قرآندهكى فذلكهلر، خلاصهلر گوسترييور كه، بو خلاصه و فذلكهيى گوسترن، بتون مضىيى بتون أحوالى ايله گورويور. زيرا بر ذاتڭ بر فنده ويا بر صنعتده متخصّص اولديغى؛ خلاصهلى بر سوزله، فذلكهلى بر صنعتجقله، او شخصلرڭ مهارت و مَلكهلرينى گوسترديگى گبى، قرآنده ذكر اولونان وقوعاتڭ خلاصهلرى و روحلرى گوسترييور كه، اونلرى سويلهين، بتون وقوعاتى إحاطه ايتمش، گورويور، (تعبير جائز ايسه) بر مهارتِ فوق العاده ايله إخبار ايدييور.
ايكنجى شوق:إستقباله عائد إخباراتِ غيبيهسيدر. شو قسم إخباراتڭ چوق أنواعى وار. برنجى قسم، خصوصيدر. بر قسم أهلِ كشف و ولايته مخصوصدر. مثلا: محيى الدينِ عربى الٓمٓ ٭ غُلِبَتِ الرُّومُ سورهسنده پك چوق إخباراتِ غيبيهيى بولمشدر. إمامِ ربّانى، سورهلرڭ باشندهكى مقطّعاتِ حروف ايله چوق معاملاتِ غيبيهنڭ إشارتلرينى و إخباراتنى گورمشدر و هكذا... علماءِ باطن ايچون قرآن، باشدن باشه إخباراتِ غيبيه نوعندندر. بز ايسه، عمومه عائد اولاجق بر قسمنه إشارت ايدهجگز. بونڭ ده پك چوق طبقاتى وار. يالڭز بر طبقهدن بحث ايدهجگز. ايشته قرآنِ حكيم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه دير:
(حاشيه): بو غيبدن خبر ويرن آيتلر، پك چوق تفسيرلرده ايضاح ايديلمهسندن و أسكى حرفله طبع ايتمك نيّتى مؤلّفنه ويرديگى عجلهلك خطاسندن بوراده ايضاحسز و او قيمتدار خزينهلر قپالى قالديلر.
— 457 —
فَاصْبِرْ اِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ٭ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰهُ اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ٭ هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ٭ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِى بِضْعِ سِنِينَ ِللّٰهِ الْاَمْرُ ٭ فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ بِاَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭ وَ اللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا ٭ وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ اَبَدًا ٭ سَنُرِيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى اْلٰافَاقِ وَ فِى اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ ٭ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ٭ يَأْتِى اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا ٭ قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ اٰمَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ ٭ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِينَ اٰمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الْاَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِى ارْتَضٰى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا ٭
گبى چوق آياتڭ إفاده ايتديگى إخباراتِ غيبيهدر كه، عينًا طوغرى اولارق چيقمشدر. ايشته پك چوق إعتراضات و تنقيداته معروض و أڭ كوچك بر خطاسندن طولايى دعواسنى غيب ايدهجك بر ذاتڭ لسانندن بويله تردّدسز، كمالِ جدّيت و أمنيتله و قوّتلى بر وثوقى إحساس ايدن بر طرزده بويله إخباراتِ غيبيه، قطعيًا گوسترر كه؛ او ذات، استادِ أزليسندن درس آلييور، صوڭره سويلهيور.
اوچنجى شوق:حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ كونيهيه و امورِ اُخرويهيه دائر إخباراتِ غيبيهسيدر. أوت قرآنڭ حقائقِ إلٰهيهيه دائر بياناتى و طلسمِ كائناتى فتح ايدوب و خلقتِ عالمڭ معمّاسنى آچان بياناتِ كونيهسى، إخباراتِ غيبيهنڭ أڭ مهمّيدر. چونكه
— 458 —
او حقائقِ غيبيهيى حدسز ضلالت يوللرى ايچنده إستقامتله اونلرى گيدوب بولمق، عقلِ بشرڭ كارى دگلدر و اولاماز. بشرڭ أڭ داهى حكمالرى او مسائلڭ أڭ كوچگنه عقللريله يتيشمديگى معلومدر. هم قرآن، گوسترديگى او حقائقِ إلٰهيه و او حقائقِ كونيهيى بياندن صوڭره و صفاىِ قلب و تزكيهِٔ نفسدن صوڭره و روحڭ ترقّياتندن و عقلڭ تكمّلندن صوڭره بشرڭ عقولى "صدقت" دييوب او حقائقى قبول ايدر. قرآنه "بارك اللّٰه" دير. بو قسمڭ، قسمًا اون برنجى سوزده ايضاح و إثباتى گچمشدر. تكراره حاجت قالمامشدر. امّا أحوالِ اُخرويه و برزخيه ايسه، چندان عقلِ بشر كندى باشيله يتيشهميور، گورهميور. فقط، قرآنڭ گوسترديگى يوللر ايله اونلرى گورمك درجهسنده إثبات ايدييور. اوننجى سوزده، قرآنڭ شو إخباراتِ غيبيهسى نه درجه طوغرى و حق اولديغى ايضاح و إثبات ايديلمشدر. اوڭا مراجعت ايت.
ايكنجى جلوه:قرآنڭ شبابتيدر. هر عصرده تازه نازل اولويور گبى تازهلگنى، گنجلگنى محافظه ايدييور. أوت قرآن، بر خطبهِٔ أزليه اولارق عموم عصرلردهكى عموم طبقاتِ بشريهيه بردن خطاب ايتديگى ايچون اويله دائمى بر شبابتى بولونمق لازمدر. هم ده، اويله گورولمش و گورونويور. حتّى أفكارجه مختلف و إستعدادجه متباين عصرلردن هر عصره گوره گويا او عصره مخصوص گبى باقار، باقديرر و درس ويرر. بشرڭ آثار و قانونلرى، بشر گبى إختيار اولويور، دگيشييور، تبديل ايديلييور. فقط قرآنڭ حكملرى و قانونلرى، او قدر ثابت و راسخدر كه، عصرلر گچدكجه داها زياده قوّتنى گوسترييور. أوت، أڭ زياده كندينه گووهنن و قرآنڭ سوزلرينه قارشى قولاغنى قپايان شو عصرِ حاضر و شو عصرڭ أهلِ كتاب إنسانلرى قرآنڭ يَا اَهْلَ الْكِتَابِ يَا اَهْلَ الْكِتَابِ خطابِ مرشدانهسنه او قدر محتاجدر كه، گويا او خطاب طوغريدن طوغرىيه شو عصره متوجّهدر و يَا اَهْلَ الْكِتَابِ لفظى يَا اَهْلَ الْمَكْتَبِ معناسنى دخى تضمّن ايدر. بتون شدّتيله، بتون تازهلگيله، بتون شبابتيله
يَا اَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا اِلٰى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ
صيحهسنى عالمڭ أقطارينه صاوورييور.
مثلا: شخصلر، جماعتلر، معارضهسندن عاجز قالدقلرى قرآنه قارشى؛ بتون نوعِ بشرڭ و بلكه جنّيلرڭ ده نتيجهِٔ أفكارلرى اولان مدنيتِ حاضره، قرآنه قارشى معارضه
— 459 —
وضعيتنى آلمشلر. إعجازِ قرآنه قارشى، سحرلريله معارضه ايدييور. شيمدى، شو مدهش يڭى معارضهجىيه قارشى إعجازِ قرآنى،
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ
آيتنڭ دعواسنى إثبات ايتمك ايچون مدنيتڭ معارضه صورتيله وضع ايتديگى أساساتى و دساتيرينى، أساساتِ قرآنيه ايله قارشيلاشديرهجغز.
برنجى درجهده:برنجى سوزدن تا يگرمى بشنجى سوزه قدر اولان موازنهلر و ميزانلر و او سوزلرڭ حقيقتلرى و باشلرى اولان آيتلر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده مدنيته قارشى قرآنڭ إعجازينى و غلبهسنى إثبات ايدر.
ايكنجى درجهده:اون ايكنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى، بر قسم دستورلرينى خلاصه ايتمكدر. ايشته مدنيتِ حاضره، فلسفهسيله حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده نقطهِٔ إستنادى "قوّت" قبول ايدر. هدفى "منفعت" بيلير. دستورِ حياتى "جدال" طانير. جماعتلرڭ رابطهسنى "عنصريت و منفى ملّيت" بيلير. غايهسى، هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حاجاتِ بشريهيى تزييد ايتمك ايچون بعض "لهويات"در. حالبوكه: قوّتڭ شأنى، تجاوزدر. منفعتڭ شأنى، هر آرزويه كافى گلمديگندن اوستنده بوغوشمقدر. دستورِ جدالڭ شأنى، چارپيشمقدر. عنصريتڭ شأنى، باشقهسنى يوتمقله بسلنمك اولديغندن تجاوزدر. ايشته شو مدنيتڭ شو دستورلرندندر كه، بتون محاسنيله برابر بشرڭ يوزده آنجق يگرميسنه بر نوع صورى سعادت ويروب سكساننى راحتسزلغه، سفالته آتمشدر.
امّا حكمتِ قرآنيه ايسه نقطهِٔ إستنادى، قوّت يرينه "حقّى" قبول ايدر. غايهده، منفعت يرينه "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطهلرنده، عنصريت و ملّيت يرينه "رابطهِٔ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى، "هوساتِ نفسانيهنڭ نامشروع تجاوزاتنه سد چكوب روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويهسنى تطمين ايتمكدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيهيه سَوق ايدوب إنسان ايتمكدر." حقّڭ شأنى ايسه، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى أخوّتدر، إنجذابدر. نفسِ أمّارهيى گملهمكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمهنڭ شأنى، سعادتِ داريْندر. ايشته مدنيتِ حاضره، أديانِ سابقهِٔ سماويهدن،
— 460 —
باخصوص قرآنڭ إرشاداتندن آلديغى محاسنله برابر، قرآنه قارشى بويله حقيقت نظرنده مغلوب دوشمشدر.
اوچنجى درجه:بيڭلر مسائلندن يالڭز نمونه اولارق اوچ درت مسئلهيى گوسترهجگز. أوت قرآنڭ دستورلرى، قانونلرى، أزلدن گلديگندن أبده گيدهجكدر. مدنيتڭ قانونلرى گبى إختيار اولوب ئولومه محكوم دگلدر. دائما گنجدر، قوّتليدر. مثلا: مدنيتڭ بتون جمعياتِ خيريهلرى ايله، بتون جبّارانه شديد إنضباط و نظاماتلريله، بتون أخلاقى تربيهگاهلريله، قرآنِ حكيمڭ ايكى مسئلهسنه قارشى معارضه ايدهميوب مغلوب دوشمشلردر. مثلا:
وَ اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ وَ اٰتُوا الزَّكٰوةَ ٭ وَ اَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰوا
قرآنڭ بو غلبهِٔ إعجازكارانهسنى بر مقدّمه ايله بيان ايدهجگز. شويله كه:
"إشارات الإعجاز"ده إثبات ايديلديگى گبى؛ بتون إختلالاتِ بشريهنڭ معدنى بر كلمه اولديغى گبى، بتون أخلاقِ سيّئهنڭ منبعى دخى بر كلمهدر.
برنجى كلمه:"بن طوق اولايم، باشقهسى آجلقدن ئولسه بڭا نه."
ايكنجى كلمه:"سن چاليش، بن ييهيم."
أوت حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده خواص و عوام، يعنى زنگينلر و فقيرلر، موازنهلريله راحتله ياشارلر. او موازنهنڭ أساسى ايسه: خواص طبقهسنده مرحمت و شفقت، آشاغيسنده حرمت و إطاعتدر. شيمدى برنجى كلمه، خواص طبقهسنى ظلمه، أخلاقسزلغه، مرحمتسزلگه سَوق ايتمشدر. ايكنجى كلمه، عوامى كينه، حسده، مبارزهيه سَوق ايدوب راحتِ بشريهيى بر قاچ عصردر سلب ايتديگى گبى؛ شو عصرده سعى، سرمايه ايله مبارزه نتيجهسى هركسجه معلوم اولان آوروپا حادثاتِ عظيمهسى ميدانه گلدى. ايشته مدنيت، بتون جمعياتِ خيريه ايله و أخلاقى مكتبلريله و شديد إنضباط و نظاماتيله، بشرڭ او ايكى طبقهسنى مصالحه ايدهمديگى گبى، حياتِ بشرڭ ايكى مدهش يارهسنى تداوى ايدهمهمشدر. قرآن، برنجى كلمهيى أساسندن "وجوبِ زكات" ايله قلع ايدر، تداوى ايدر. ايكنجى كلمهنڭ أساسنى "حرمتِ ربا" ايله قلع ايدوب تداوى ايدر. أوت، آيتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب ربايه ياساقدر دير.
— 461 —
"غاوغه قپوسنى قپامق ايچون بانقه قپوسنى قپايڭز" دييهرك إنسانلره فرمان ايدر. شاكردلرينه "گيرمهيڭز" أمر ايدر.
ايكنجى أساس:مدنيت، تعدّدِ أزواجى قبول ايتمييور. قرآنڭ او حكمنى كندينه مخالف حكمت و مصلحتِ بشريهيه منافى تلقّى ايدر. أوت أگر إزدواجدهكى حكمت، يالڭز قضاىِ شهوت اولسه، تعدّد بِالعكس اولمالى. حالبوكه، حتّى بتون حيواناتڭ شهادتيله و إزدواج ايدن نباتاتڭ تصديقيله ثابتدر كه؛ إزدواجڭ حكمتى و غايهسى، تناسلدر. قضاىِ شهوت لذّتى ايسه، او وظيفهيى گورديرمك ايچون رحمت طرفندن ويريلن بر اجرتِ جزئيهدر. مادام حكمةً، حقيقةً، إزدواج نسل ايچوندر، نوعڭ بقاسى ايچوندر. ألبته، بر سنهده يالڭز بر دفعه تولّده قابل و آيڭ يالڭز ياريسنده قابلِ تلقّح اولان و أللى سنهده يأسه دوشن بر قادين، أكثرى وقتده تا يوز سنهيه قدر قابلِ تلقيح بر أركگه كافى گلمديگندن، مدنيت پك چوق فاحشهخانهلرى قبول ايتمگه مجبوردر.
اوچنجى أساس:محاكمهسز مدنيت، قرآن قادينه ثُلث ويرديگى ايچون آيتى تنقيد ايدر. حالبوكه حياتِ إجتماعيهده أكثر أحكام، أكثريت إعتباريله اولديغندن؛ أكثريت إعتباريله بر قادين، كندينى حمايه ايدهجك بريسنى بولور. أركك ايسه، اوڭا يوك اولاجق و نفقهسنى اوڭا بيراقهجق بريسيله تشريكِ مساعى ايتمگه مجبور اولور. ايشته بو صورتده بر قادين، پدرندن ياريسنى آلسه، قوجهسى نقصانيتنى تأمين ايدر. أركك، پدرندن ايكى پارچه آلسه، بر پارچهسنى تزوّج ايتديگى قادينڭ إدارهسنه ويرهجك؛ قيز قارداشنه مساوى گلير. ايشته عدالتِ قرآنيه بويله إقتضا ايدر، بويله حكم ايتمشدر.
(حاشيه): محكمهيه قارشى و محكمهيى صوصديران لايحهِٔ تمييزڭ مدافعاتندن بر پارچهدر. بو مقامه حاشيه اولمش.
"بن ده عدليهنڭ محكمهسنه ديرم كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنهده و هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده أڭ قدسى و حقيقتلى بر دستورِ إلٰهىيى، اوچ يوز أللى بيڭ تفسيرڭ تصديقلرينه و إتّفاقلرينه إستنادًا و بيڭ اوچ يوز أللى سنه ظرفنده گچمش أجداديمزڭ إعتقادلرينه إقتداءً تفسير ايدن بر آدمى محكوم ايدن حقسز بر قرارى، ألبته روىِ زمينده عدالت وارسه، او قرارى ردّ و بو حكمى نقض ايدهجكدر."
— 462 —
دردنجى أساس:صنمپرستلگى شدّتله قرآن منع ايتديگى گبى، صنمپرستلگڭ بر نوع تقليدى اولان صورتپرستلگى ده منع ايدر. مدنيت ايسه، صورتلرى كندى محاسنندن صايوب قرآنه معارضه ايتمك ايستهمش. حالبوكه گولگهلى گولگهسز صورتلر، يا بر ظلمِ متحجّر ويا بر رياىِ متجسّد ويا بر هوسِ متجسّمدر كه، بشرى ظلمه و ريايه و هوايه، هوسى قامچيلايوب تشويق ايدر. هم قرآن مرحمةً، قادينلرڭ حرمتنى محافظه ايچون، حيا پردهسنى طاقماسنى أمر ايدر. تا هوساتِ رذيلهنڭ آياغى آلتنده او شفقت معدنلرى ذلّت چكمهسينلر. آلَتِ هوسات، أهمّيتسز بر متاع حكمنه گچمهسينلر.
(حاشيه): تستّرِ نسوان حقّنده اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى دردنجى لمعهسى، غايت قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه: تستّر، قادينلر ايچون فطريدر. رفعِ تستّر، فطرته منافيدر.
مدنيت ايسه، قادينلرى يووالرندن چيقاروب، پردهلرينى ييرتوب، بشرى ده باشدن چيقارمشدر. حالبوكه عائله حياتى، قادين أركك مابيْننده متقابل حرمت و محبّتله دوام ايدر. حالبوكه آچيق صاچيقلق، صميمى حرمت و محبّتى إزاله ايدوب عائلهوى حياتى زهرلهمشدر. خصوصًا صورتپرستلك، أخلاقى فنا حالده صارصديغى و سقوطِ روحه سببيت ويرديگى شونڭله آڭلاشيلير: ناصلكه مرحومه و رحمته محتاج بر گوزل قادين جنازهسنه نظرِ شهوت و هوسله باقمق، نه قدر أخلاقى تخريب ايدر. اويله ده: ئولمش قادينلرڭ صورتلرينه وياخود صاغ قادينلرڭ كوچك جنازهلرى حكمنده اولان صورتلرينه هوسپرورانه باقمق، دريندن درينه حسّياتِ علويهِٔ إنسانيهيى صارصار، تخريب ايدر.
ايشته شو اوچ مثال گبى بيڭلر مسائلِ قرآنيهنڭ هر بريسى، سعادتِ بشريهيى دنياده تأمينه خدمت ايتمكله برابر حياتِ أبديهسنه ده خدمت ايدر. سائر مسئلهلرى مذكور مسئلهلره قياس ايدهبيليرسڭ.
ناصل مدنيتِ حاضره، قرآنڭ حياتِ إجتماعيهِٔ بشره عائد اولان دستورلرينه قارشى مغلوب اولوب قرآنڭ إعجازِ معنويسنه قارشى حقيقت نقطهسنده إفلاس ايدر. اويله ده: مدنيتڭ روحى اولان فلسفهِٔ آوروپا و حكمتِ بشريهيى، حكمتِ قرآنله يگرمى بش عدد
— 463 —
سوزلرده ميزانلرله ايكى حكمتڭ موازنهسنده، حكمتِ فلسفيه عاجزه و حكمتِ قرآنيهنڭ معجزه اولديغى قطعيتله إثبات ايديلمشدر. ناصلكه اون برنجى و اون ايكنجى سوزلرده، حكمتِ فلسفيهنڭ عجزى و إفلاسى؛ و حكمتِ قرآنيهنڭ إعجازى و غناسى إثبات ايديلمشدر، مراجعت ايدهبيليرسڭ.
هم ناصل مدنيتِ حاضره، حكمتِ قرآنڭ علمى و عملى إعجازينه قارشى مغلوب اولويور. اويله ده: مدنيتڭ أدبيات و بلاغتى ده، قرآنڭ أدب و بلاغتنه قارشى نسبتى: اوكسوز بر يتيمڭ مظلم بر حزن ايله اميدسز آغلاييشى، هم سفلى بر وضعيتده سرخوش بر عيّاشڭ ولولهِٔ غناسنڭ (شرقى ديمكدر) نسبتى ايله، علوى بر عاشقڭ موقّت بر إفتراقدن مشتاقانه، اميدكارانه بر حزن ايله غناسى (شرقيسى)؛ هم ظفر ويا حربه و علوى فداكارلقلره سَوق ايتمك ايچون تشويقكارانه قصائدِ وطنيهيه نسبتى گبيدر. چونكه أدب و بلاغت، تأثيرِ اُسلوب إعتباريله يا حزن ويرر، يا نشئه ويرر. حزن ايسه، ايكى قسمدر: يا فقد الأحبابدن گلير، يعنى أحبابسزلقدن، صاحبسزلكدن گلن قراڭلقلى بر حزندر كه؛ ضلالتآلود، طبيعتپرست، غفلتپيشه اولان مدنيتڭ أدبياتنڭ ويرديگى حزندر. ايكنجى حزن، فراق الأحبابدن گلير، يعنى أحباب وار، فراقنده مشتاقانه بر حزن ويرر. ايشته شو حزن، هدايتأدا، نورأفشان قرآنڭ ويرديگى حزندر. امّا نشئه ايسه، او ده ايكى قسمدر: بريسى، نفسى هوساتنه تشويق ايدر. او ده تياتروجى، سينهماجى، رومانجى مدنيتڭ أدبياتنڭ شأنيدر. ايكنجى نشئه، نفسى صوصديروب، روحى، قلبى، عقلى، سرّى معالياته، وطنِ أصليلرينه، مقرِّ أبديلرينه، أحبابِ اُخرويلرينه يتيشمك ايچون لطيف و أدبلى معصومانه بر تشويقدر كه، او ده جنّت و سعادتِ أبديهيه و رؤيتِ جمال اللّٰهه بشرى سَوق ايدن و شوقه گتيرن قرآنِ معجز البيانڭ ويرديگى نشئهدر. ايشته
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
إفاده ايتديگى عظيم معنا و بيوك حقيقت، قاصر الفهم اولانلرجه و دقّتسزلكله مبالغهلى بر بلاغت ايچون محال بر صورت ظن ايديلييور. حاشا! مبالغه دگل، محال بر صورت دگل، عينِ حقيقت بر بلاغت و ممكن و واقع بر صورتدهدر.
— 464 —
او صورتڭ بر وجهى شودر كه؛ يعنى، قرآندن ترشّح ايتمهين و قرآنڭ مالى اولميان إنس و جنّڭ بتون گوزل سوزلرى طوپلانسه، قرآنى تنظير ايدهمز، ديمكدر. هم ايدهمهمش كه، گوستريلميور. ايكنجى وجه شودر كه: جنّ و إنسڭ حتّى شيطانلرڭ نتيجهِٔ أفكارلرى و مُحَصَّلهِٔ مساعيلرى اولان مدنيت و حكمتِ فلسفه و أدبياتِ أجنبيه، قرآنڭ أحكام و حكمت و بلاغتنه قارشى عاجز دركهسندهدرلر، ديمكدر. ناصل ده نمونهسنى گوستردك.
اوچنجى جلوه:قرآنِ حكيم، هر عصردهكى طبقاتِ بشرڭ هر بر طبقهسنه گويا طوغريدن طوغرىيه او طبقهيه خصوصى متوجّهدر، خطاب ايدييور. أوت بتون بنى آدمه بتون طبقاتيله أڭ يوكسك و أڭ دقيق علم اولان ايمانه و أڭ گنيش و نورانى فن اولان معرفت اللّٰهه و أڭ أهمّيتلى و متنوّع معارف اولان أحكامِ إسلاميهيه دعوت ايدن، درس ويرن قرآن ايسه، هر نوعه، هر طائفهيه موافق گلهجك بر درس ويرمك ألزمدر. حالبوكه درس بردر، آيرى آيرى دگل. اويله ايسه، عين درسده طبقات بولونمق لازمدر. درجاته گوره هر برى، قرآنڭ پردهلرندن بر پردهدن حصّهِٔ درسنى آلير. شو حقيقتڭ چوق نمونهلرينى ذكر ايتمشز. اونلره مراجعت ايديلهبيلير. يالڭز بوراده بر ايكى جزئنڭ، هم يالڭز بر ايكى طبقهسنڭ حصّهِٔ فهمنه إشارت ايدرز:
مثلا:
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
كثرتلى طبقه اولان عوام طبقهسنڭ شوندن حصّهِٔ فهمى: "جنابِ حق، پدر و ولددن و أقراندن و زوجهدن منزّهدر." داها متوسّط بر طبقه، شوندن "عيسى عليه السلامڭ و ملائكهلرڭ و تولّده مظهر شيلرڭ الوهيتنى نفى ايتمكدر." چونكه محال بر شيئى نفى ايتمك، ظاهرًا فائدهسز اولديغندن بلاغتده مدارِ فائده اولاجق بر لازمِ حكم مراد اولونور. ايشته جسمانيته مخصوص ولد و والدى نفى ايتمكدن مراد ايسه، ولد و والدى و كفوى بولونانلرڭ، نفىِ الوهيتلريدر و معبود اولمغه لايق اولمادقلرينى گوسترمكدر. شو سردندر كه، سورهِٔ إخلاص هركسه، هم هر وقت فائده ويرهبيلير. داها بر پارچه ايلرى بر طبقهنڭ حصّهِٔ فهمى: "جنابِ حق موجوداته قارشى توليد و تولّدى إشمام ايدهجك بتون رابطهلردن منزّهدر. شريك و معيندن و همجنسدن مبرّادر. بلكه موجوداته قارشى نسبتى،
— 465 —
خلّاقيتدر. "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله، إرادهِٔ أزليهسيله، إختياريله ايجاد ايدر. ايجابى و إضطرارى و صدورِ غيرِ إختيارى گبى منافئِ كمال هر بر رابطهدن منزّهدر." داها يوكسك بر طبقهنڭ حصّهِٔ فهمى: جنابِ حق أزليدر، أبديدر، أوّل و آخردر. هيچ بر جهتده نه ذاتنده، نه صفاتنده، نه أفعالنده نظيرى، كفوى، شبيهى، مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. يالڭز أفعالنده، شئوننده تشبيهى إفاده ايدن مَثل وار:
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
بو طبقاته؛ عارفين طبقهسى، أهلِ عشق طبقهسى، صدّيقين طبقهسى گبى آيرى آيرى حصّه صاحبلرينى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايكنجى مثال:مثلا، مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ طبقهِٔ اولٰىنڭ شوندن حصّهِٔ فهمى شودر كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارى ويا "ولدم" خطابنه مظهر اولان زيد، عزّتلى زوجهسنى كندينه كفو بولمديغى ايچون تطليق ايتمش. اللّٰهڭ أمريله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام آلمش. آيت دير: "پيغمبر سزه أولادم ديسه، رسالت جهتيله سويلر. شخصيت إعتباريله پدريڭز دگل كه، آلديغى قادينلر اوڭا مناسب دوشمهسين." ايكنجى طبقهنڭ حصّهِٔ فهمى شودر كه: بر بيوك آمر، رعيتنه پدرانه شفقتله باقار. أگر او آمر، ظاهر و باطن بر پادشاهِ روحانى اولسه، او وقت مرحمتى پدرڭ يوز دفعه شفقتندن ايلرى گيتديگندن او رعيتڭ أفرادى اونڭ حقيقى أولادى گبى اوڭا پدر نظريله باقارلر. پدر نظرى، زوج نظرينه إنقلاب ايدهمديگندن؛ قيز نظرى ده زوجه نظرينه قولايجه دگيشمديگندن، أفكارِ عامّهده پيغمبر (عصم)، مؤمنلرڭ قيزلرينى آلماسى شو سرّه اويغون گلمديگندن قرآن دير: "پيغمبر (عصم)، مرحمتِ إلٰهيه نظريله سزه شفقت ايدر، پدرانه معامله ياپار. رسالت نامنه سز اونڭ أولادى گبيسڭز. فقط شخصيتِ إنسانيت إعتباريله پدريڭز دگلدر كه، سزدن زوجه آلماسى مناسب دوشمهسين." اوچنجى قسم شويله فهم ايدر كه: پيغمبره (عصم) إنتساب ايدوب اونڭ كمالاتنه إستناد ايدهرك اونڭ پدرانه شفقتنه إعتماد ايدوب قصور و خطيئات ايتمهمليسڭز، ديمكدر. أوت چوقلر وار كه، بيوكلرينه و مرشدلرينه إعتماد ايدوب تنبللك ايدر. حتّى بعضًا، "نمازيمز قيلنمش" دير. (بر قسم عَلويلر گبى) دردنجى نكته: بر قسم شو آيتدن شويله بر إشارتِ غيبيه فهم ايدر كه:
— 466 —
پيغمبرڭ (عصم) أولادِ ذكورى، رجال درجهسنده قالمهيوب، رجال اولارق نسلى، بر حكمته بناءً قالميهجقدر. يالڭز "رجال" تعبيرينڭ إفادهسيله، نسانڭ پدرى اولديغنى إشارت ايتديگندن، نساء اولارق نسلى دوام ايدهجكدر. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ حضرتِ فاطمهنڭ نسلِ مباركى، حسن و حسين گبى ايكى نورانى سلسلهنڭ بدرِ منوّرى، شمسِ نبوّتڭ معنوى و مادّى نسلنى إدامه ايدييورلر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ
(برنجى شعله، اوچ شعاعيله ختامه ايردى.)
ايكنجى شعله:
ايكنجى شعلهنڭ "اوچ نورى" وار
برنجى نور:قرآنِ معجز البيانڭ هيئتِ مجموعهسنده رائق بر سلاست، فائق بر سلامت، متين بر تساند، محكم بر تناسب، جملهلرى و هيئتلرى مابيْننده قوى بر تعاون؛ و آيتلر و مقصدلرى مابيْننده علوى بر تجاوب اولديغنى علمِ بيان و فنِّ معانى و بيانىنڭ زمخشرى، سكّاكى، عبد القاهرِ جُرجانى گبى بيڭلرله داهى إماملرڭ شهادتيله ثابت اولديغى حالده؛ او تجاوب و تعاون و تساندى و سلاست و سلامتى قيرهجق، بوزاجق سكز طوقوز مهمّ أسباب بولونوركن، او أسباب بوزمغه دگل، بلكه سلاستنه، سلامتنه، تساندينه قوّت ويرمشدر. يالڭز، او أسباب بر درجه حكمنى إجرا ايدوب، باشلرينى پردهِٔ نظام و سلاستدن چيقارمشلر. فقط ناصلكه يكنسق، دوز بر آغاجڭ گوودهسندن بر قسم چيقينتيلر، سيوريجكلر چيقار. لٰكن آغاجڭ تناسبنى بوزمق ايچون چيقمييورلر. بلكه، او آغاجڭ زينتلى تكمّلنه و جمالنه مدار اولان ميوهيى ويرمك ايچون چيقييورلر. عينًا بونڭ گبى، شو أسباب دخى، قرآنڭ سلاستِ نظمنه قيمتدار معنالرى إفاده ايچون سيورى باشلرينى چيقارييورلر.
ايشته او قرآنِ مبين، يگرمى سنهده حاجتلرڭ موقعلرى إعتباريله نجم نجم اولارق، متفرّق پارچه پارچه نزول ايتديگى حالده، اويله بر كمالِ تناسبى واردر كه، گويا بر دفعهده نازل اولمش گبى بر مناسبت گوسترييور. هم او قرآن، يگرمى سنهده، هم مختلف، متباين أسبابِ نزوله گوره گلديگى حالده، تساندڭ كمالنى اويله گوسترييور؛ گويا بر سببِ واحدله نزول ايتمشدر. هم او قرآن، متفاوت و مكرّر سؤاللرڭ جوابى اولارق گلديگى حالده، نهايت إمتزاج و إتّحادى گوسترييور. گويا بر سؤالِ واحدڭ
— 467 —
جوابيدر. هم قرآن متغاير، متعدّد حادثاتڭ أحكامنى بيان ايچون گلديگى حالده، اويله بر كمالِ إنتظامى گوسترييور كه، گويا بر حادثهِٔ واحدڭ بيانيدر. هم قرآن متخالف، متنوّع حالتده حدسز مخاطبلرڭ فهملرينه مناسب اُسلوبلرده تنزّلاتِ كلاميه ايله نازل اولديغى حالده، اويله بر حسنِ تماثل و گوزل بر سلاست گوسترييور كه، گويا حالت بردر، بر درجهِٔ فهمدر؛ صو گبى آقار بر سلاست گوسترييور. هم او قرآن متباعد، متعدّد مخاطبين أصنافنه متوجّهًا متكلّم اولديغى حالده، اويله بر سهولتِ بيانى، بر جزالتِ نظامى بر وضوحِ إفهامى وار كه؛ گويا مخاطبى بر صنفدر. حتّى هر بر صنف ظن ايدر كه، بِالأصاله مخاطب يالڭز كنديسيدر. هم قرآن، متفاوت متدرّج إرشادى بعض غايهلره ايصال و هدايت ايتمك ايچون نازل اولديغى حالده، اويله بر كمالِ إستقامت، اويله بر دقّتِ موازنت، اويله بر حسنِ إنتظام واردر كه؛ گويا مقصد بردر.
ايشته بو أسبابلر، مشوّشيتڭ أسبابى ايكن، قرآنڭ إعجازِ بياننده، سلاست و تناسبنده إستخدام ايديلمشلردر. أوت قلبى سقمسز، عقلى مستقيم، وجدانى مرضسز، ذوقى سليم هر آدم قرآنڭ بياننده گوزل بر سلاست، رعنا بر تناسب، خوش بر آهنك، يكتا بر فصاحت گورور. هم بصيرهسنده سليم بر گوزى اولان گورور كه، قرآنده اويله بر گوز واردر كه، او گوز بتون كائناتى ظاهر و باطنى ايله واضح، گوز اوڭنده بر صحيفه گبى گورور، ايستديگى گبى چويرر، ايستديگى بر طرزده او صحيفهنڭ معنالرينى سويلر. شو برنجى نورڭ حقيقتنى مثاللر ايله توضيح ايتسهك، بر قاچ مجلَّد لازم. اويله ايسه، سائر رسالهِٔ عربيهمده و "إشارات الإعجاز"ده و شو يگرمى بش عدد سوزلرده شو حقيقتڭ إثباتنه دائر اولان ايضاحاتله إكتفا ايدوب مثال اولارق مجموعِ قرآنى بردن گوسترييورم.
ايكنجى نورى:قرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ خاتمهلرنده گوسترديگى فذلكهلر و أسماءِ حسنى جهتندهكى اُسلوبِ بديعيسنده اولان مزيتِ إعجازيهيه دائردر.
إخطار: شو ايكنجى نورده چوق آيتلر گلهجكدر. او آيتلر، يالڭز ايكنجى نورڭ مثاللرى دگل، بلكه گچمش مسائل و شعاعلرڭ مثاللرى دخى اولورلر. بونلرى حقّيله ايضاح ايتمك چوق اوزون گلير. شيمديلك إختصار و إجماله مجبورم. اونڭ ايچون غايت مختصر بر طرزده شو سرِّ عظيمِ إعجازڭ مثاللرندن اولان آيتلره برر إشارت ايدوب تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايتدك.
— 468 —
ايشته قرآنِ معجز البيان، آيتلرڭ خاتمهلرنده غالبًا بعض فذلكهلرى ذكر ايدر كه؛ او فذلكهلر، يا أسماءِ حسنىيى ويا معنالرينى تضمّن ايدييور وياخود عقلى تفكّره سَوق ايتمك ايچون عقله حواله ايدر وياخود مقاصدِ قرآنيهدن بر قاعدهِٔ كلّيهيى تضمّن ايدر كه، آيتڭ تأكيد و تأييدى ايچون فذلكهلر ياپار. ايشته او فذلكهلرده قرآنڭ حكمتِ علويهسندن بعض إشارات و هدايتِ إلٰهيهنڭ آبِ حياتندن بعض رشاشات، إعجازِ قرآنڭ برقلرندن بعض شرارات واردر. شيمدى پك چوق او إشاراتدن يالڭز اون دانهسنى إجمالًا ذكر ايدرز. هم پك چوق مثاللرندن برر مثال و هر بر مثالڭ پك چوق حقائقندن يالڭز هر برنده بر حقيقتڭ مئالِ إجماليسنه إشارت ايدرز. بو اون إشارتڭ أكثريسى، أكثر آيتلرده مجتمعًا برابر بولونوب حقيقى بر نقشِ إعجازى تشكيل ايدرلر. هم مثال اولارق گتيرديگمز آيتلرڭ أكثريسى، أكثر إشاراته مثالدر. بز يالڭز هر آيتدن بر إشارت گوسترهجگز. مثال گتيرهجگمز آيتلردن أسكى سوزلرده بحثى گچنلرڭ يالڭز مئالنه بر خفيف إشارت ايدرز.
برنجى مزيتِ جزالت:قرآنِ حكيم، إعجازكار بياناتيله صانعِ ذو الجلالڭ أفعال و أثرلرينى نظره قارشى سرهر، بسط ايدر. صوڭره او آثار و أفعالنده أسماءِ إلٰهيهيى إستخراج ايدر؛ ويا حشر و توحيد گبى بر مقاصدِ أصليهِٔ قرآنيهيى إثبات ايدييور. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ايكنجى شقّڭ مثاللرندن مثلا:
اَلَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَ خَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجًا
إلى آخر...
اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا
ه قدر...
برنجى آيتده آثارى بسط ايدوب بر نتيجهنڭ، بر مهمّ مقصودڭ مقدّماتى گبى؛ علم و قدرته، غايات و نظاماتيله شهادت ايدن أڭ عظيم أثرلرى سرد ايدر. عليم إسمنى إستخراج ايدر. ايكنجى آيتده، برنجى شعلهنڭ برنجى شعاعنڭ اوچنجى نقطهسنده بر درجه ايضاح اولونديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ بيوك أفعالنى، عظيم آثارينى ذكر ايدهرك نتيجهسنده يومِ فصل اولان حشرى، نتيجه اولارق ذكر ايدييور.
— 469 —
ايكنجى نكتهِٔ بلاغت:قرآن، بشرڭ نظرينه صنعتِ إلٰهيهنڭ منسوجاتنى آچار، گوسترر. صوڭره فذلكهده او منسوجاتى، أسماء ايچنده طىّ ايدر وياخود عقله حواله ايدر. برنجينڭ مثاللرندن مثلا:
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْاَبْصَارَ وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُلْ اَفَلَا تَتَّقُونَ فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
ايشته باشده دير: "سما و زمينى، رزقڭزه ايكى خزينه گبى مهيّا ايدوب اورادن ياغمورى، بورادن حبوباتى چيقاران كيمدر؟ اللّٰهدن باشقه قوجه سما و زمينى ايكى مطيع خزينهدار حكمنه كيمسه گتيرهبيلير مى؟ اويله ايسه، شكر اوڭا منحصردر."
ايكنجى فقرهده دير كه: "سزڭ أعضالريڭز ايچنده أڭ قيمتدار گوز و قولاقلريڭزڭ مالكى كيمدر؟ هانگى تزگاه و دكّاندن آلديڭز؟ بو لطيف قيمتدار گوز و قولاغى ويرهجك آنجق ربّڭزدر. سزى ايجاد ايدوب تربيه ايدن اودر كه، بونلرى سزه ويرمشدر. اويله ايسه يالڭز ربّ اودر، معبود ده او اولابيلير."
اوچنجى فقرهده دير: "ئولمش يرى إحيا ايدوب يوز بيڭلر ئولمش طائفهلرى إحيا ايدن كيمدر؟ حقدن باشقه و بتون كائناتڭ خالقندن باشقه شو ايشى كيم ياپابيلير؟ ألبته او ياپار. او إحيا ايدر. مادام حقدر، حقوقى ضايع ايتميهجكدر. سزى بر محكمهِٔ كبرايه گوندرهجكدر. يرى إحيا ايتديگى گبى، سزى ده إحيا ايدهجكدر."
دردنجى فقرهده دير: "بو عظيم كائناتى بر سراى گبى، بر شهر گبى كمالِ إنتظامله إداره ايدوب تدبيرينى گورن، اللّٰهدن باشقه كيم اولابيلير؟ مادام اللّٰهدن باشقه اولاماز؛ قوجه كائناتى بتون أجراميله غايت قولاى إداره ايدن قدرت او درجه قصورسز، نهايتسزدر كه، هيچ بر شريك و إشتراكه و معاونت و يارديمه إحتياجى اولاماز. قوجه كائناتى إداره ايدن، كوچك مخلوقاتى باشقه أللره بيراقماز. ديمك، ايستر ايستهمز "اللّٰه" دييهجكسڭز."
ايشته، برنجى و دردنجى فقره "اللّٰه" دير، ايكنجى فقره "ربّ" دير، اوچنجى فقره "الحقّ" دير.
فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
نه قدر معجزانه دوشديگنى آڭلا. ايشته
— 470 —
جنابِ حقّڭ عظيم تصرّفاتنى، قدرتنڭ مهمّ منسوجاتنى ذكر ايدر. صوڭره ده او عظيم آثارڭ، منسوجاتڭ دستگاهى
فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
دير. يعنى "حقّ" "ربّ" "اللّٰه" إسملرينى ذكر ايتمكله او تصرّفاتِ عظيمهنڭ منبعنى گوسترر.
ايكنجينڭ مثاللرندن:
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
ايشته جنابِ حقّڭ كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و وحدانيتنه شهادت ايدن سماوات و أرضڭ خلقتندهكى تجلّئِ سلطنتِ الوهيت؛ و گيجه گوندوزڭ إختلافندهكى تجلّئِ ربوبيت؛ و حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانه أڭ بيوك بر واسطه اولان گمىيى دڭزده تسخير ايله تجلّئِ رحمت؛ و سمادن آبِ حياتى ئولمش زمينه گوندروب زمينى يوز بيڭ طائفهلريله إحيا ايدوب بر محشرِ عجائب صورتنه گتيرمكدهكى تجلّئِ عظمتِ قدرت؛ و زمينده حدسز مختلف حيواناتى بسيط بر طوپراقدن خلق ايتمكدهكى تجلّئِ رحمت و قدرت؛ و روزگارلرى، نباتات و حيواناتڭ تنفّس و تلقيحلرينه خدمت گبى وظائفِ عظيمه ايله توظيف ايدوب تدبير و تنفّسه صالح وضعيته گتيرمك ايچون تحريك و إدارهسندهكى تجلّئِ رحمت و حكمت؛ و زمين و آسمان اورتهسنده واسطهِٔ رحمت اولان بلوطلرى بر محشرِ عجائب گبى معلّقده طوپلايوب طاغيتمق، بر اوردو گبى إستراحت ايتديروب وظيفه باشنه دعوت ايتمك گبى تسخيرندهكى تجلّئِ ربوبيت گبى منسوجاتِ صنعتى تعداد ايتدكدن صوڭره عقلى، اونلرڭ حقائقنه و تفصيلنه سَوق ايدوب تفكّر ايتديرمك ايچون لٰايَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ دير. اونڭله عقولى ايقاظ ايچون عقله حواله ايدر.
اوچنجى مزيتِ جزالت:بعضًا قرآن، جنابِ حقّڭ فعللرينى تفصيل ايدييور. صوڭره بر فذلكه ايله إجمال ايدر. تفصيليله قناعت ويرر، إجمال ايله حفظ ايتديرر، باغلار. مثلا:
— 471 —
وَ كَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْاَحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلٰى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَا اَتَمَّهَا عَلٰى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرَاهِيمَ وَ اِسْحٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
ايشته حضرتِ يوسف و أجدادينه ايديلن نعمتلرى شو آيتله إشارت ايدر. دير كه: سزى بتون إنسانلر ايچنده مقامِ نبوّتله سرفراز، بتون سلسلهِٔ أنبيايى، سلسلهڭزه ربط ايدوب، سلسلهڭزى نوعِ بشر ايچنده بتون سلسلهنڭ سردارى؛ خانَدانڭزى علومِ إلٰهيه و حكمتِ ربّانيهيه بر حجرهِٔ تعليم و هدايت صورتنده گتيروب او علم و حكمتله دنيانڭ سعادتكارانه سلطنتنى، آخرتڭ سعادتِ أبديهسيله سزده برلشديرمك، سنى علم و حكمتله مصره هم عزيز بر رئيس، هم عالى بر نبى، هم حكيم بر مرشد ايتمك اولان نعمتِ إلٰهيهيى ذكر و تعداد ايدوب؛ علم و حكمت ايله اونى، آباء و أجدادينى ممتاز ايتديگنى ذكر ايدييور. صوڭره "سنڭ ربّڭ عليم و حكيمدر" دير. "اونڭ ربوبيتى و حكمتى إقتضا ايدر كه، سنى و آباء و أجداديڭى عليم، حكيم إسمنه مظهر ايتسين." ايشته او مفصّل نعمتلرى، شو فذلكه ايله إجمال ايدر.
هم مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ
ايشته شو آيت جنابِ حقّڭ، نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسندهكى تصرّفاتنى شويله گوسترييور كه؛ عزّت و ذلّت، فقر و ثروت طوغريدن طوغرىيه جنابِ حقّڭ مشيئتنه و إرادهسنه باغليدر. ديمك كثرتِ طبقاتڭ أڭ طاغنيق تصرّفاتنه قدر، مشيئت و تقديرِ إلٰهيه ايلهدر. تصادف قاريشهماز. شو حكمى ويردكدن صوڭره إنسانيت حياتنده أڭ مهمّ ايش، اونڭ رزقيدر. شو آيت، بشرڭ رزقنى طوغريدن طوغرىيه رزّاقِ حقيقينڭ خزينهِٔ رحمتندن گوندرديگنى بر ايكى مقدّمه ايله إثبات ايدر. شويله كه: دير: "رزقڭز، يرڭ حياتنه باغليدر. يرڭ ديرلمسى ايسه، بهاره باقار. بهار ايسه، شمس و قمرى تسخير ايدن، گيجه و گوندوزى چويرن ذاتڭ ألندهدر. اويله ايسه بر ألمايى، بر آدمه حقيقى رزق اولارق ويرمك؛ بتون ير يوزينى بتون ميوهلرله طولديران او ذات ويرهبيلير. و او، اوڭا حقيقى رزّاق اولور." صوڭره ده:
وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
— 472 —
دير. بو جملهده او تفصيلاتلى فعللرى إجمال و إثبات ايدر. يعنى "سزه حسابسز رزق ويرن اودر كه، بو فعللرى ياپار."
دردنجى نكتهِٔ بلاغت:قرآن كاه اولور، مخلوقاتِ إلٰهيهيى بر ترتيبله ذكر ايدر؛ صوڭره او مخلوقات ايچنده بر نظام، بر ميزان اولديغنى و اونڭ ثمرهلرى اولديغنى گوسترمكله گويا بر شفّافيت، بر پارلاقلق ويرييور كه؛ صوڭره او آيينهمثال ترتيبندن جلوهسى بولونان أسماءِ إلٰهيهيى گوسترييور. گويا او مخلوقاتِ مذكوره، ألفاظدر. شو أسماء اونڭ معنالرى، ياخود او ميوهلرڭ چكردكلرى، ياخود خلاصهلريدرلر. مثلا:
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ٭ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَكِينٍ ٭ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الِْعظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايشته قرآن، خلقتِ إنسانڭ او عجيب، غريب، بديع، منتظم، موزون أطوارينى اويله آيينهمثال بر طرزده ذكر ايدوب ترتيب ايدييور كه؛
فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايچنده كندى كندينه گورونويور و كندينى ديديرتديرييور. حتّى وحيڭ بر كاتبى شو آيتى يازاركن، داها شو كلمه گلمزدن أوّل شو كلمهيى سويلهمشدر. "عجبا بڭا ده مى وحى گلمش" ظنّنده بولونمش. حالبوكه أوّلكى كلامڭ كمالِ نظام و شفّافيتيدر و إنسجاميدر كه، او كلام گلمهدن كندينى گوسترمشدر.
هم مثلا:
اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ اَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
ايشته قرآن شو آيتده عظمتِ قدرتِ إلٰهيه و سلطنتِ ربوبيتى اويله بر طرزده گوسترييور كه: گونش، آى، ييلديزلر أمربر نفرلرى گبى أمرينه مهيّا؛ گيجه و گوندوزى، بياض و سياه ايكى خط گبى ويا ايكى شريد گبى بربرى آرقهسنده دونديروب آياتِ ربوبيتنى
— 473 —
كائنات صحيفهلرنده يازان و عرشِ ربوبيتنده طوران بر قديرِ ذو الجلالى گوسترديگندن، هر روح ايشيتسه بَارَكَ اللّٰهُ مَاشَاءَ اللّٰهُ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ديمگه خواهشگر اولور. ديمك تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ سابقڭ خلاصهسى، چكردگى، ميوهسى و آبِ حياتى حكمنه گچر.
بشنجى مزيتِ جزالت:قرآن بعضًا تغيّره معروض و مختلف كيفياته مدار مادّى جزئياتى ذكر ايدر. اونلرى حقائقِ ثابته صورتنه چويرمك ايچون؛ ثابت، نورانى، كلّى أسماء ايله إجمال ايدر، باغلار. وياخود تفكّره و عبرته تشويق ايدر بر فذلكه ايله خاتمه ويرر. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ايشته شو آيت أوّلا: "حضرتِ آدمڭ خلافت مسئلهسنده، ملائكهلره رجحانيتنه مدار اونڭ علمى اولديغى" اولان بر حادثهِٔ جزئيهيى ذكر ايدر. صوڭره او حادثهده ملائكهلرڭ حضرتِ آدمه قارشى علم نقطهسنده حادثهِٔ مغلوبيتلرينى ذكر ايدر. صوڭره بو ايكى حادثهيى ايكى إسمِ كلّى ايله إجمال ايدييور. يعنى، اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ يعنى "عليم و حكيم سن اولديغڭ ايچون آدمى تعليم ايتدڭ، بزه غالب اولدى. حكيم اولديغڭ ايچون، بزه إستعداديمزه گوره ويرييورسڭ. اونڭ إستعدادينه گوره رجحانيت ويرييورسڭ."
ايكنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنَْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِى بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ
إلى آخر..
فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
ايشته شو آيتلر، جنابِ حقّڭ قويون، كچى، اينك، دوه گبى مخلوقلرينى إنسانلره خالص، صافى، لذيذ بر سوت چشمهسى؛ اوزوم و خرما گبى مصنوعلرى ده إنسانلره لطيف، لذيذ، طاتلى برر نعمت
— 474 —
طبلهلرى و قزغانلرى؛ و آرى گبى كوچك معجزاتِ قدرتنى شفالى و طاتلى گوزل بر شربتجى ياپديغنى آيت شويلهجه گوستردكدن صوڭره تفكّره، عبرته، باشقه شيلرى ده قياس ايتمگه تشويق ايچون
اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
دير، خاتمه ويرر.
آلتنجى نكتهِٔ بلاغت:كاه اولويور كه آيت، گنيش بر كثرته أحكامِ ربوبيتى سرهر، صوڭره برلك جهتى حكمنده بر رابطهِٔ وحدت ايله برلشديرر وياخود بر قاعدهِٔ كلّيه ايچنده يرلشديرر. مثلا:
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ
ايشته آيت الكرسيده اون جمله ايله اون طبقهِٔ توحيدى آيرى آيرى رنكلرده إثبات ايتمكله برابر
مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلَّا بِاِذْنِهِ
جملهسيله غايت كسكين بر شدّتله شركى و غيرڭ مداخلهسنى كسر، آتار. هم شو آيت إسمِ أعظمڭ مظهرى اولديغندن، حقائقِ إلٰهيهيه عائد معنالرى أعظمى درجهدهدر كه، أعظميت درجهسنده بر تصرّفِ ربوبيتى گوسترييور. هم عموم سماوات و أرضه بردن متوجّه تدبيرِ الوهيتى أڭ أعظمى بر درجهده عمومه شامل بر حفيظيتى ذكر ايتدكدن صوڭره؛ بر رابطهِٔ وحدت و برلك جهتى، او أعظمى تجلّياتلرينڭ منبعلرينى وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ ايله خلاصه ايدر.
هم مثلا:
اَللّٰهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ٭ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ ٭ وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا
ايشته شو آيتلر، أوّلا جنابِ حقّڭ إنسانه قارشى شو قوجه كائناتى ناصل بر سراى حكمنده خلق ايدوب سمادن زمينه آبِ حياتى گوندروب، إنسانلره رزقى يتيشديرمك ايچون زمينى و سمايى ايكى خدمتكار ايتديگى گبى، زمينڭ سائر أقطارنده بولونان هر بر نوع ميوهلرندن، هر بر آدمه إستفاده إمكانى ويرمك، هم إنسانلره ثمرهِٔ سعيلرينى مبادله
— 475 —
ايدوب هر نوع مدارِ معيشتنى تأمين ايتمك ايچون گمىيى إنسانه مسخّر ايتمشدر. يعنى دڭزه، روزگاره، آغاجه اويله بر وضعيت ويرمش كه؛ روزگار بر قامچى، گمى بر آت، دڭز اونڭ آياغى آلتنده بر چول گبى طورور. إنسانلرى گمى واسطهسيله بتون زمينه مناسبتدار ايتمكله برابر ايرماقلرى، بيوك نهرلرى، إنسانڭ فطرى برر وسائطِ نقليهسى حكمنده تسخير؛ هم گونش ايله آيى سير ايتديروب موسملرى و موسملرده دگيشن منعمِ حقيقينڭ رنك رنك نعمتلرينى إنسانلره تقديم ايتمك ايچون ايكى مسخّر خدمتكار و او بيوك طولابى چويرمك ايچون ايكى دومنجى حكمنده خلق ايتمش. هم گيجه و گوندوزى إنسانه مسخّر يعنى خوابِ راحتنه گيجهيى اورتو، گوندوزى معيشتلرينه تجارتگاه حكمنده تسخير ايتمشدر. ايشته بو نعمِ إلٰهيهيى تعداد ايتدكدن صوڭره، إنسانه ويريلن نعمتلرڭ نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى گوستروب، او دائرهده نه درجه حدسز نعمتلر طولو اولديغنى شو
وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا
فذلكه ايله گوسترر. يعنى: إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله إنسان نه ايستهمشسه، بتون ويريلمش. إنسانه اولان نعمتِ إلٰهيه، تعداد ايله بيتمز، توكنمز. أوت إنسانڭ مادام بر سفرهِٔ نعمتى سماوات و أرض ايسه و او سفرهدهكى نعمتلردن بر قسمى شمس، قمر، گيجه، گوندوز گبى شيلر ايسه، ألبته إنسانه متوجّه اولان نعمتلر حدّ و حسابه گلمز.
يدنجى سرِّ بلاغت:كاه اولويور كه آيت؛ ظاهرى سببى، ايجادڭ قابليتندن عزل ايتمك و اوزاق گوسترمك ايچون مسبَّبڭ غايهلرينى، ثمرهلرينى گوسترييور. تا آڭلاشيلسين كه؛ سبب، يالڭز ظاهرى بر پردهدر. چونكه غايت حكيمانه غايهلرى و مهمّ ثمرهلرى إراده ايتمك، غايت عليم، حكيم برينڭ ايشى اولمق لازمدر. سببى ايسه شعورسز، جامددر. هم ثمره و غايتنى ذكر ايتمكله آيت گوسترييور كه؛ سببلر چندان نظرِ ظاهريده و وجودده مسبّبات ايله متّصل و بتيشيك گورونور. فقط حقيقتده مابيْنلرنده اوزاق بر مسافه وار. سببدن مسبَّبڭ ايجادينه قدر او درجه اوزاقلق وار كه؛ أڭ بيوك بر سببڭ ألى، أڭ أدنا بر مسبَّبڭ ايجادينه يتيشهمز. ايشته سبب و مسبَّب اورتهسندهكى اوزون مسافهده، أسماءِ إلٰهيه برر ييلديز گبى طلوع ايدر. مطلعلرى، او
— 476 —
مسافهِٔ معنويهدر. ناصلكه ظاهر نظرده طاغلرڭ دائرهِٔ اُفقنده سمانڭ أتكلرى متّصل و مقارن گورونور. حالبوكه دائرهِٔ اُفقِ جباليدن سمانڭ أتگنه قدر، عموم ييلديزلرڭ مطلعلرى و باشقه شيلرڭ مسكنلرى اولان بر مسافهِٔ عظيمه بولونديغى گبى؛ أسباب ايله مسبّبات مابيْننده اويله بر مسافهِٔ معنويه وار كه، ايمانڭ دوربينيله، قرآنڭ نوريله گورونور. مثلا:
فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِهِ ٭ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ٭ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ٭ فَاَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا ٭ وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا ٭ وَ زَيْتُونًا وَ نَخْلًا ٭ وَ حَدَائِقَ غُلْبًا ٭ وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا ٭ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ
ايشته شو آيتِ كريمه، معجزاتِ قدرتِ إلٰهيهيى بر ترتيبِ حكمتله ذكر ايدهرك أسبابى مسبّباته ربط ايدوب أڭ آخرده مَتَاعًا لَكُمْ لفظيله بر غايهيى گوسترر كه؛ او غايه، بتون او متسلسل أسباب و مسبّبات ايچنده او غايهيى گورن و تعقيب ايدن گيزلى بر متصرّف بولونديغنى و او أسباب، اونڭ پردهسى اولديغنى إثبات ايدر. أوت مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ تعبيريله بتون أسبابى، ايجاد قابليتندن عزل ايدر. معنًا دير: "سزه و حيواناتڭزه رزقى يتيشديرمك ايچون صو سمادن گلييور. او صوده، سزه و حيواناتڭزه آجييوب شفقت ايدوب رزق يتيشديرمك قابليتى اولماديغندن؛ صو گلمييور، گوندريلييور ديمكدر. هم طوپراق، نباتاتيله آچيلوب، رزقڭز اورادن گلييور. حسسز، شعورسز طوپراق، سزڭ رزقڭزى دوشونوب شفقت ايتمك قابليتندن پك اوزاق اولديغندن، طوپراق كندى كندينه آچيلمهيور، بريسى او قپويى آچييور، نعمتلرى أللريڭزه ويرييور. هم اوتلر، آغاجلر سزڭ رزقڭزى دوشونوب مرحمةً سزه ميوهلرى، حبوباتى يتيشديرمكدن پك چوق اوزاق اولديغندن، آيت گوسترييور كه، اونلر بر حكيمِ رحيمڭ پرده آرقهسندن اوزاتديغى ايپلر و شريدلردر كه، نعمتلرينى اونلره طاقمش، ذىحياتلره اوزاتيور. ايشته شو بياناتدن رحيم، رزّاق، منعم، كريم گبى چوق أسمانڭ مطلعلرى گورونويور. هم مثلا:
اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يُزْجِى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ ٭
— 477 —
يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُولِى الْاَبْصَارِ ٭ وَ اللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو آيت، معجزاتِ ربوبيتڭ أڭ مهملرندن و خزينهِٔ رحمتڭ أڭ عجيب پردهسى اولان بلوطلرڭ تشكيلاتنده ياغمور ياغديرمقدهكى تصرّفاتِ عجيبهيى بيان ايدركن گويا بلوطڭ أجزالرى جوِّ هواده طاغيلوب صاقلانديغى وقت، إستراحته گيدن نفرات مِثللو بر بورو سسيله طوپلانديغى گبى أمرِ إلٰهى ايله طوپلانير، بلوط تشكيل ايدر. صوڭره كوچك كوچك طائفهلر بر اوردو تشكيل ايدر گبى، او پارچه پارچه بلوطلرى تأليف ايدوب، (قيامتده سيّار طاغلر جسامت و شكلنده و رطوبت و بياضلق جهتنده قار و طولو كيفيتنده اولان) او سحاب پارچهلرندن آبِ حياتى بتون ذىحياته گوندرييور. فقط او گوندرمكده بر إراده، بر قصد گورونويور. حاجاته گوره گلييور؛ ديمك گوندريلييور. جوّ برّاق، صافى، هيچ بر شى يوقكن بر محشرِ عجائب گبى طاغوارى پارچهلر كندى كندينه طوپلانميور؛ بلكه ذىحياتى طانييان بريسيدر كه، گوندرييور. ايشته شو مسافهِٔ معنويهده قدير، عليم، متصرّف، مدبّر، مربّى، مغيث، محيى گبى أسمالرڭ مطلعلرى گورونويور.
سكزنجى مزيتِ جزالت:قرآن كاه اولويور كه، جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده دنيادهكى عجائب أفعالنى ذكر ايدر وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهِٔ إلٰهيهيى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيرهلريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا:
اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
تا سورهنڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئلهسنده قرآنِ حكيم، حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده مختلف بر طرزده إثبات ايدييور. أوّلا نشئهِٔ اولٰىيى نظره ويرر. دير كه: "نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن تا خلقتِ إنسانيهيه قدر اولان
— 478 —
نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهِٔ اُخرٰىيى إنكار ايدييورسڭز. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر." هم جنابِ حق إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمهيى
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
كلمهسيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمهمق اوزره ياتاسڭز." هم رمزًا دير: "ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايدهميوب إستبعاد ايدييورسڭز. هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوهسى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوهسنه أهمّيت ويرمهيوب باشقهسنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجهسنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجرهسنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟" دير: "حشرده سزى إحيا ايدهجك ذات، اويله بر ذاتدر كه؛ بتون كائنات، اوڭا أمربر نفر حكمندهدر. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى، مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ دييوب قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز... صوڭره
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
تعبيريله: هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفهلرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى، ايكى منزل گبى بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر." مادام بويلهدر، بتون دلائلڭ نتيجهسى اولارق وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يعنى: "قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب، حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گورهجكدر." ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه، أفعالِ اُخرويهسنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين، تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ايشته شو
— 479 —
سورهلرده قيامت و حشردهكى إنقلاباتِ عظيمهيى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ إنسان اونلرڭ نظيرهلرينى دنياده، مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سورهنڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمهيى نمونه اولارق گوسترهجگز. مثلا:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
كلمهسى إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله، كندى كندينه چوق عجائب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سورهنڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطهلرڭ نظيرهسى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيرهسى پك ظاهردر. چونكه هر ميوهدار آغاجڭ، يا چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفهلرى وار، أسماءِ إلٰهيهيى نه شكلده گوسترهرك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله، غايت فصيح بر صورتده، آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى؛ دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوهلريله، صحيفهِٔ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
باشقه نقطهلرى بوڭا قياس أيله، قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويلهيهجگز. ايشته
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
شو كلام؛ "تكوير" لفظيله، يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله، پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر:
برنجى: أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پردهلرينى آچوب، گونش گبى، دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطهمثال بر لامبايى، خزينهِٔ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره، او پيرلانطهيى پردهلرينه صاروب قالديرهجق.
ايكنجى: ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى، ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى طوپلاتديروب
— 480 —
گيزلتديگى گبى، كاه اولور بر بلوط پردهسيله آليش ويريشنى آز ياپار؛ كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معاملهسنى بر درجه چكر، متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى، ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايدهجكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك فقط بيومگه يوز طوتمش يوزندهكى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرىيه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب، "هايدى يرده ايشڭ قالمادى" دير. "جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق." دير.
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
فرماننى لكهلى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
طوقوزنجى نكتهِٔ بلاغت:قرآنِ حكيم كاه اولور جزئى بعض مقصدلرى ذكر ايدر. صوڭره او جزئيات واسطهسيله كلّى مقاملره ذهنلرى سَوق ايتمك ايچون، او جزئى مقصدى، بر قاعدهِٔ كلّيه حكمنده اولان أسماءِ حسنى ايله تقرير ايدهرك تثبيت ايدر، تحقيق ايدوب إثبات ايدر. مثلا:
قَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّتِى تُجَادِلُكَ فِى زَوْجِهَا وَ تَشْتَكِى اِلَى اللّٰهِ وَ اللّٰهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ
ايشته قرآن دير: "جنابِ حق، سميعِ مطلقدر، هر شيئى ايشيتير. حتّى أڭ جزئى بر ماجرا اولان و زوجندن تشكّى ايدن بر زوجهنڭ سڭا قارشى مجادلهسنى حق إسميله ايشيتير. هم رحمتڭ أڭ لطيف جلوهسنه مظهر و شفقتڭ أڭ فداكار بر حقيقتنه معدن اولان بر قادينڭ حقلى اولارق زوجندن دعواسنى و جنابِ حقّه شكواسنى امورِ عظيمه صورتنده رحيم إسميله أهمّيتله ايشيتير و حق إسميله جدّيتله باقار." ايشته بو جزئى مقصدى كلّيلشديرمك ايچون، مخلوقاتڭ أڭ جزئى بر حادثهسنى ايشيدن، گورن؛ كائناتڭ دائرهِٔ إمكانيسندن خارج بر ذات، ألبته هر شيئى ايشيتير، هر شيئى گورور بر ذات اولمق لازم گلير. و كائناته ربّ اولان، كائنات ايچنده مظلوم كوچك مخلوقلرڭ دردلرينى گورمك، فريادلرينى ايشيتمك گركدر. دردلرينى گورمهين، فريادلرينى ايشيتمهين، "ربّ" اولاماز. اويله ايسه، اِنَّ اللّٰهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ جملهسيله ايكى حقيقتِ عظيمهيى تثبيت ايدر.
— 481 —
هم مثلا:
سُبْحَانَ الَّذِى اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
ايشته قرآن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معراجنڭ مبدئى اولان، مسجدِ حرامدن مسجدِ أقصايه اولان سيراننى ذكر ايتدكدن صوڭره اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ دير. اِنَّهُ دهكى ضمير، يا جنابِ حقّهدر وياخود پيغمبرهدر. پيغمبره گوره اولسه، شويله اولويور كه: "بو سياحتِ جزئيده، بر سيرِ عمومى، بر عروجِ كلّى وار كه؛ تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر، مراتبِ كلّيهِٔ أسمائيهده گوزينه، قولاغنه تظاهر ايدن آياتِ ربّانيهيى و عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى ايشيتمش، گورمشدر" دير. او كوچك، جزئى سياحتى؛ كلّى و محشرِ عجائب بر سياحتڭ آناختارى حكمنده گوسترييور. أگر ضمير، جنابِ حقّه راجع اولسه شويله اولويور كه: "بر عبدينى بر سياحتده حضورينه دعوت ايدوب بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايچون مسجدِ حرامدن مجمعِ أنبيا اولان مسجدِ أقصايه گوندروب أنبيالرله گوروشديروب بتون أنبيالرڭ اصولِ دينلرينه وارثِ مطلق اولديغنى گوستردكدن صوڭره، تا قاب قوسَيْنه قدر ملك و ملكوتنده گزديردى." ايشته چندان او ذات بر عبددر، بر معراجِ جزئيده سياحت ايدر. فقط بو عبدده بتون كائناته تعلّق ايدن بر أمانت برابردر. هم شو كائناتڭ رنگنى دگيشديرهجك بر نور برابردر. هم سعادتِ أبديهنڭ قپوسنى آچاجق بر آناختار برابر اولديغى ايچون، جنابِ حق كندى ذاتنى بتون أشيايى ايشيتير و گورور صفتيله توصيف ايدر. تا او أمانت، او نور، او آناختارڭ جهانشمول حكمتلرينى گوسترسين.
هم مثلا:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلٰئِكَةِ رُسُلًا اُولِى اَجْنِحَةٍ مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فِى الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو سورهده، "سماوات و أرضڭ فاطرِ ذو الجلالى، سماوات و أرضى اويله بر طرزده تزيين ايدوب آثارِ كمالنى گوسترمكله حدسز سيرجيلرندن فاطرينه حدسز مدح و ثنالر ايتديرييور و اويله ده حدسز نعمتلرله سوسلنديرمش كه، سما و زمين بتون نعمتلرڭ
— 482 —
و نعمتديدهلرڭ لسانلريله او فاطرِ رحماننه نهايتسز حمد و ستايش ايدرلر." ديدكدن صوڭره، يرڭ شهرلرى و مملكتلرى ايچنده فاطرڭ ويرديگى جهازات و قنادلريله سير و سياحت ايدن إنسانلرله حيوانات و طيور گبى؛ سماوى سرايلر اولان ييلديزلر و علوى مملكتلرى اولان برجلرده گزمك و طيران ايتمك ايچون، او مملكتڭ سكنهلرى اولان مَلكلرينه قناد ويرن ذاتِ ذو الجلال، ألبته هر شيئه قدير اولمق لازم گلير. بر سينگه، بر ميوهدن بر ميوهيه؛ بر سرچهيه، بر آغاجدن بر آغاجه اوچمق قنادينى ويرن، زهرهدن مشترىيه، مشتريدن زحله اوچهجق قنادلرى او ويرييور. هم ملائكهلر، سكنهِٔ زمين گبى جزئيته منحصر دگللر، بر مكانِ معيّن اونلرى قيد ايدهميور. بر وقتده درت ويا داها زياده ييلديزلرده بولونديغنه إشارت مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ كلمهلريله تفصيل ويرر. ايشته شو حادثهِٔ جزئيه اولان "ملائكهلرى قنادلرله تجهيز ايتمك" تعبيريله، غايت كلّى و عمومى بر عظمتِ قدرتڭ دستگاهنه إشارت ايدهرك؛ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فذلكهسيله تحقيق ايدوب تثبيت ايدر.
اوننجى نكتهِٔ بلاغت:كاه اولويور آيت، إنسانڭ عصيانكارانه عمللرينى ذكر ايدر، شديد بر تهديد ايله زجر ايدر. صوڭره شدّتِ تهديد، يأسه و اميدسزلگه آتمامق ايچون، رحمتنه إشارت ايدن بر قسم أسما ايله خاتمه ويرر، تسلّى ايدر. مثلا:
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبِيلًا ٭ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا ٭ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
ايشته شو آيت دير كه: دى: أگر ديديگڭز گبى ملكنده شريكى اولسه ايدى، ألبته عرشِ ربوبيتنه أل اوزاتوب مداخله أثرى گورونهجك بر درجهده بر إنتظامسزلق اولاجقدى. حالبوكه يدى طبقه سماواتدن، تا خردهبينى ذىحياتلره قدر، هر بر مخلوق كلّى اولسون جزئى اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، مظهر اولديغى بتون إسملرڭ جلوه و نقشلرى ديللريله، او أسماءِ حسنىنڭ مسمّاءِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب،
— 483 —
شريك و نظيردن تنزيه ايدييورلر. أوت ناصلكه سما گونشلر، ييلديزلر دينلن نورأفشان كلماتيله، حكمت و إنتظاميله، اونى تقديس ايدييور، وحدتنه شهادت ايدييور و جوِّ هوا دخى، بلوطلرڭ و برق و رعد و قطرهلرڭ كلماتيله اونى تسبيح و تقديس و وحدانيتنه شهادت ايدر. اويله ده زمين، حيوانات و نباتات و موجودات دينلن حياتدار كلماتيله خالقِ ذو الجلالنى تسبيح و توحيد ايتمكله برابر، هر بر آغاجى، ياپراق و چيچك و ميوهلرڭ كلماتيله ينه تسبيح ايدوب برلگنه شهادت ايدر. اويله ده أڭ كوچك مخلوق، أڭ جزئى بر مصنوع، كوچكلگى و جزئيتيله برابر، طاشيديغى نقشلر و كيفيتلر إشارتيله پك چوق أسماءِ كلّيهيى گوسترمك ايله مسمّاءِ ذو الجلالى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدر. ايشته بتون كائنات بردن، بر لسان ايله، متّفقًا خالقِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدهرك كنديلرينه گوره موظّف اولدقلرى وظيفهِٔ عبوديتى، كمالِ إطاعتله يرينه گتيردكلرى حالده، شو كائناتڭ خلاصهسى و نتيجهسى و نازدار بر خليفهسى و نازنين بر ميوهسى اولان إنسان، بتون بونلرڭ عكسنه، ضدّينه اولارق، ايتدكلرى كفر و شركڭ نه قدر چركين دوشوب نه درجه جزايه شايسته اولديغنى إفاده ايدوب بتون بتون يأسه دوشورمهمك ايچون، هم شونڭ گبى نهايتسز بر جنايته، حدسز چركين بر عصيانه قهّارِ ذو الجلال ناصل ميدان ويروب كائناتى باشلرينه خراب ايتمديگنڭ حكمتنى گوسترمك ايچون اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا دير. او خاتمه ايله حكمتِ إمهالى گوستروب، بر رجا قپوسى آچيق بيراقير.
ايشته شو اون إشاراتِ إعجازيهدن آڭلا كه، آيتلرڭ خاتمهلرندهكى فذلكهلرده، چوق رشحاتِ هدايتيله برابر چوق لمعاتِ إعجازيه واردر كه؛ بلغالرڭ أڭ بيوك داهيلرى، شو بديع اُسلوبلره قارشى كمالِ حيرت و إستحسانلرندن پارمغنى ايصيرمش، دوداغنى ديشلهمش، مَا هٰذَا كَلَامُ الْبَشَرِ ديمش. اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى يه حقّ اليقين اولارق ايمان ايتمشلر. ديمك بعض آيتده، بتون مذكور إشاراتله برابر بحثمزه گيرمهين چوق مزاياىِ آخَرى ده تضمّن ايدر كه؛ او مزايانڭ إجماعنده اويله بر نقشِ إعجاز گورونور كه، كور دخى گورهبيلير.
— 484 —
ايكنجى شعلهنڭ اوچنجى نورى شودر كه:قرآن، باشقه كلاملرله قابلِ قياس اولاماز. چونكه كلامڭ طبقهلرى، علويت و قوّت و حسنِ جمال جهتندن درت منبعى وار. برى متكلّم، برى مخاطب، برى مقصد، برى مقامدر. أديبلرڭ، ياڭليش اولارق يالڭز مقام گوستردكلرى گبى دگلدر. اويله ايسه، سوزده "كيم سويلهمش؟ كيمه سويلهمش؟ نه ايچون سويلهمش؟ نه مقامده سويلهمش؟" ايسه باق. يالڭز سوزه باقوب طورمه. مادام كلام قوّتنى، حُسننى بو درت منبعدن آلير. قرآنڭ منبعنه دقّت ايديلسه، قرآنڭ درجهِٔ بلاغتى، علويت و حسنى آڭلاشيلير.
أوت مادام كلام، متكلّمه باقييور. أگر او كلام أمر و نهى ايسه، متكلّمڭ درجهسنه گوره إراده و قدرتى ده تضمّن ايدر. او وقت سوز مقاومتسوز اولور؛ مادّى ألكتريق گبى تأثير ايدر، كلامڭ علويت و قوّتى او نسبتده تزايد ايدر. مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
يعنى "يا أرض! وظيفهڭ بيتدى، صويڭى يوت. يا سما! حاجت قالمادى، ياغمورى كس."
مثلا:
فَقَالَ لَهَا وَ لِلْاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا قَالَتَا اَتَيْنَا طَائِعِينَ
يعنى "يا أرض! يا سما! ايستر ايستهمز گليڭز، حكمت و قدرتمه رام اولڭز. عدمدن چيقوب، وجودده مشهرگاهِ صنعتمه گليڭز." ديدى. اونلر ده: "بز كمالِ إطاعتله گلييورز. بزه گوسترديگڭ هر وظيفهيى سنڭ قوّتڭله گورهجگز."
ايشته قوّت و إرادهيى تضمّن ايدن حقيقى و نافذ شو أمرلرڭ قوّت و علويتنه باق. صوڭره إنسانلرڭ
اُسْكُنِى يَا اَرْضُ وَ انْشَقِّى يَا سَمَاءُ وَ قُومِى اَيَّتُهَا الْقِيَامَةُ
گبى صورتِ أمرده جماداته هذيانوارى محاورهسى، هيچ او ايكى أمره قابلِ قياس اولابيلير مى؟ أوت تمنّيدن نشئت ايدن آرزولر و او آرزولردن نشئت ايدن فضوليانه أمرلر نرهده؟ حقيقتِ آمريتله متّصف بر آمرڭ ايش باشنده حقيقتِ أمرى نرهده؟ أوت أمرى نافذ بيوك بر آمرڭ مطيع و بيوك بر اوردوسنه "آرش" أمرى نرهده؟ و شويله بر أمر، عادى بر نفردن ايشيتيلسه؛ ايكى أمر صورةً بر ايكن، معنًا بر نفرله بر اوردو قوماندانى قدر فرقى وار.
— 485 —
مثلا:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
هم مثلا:
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ
شو ايكى آيتده ايكى أمرڭ قوّت و علويتنه باق، صوڭره بشرڭ أمرلر نوعندهكى كلامنه باق. عجبا ييلديز بوجگنڭ گونشه نسبتى گبى قالميورلر مى؟ أوت حقيقى بر مالكڭ ايش باشندهكى بر تصويرى و حقيقى بر صنعتكارڭ ايشلديگى وقت صنعتنه دائر ويرديگى بياناتى و حقيقى بر منعمڭ إحسان باشنده ايكن بيان ايتديگى إحساناتى، يعنى قَول ايله فعلى برلشديرمك، كندى فعلنى هم گوزه، هم قولاغه تصوير ايتمك ايچون شويله ديسه: "باقڭز! ايشته بونى ياپدم، بويله ياپييورم. ايشته بونى بونڭ ايچون ياپدم. بو بويله اولاجق، بونڭ ايچون ايشته بونى بويله ياپييورم." مثلا:
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ ٭ وَ الْاَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَ اَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ وَ اَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ٭ تَبْصِرَةً وَ ذِكْرٰى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ ٭ وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَاَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ٭ وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ ٭ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَ اَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ
قرآنڭ سماسنده شو سورهنڭ برجنده پارلايان ييلديزمثال جنّت ميوهلرى گبى شو تصويراتى، شو أفعاللرى ايچندهكى إنتظامِ بلاغتله چوق طبقه حشرڭ دلائلنى ذكر ايدوب نتيجهسى اولان حشرى كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ تعبيرى ايله إثبات ايدوب سورهنڭ باشنده حشرى إنكار ايدنلرى إلزام ايتمك نرهده؟ إنسانلرڭ فضوليانه اونلرله تماسى آز اولان أفعالدن بحثلرى نرهده؟ تقليد صورتنده چيچك رسملرى؛ حقيقى، حياتدار چيچكلره نسبتى درجهسنده اولاماز. شو اَفَلَمْ يَنْظُرُوا دن تا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ه قدر گوزلجه مئالى سويلهمك چوق اوزون گيدر. يالڭز بر إشارت ايدوب گچهجگز. شويله كه:
سورهنڭ باشنده، كفّار حشرى إنكار ايتدكلرندن قرآن اونلرى حشرڭ قبولنه مجبور ايتمك ايچون شويلهجه بسطِ مقدّمات ايدر. دير: "آيا، اوستڭزدهكى سمايه باقمييور ميسڭز كه، بز نه كيفيتده، نه قدر منتظم، محتشم بر صورتده بنا ايتمشز. هم گورمييور
— 486 —
ميسڭز كه؛ ناصل ييلديزلرله، آى و گونش ايله تزيين ايتمشز، هيچ بر قصور و نقصانيت بيراقمامشز. هم گورمييور ميسڭز كه، زمينى سزه نه كيفيتده سرمشز، نه قدر حكمتله تفريش ايتمشز. او يرده طاغلرى تثبيت ايتمشز، دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايتمشز. هم گورمييور ميسڭز، او يرده نه قدر گوزل، رنگارنك هر بر جنسدن چيفت خضرواتى، نباتاتى خلق ايتدك؛ يرڭ هر طرفنى او گوزللرله گوزللشديردك. هم گورمييور ميسڭز، نه كيفيتده سما جانبندن بركتلى بر صويى گوندرييورز. او صو ايله باغ و بوستانلرى، حبوباتى، يوكسك لذيذ ميوهلى خرما گبى آغاجلرى خلق ايدوب عباديمه رزقى اونڭله گوندرييورم، يتيشديرييورم. هم گورمييور ميسڭز؛ او صو ايله ئولمش مملكتى إحيا ايدييورم. بيڭلر دنيوى حشرلرى ايجاد ايدييورم. ناصل بو نباتاتى، قدرتمله بو ئولمش مملكتدن چيقارييورم؛ سزڭ حشردهكى خروجڭز ده بويلهدر. قيامتده أرض ئولوب، سز صاغ اولارق چيقهجقسڭز." ايشته شو آيتڭ إثباتِ حشرده گوسترديگى جزالتِ بيانيه (كه، بيڭدن بريسنه آنجق إشارت ايدهبيلدك) نرهده؛ إنسانلرڭ بر دعوا ايچون سرد ايتدكلرى كلمات نرهده؟
شو رسالهنڭ باشندن شيمدىيه قدر تحقيق نامنه بىطرفانه محاكمه صورتنده، قرآنڭ إعجازينى معنّد بر خصمه قبول ايتديرمك ايچون قرآنڭ چوق حقوقنى گيزلى بيراقدق. او گونشى، موملر صيرهسنه گتيروب موازنه ايدييوردق. شيمدى تحقيق وظيفهسنى ايفا ايدوب، پارلاق بر صورتده إعجازينى إثبات ايتدى. شيمدى ايسه تحقيق نامنه دگل، حقيقت نامنه بر ايكى سوز ايله قرآنڭ موازنهيه گلمز حقيقى مقامنه إشارت ايدهجگز:
أوت سائر كلاملرڭ قرآنڭ آياتنه نسبتى، شيشهلردهكى گورونن ييلديزلرڭ كوچوجك عكسلريله ييلديزلرڭ عيننه نسبتى گبيدر. أوت هر برى برر حقيقتِ ثابتهيى تصوير ايدن، گوسترن قرآنڭ كلماتى نرهده؟ بشرڭ فكرى و طويغولرينڭ آيينهجكلرنده كلماتيله ترسيم ايتدكلرى معنالر نرهده؟ أوت أنوارِ هدايتى إلهام ايدن و شمس و قمرڭ خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولان قرآنڭ ملائكهمثال ذىحيات كلماتى نرهده؟ بشرڭ هوساتنى اويانديرمق ايچون سحّار نفسلريله، مُزَوَّر اينجهلكلريله ايصيريجى كلماتى
— 487 —
نرهده؟ أوت ايصيريجى حشرات و بوجكلرڭ، مبارك ملائكه و نورانى روحانيلره نسبتى نه ايسه؛ بشرڭ كلماتى، قرآنڭ كلماتنه نسبتى اودر. شو حقيقتلرى يگرمى بشنجى سوز ايله برابر گچن يگرمى درت عدد سوزلر إثبات ايتمشدر. شو دعوامز مجرّد دگل؛ برهانى گچمش نتيجهدر.
أوت هر برى جواهرِ هدايتڭ برر صدفى و حقائقِ ايمانيهنڭ برر منبعى و أساساتِ إسلاميهنڭ برر معدنى و طوغريدن طوغرىيه عرش الرحماندن گلن و كائناتڭ فوقنده و خارجنده إنسانه باقوب اينن و علم و قدرت و إرادهيى تضمّن ايدن و خطابِ أزلى اولان ألفاظِ قرآنيه نرهده؟ إنسانڭ هوائى، هواپرستانه، واهى، هوسپرورانه ألفاظى نرهده؟ أوت قرآن بر شجرهِٔ طوبٰى حكمنه گچوب شو عالمِ إسلاميهيى بتون معنوياتيله، شعائر و كمالاتيله، دساتير و أحكاميله ياپراقلر صورتنده نشر ايدوب أصفيا و أولياسنى برر چيچك حكمنده او آغاجڭ آبِ حياتيله تازه، گوزل گوستروب بتون كمالات و حقائقِ كونيه و إلٰهيهيى ثمره ويروب ميوهلرندهكى چوق چكردكلرى عملى برر دستور، برر پروغرام حكمنه گچوب ينه ميوهدار آغاج حكمنده متسلسل حقائقى گوسترن قرآن نرهده؟ بشرڭ معلوممز اولان كلامى نرهده؟
اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا
بيڭ اوچ يوز أللى سنهدر قراٰنِ حكيم، بتون حقائقنى كائنات چارشوسنده آچوب تشهير ايتديگى حالده؛ هركس، هر ملّت، هر مملكت اونڭ جواهرندن، حقائقندن آلمشدر و آلييورلر. حالبوكه نه او الفت، نه او مبذوليت، نه او مرورِ زمان، نه او بيوك تحوّلاتلر؛ اونڭ قيمتدار حقائقنه، اونڭ گوزل اُسلوبلرينه خلل ويرهمهمش، إختيارلاتمهمش، قوروتمهمش، قيمتدن دوشورمهمش، حُسننى سوندورمهمشدر. شو حالت تك باشيله بر إعجازدر.
شيمدى برى چيقسه، قرآنڭ گتيرديگى حقائقدن بر قسمنه كندى هوسنجه چوجقجه بر إنتظام ويرسه، قرآنڭ بعض آياتنه معارضه ايچون نسبت ايتسه، "قرآنه ياقين بر كلام سويلهدم" ديسه، اويله أحمقانه بر سوزدر كه؛ مثلا طاشلرى مختلف جواهردن بر سراىِ محتشمى ياپان و او طاشلرڭ وضعيتنده عموم سرايڭ نقوشِ عاليهسنه باقان ميزانلى نقشلر ايله تزيين ايدن بر اوستهنڭ صنعتيله؛ او نقوشِ عاليهدن فهمى قاصر، او
— 488 —
سرايڭ بتون جواهر و زينتلرندن بىبهره بر عادى آدم، عادى خانهلرڭ بر اوستهسى، او سرايه گيروب او قيمتدار طاشلردهكى علوى نقشلرى بوزوب چوجقجه هوسنه گوره عادى بر خانهنڭ وضعيتنه گوره بر إنتظام، بر صورت ويرسه و چوجقلرڭ نظرينه خوش گورونهجك بعض بونجقلرى طاقسه، صوڭره "باقڭز! او سرايڭ اوستهسندن داها زياده مهارت و ثروتم وار و قيمتدار زينتلرم وار" ديسه؛ ديوانهجه بر هذيان ايدن بر ساختهكارڭ نسبتِ صنعتى گبيدر.
اوچنجى شعله:
اوچ ضياسى وار.
برنجى ضيا:قرآنِ معجز البيانڭ بيوك بر وجهِ إعجازى اون اوچنجى سوزده بيان ايديلمشدر. قارداشلرى اولان سائر وجوهِ إعجاز صيرهسنه گيرمك ايچون بو مقامه آلينمشدر. ايشته قرآنڭ هر بر آيتى، برر نجمِ ثاقب گبى إعجاز و هدايت نورينى نشر ايله كفر و غفلت ظلماتنى طاغيتديغنى گورمك و ذوق ايتمك ايسترسهڭ؛ كنديڭى قرآنڭ نزولندن أوّل اولان او عصرِ جاهليتده و او صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده بردن قرآنڭ لسانِ علويسندن
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ يُسَبِّحُ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
گبى آيتلرى ايشيت باق: او ئولمش ويا ياتمش موجوداتِ عالم سَبَّحَ يُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. هم او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يردهكى پريشان مخلوقات،
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ
صيحهسيله ايشيدنڭ نظرنده ناصل گوك يوزى بر آغز؛ بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما، برر نورِ حقيقتأدا و أرض بر قفا و برّ و بحر برر لسان و بتون حيوانات و نباتات برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. يوقسه بو زماندن تا او زمانه باقمقله، مذكور ذوقڭ دقائقنى گورهمزسڭ. أوت او زماندن بَرى نورينى نشر ايدن و مرورِ زمانله علومِ متعارفه حكمنه گچن و سائر نيّراتِ إسلاميه ايله پارلايان و قرآنڭ گونشيله گوندوز رنگنى آلان بر
— 489 —
وضعيت ايله وياخود سطحى و بسيط بر پردهِٔ الفت ايله باقسهڭ؛ ألبته هر بر آيتڭ نه قدر طاتلى بر زمزمهِٔ إعجاز ايچنده نه چشيد ظلماتى طاغيتديغنى حقّيله گورهمزسڭ و بر چوق أنواعِ إعجازى ايچنده بو نوع إعجازينى ذوق ايدهمزسڭ.
قرآنِ معجز البيانڭ أڭ يوكسك درجهِٔ إعجازينه باقمق ايسترسهڭ، شو تمثيل دوربينيله باق. شويله كه:
غايت بيوك و غريب و غايتله ياييلمش عجيب بر آغاج فرض ايدهلم كه، او آغاج گنيش بر پردهِٔ غيب آلتنده بر طبقهِٔ مستوريت ايچنده صقلانمشدر. معلومدر كه، بر آغاجڭ إنسانڭ أعضالرى گبى اونڭ داللرى، ميوهلرى، ياپراقلرى، چيچكلرى گبى بتون عضولرى آراسنده بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئى، او آغاجڭ ماهيتنه گوره بر شكل آلير، بر صورت ويريلير. ايشته هيچ گورولمهين (و حالا گورونميور) او آغاجه دائر برى جيقسه، پرده اوستنده اونڭ هر بر أعضاسنه مقابل بر رسم چكسه، بر حدود چيزسه؛ دالدن ميوهيه، ميوهدن ياپراغه بر تناسبله بر صورت ترسيم ايتسه و بربرندن نهايت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتهسنده عضولرينڭ عين شكل و صورتنى گوسترهجك موافق ترسيمات ايله طولديرسه؛ ألبته شبهه قالماز كه، او رسّام بتون او غيبى آغاجى غيبآشنا نظريله گورور، إحاطه ايدر، صوڭره تصوير ايدر.
عينًا اونڭ گبى، قرآنِ معجز البيان دخى حقيقتِ ممكناته دائر (كه او حقيقت، دنيانڭ إبتداسندن طوت، تا آخرتڭ أڭ نهايتنه قدر اوزانمش و عرشدن فرشه، ذرّهدن شمسه قدر ياييلمش اولان شجرهِٔ خلقتڭ حقيقتنه دائر) بياناتِ قرآنيه او قدر تناسبى محافظه ايتمش و هر بر عضوه و ميوهيه لايق بر صورت ويرمشدر كه؛ بتون محقّقلر نهايتِ تحقيقنده قرآنڭ تصويرينه "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب، "طلسمِ كائناتى و معمّاىِ خلقتى كشف و فتح ايدن يالڭز سنسڭ أى قرآنِ كريم!" ديمشلر.
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
تمثيلده قصور يوق. أسماء و صفاتِ إلٰهيه و شئون و أفعالِ ربّانيه، بر شجرهِٔ طوباءِ نور حكمنده تمثيل ايديلمكله؛ او شجرهِٔ نورانيهنڭ دائرهِٔ عظمتى أزلدن أبده اوزانوب گيدييور. حدودِ كبرياسى، غيرِ متناهى فضاىِ إطلاقده ياييلوب إحاطه ايدييور. حدودِ إجراآتى
يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى
حدودندن طوت، تا
— 490 —
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
حدودينه قدر إنتشار ايتمش او حقيقتِ نورانيهيى بتون دال و بوداقلريله، غايات و ميوهلريله او قدر تناسبله بربرينه اويغون، بربرينه لايق، بربرينى قيرميهجق، بربرينڭ حكمنى بوزميهجق، بربرندن توحّش ايتميهجك بر صورتده او حقائقِ أسماء و صفاتى و شئون و أفعالى بيان ايدر كه؛ بتون أهلِ كشف و حقيقت و دائرهِٔ ملكوتده جولان ايدن بتون أصحابِ عرفان و حكمت، او بياناتِ قرآنيهيه قارشى "سبحان اللّٰه" دييوب، "نه قدر طوغرى، نه قدر مطابق، نه قدر گوزل، نه قدر لايق" دييهرك تصديق ايدييورلر.
مثلا: بتون دائرهِٔ إمكان و دائرهِٔ وجوبه باقان، هم او ايكى شجرهِٔ عظيمهنڭ بر تك دالى حكمنده اولان ايمانڭ أركانِ ستّهسى و او أركانڭ دال و بوداقلرينڭ أڭ اينجه ميوه و چيچكلرى آرالرنده او قدر بر تناسب گوزهتيلهرك تصوير ايدر و او درجه بر موازنت صورتنده تعريف ايدر و او مرتبه بر مناسبت طرزنده إظهار ايدر كه، عقلِ بشر إدراكندن عاجز و حُسننه قارشى حيران قالير. و او ايمان دالنڭ بوداغى حكمنده اولان إسلاميتڭ أركانِ خمسهسى آرالرنده و او أركانڭ تا أڭ اينجه تفرّعاتى، أڭ كوچك آدابى و أڭ اوزاق غاياتى و أڭ درين حِكَمِياتى و أڭ جزئى ثمراتنه وارنجهيه قدر آرالرنده حسنِ تناسب و كمالِ مناسبت و تام بر موازنت محافظه ايتديگنه دليل ايسه، او قرآنِ جامعڭ نصوص و وجوهندن و إشارات و رموزندن چيقان شريعتِ كبراىِ إسلاميهنڭ كمالِ إنتظامى و موازنتى و حسنِ تناسبى و رصانتى؛ جرح ايديلمز بر شاهدِ عادل، شبهه گتيرمز بر برهانِ قاطعدر. ديمك اولويور كه، بياناتِ قرآنيه، بشرڭ علمِ جزئيسنه، باخصوص بر امّينڭ علمنه مستند اولاماز. بلكه بر علمِ محيطه إستناد ايدييور و جميع أشيايى بردن گورهبيلير، أزل و أبد اورتهسنده بتون حقائقى بر آنده مشاهده ايدر بر ذاتڭ كلاميدر. آمنّا...
ايكنجى ضيا:حكمتِ قرآنيهنڭ قارشيسنده ميدانِ معارضهيه چيقان فلسفهِٔ بشريهنڭ، حكمتِ قرآنه قارشى نه درجه سقوط ايتديگنى اون ايكنجى سوزده ايضاح و تمثيل ايله تصوير و سائر سوزلرده إثبات ايتديگمزدن اونلره حواله ايدوب شيمديلك باشقه بر جهتده كوچك بر موازنه ايدرز. شويله كه:
— 491 —
فلسفه و حكمتِ إنسانيه، دنيايه ثابت باقار؛ موجوداتڭ ماهيتلرندن، خاصيتلرندن تفصيلًا بحث ايدر. صانعنه قارشى وظيفهلرندن بحث ايتسه ده، إجمالًا بحث ايدر. عادتا كائنات كتابنڭ يالڭز نقش و حروفلرندن بحث ايدر، معناسنه أهمّيت ويرمز. قرآن ايسه، دنيايه گچيجى، سيّال، آلداتيجى، سيّار، قرارسز، إنقلابجى اولارق باقار. موجوداتڭ ماهيتلرندن، صورى و مادّى خاصيتلرندن إجمالًا بحث ايدر. فقط صانع طرفندن توظيف ايديلن وظائفِ عبوديتكارانهلرندن و صانعڭ إسملرينه نه وجهله و ناصل دلالت ايتدكلرى و أوامرِ تكوينيهِٔ إلٰهيهيه قارشى إنقيادلرينى تفصيلًا ذكر ايدر. ايشته فلسفهِٔ بشريه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ شو تفصيل و إجمال خصوصندهكى فرقلرينه باقهجغز كه، محضِ حق و عينِ حقيقت هانگيسيدر گورهجگز.
ايشته ناصل ألمزدهكى ساعت، صورةً ثابت گورونويور. فقط ايچندهكى چرخلرڭ حركاتيله، دائمى ايچنده بر زلزله و آلَت و چرخلرينڭ إضطرابلرى واردر. عينًا اونڭ گبى؛ قدرتِ إلٰهيهنڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو دنيا، ظاهرى ثابتيتيله برابر دائمى زلزله و تغيّرده، فنا و زوالده يووارلانيور. أوت دنيايه زمان گيرديگى ايچون، گيجه و گوندوز، او ساعتِ كبرانڭ ثانيهلرينى صايان ايكى باشلى بر ميل حكمندهدر. سنه، او ساعتڭ دقيقهلرينى صايان بر إبره وضعيتندهدر. عصر ايسه، او ساعتڭ ساعتلرينى تعداد ايدن بر ايگنهدر. ايشته زمان، دنيايى أمواجِ زوال اوستنه آتار. بتون ماضى و إستقبالى عدمه ويروب، يالڭز زمانِ حاضرى وجوده بيراقير.
شيمدى زمانڭ دنيايه ويرديگى شو شكل ايله برابر، مكان إعتباريله دخى ينه دنيا زلزلهلى، غيرِ ثابت بر ساعت حكمندهدر. چونكه جوِّ هوا مكانى چابوق تغيّر ايتديگندن، بر حالدن بر حاله سرعةً گچديگندن بعض گونده بر قاچ دفعه بلوطلر ايله طولوب بوشالمقله، ثانيه صايان ميلڭ صورتِ تغيّرى حكمنده بر تغيّر ويرييور. شيمدى، دنيا خانهسنڭ طابانى اولان مكانِ أرض ايسه، يوزى موت و حياتجه، نبات و حيوانجه پك چابوق تبدّل ايتديگندن دقيقهلرى صايان بر ميل حكمنده، دنيانڭ شو جهتى گچيجى اولديغنى گوسترر. زمين يوزى إعتباريله بويله اولديغى گبى، بطنندهكى إنقلابات و زلزلهلرله و اونلرڭ نتيجهسنده جبالڭ چيقمهلرى و خسفلر وقوع بولماسى،
— 492 —
ساعتلرى صايان بر ميل گبى دنيانڭ شو جهتى آغيرجه مرور ايديجيدر، گوسترر. دنيا خانهسنڭ طاوانى اولان سما مكانى ايسه، أجراملرڭ حركاتيله، قويروقلى ييلديزلرڭ ظهوريله، كسوفات و خسوفاتڭ وقوع بولماسيله، ييلديزلرڭ سقوط ايتمهلرى گبى تغيّرات گوسترر كه؛ سماوات دخى ثابت دگل؛ إختيارلغه، خرابيته گيدييور. اونڭ تغيّراتى، هفتهلق ساعتده گونلرى صايان بر ميل گبى چندان آغير و گج اولويور. فقط هر حالده گچيجى و زوال و خرابيته قارشى گيتديگنى گوسترر.
ايشته دنيا، دنيا جهتيله شو يدى ركن اوزرنده بنا ايديلمشدر. شو ركنلر، دائم اونى صارصييور. فقط شو صارصيلان و حركت ايدن دنيا، صانعنه باقديغى وقت، او حركات و تغيّرات، قلمِ قدرتڭ مكتوباتِ صمدانيهيى يازماسى ايچون او قلمڭ ايشلمهسيدر. او تبدّلاتِ أحوال ايسه، أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهِٔ شئوناتنى آيرى آيرى توصيفات ايله گوسترن، تازهلهنن آيينهلريدر. ايشته دنيا، دنيا إعتباريله هم فنايه گيدر، هم ئولمگه قوشار، هم زلزله ايچندهدر. حقيقتده آقار صو گبى رحلت ايتديگى حالده، غفلت ايله صورةً إنجماد ايتمش، فكرِ طبيعتله كثافت و كدورت پيدا ايدوب آخرته پرده اولمشدر. ايشته فلسفهِٔ سقيمه تدقيقاتِ فلسفه ايله و حكمتِ طبيعيه ايله و مدنيتِ سفيههنڭ جاذبهدار لهوياتيله، سرخوشانه هوساتيله او دنيانڭ هم جمودتنى زياده ايدوب غفلتى قالينلاشديرمش، هم كدورتله بولانماسنى تضعيف ايدوب صانعى و آخرتى اونوتديرييور.
امّا قرآن ايسه، شو حقيقتدهكى دنيايى، دنيا جهتيله
اَلْقَارِعَةُ مَا الْقَارِعَةُ ٭ اِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ ٭ وَ الطّوُرِ وَ كِتَابٍ مَسْطوُرٍ
آياتيله پاموق گبى حلّاج ايدر، آتار.
اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا ٭ اَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا
گبى بياناتيله او دنيايه شفّافيت ويرر و بولانماسنى إزاله ايدر.
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ
گبى نورأفشان نيّراتيله، جامد دنيايى أريتير.
— 493 —
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ و
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ مَنْ فِى الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَاءَ اللّٰهُ
موتآلود تعبيرلريله دنيانڭ أبديتِ موهومهسنى پارچه پارچه ايدر.
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِى الْاَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَ اللّٰهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
گوك گورلهمسى گبى صيحهلريله طبيعت فكرينى توليد ايدن غفلتى طاغيتير. ايشته قرآنڭ باشدن باشه كائناته متوجّه اولان آياتى، شو أساسه گوره گيدر. حقيقتِ دنيايى اولديغى گبى آچار، گوسترر. چركين دنيايى، نه قدر چركين اولديغنى گوسترمكله بشرڭ يوزينى اوندن چويرتير، صانعه باقان گوزل دنيانڭ گوزل يوزينى گوسترر. بشرڭ گوزينى اوڭا ديكديرر. حقيقى حكمتى درس ويرر. كائنات كتابنڭ معنالرينى تعليم ايدر. حروفات و نقوشلرينه آز باقار. سرخوش فلسفه گبى، چركينه عاشق اولوب، معنايى اونوتديروب، حروفاتڭ نقوشيله إنسانلرڭ وقتنى مالايعنياتده صرف ايتدرمييور.
اوچنجى ضيا:ايكنجى ضياده حكمتِ بشريهنڭ حكمتِ قرآنيهيه قارشى سقوطنه و حكمتِ قرآنيهنڭ إعجازينه إشارت ايتدك. شيمدى شو ضياده، قرآنڭ شاكردلرى اولان أصفياء و أولياء؛ و حكمانڭ منوّر قسمى اولان حكماىِ اشراقيّونڭ حكمتلريله قرآنڭ حكمتنه قارشى درجهسنى گوستروب، شو جهتده قرآنڭ إعجازينه مختصر بر إشارت ايدهجگز:
ايشته قرآنِ حكيمڭ علويتنه أڭ صادق بر دليل و حقّانيتنه أڭ ظاهر بر برهان و إعجازينه أڭ قوى بر علامت شودر كه: قرآن، بتون أقسامِ توحيدڭ بتون مراتبنى، بتون لوازماتيله محافظه ايدهرك بيان ايدوب موازنهسنى بوزمامش، محافظه ايتمش. هم بتون حقائقِ عاليهِٔ إلٰهيهنڭ موازنهسنى محافظه ايتمش. هم بتون أسماءِ حسنىنڭ إقتضا ايتدكلرى أحكاملرى جمع ايتمش، او أحكامڭ تناسبنى محافظه ايتمش. هم ربوبيت
— 494 —
و الوهيتڭ شئوناتنى كمالِ موازنه ايله جمع ايتمشدر. ايشته شو محافظه و موازنه و جمع، بر خاصيتدر. قطعيًا بشرڭ أثرنده موجود دگل و أعاظمِ إنسانيهنڭ نتائجِ أفكارنده بولونمييور. نه، ملكوته گچن أوليالرڭ أثرنده؛ نه، امورڭ باطنلرينه گچن اشراقيّونڭ كتابلرنده؛ نه، عالمِ غيبه نفوذ ايدن روحانيلرڭ معارفنده هيچ بولونمييور. گويا بر تقسيم الأعمال حكمنده هر بر قسمى حقيقتڭ شجرهِٔ عظماسندن يالڭز بر ايكى دالنه ياپيشييور. يالڭز اونڭ ميوهسيله، ياپراغيله اوغراشييور. باشقهسندن يا خبرى يوق، ياخود باقمهيور. أوت حقيقتِ مطلقه، مقيّد أنظار ايله إحاطه ايديلمز. قرآن گبى بر نظرِ كلّى لازم كه، إحاطه ايتسين. قرآندن باشقه چندان قرآندن ده درس آلييورلر، فقط حقيقتِ كلّيهنڭ، جزئى ذهنيله يالڭز بر ايكى طرفنى تمامًا گورور، اونڭله مشغول اولور، اونده حپس اولور. يا إفراط ويا تفريط ايله حقائقڭ موازنهسنى إخلال ايدوب تناسبنى إزاله ايدر. شو حقيقت، يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده عجيب بر تمثيل ايله ايضاح ايديلمشدر. شيمدى ده باشقه بر تمثيل ايله شو مسئلهيه إشارت ايدرز. مثلا:
بر دڭزده حسابسز جوهرلرڭ أقساميله طولو بر دفينهنڭ بولونديغنى فرض ايدهلم. غوّاص دالغيجلر، او دفينهنڭ جواهرينى آرامق ايچون طالييورلر. گوزلرى قپالى اولديغندن أل يورداميله آڭلارلر. بر قسمنڭ ألنه اوزونجه بر ألماس گچر. او غوّاص حكم ايدر كه؛ بتون خزينه، اوزون ديرك گبى بر ألماسدن عبارتدر. آرقداشلرندن باشقه جواهرى ايشيتديگى وقت خيال ايدر كه؛ او جوهرلر، بولديغى ألماسڭ تابعلريدر، فصوص و نقوشلريدر. بر قسمنڭ ده كروى بر ياقوت ألنه گچر؛ باشقهسى، مربّع بر كهربار بولور و هكذا... هر برى أليله گورديگى جوهرى، او خزينهنڭ أصلى و معظمى إعتقاد ايدوب، ايشيتدكلرينى او خزينهنڭ زوائد و تفرّعاتى ظن ايدر. او وقت حقائقڭ موازنهسى بوزولور. تناسب ده گيدر. چوق حقيقتڭ رنگى دگيشير. حقيقتڭ حقيقى رنگنى گورمك ايچون تأويلاته و تكلّفاته مضطر قالير. حتّى بعضًا إنكار و تعطيله قدر گيدرلر. حكماىِ اشراقيّونڭ كتابلرينه و سنّتڭ ميزانيله طارتمايوب كشفيات و مشهوداتنه إعتماد ايدن متصوّفينڭ كتابلرينه تأمّل ايدن، بو حكممزى بِلا شبهه تصديق ايدر. ديمك حقائقِ قرآنيهنڭ جنسندن و قرآنڭ درسندن آلدقلرى حالده، (چونكه قرآن دگللر) بويله ناقص گلييور.
— 495 —
بحرِ حقائق اولان قرآنڭ آيتلرى دخى، او دڭز ايچندهكى دفينهنڭ بر غوّاصيدر. لٰكن اونلرڭ گوزلرى آچيق، دفينهيى إحاطه ايدر. دفينهده نه وار، نه يوق گورور. او دفينهيى اويله بر تناسب و إنتظام و إنسجامله توصيف ايدر، بيان ايدر كه، حقيقى حسن جمالى گوسترر. مثلا: آيتِ
وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ
إفاده ايتدكلرى عظمتِ ربوبيتى گورديگى گبى،
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَاءِ ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَ كَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَ اِيَّاكُمْ
إفاده ايتدكلرى شمولِ رحمتى گورويور، گوسترييور. هم
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَ النُّورَ
إفاده ايتديگى وسعتِ خلّاقيتى گوروب گوسترديگى گبى، خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ إفاده ايتديگى شمولِ تصرّفى و إحاطهِٔ ربوبيتى گوروب، گوسترر. يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ إفاده ايتديگى حقيقتِ كريمانهيى
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمهِٔ حاكمانهِٔ آمرانهيى گورور، گوسترر.
اَوَ لَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ مَا ُيمْسِكُهُنَّ اِلَّا الرَّحْمٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
إفاده ايتدكلرى حقيقتِ رحيمانهِٔ مدبّرانهيى
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله
وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ
إفاده ايتديگى حقيقتِ رقيبانهيى
هُوَ الْاَوَّلُ وَ اْلٰاخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
إفاده ايتديگى حقيقتِ محيطه گبى
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
إفاده ايتديگى أقربيتى
تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
— 496 —
إشارت ايتديگى حقيقتِ علويهيى،
اِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاِحْسَانِ وَ اِيتَائِ ذِى الْقُرْبٰى وَ يَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْىِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ جامعه گبى بتون اُخروى و دنيوى، علمى و عملى أركانِ ستّهِٔ ايمانيهنڭ هر بريسنى تفصيلًا و أركانِ خمسهِٔ إسلاميهنڭ هر بريسنى قصدًا و جدًّا و سعادتِ داريْنى تأمين ايدن بتون دستورلرى گورور، گوسترر. موازنهسنى محافظه ايدوب، تناسبنى إدامه ايدوب او حقائقڭ هيئتِ مجموعهسنڭ تناسبندن حاصل اولان حُسن و جمالڭ منبعندن قرآنڭ بر إعجازِ معنويسى نشئت ايدر.
ايشته شو سرِّ عظيمدندر كه؛ علماءِ علمِ كلام، قرآنڭ شاكردلرى اولدقلرى حالده، بر قسمى اونر جلد اولارق أركانِ ايمانيهيه دائر بيڭلر أثر يازدقلرى حالده، معتزله گبى عقلى نقله ترجيح ايتدكلرى ايچون، قرآنڭ اون آيتى قدر وضوح ايله إفاده و قطعى إثبات و جدّى إقناع ايدهمهمشلر. عادتا اونلر، اوزاق طاغلرڭ آلتنده لغم ياپوب، بورولرله تا عالمڭ نهايتنه قدر سلسلهِٔ أسباب ايله گيدوب اوراده سلسلهيى كسر. صوڭره آبِ حيات حكمنده اولان معرفتِ إلٰهيهيى و وجودِ واجب الوجودى إثبات ايدرلر. آيتِ كريمه ايسه، هر بريسى برر عصاىِ موسى گبى هر يرده صويى چيقارهبيلير، هر شيدن بر پنجره آچار، صانعِ ذو الجلالى طانتديرر. قرآنڭ بحرندن ترشّح ايدن عربى "قطره" رسالهسنده و سائر سوزلرده شو حقيقت فعلًا إثبات ايديلمش و گوسترمشز. ايشته هم شو سردندر كه: باطنِ اموره گيدوب، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتميهرك، مشهوداتنه إعتماد ايدهرك يارى يولدن دونن و بر جماعتڭ رياستنه گچوب بر فرقه تشكيل ايدن فِرَقِ ضالّهنڭ بتون إماملرى حقائقڭ تناسبنى، موازنهسنى محافظه ايدهمديگندندر كه، بويله بدعهيه، ضلالته دوشوب بر جماعتِ بشريهيى ياڭليش يوله سَوق ايتمشلر. ايشته بونلرڭ بتون عجزلرى، آياتِ قرآنيهنڭ إعجازينى گوسترر.
٭ ٭ ٭
— 497 —
خاتمه
قرآنڭ لمعاتِ إعجازندن ايكى لمعهِٔ إعجازيه، اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحهسنده گچمشدر كه؛ بر سببِ قصور ظن ايديلن تكراراتى و علومِ كونيهده إجمالى، هر برى برر لمعهِٔ إعجازڭ منبعيدر. هم قرآنده معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهِٔ إعجازِ قرآن، يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده واضحًا گوستريلمشدر. داها بونلر گبى سائر سوزلرده و رسالهِٔ عربيهمده چوق لمعاتِ إعجازيه ذكر ايديلوب اونلره إكتفاءً يالڭز شونى ديرز كه:
بر معجزهِٔ قرآنيه داها شودر كه: ناصل بتون معجزاتِ أنبيا، قرآنڭ بر نقشِ إعجازينى گوسترمشدر؛ اويله ده قرآن بتون معجزاتيله بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولور و بتون معجزاتِ أحمديه (عصم) دخى، قرآنڭ بر معجزهسيدر كه، قرآنڭ جنابِ حقّه قارشى نسبتنى گوسترر و او نسبتڭ ظهوريله هر بر كلمهسى بر معجزه اولور. چونكه او وقت بر تك كلمه، بر چكردك گبى بر شجرهِٔ حقائقى معنًا تضمّن ايدهبيلير. هم مركزِ قلب گبى حقيقتِ عظمانڭ بتون أعضاسنه مناسبتدار اولابيلير. هم بر علمِ محيطه و نهايتسز بر إرادهيه إستناد ايتديگى ايچون، حروفيله، هيئتيله، وضعيتيله، موقعيله حدسز أشيايه باقهبيلير. ايشته شو سردندر كه؛ علماءِ علمِ حروف، قرآنڭ بر حرفندن بر صحيفه قدر أسرار بولدقلرينى إدّعا ايدرلر و دعوالرينى او فنّڭ أهلنه إثبات ايدييورلر.
رسالهنڭ باشندن شورايه قدر بتون شعلهلرى، شعاعلرى، لمعهلرى، نورلرى، ضيالرى نظره طوپلا؛ بردن باق. باشدهكى دعوا، شيمدى قطعى نتيجه اولارق، يعنى
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
ى يوكسك بر صدا ايله اوقويوب إعلان ايدييورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
— 498 —
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا ٭ رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى ٭ وَ يَسِّرْلِى اَمْرِى ٭ وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى ٭ يَفْقَهُوا قَوْلِى
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ اَفْضَلَ وَ اَجْمَلَ وَ اَنْبَلَ وَ اَظْهَرَ وَ اَطْهَرَ وَ اَحْسَنَ وَ اَبَرَّ وَ اَكْرَمَ وَ اَعَزَّ وَ اَعْظَمَ وَ اَشْرَفَ وَ اَعْلٰى وَ اَزْكٰى وَ اَبْرَكَ وَ اَلْطَفَ صَلَوَاتِكَ وَ اَوْفٰى وَ اَكْثَرَ وَ اَزْيَدَ وَ اَرْقٰى وَ اَرْفَعَ وَ اَدْوَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَ سَلَامًا وَ رَحْمَةً وَ رِضْوَانًا وَ عَفْوًا وَ غُفْرَانًا تَمْتَدُّ وَ تَزِيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ تَنْمُوا وَ تَزْكُوا بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَ مِنَنِكَ اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ عَلٰى عَبْدِكَ وَ حَبِيبِكَ وَ رَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَيْرِ خَلْقِكَ النُّورِ الْبَاهِرِ اللَّامِعِ وَ الْبُرْهَانِ الظَّاهِرِ الْقَاطِعِ وَ الْبَحْرِ الذَّاخِرِ وَ النُّورِ الْغَامِرِ وَ الْجَمَالِ الزَّاهِرِ وَ الْجَلَالِ الْقَاهِرِ وَ الْكَمَالِ الْفَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتِى صَلَّيْتَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغْفِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَ تَشْرَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَ تُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَ تُرَوِّحُ بِهَا اَرْوَاحَنَا وَ تُقَدِّسُ بِهَا اَسْرَارَنَا وَ تُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَ اَفْكَارَنَا وَ تُصَفِّى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فِى اَسْرَارِنَا وَ تَشْفِى بِهَا اَمْرَاضَنَا وَ تَفْتَحُ بِهَا اَقْفَالَ قُلُوبِنَا رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٭ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 499 —
برنجى ذيل
(مقام إعتباريله يگرمى بشنجى سوزه إلحاق ايديلن ذيللردن، يدنجى شعاعڭ برنجى مقامنڭ اون يدنجى مرتبهسيدر.)
بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز دنيا سيّاحى و كائناتدن ربّنى صوران يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: "آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينلن، بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل بو كتاب، بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر، دييه تحرّىيه باشلادى. بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنينڭ لمعهلرى اولان رسالهِٔ نوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالهِٔ نور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقهمديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسالهِٔ نورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمشسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدهرك، يالڭز قيصه بر إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى.
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام
— 500 —
ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه، اون درت عصر مدّتنده هر دقيقهده آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور؛ روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتونله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: "آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى." هم بدوى بر أديب فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديديلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" ديدى: "يوق، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلر داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز."
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب؛ غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: "يا بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر
— 501 —
يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان و جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر. هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلر عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسى اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عامى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل. يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبهِٔ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتنى اوقودى. ديدى: "بونڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهميورم." اوڭا دينلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلقلى جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى، ايشيقلانديردى كه؛ بو أزلى نطق و سرمدى فرمان، عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه، بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقات حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفهلر باشنده جوش و خروشله مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونويور دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهِٔ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهِٔ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه
— 502 —
گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهِٔ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجى نقطه:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى؛ اويله ده أولياء و أصفياء گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى، حياتدار تكمّللريله، شجرهِٔ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
آلتنجى نقطه:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت، آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهِٔ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى و آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللر ايله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين، هجوم ايديلمز بر قلعهِٔ سماويهِٔ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى؛ آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنى و بشرڭ كلامى اولماديغنى و ياڭليشى بولونماديغنى إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهِٔ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى؛ إسلاميتڭ منبعى و
— 503 —
قرآنڭ بر ترجمانى اولان ذاتڭ (عصم) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمان، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنى اويله ايمان و تصديق ايدوب هيچ بر شى اونى صارصمهمسى دخى قرآنڭ سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭندهكى او قرآنه منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلر دخى، تلاوتى وقتنده پروانه گبى أطرافنده حقپرستانه طوپلانمهلرى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزر فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى هر طائفه كندى علمنه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآنڭ منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (شيمدىيه قدر مسلمان اولميانلر) معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده، قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ (تك بر سورهسنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقهمهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت، بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيلهمز.
— 504 —
چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و بتون كائناتڭ خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك هيچ بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانيهيه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه و اوندهكى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتى بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهِٔ إعجازينه يتيشيلمز.
هم قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلر متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ يوز اوتوز كتابى، هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهِٔ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامندهكى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم و أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچوجك بر رساله گبى رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطهده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه، حشمتلى حاكميتِ نورانيهسى و عظمتلى سلطنتِ قدسيهسى،
— 505 —
عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديرهرق زمين يوزينى دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايدهرك كمالِ إحترام ايله دوام ايتمهسى، هم او خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى، اون حسنهيى و اون ميوهِٔ باقى ويرمهسى، حتّى بر قسم آياتڭ و سورهلرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمهسى و مبارك وقتلرده هر بر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: "ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن، سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه؛ بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر."
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجوُهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ ٭
دينلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 506 —
اون برنجى شعاع اولان ميوه رسالهسنڭ اوننجى مسئلهسى
أميرطاغى چيچگى
(قرآنده اولان تكراراته گلن إعتراضلره قارشى غايت قوّتلى بر جوابدر.)
عزيز صدّيق قارداشلرم،
گرچه بو مسئله، پريشان وضعيتمدن مشوّش و لطافتسز اولمش. فقط او مشوّش عباره آلتنده چوق قيمتلى بر نوع إعجازى قطعى بيلدم، مع التأسّف إفادهيه مقتدر اولامادم. هر نه قدر عبارهسى سونوك اولسه ده، قرآنه عائد اولمق جهتيله هم عبادتِ تفكّريه، هم قدسى، يوكسك، پارلاق بر جوهرڭ صدفيدر. ييرتيق لباسنه دگل، ألندهكى ألماسه باقيلسين. هم بونى غايت خسته و پريشان و غداسز، بر ايكى گون رمضانده، مجبوريتله غايت مجمل و قيصه و بر جملهده پك چوق حقيقتلرى و متعدّد حجّتلرى درج ايدهرك يازدم. قصوره باقيلماسين.
(حاشيه): دڭزلى حپسنڭ ميوهسنه اوننجى مسئله اولارق أميرطاغنڭ و بو رمضانِ شريفڭ نورلى بر كوچك چيچگيدر. تكراراتِ قرآنيهنڭ بر حكمتنى بيانله، أهلِ ضلالتڭ عفونتلى و زهرلى أوهاملرينى إزاله ايدر.
عزيز صدّيق قارداشلرم! رمضانِ شريفده قرآنِ معجز البيانى اوقوركن رسالهِٔ النوره إشارتلرى برنجى شعاعده بيان اولونان اوتوز اوچ آيتدن هانگيسى گلسه باقييوردم كه، او آيتڭ صحيفهسى و ياپراغى و قصّهسى دخى رسالهِٔ النوره و شاكردلرينه قصّهدن حصّه آلمق نقطهسنده بر درجه باقييور. خصوصًا سورهِٔ نوردن آيت النور، اون پارمقله رسالهِٔ النوره باقديغى گبى، آرقهسندهكى آيتِ ظلمات دخى معارضلرينه تام باقييور و زياده حصّه ويرييور. عادتا او مقام، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر و بو عصرده او كلّينڭ تام بر فردى رسالهِٔ النور و شاكردلريدر دييه حسّ ايتدم.
— 507 —
أوت قرآنڭ خطابى أوّلا متكلّمِ أزلينڭ ربوبيتِ عامّهسنڭ گنيش مقامندن، هم نوعِ بشر بلكه كائنات نامنه مخاطب اولان ذاتڭ گنيش مقامندن، هم عموم نوعِ بنى آدمڭ بتون عصرلرده إرشادلرينڭ غايت وسعتلى مقامندن، هم دنيا و آخرتڭ و أرض و سماواتڭ و أزل و أبدڭ و خالقِ كائناتڭ ربوبيتنه و بتون مخلوقاتڭ تدبيرينه دائر قوانينِ إلٰهيهنڭ غايت يوكسك و إحاطهلى بياناتنڭ گنيش مقامندن آلديغى وسعت و علويت و إحاطه جهتيله او خطاب، اويله بر يوكسك إعجاز و شمول گوسترر كه؛ درسِ قرآنڭ مخاطبلرندن أڭ كثرتلى طائفه اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى اوقشايان ظاهرى و بسيط مرتبهسى دخى، أڭ علوى طبقهيى ده تام حصّهدار ايدر. گويا قصّهدن يالڭز بر حصّه و بر حكايهِٔ تاريخيهدن بر عبرت دگل، بلكه بر كلّى دستورڭ أفرادى اولارق هر عصره و هر طبقهيه خطاب ايدهرك تازه نازل اولويور و بِالخاصّه چوق تكرارله اَلظَّالِمِينَ اَلظَّالِمِينَ دييوب تهديدلرى و ظلملرينڭ جزاسى اولان مصيبتِ سماويه و أرضيهيى شدّتله بيانى، بو عصرڭ أمثالسز ظلملرينه قَومِ عاد و ثمود و فرعونڭ باشلرينه گلن عذابلر ايله باقديرييور و مظلوم أهلِ ايمانه إبراهيم (عس) و موسى (عس) گبى أنبيانڭ نجاتلرى ايله تسلّى ويرييور.
أوت نظرِ غفلت و ضلالتده، وحشتلى و دهشتلى بر عدمستان و أليم و محو اولمش بر مزارستان اولان بتون گچمش زمان و ئولمش قرنلر و عصرلر؛ جانلى برر صحيفهِٔ عبرت و باشدن باشه روحلى، حياتدار بر عجيب عالم و موجود و بزمله مناسبتدار بر مملكتِ ربّانيه صورتنده سينهما پردهلرى گبى، كاه بزى او زمانلره، كاه او زمانلرى يانمزه گتيرهرك هر عصره و هر طبقهيه گوستروب يوكسك بر إعجاز ايله درس ويرن قرآنِ معجز البيان عين إعجازله، نظرِ ضلالتده جامد، پريشان، ئولو، حدسز بر وحشتگاه اولان و فراق و زوالده يووارلانان بو كائناتى بر كتابِ صمدانى، بر شهرِ رحمانى، بر مشهرِ صنعِ ربّانى اولارق او جامداتى جانلانديرهرق برر وظيفهدار صورتنده بربريله قونوشديروب و بربرينڭ إمدادينه قوشديروب نوعِ بشره و جنّ و مَلگه حقيقى و نورلى و ذوقلى حكمت درسلرى ويرن بو قرآنِ عظيم الشان، ألبته هر حرفنده اون و يوز و بعضًا بيڭ و بيڭلر ثواب بولونماسى و بتون جنّ و إنس طوپلانسه اونڭ مِثلنى گتيرهمهمسى و بتون بنى آدمله و
— 508 —
كائناتله تام يرنده قونوشماسى و هر زمان ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده ذوقله يازيلماسى و چوق تكرارله و كثرتلى تكراراتيله اوصانديرمهمسى و چوق إلتباس يرلرى و جملهلريله برابر چوجقلرڭ نازك و بسيط قفالرنده مكمّل يرلشمسى و خستهلرڭ و آز سوزدن متأثّر اولان و سكراتده اولانلرڭ قولاغنده ماءِ زمزم مِثللو خوش گلمسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانير و ايكى جهانڭ سعادتلرينى كندى شاكردلرينه قزانديرر. و ترجماننڭ اُمّيت مرتبهسنى تام رعايت ايتمك سرّيله هيچ بر تكلّف و هيچ بر تصنّع و هيچ بر گوستريشه ميدان ويرمهدن سلاستِ فطريهسنى و طوغريدن طوغرىيه سمادن گلمسنى و أڭ كثرتلى اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى تنزّلاتِ كلاميه ايله اوقشامق حكمتيله، أڭ زياده سماء و أرض گبى أڭ ظاهر و بديهى صحيفهلرى آچوب او عاديات آلتندهكى خارق العاده معجزاتِ قدرتنى و معنيدار سطورِ حكمتنى درس ويرمكله لطفِ إرشادده گوزل بر إعجاز گوسترر.
تكرارى إقتضا ايدن دعا و دعوت، ذكر و توحيد كتابى دخى اولديغنى بيلديرمك سرّيله گوزل، طاتلى تكراراتيله بر تك جملهده و بر تك قصّهده آيرى آيرى چوق معنالرى، آيرى آيرى مخاطب طبقهلرينه تفهيم ايتمكده و جزئى و عادى بر حادثهده أڭ جزئى و أهمّيتسز شيلر دخى نظرِ مرحمتنده و دائرهِٔ تدبير و إرادهسنده بولونماسنى بيلديرمك سرّيله تأسيسِ إسلاميتده و تدوينِ شريعتده صحابهلرڭ جزئى حادثهلرينى دخى نظرِ أهمّيته آلماسنده؛ هم كلّى دستورلرڭ بولونماسى، هم عمومى اولان إسلاميتڭ و شريعتڭ تأسيسنده او جزئى حادثهلر، چكردكلر حكمنده چوق أهمّيتلى ميوهلرى ويردكلرى جهتنده ده بر نوع إعجازينى گوسترر.
أوت إحتياجڭ تكرّريله، تكرارڭ لزومى حيثيتيله، يگرمى سنه ظرفنده پك چوق مكرّر سؤاللره جواب اولارق آيرى آيرى چوق طبقهلره درس ويرن و قوجه كائناتى پارچه پارچه ايدوب قيامتده شكلنى دگيشديرهرك دنيايى قالديروب اونڭ يرينه عظمتلى آخرتى قوراجق و ذرّاتدن ييلديزلره قدر بتون جزئيات و كلّياتى تك بر ذاتڭ ألنده و تصرّفنده بولونديغنى إثبات ايدهجك و كائناتى و أرض و سماواتى و عناصرى قيزديران و حدّته گتيرن نوعِ بشرڭ ظلملرينه، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه غضبِ إلٰهى و
— 509 —
حدّتِ ربّانيهيى گوسترهجك حدسز خارقه و نهايتسز دهشتلى و گنيش بر إنقلابڭ تأسيسنده بيڭلر نتيجه قوّتنده بعض جملهلرى و حدسز دليللرڭ نتيجهسى اولان بر قسم آيتلرى تكرار ايتمك؛ دگل بر قصور، بلكه غايت قوّتلى بر إعجاز و غايت يوكسك بر بلاغت و مقتضاىِ حاله غايت مطابق بر جزالتدر و فصاحتدر.
مثلا: بر تك آيت ايكن يوز اون درت دفعه تكرّر ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ جملهسى، رسالهِٔ النورڭ اون دردنجى لمعهسنده بيان ايديلديگى گبى؛ عرشى فرشله باغلايان و كائناتى ايشيقلانديران و هر دقيقه هركس اوڭا محتاج اولان اويله بر حقيقتدر كه، ميليونلر دفعه تكرار ايديلسه ينه إحتياج وار. دگل يالڭز أكمك گبى هر گون، بلكه هوا و ضيا گبى هر دقيقه اوڭا إحتياج و إشتياق واردر.
هم مثلا: سورهِٔ طٰسٓمٓ ده سكز دفعه تكرار ايديلن شو اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ آيتى، او سورهده حكايه ايديلن پيغمبرلرڭ نجاتلرينى و قَوملرينڭ عذابلرينى، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه و ربوبيتِ عامّهنڭ نامنه او بيڭلر حقيقت قوّتنده اولان آيتى تكرار ايدهرك؛ عزّتِ ربّانيه، او ظالم قَوملرڭ عذابنى و رحيميتِ إلٰهيه دخى أنبيانڭ نجاتلرينى إقتضا ايتديگنى درس ويرمك ايچون بيڭلر دفعه تكرار اولسه ينه إحتياج و إشتياق وار و إعجازلى و ايجازلى بر علوى بلاغتدر.
هم مثلا: سورهِٔ رحمٰنده تكرار ايديلن فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ آيتى ايله سورهِٔ مرسلاتده وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ آيتى، جنّ و نوعِ بشرڭ، كائناتى قيزديران و أرض و سماواتى حدّته گتيرن و خلقتِ عالمڭ نتيجهلرينى بوزان و حشمتِ سلطنتِ إلٰهيهيه قارشى إنكار و إستخفافله مقابله ايدن، كفر و كفرانلرينى و ظلملرينى و بتون مخلوقاتڭ حقوقلرينه تجاوزلرينى عصرلره و أرض و سماواته تهديدكارانه هايقيران بو ايكى آيت، بويله بيڭلر حقيقتلرله علاقهدار و بيڭلر مسئله قوّتنده اولان بر درسِ عموميده بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه لزوم وار و جلاللى بر إعجاز و جماللى بر ايجازِ بلاغتدر.
هم مثلا: قرآنڭ حقيقى و تام بر نوع مناجاتى و قرآندن چيقان بر چشيد خلاصهسى اولان جوشن الكبير نامندهكى مناجاتِ پيغمبريده يوز دفعه
— 510 —
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
جملهسنڭ تكرارنده توحيد گبى كائناتجه أڭ بيوك حقيقت و تسبيح و تقديس گبى، مخلوقاتڭ ربوبيته قارشى اوچ معظّم وظيفهسندن أڭ أهمّيتلى وظيفهسى و شقاوتِ أبديهدن قورتولمق گبى نوعِ إنسانڭ أڭ دهشتلى مسئلهسى و عبوديت و عجزِ بشرينڭ أڭ لزوملى نتيجهسى بولونماسى جهتيله بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه آزدر.
ايشته تكراراتِ قرآنيه (٭): نماز تسبيحاتى گبى، عبادتلردن بر قسمنڭ تكرارى سنّت بولونان مادّهلر گبى. بو گبى متين أساسلره باقييور. حتّى بعضًا بر صحيفهده إقتضاىِ مقام و إحتياجِ افهام و بلاغتِ بيان جهتيله يگرمى دفعه صريحًا و ضمنًا توحيد حقيقتنى إفاده ايدر. دگل اوصانج، بلكه قوّت و شوق و حلاوت ويرر. رسالهِٔ النورده، تكراراتِ قرآنيه نه قدر يرنده و مناسب و بلاغتجه مقبول اولديغى حجّتلريله بيان ايديلمش.
قرآنِ معجز البيانڭ مكّيه سورهلريله مدنيه سورهلرى بلاغت نقطهسنده و إعجاز جهتنده و تفصيل و إجمال وجهنده بربرندن آيرى اولماسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: مكّهده، برنجى صفده مخاطب و معارضلرى، قُريش مشركلرى و اُمّيلرى اولديغندن بلاغتجه قوّتلى بر اُسلوبِ عالى و ايجازلى، مقنع، قناعت ويريجى بر إجمال و تثبيت ايچون تكرار لازم گلديگندن أكثريتجه مكّى سورهلرى أركانِ ايمانيهيى و توحيدڭ مرتبهلرينى غايت قوّتلى و يوكسك و إعجازلى بر ايجاز ايله إفاده و تكرار ايدهرك مبدأ و معادى، اللّٰهى و آخرتى، دگل يالڭز بر صحيفهده، بر آيتده، بر جملهده، بر كلمهده؛ بلكه بعضًا بر حرفده و تقديم - تأخير، تعريف - تنكير و حذف - ذكر گبى هيئتلرده اويله قوّتلى إثبات ايدر كه، علمِ بلاغتڭ داهى إماملرى حيرتله قارشيلامشلر. رسالهِٔ النور و بِالخاصّه قرآنڭ قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا إثبات ايدن يگرمى بشنجى سوز، ذيللريله برابر و نظمدهكى وجهِ إعجازى خارقه بر طرزده بيان و إثبات ايدن عربى رسالهِٔ النوردن "إشارات الإعجاز" تفسيرى بِالفعل گوسترمشلر كه، مكّى سوره و آيتلرده أڭ عالى بر اُسلوبِ بلاغت و أڭ يوكسك بر إعجازِ ايجازى واردر.
امّا مدينه سوره و آيتلرينڭ برنجى صفده مخاطب و معارضلرى ايسه، اللّٰهى تصديق ايدن يهودى و نصارا گبى أهلِ كتاب اولديغندن مقتضاىِ بلاغت و إرشاد و مطابقِ مقام
— 511 —
و حالڭ لزومندن ساده و واضح و تفصيللى بر اُسلوبله أهلِ كتابه قارشى دينڭ يوكسك اصولنى و ايمانڭ ركنلرينى دگل، بلكه مدارِ إختلاف اولان شريعتڭ و أحكامڭ و تفرّعاتڭ و كلّى قانونلرڭ منشألرى و سببلرى اولان جزئياتڭ بيانى لازم گلديگندن او سوره و آيتلرده أكثريتجه تفصيل و ايضاح و ساده اُسلوبله بيانات ايچنده قرآنه مخصوص أمثالسز بر طرزِ بيانله بردن او جزئى تفرّعات حادثهسى ايچنده يوكسك قوّتلى بر فذلكه، بر خاتمه، بر حجّت و او جزئى حادثهِٔ شرعيهيى كلّيلشديرن و إمتثالنى ايمانِ بِاللّٰه ايله تأمين ايدن بر جملهِٔ توحيديه و أسمائيه و اُخرويهيى ذكر ايدر. او مقامى نورلانديرر، علويلشديرر، كلّيلشديرر. رسالهِٔ النور، آيتلرڭ آخرلرنده أكثريتله گلن
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
گبى توحيدى ويا آخرتى إفاده ايدن فذلكهلر و خاتمهلرده نه قدر يوكسك بر بلاغت و مزيتلر و جزالتلر و نكتهلر بولونديغنى يگرمى بشنجى سوزڭ ايكنجى شعلهسنڭ ايكنجى نورنده او فذلكه و خاتمهلرڭ پك چوق نكتهلرندن و مزيتلرندن اون دانهسنى بيان ايدهرك، او خلاصهلرده بر معجزهِٔ كبرا بولونديغنى معنّدلره ده إثبات ايتمش.
أوت قرآن، او تفرّعاتِ شرعيه و قوانينِ إجتماعيهنڭ بيانى ايچنده بردن مخاطبڭ نظرينى أڭ يوكسك و كلّى نقطهلره قالديروب، ساده اسلوبى بر علوى اسلوبه و شريعت درسندن توحيد درسنه چويرهرك؛ قرآنى هم بر كتابِ شريعت و أحكام و حكمت، هم بر كتابِ عقيده و ايمان و ذكر و فكر و دعا و دعوت اولديغنى گوستروب هر مقامده چوق مقاصدِ إرشاديه و قرآنيهيى درس ويرمسيله، مكّيه آيتلرڭ طرزِ بلاغتلرندن آيرى و پارلاق معجزانه بر جزالت إظهار ايدر. بعضًا ايكى كلمهده مثلا رَبُّ الْعَالَمِينَ و رَبُّكَ ده، رَبُّكَ تعبيريله أحديتى و رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله واحديتى بيلديرر. أحديت ايچنده واحديتى إفاده ايدر. حتّى بر جملهده؛ بر ذرّهيى بر گوز ببگنده گورديگى و يرلشديرديگى گبى، گونشى دخى عين آيتله، عين چكيجله گوگڭ گوز ببگنده يرلشديرر و گوگه بر گوز ياپار. مثلا:
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ
آيتندن صوڭره
— 512 —
يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ
آيتنڭ عقبنده
وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
دير. "زمين و گوكلرڭ حشمتِ خلقتنده، قلبڭ دخى خطراتنى بيلير، إداره ايدر." دير، طرزنده بر بيانات جهتيله او ساده و اُمّيت مرتبهسنى و عوامڭ فهمنى نظره آلان او بسيط و جزئى محاوره، او طرز ايله علوى و جاذبهدار و عمومى و إرشادكار بر مكالمهيه دونر.
أهمّيتلى بر سؤال:"بعضًا بر حقيقت، سطحى نظرلره گورونمديگندن و بعض مقاملرده جزئى و عادى بر حادثهدن يوكسك بر فذلكهِٔ توحيدى ويا كلّى بر دستورى بيان ايتمكده مناسبت بيلينمديگندن، بر قصور توهّم ايديلير. مثلا: "حضرتِ يوسف عليه السلام، قارداشنى بر حيله ايله آلماسى" ايچنده وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ دييه غايت يوكسك بر دستورڭ ذكرى، بلاغتجه مناسبتى گورونمييور. بونڭ سرّى و حكمتى نهدر؟"
الجواب:هر برى برر كوچك قرآن اولان أكثر اوزون سوره و متوسّطلرده و چوق صحيفه و مقاملرده يالڭز ايكى اوچ مقصد دگل، بلكه قرآن ماهيتى هم بر كتابِ ذكر و ايمان و فكر، هم بر كتابِ شريعت و حكمت و إرشاد گبى چوق كتابلرى و آيرى آيرى درسلرى تضمّن ايدهرك ربوبيتِ إلٰهيهنڭ هر شيئه إحاطهسنى و حشمتلى تجلّياتنى إفاده ايتمك جهتيله، كائنات كتابِ كبيرينڭ بر نوع قرائتى اولان قرآن، ألبته هر مقامده، حتّى بعضًا بر صحيفهده چوق مقصدلرى تعقيبًا معرفت اللّٰهدن و توحيدڭ مرتبهلرندن و ايمان حقيقتلرندن درس ويرديگى حيثيتيله؛ اوبر مقامده، مثلا ظاهرجه ضعيف بر مناسبتله، باشقه بر درس آچار و او ضعيف مناسبته چوق قوّتلى مناسبتلر إلتحاق ايدرلر. او مقامه غايت مطابق اولور، مرتبهِٔ بلاغتى يوكسكلهنير.
ايكنجى بر سؤال:"قرآنده صريحًا و ضمنًا و إشارةً، آخرت و توحيدى و بشرڭ مكافات و مجازاتنى بيڭلر دفعه إثبات ايدوب نظره ويرمهنڭ و هر سورهده، هر صحيفهده، هر مقامده درس ويرمهنڭ حكمتى نهدر؟"
الجواب:دائرهِٔ إمكانده و كائناتڭ سرگذشتنه عائد إنقلابلرده و أمانتِ كبرايى و خلافتِ أرضيهيى اوموزينه آلان نوعِ بشرڭ شقاوت و سعادتِ أبديهيه مدار اولان
— 513 —
وظيفهسنه دائر أڭ أهمّيتلى، أڭ بيوك، أڭ دهشتلى مسئلهلرندن أڭ عظمتليلرينى درس ويرمك و حدسز شبههلرى إزاله ايتمك و غايت شدّتلى إنكارلرى و عنادلرى قيرمق جهتنده ألبته او دهشتلى إنقلابلرى تصديق ايتديرمك و او إنقلابلر عظمتنده بيوك و بشره أڭ ألزم و أڭ ضرورى مسئلهلرى تسليم ايتديرمك ايچون قرآن بيڭلر دفعه دگل، بلكه ميليونلر دفعه اونلره باقديرسه ينه إسراف دگل كه، ميليونلر كرّه تكرار ايله او بحثلر قرآنده اوقونور، اوصانج ويرمز، إحتياج كسيلمز.
مثلا:
اِنَّ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ... خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا
آيتنڭ گوسترديگى مژدهِٔ سعادتِ أبديه حقيقتى، بيچاره بشره هر دقيقه كندينى گوسترن حقيقتِ موتڭ هم إنسانى، هم دنياسنى، هم بتون أحبابنى إعدامِ أبديسندن قورتاروب أبدى بر سلطنتى قزانديرديغندن ميليارلر دفعه تكرار ايديلسه و كائنات قدر أهمّيت ويريلسه ينه إسراف اولماز، قيمتدن دوشمز. ايشته بو چشيد حدسز قيمتدار مسئلهلرى درس ويرن و كائناتى بر خانه گبى دگيشديرن و شكلنى بوزان دهشتلى إنقلابلرى تأسيس ايتمكده إقناعه و اينانديرمغه و إثباته چاليشان قرآنِ معجز البيان ألبته صريحًا و ضمنًا و إشارةً بيڭلر دفعه او مسئلهلره نظرِ دقّتى جلب ايتمك؛ دگل إسراف، بلكه أكمك، علاج، هوا، ضيا گبى برر حاجتِ ضروريه حكمنده إحساننى تازهلنديرر.
هم مثلا:
اِنَّ الْكَافِرِينَ فِى نَارِ جَهَنَّمَ
و
اَلظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ
گبى تهديد آيتلرينى قرآن غايت شدّتله و حدّتله و غايت قوّت و تكرارله ذكر ايتمسنڭ حكمتى ايسه؛ (رسالهِٔ النورده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) بشرڭ كفرى، كائناتڭ و أكثر مخلوقاتڭ حقوقنه اويله بر تجاوزدر كه، سماواتى و أرضى قيزديرييور و عناصرى حدّته گتيروب طوفانلر ايله او ظالملرى طوقاتلايور. و
اِذَا اُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
آيتنڭ صراحتيله او ظالم منكِرلره جهنّم اويله اوفكهلنيور كه، حدّتندن پارچهلانمق درجهسنه گلييور. ايشته بويله بر جنايتِ عامّهيه و حدسز بر تجاوزه قارشى بشرڭ كوچكلك و أهمّيتسزلگى نقطهسنه دگل، بلكه ظالمانه
— 514 —
جنايتنڭ عظمتنه و كافرانه تجاوزينڭ دهشتنه قارشى سلطانِ كائنات كندى رعيتنڭ حقوقلرينڭ أهمّيتنى و او منكِرلرڭ كفر و ظلمندهكى نهايتسز چركينلگنى گوسترمك حكمتيله فرماننده غايت حدّت و شدّتله او جنايتى و جزاسنى دگل بيڭ دفعه، بلكه ميليونلر و ميليارلر ايله تكرار ايتسه، ينه إسراف و قصور دگل كه، بيڭ سنهدن بَرى يوزر ميليون إنسانلر هر گون اوصانمهدن كمالِ إشتياقله و إحتياجله اوقورلر.
أوت هر گون، هر زمان، هركس ايچون بر عالم گيدر، تازه بر عالمڭ قپوسى كندينه آچيلمهسندن، او گچيجى هر بر عالمنى نورلانديرمق ايچون إحتياج و إشتياقله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ جملهسنى بيڭلر دفعه تكرار ايله او دگيشن پردهلره و عالملره هر بريسنه بر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه ى لامبا ياپديغى گبى، اويله ده او كثرتلى، گچيجى پردهلرى و تازهلهنن سيّار كائناتلرى قراڭلقلانديرمهمق و آيينهِٔ حياتنده إنعكاس ايدن صورتلرينى چركينلشديرمهمك و لهنده شاهد اولابيلن او مسافر وضعيتلرى عليهنه چويرمهمك ايچون، او جنايتلرڭ جزالرينى و پادشاهِ أزلينڭ شدّتلى و عنادلرى قيران تهديدلرينى، هر وقت قرآنى اوقومقله تخطّر ايدوب نفسڭ طغيانندن قورتولمغه چاليشمق حكمتيله، قرآن غايت معجزانه تكرار ايدر و بو درجه قوّت و شدّت و تكرارله تهديداتِ قرآنيهيى حقيقتسز توهّم ايتمكدن، شيطان بيله قاچار. و اونلرى ديڭلهمهين منكِرلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر، دييه گوسترر.
هم مثلا: عصاىِ موسى گبى چوق حكمتلرى و فائدهلرى بولونان قصّهِٔ موسىنڭ (عس) و سائر أنبيانڭ قصّهلرينى چوق تكرارنده، رسالتِ أحمديهنڭ حقّانيتنه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى حجّت گوستروب اونلرڭ عمومنى إنكار ايدهمهين، بو ذاتڭ رسالتنى حقيقت نقطهسنده إنكار ايدهمز حكمتيله و هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر و موفّق اولاماديغندن هر بر اوزون و متوسّط سورهيى برر كوچك قرآن حكمنه گتيرمك ايچون أهمّيتلى أركانِ ايمانيه گبى او قصّهلرى تكرار ايتمهسى؛ دگل إسراف بلكه معجزانه بر بلاغتدر و حادثهِٔ محمّديه بتون بنى آدمڭ أڭ بيوك حادثهسى و كائناتڭ أڭ عظمتلى مسئلهسى اولديغنى درس ويرمكدر.
أوت قرآنده ذاتِ أحمديهيه أڭ بيوك مقام ويرمك و درت أركانِ ايمانيهيى ايچنه آلمقله، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ركننه دنك طوتولان مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ
— 515 —
و رسالتِ محمّديه، كائناتڭ أڭ بيوك حقيقتى و ذاتِ أحمديه بتون مخلوقاتڭ أڭ أشرفى و حقيقتِ محمّديه تعبير ايديلن كلّى شخصيتِ معنويهسى و مقامِ قدسيسى، ايكى جهانڭ أڭ پارلاق بر گونشى اولديغنه و بو خارقه مقامه لياقتنه پك چوق حجّتلر و أمارهلرى، قطعى بر صورتده رسالهِٔ النورده إثبات ايديلمش. بيڭدن بريسى شودر كه:
اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ
دستوريله: بتون امّتنڭ، بتون زمانلرده ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى اونڭ دفترِ حسناتنه گيرمهسى و بتون كائناتڭ حقيقتلرينى، گتيرديگى نور ايله نورلانديرمسى، دگل يالڭز جنّ إنس ملك و ذىحياتى، بلكه كائناتى، سماوات و أرضى منّتدار أيلهمسى و إستعداد لسانيله نباتاتڭ دعالرى و إحتياجِ فطرى ديليله حيواناتڭ دعالرى، گوزيمز اوڭنده بِالفعل قبول اولماسنڭ شهادتيله ميليونلر، بلكه ميليارلر فطرى و ردّ ايديلمز دعالرى مقبول اولان صلحاىِ اُمّتى هر گون او ذاته صلاة و سلام عنوانيله رحمت دعالرى و معنوى قزانجلرينى أڭ أوّل او ذاته باغيشلامهلرى و بتون اُمّتجه اوقونان قرآنڭ اوچ يوز بيڭ حرفنڭ هر بريسنده اون ثوابدن تا يوز، تا بيڭ حسنه و ميوه ويرمسندن يالڭز قرائتِ قرآن جهتيله دفترِ أعمالنه حدسز نورلر گيرمهسى حيثيتيله او ذاتڭ شخصيتِ معنويهسى اولان حقيقتِ محمّديه، إستقبالده بر شجرهِٔ طوباءِ جنّت حكمنده اولاجغنى علّام الغيوب بيلمش و گورمش. او مقامه گوره قرآننده او عظيم أهمّيتى ويرمش و فرماننده اوڭا تبعيتله و سنّتنه إتّباعله شفاعتنه مظهريتى أڭ أهمّيتلى بر مسئلهِٔ إنسانيه گوسترمش و او حشمتلى شجرهِٔ طوبانڭ بر چكردگى اولان شخصيتِ بشريتنى و بدايتدهكى وضعيتِ إنسانيهسنى آرا صيره نظره آلماسيدر.
ايشته قرآنڭ تكرار ايديلن حقيقتلرى بو قيمتده اولديغندن، تكراراتنده قوّتلى و گنيش بر معجزهِٔ معنويه بولونماسنه فطرتِ سليمه شهادت ايدر. مگر مادّيونلق طاعونيله مرضِ قلبه و وجدان خستهلغنه مبتلا اوله...
قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ
قاعدهسنه داخل اولور.
٭ ٭ ٭
— 516 —
بو اوننجى مسئلهيه بر خاتمه اولارق ايكى حاشيهدر
برنجيسى:بوندن اون ايكى سنه أوّل ايشيتدم كه، أڭ دهشتلى و معنّد بر زنديق قرآنه قارشى سوءِ قصدينى ترجمهسيله ياپمغه باشلامش و ديمش كه: "قرآن ترجمه ايديلسين، تا نه مال اولديغى بيلينسين." يعنى، لزومسز تكراراتى هركس گورسون و ترجمهسى اونڭ يرنده اوقونسون دييه دهشتلى بر پلان چويرمش. فقط رسالهِٔ النورڭ جرح ايديلمز حجّتلرى قطعى إثبات ايتمش كه: قرآنڭ حقيقى ترجمهسى قابل دگل و لسانِ نحوى اولان لسانِ عربى يرنده قرآنڭ مزيتلرينى و نكتهلرينى باشقه لسان محافظه ايدهمز و هر بر حرفى، اون عدددن بيڭه قدر ثواب ويرن كلماتِ قرآنيهنڭ معجزانه و جمعيتلى تعبيرلرى يرنده، بشرڭ عادى و جزئى ترجمهلرى طوتاماز، اونڭ يرنده جامعلرده اوقونماز دييه رسالهِٔ النور هر طرفده إنتشاريله او دهشتلى پلانى عقيم بيراقدى. فقط او زنديقدن درس آلان منافقلر، ينه شيطان حسابنه قرآن گونشنى ئوفلهمكله سوندورمگه عبدال چوجقلر گبى أحمقانه و ديوانهجهسنه چاليشمهلرى حكمتيله، بڭا غايت صيقى و صيقيجى و صيقنتيلى بر حالتده بو اوننجى مسئله يازديرلدى تخمين ايدييورم. باشقهلرله گوروشهمديگم ايچون حقيقتِ حالى بيلهمييورم.
ايكنجى حاشيه:دڭزلى حپسندن تخليهمزدن صوڭره مشهور شهر اوتلنڭ يوكسك قاتنده اوطورمشدم. قارشيمده گوزل باغچهلرده كثرتلى قواق آغاجلرى برر حلقهِٔ ذكر طرزنده غايت لطيف طاتلى بر صورتده هم كنديلرى، هم داللرى، هم ياپراقلرى، هوانڭ طوقونمسيله جذبهكارانه و جاذبهدارانه حركتله رقصلرى، قارداشلريمڭ مفارقتلرندن و يالڭز قالديغمدن حزنلى و غملى قلبمه ايليشدى. بردن گوز و قيش موسمى خاطره گلدى و بڭا بر غفلت باصدى. بن او كمالِ نشئه ايله جلوهلهنن او نازنين قواقلره و ذىحياتلره او قدر آجيدم كه، گوزلرم ياشله طولدى. كائناتڭ سوسلى پردهسى آلتندهكى عدملرى، فراقلرى إخطار و إحساسيله كائنات طولوسى
— 517 —
فراقلرڭ، زواللرڭ حزنلرى باشمه طوپلاندى. بردن حقيقتِ محمّديهنڭ (عصم) گتيرديگى نور، إمداده يتيشدى. او حدسز حزنلرى و غملرى، سرورلره چويردى. حتّى او نورڭ، هركس و هر أهلِ ايمان گبى بنم حقّمده ميليون فيضندن يالڭز او وقتده، او وضعيته تماس ايدن إمداد و تسلّيسى ايچون، ذاتِ محمّديهيه (عصم) قارشى أبديًا منّتدار اولدم. شويله كه:
اول نظرِ غفلت، او مبارك نازنينلرى وظيفهسز، نتيجهسز، بر موسمده گورونوب، حركتلرى نشئهدن دگل بلكه گويا عدمدن و فراقدن تيترهيهرك هيچلگه دوشدكلرينى گوسترمكله، هركس گبى بندهكى عشقِ بقا و حبِّ محاسن و محبّتِ وجود و شفقتِ جنسيه و علاقهِٔ حياتيهيه مدار اولان طمارلريمه او درجه طوقوندى كه، بويله دنيايى بر معنوى جهنّمه و عقلى بر تعذيب آلَتنه چويرديگى صيرهده، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بشره هديه گتيرديگى نور پردهيى قالديردى؛ إعدام، عدم، هيچلك، وظيفهسزلك، عبث، فراق، فانيلك يرنده، او قواقلرڭ هر برينڭ ياپراقلرى عددنجه حكمتلرى، معنالرى و رسالهِٔ النورده إثبات ايديلديگى گبى، اوچ قسمه آيريلان نتيجهلرى و وظيفهلرى وار دييه گوستردى.
برنجى قسم نتيجهلرى،صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه باقار. مثلا: ناصلكه بر اوسته خارقه بر ماكينهيى ياپسه، اونى تقدير ايدن هركس او ذاته "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب آلقيشلار. اويله ده: او ماكينه دخى، اوندن مقصود نتيجهلرى تام تامنه گوسترمهسيله، لسانِ حاليله اوستهسنى تبريك ايدر، آلقيشلار. هر ذىحيات و هر شى بويله بر ماكينهدر، اوستهسنى تبريكلرله آلقيشلار.
ايكنجى قسم حكمتلرى ايسه:ذىحياتڭ و ذىشعورڭ نظرلرينه باقار. اونلره شيرين بر مطالعهگاه، برر كتابِ معرفت اولور. معنالرينى ذىشعورڭ ذهنلرنده و صورتلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و ألواحِ مثاليهده و عالمِ غيبڭ دفترلرنده دائرهِٔ وجودده بيراقوب، صوڭره عالمِ شهادتى ترك ايدر، عالمِ غيبه چكيلير. ديمك صورى بر وجودى بيراقير، معنوى و غيبى و علمى چوق وجودلرى قزانير. أوت مادام اللّٰه وار و علمى إحاطه
— 518 —
ايدر. ألبته عدم، إعدام، هيچلك، محو، فنا؛ حقيقت نقطهسنده أهلِ ايمانڭ دنياسنده يوقدر و كافر منكرلرڭ دنيالرى عدمله، فراقله، هيچلكله، فانيلكله طولودر. ايشته بو حقيقتى، عمومڭ لساننده گزن بو گلن ضربِ مَثل درس ويروب، دير: "كيمڭ ايچون اللّٰه وار، اوڭا هر شى وار و كيمڭ ايچون يوقسه، هر شى اوڭا يوقدر، هيچدر."
الحاصل:ناصلكه ايمان، ئولوم وقتنده إنسانى إعدامِ أبديدن قورتارييور؛ اويله ده هركسڭ خصوصى دنياسنى دخى إعدامدن و هيچلك قراڭلقلرندن قورتارييور. و كفر ايسه خصوصًا كفرِ مطلق اولسه؛ هم او إنسانى، هم خصوصى دنياسنى ئولومله إعدام ايدوب معنوى جهنّم ظلمتلرينه آتار. حياتنڭ لذّتلرينى آجى زهرلره چويرر. حياتِ دنيويهيى آخرتنه ترجيح ايدنلرڭ قولاقلرى چينلاسين. گلسينلر، بوڭا يا بر چاره بولسونلر ويا ايمانه گيرسينلر. بو دهشتلى خساراتدن قورتولسونلر!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
دعاڭزه چوق محتاج و سزه چوق مشتاق قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭