يگرمى اوچنجى سوز

(شو سوزڭ ايكى مبحثى واردر.)

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فِى اَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلِينَ اِلَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

برنجى مبحث

ايمانڭ بيڭلر محاسنندن يالڭز بشنى"بش نقطه"ايچنده بيان ايدرز.

برنجى نقطه:إنسان، نورِ ايمان ايله أعلاىِ علّيّينه چيقار؛ جنّته لايق بر قيمت آلير. و ظلمتِ كفر ايله، أسفلِ سافلينه دوشر؛ جهنّمه أهل (اولاجق) بر وضعيته گيرر. چونكه ايمان، إنسانى صانعِ ذو الجلالنه نسبت ايدييور؛ ايمان، بر إنتسابدر. اويله ايسه إنسان، ايمان ايله إنسانده تظاهر ايدن صنعتِ إلٰهيه و نقوشِ أسماءِ ربّانيه إعتباريله بر قيمت آلير. كفر، او نسبتى قطع ايدر. او قطعدن صنعتِ ربّانيه گيزله‌نير. قيمتى دخى يالڭز مادّه إعتباريله اولور. مادّه ايسه، هم فانيه، هم زائله، هم موقّت بر حياتِ حيوانى اولديغندن، قيمتى هيچ حكمنده‌در.

بو سرّى بر تمثيل ايله بيان ايده‌جگز. مثلا: إنسانلرڭ صنعتلرى ايچنده ناصلكه مادّه‌نڭ قيمتى ايله صنعتڭ قيمتى آيرى آيريدر. بعضًا مساوى، بعضًا مادّه داها قيمتدار، بعضًا اولويور كه؛ بش غروشلق دمير گبى بر مادّه‌ده بش ليرالق بر صنعت بولونويور. بلكه بعضًا، آنتيقه اولان بر صنعت، بر ميليون قيمتى آلديغى حالده، مادّه‌سى بش غروشه ده دگمييور. ايشته اويله آنتيقه بر صنعت، آنتيقه‌جيلرڭ چارشيسنه

گيديلسه، خارقه‌پيشه و پك أسكى هنرور صنعتكارينه نسبت ايده‌رك او صنعتكارى ياد ايتمكله و او صنعتله تشهير ايديلسه، بر ميليون فيآتله صاتيلير. أگر قابا دميرجيلر چارشيسنه گيديلسه، بش غروشلق بر دمير بهاسنه آلينه‌بيلير.

ايشته إنسان، جنابِ حقّڭ بويله آنتيقه بر صنعتيدر و أڭ نازك و نازنين بر معجزهٔ‌ِ قدرتيدر كه؛ إنسانى، بتون أسماسنڭ جلوه‌سنه مظهر و نقشلرينه مدار و كائناته بر مثالِ مصغّر صورتنده ياراتمشدر.

أگر نورِ ايمان، ايچنه گيرسه، اوستنده‌كى بتون معنيدار نقشلر، او ايشيقله اوقونور. او مؤمن، شعور ايله اوقور و او إنتسابله اوقوتور. يعنى: "صانعِ ذو الجلالڭ مصنوعى‌يم، مخلوقى‌يم، رحمت و كرمنه مظهرم" گبى معنالرله إنسانده‌كى صنعتِ ربّانيه تظاهر ايدر. ديمك صانعنه إنتسابدن عبارت اولان ايمان؛ إنسانده‌كى بتون آثارِ صنعتى إظهار ايدر. إنسانڭ قيمتى، او صنعتِ ربّانيه‌يه گوره اولور و آيينهٔ‌ِ صمدانيه إعتباريله‌در. او حالده شو أهمّيتسز اولان إنسان، شو إعتبارله بتون مخلوقات اوستنده بر مخاطبِ إلٰهى و جنّته لايق بر مسافرِ ربّانى اولور.

أگر قطعِ إنتسابدن عبارت اولان كفر، إنسانڭ ايچنه گيرسه؛ او وقت بتون او معنيدار نقوشِ أسماءِ إلٰهيه قراڭلغه دوشر، اوقونماز. زيرا صانع اونوتلسه، صانعه متوجّه معنوى جهتلر ده آڭلاشيلماز. عادتا باش آشاغى دوشر. او معنيدار عالى صنعتلرڭ و معنوى عالى نقشلرڭ چوغى گيزله‌نير. باقى قالان و گوز ايله گورولن بر قسمى ايسه؛ سفلى أسبابه و طبيعته و تصادفه ويريلوب، نهايت سقوط ايدر. هر برى برر پارلاق ألماس ايكن، برر سونوك شيشه اولورلر. أهمّيتى يالڭز مادّهٔ‌ِ حيوانيه‌يه باقار. مادّه‌نڭ غايه‌سى و ميوه‌سى ايسه؛ (ديديگمز گبى) قيصه‌جق بر عمرده حيواناتڭ أڭ عاجزى و أڭ محتاجى و أڭ كدرليسى اولديغى بر حالده يالڭز جزئى بر حيات گچيرمكدر. صوڭره تفسّخ ايدر گيدر. ايشته كفر، بويله ماهيتِ إنسانيه‌يى ييقار، ألماسدن كوموره قلب ايدر.

ايكنجى نقطه:ايمان ناصلكه بر نوردر، إنسانى ايشيقلانديرييور، اوستنده يازيلان بتون مكتوباتِ صمدانيه‌يى اوقوتديرييور. اويله ده، كائناتى دخى ايشيقلانديرييور. زمانِ ماضى و مستقبلى، ظلماتدن قورتارييور. شو سرّى، بر واقعه‌ده

اَللّٰه‌ُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ

آيتِ كريمه‌سنڭ بر سرّينه دائر گورديگم بر تمثيل ايله بيان ايدرز. شويله كه:

بر واقعهٔ‌ِ خياليه‌ده گوردم كه: ايكى يوكسك طاغ وار بربرينه مقابل. اوستنده دهشتلى بر كوپرى قورولمش. كوپرينڭ آلتنده پك درين بر دره. بن او كوپرينڭ اوستنده بولونويورم. دنيايى ده، هر طرفى قراڭلق، كثيف بر ظلمات إستيلا ايتمشدى. بن صاغ طرفمه باقدم؛ نهايتسز بر ظلمات ايچنده بر مزارِ أكبر گوردم، يعنى تخيّل ايتدم. صول طرفمه باقدم؛ مدهش ظلمات طالغه‌لرى ايچنده عظيم فورطنه‌لر، دغدغه‌لر، داهيه‌لر حاضرلانديغنى گورويور گبى اولدم. كوپرينڭ آلتنه باقدم؛ غايت درين بر اوچوروم گورويورم ظن ايتدم. بو مدهش ظلماته قارشى سونوك بر جيب فنارم واردى. اونى إستعمال ايتدم، ياريم يامالاق ايشيغيله باقدم. پك مدهش بر وضعيت بڭا گوروندى. حتّى اوڭمده‌كى كوپرينڭ باشنده و أطرافنده اويله مدهش أژدرهالر، آرسلانلر، جاناوارلر گوروندى كه؛ كاشكه بو جيب فنارم اولماسه ايدى، بو دهشتلرى گورمسه ايدم، ديدم. او فنارى هانگى طرفه چويردم ايسه، اويله دهشتلر آلدم. "أيواه! شو فنار، باشمه بلادر" ديدم. اوندن قيزدم؛ او جيب فنارينى يره چارپدم، قيردم. گويا اونڭ قيريلماسى، دنيايى ايشيقلانديران بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمه‌سنه طوقوندم گبى بردن او ظلمات بوشاندى. هر طرف او لامبانڭ نورى ايله طولدى. هر شيئڭ حقيقتنى گوستردى. باقدم كه: او گورديگم كوپرى، غايت منتظم يرده، اووا ايچنده بر جادّه‌در. و صاغ طرفمده گورديگم مزارِ أكبر؛ باشدن باشه گوزل، يشيل باغچه‌لرله نورانى إنسانلرڭ تحتِ رياستنده عبادت و خدمت و صحبت و ذكر مجلسلرى اولديغنى فرق ايتدم. و صول طرفمده، فورطنه‌لى، دغدغه‌لى ظن ايتديگم اوچوروملر، شاهقه‌لر ايسه؛ سوسلى، سَويملى جاذبه‌دار اولان طاغلرڭ آرقه‌لرنده عظيم بر ضيافتگاه، گوزل بر سيرانگاه، يوكسك بر نزهتگاه بولونديغنى خيال ميال گوردم. و او مدهش جاناوارلر، أژدرهالر ظن ايتديگم مخلوقلر ايسه، مونس دوه، اوكوز، قويون، كچى گبى حيواناتِ أهليه اولديغنى گوردم. "اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ عَلٰى نوُرِ الْاِيمَانِ" دييه‌رك

اَللّٰه‌ُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ

آيتِ كريمه‌سنى اوقودم، او واقعه‌دن آييلدم.

ايشته او ايكى طاغ؛ مبدأِ حيات، آخرِ حيات.. يعنى عالمِ أرض و عالمِ برزخدر. او كوپرى ايسه، حيات يوليدر. او صاغ طرف ايسه، گچمش زماندر. صول طرف ايسه، إستقبالدر. او جيب فنارى ايسه، خودبين و بيلديگنه إعتماد ايدن و وحىِ سماوى‌يى ديڭله‌مه‌ين أنانيتِ إنسانيه‌در. او جاناوارلر ظن اولونان شيلر ايسه عالمڭ حادثاتى و عجيب مخلوقاتيدر. ايشته أنانيتنه إعتماد ايدن، ظلماتِ غفلته دوشن، ضلالت قراڭلغنه مبتلا اولان آدم؛ او واقعه‌ده أوّلكى حالمه بڭزر كه: او جيب فنارى حكمنده ناقص و ضلالت‌آلود معلومات ايله زمانِ مضى‌يى، بر مزارِ أكبر صورتنده و عدم‌آلود بر ظلمات ايچنده گورويور. إستقبالى، غايت فورطنه‌لى و تصادفه باغلى بر وحشتگاه گوسترر. هم هر بريسى، بر حكيمِ رحيمڭ برر مأمورِ مسخّرى اولان حادثات و موجوداتى، مضر برر جاناوار حكمنده بيلديرر.

وَ الَّذِينَ كَفَرُوا اَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى الظُّلُمَاتِ

حكمنه مظهر ايدر.

أگر هدايتِ إلٰهيه يتيشسه، ايمان قلبنه گيرسه، نفسڭ فرعونيتى قيريلسه، كتاب اللّٰهى ديڭله‌سه، او واقعه‌ده ايكنجى حالمه بڭزه‌يه‌جك. او وقت بردن كائنات بر گوندوز رنگنى آلير، نورِ إلٰهى ايله طولار. عالم

اَللّٰه‌ُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ

آيتنى اوقور. او وقت زمانِ ماضى، بر مزارِ أكبر دگل، بلكه هر بر عصرى بر نبى‌نڭ ويا أوليانڭ تحتِ رياستنده وظيفهٔ‌ِ عبوديتى ايفا ايدن أرواحِ صافيه جماعتلرينڭ وظيفهٔ‌ِ حياتلرينى بيتيرمكله "اللّٰه‌ أكبر" دييه‌رك مقاماتِ عاليه‌يه اوچمالرينى و مستقبل طرفنه گچمه‌لرينى قلب گوزى ايله گورور. صول طرفنه باقار كه؛ طاغلرمثال بعض إنقلاباتِ برزخيه و اُخرويه آرقه‌لرنده جنّتڭ باغلرنده‌كى سعادت سرايلرنده قورولمش بر ضيافتِ رحمانيه‌يى او نورِ ايمان ايله اوزاقدن اوزاغه فرق ايدر. و فورطنه و زلزله، طاعون گبى حادثه‌لرى، برر مسخّر مأمور بيلير. بهار فورطنه‌سى و ياغمور گبى حادثاتى؛ صورةً خشين، معنًا چوق لطيف حكمتلره مدار گورويور. حتّى موتى، حياتِ أبديه‌نڭ مقدّمه‌سى و قبرى، سعادتِ أبديه‌نڭ قپوسى گورويور. داها سائر جهتلرى سن قياس أيله. حقيقتى تمثيله تطبيق ايت...

اوچنجى نقطه:ايمان هم نوردر، هم قوّتدر. أوت حقيقى ايمانى ألده ايدن آدم، كائناته ميدان اوقويابيلير و ايمانڭ قوّتنه گوره حادثاتڭ تضييقاتندن قورتولابيلير.

تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰه‌ِ

دير، سفينهٔ‌ِ حياتده كمالِ أمنيتله حادثاتڭ طاغلروارى طالغه‌لرى ايچنده سيران ايدر. بتون آغيرلقلرينى قديرِ مطلقڭ يدِ قدرتنه أمانت ايدر، راحتله دنيادن گچر، برزخده إستراحت ايدر. صوڭره سعادتِ أبديه‌يه گيرمك ايچون جنّته اوچابيلير. يوقسه توكّل ايتمزسه، دنيانڭ آغيرلقلرى اوچماسنه دگل، بلكه أسفلِ سافلينه چكر. ديمك ايمان توحيدى، توحيد تسليمى، تسليم توكّلى، توكّل سعادتِ داريْنى إقتضا ايدر. فقط ياڭليش آڭلامه. توكّل، أسبابى بتون بتون ردّ ايتمك دگلدر. بلكه أسبابى دستِ قدرتڭ پرده‌سى بيلوب رعايت ايده‌رك؛ أسبابه تشبّث ايسه، بر نوع دعاءِ فعلى تلقّى ايده‌رك؛ مسبّباتى يالڭز جنابِ حقدن ايسته‌مك و نتيجه‌لرى اوندن بيلمك و اوڭا منّتدار اولمقدن عبارتدر.

توكّل ايدن و ايتمه‌ينڭ مثاللرى، شو حكايه‌يه بڭزر:

وقتيله ايكى آدم هم بللرينه، هم باشلرينه آغير يوكلر يوكله‌نوب، بيوك بر سفينه‌يه بر بيلت آلوب گيرديلر. بريسى گيرر گيرمز يوكنى گمى‌يه بيراقوب، اوستنده اوطوروب نظارت ايدر. ديگرى هم أحمق، هم مغرور اولديغندن يوكنى يره بيراقمييور. اوڭا دينلدى: "آغير يوكڭى گمى‌يه بيراقوب راحت ايت." او ديدى: "يوق، بن بيراقميه‌جغم. بلكه ضايع اولور. بن قوّتلى‌يم. مالمى، بلمده و باشمده محافظه ايده‌جگم." ينه اوڭا دينلدى: "بزى و سزى قالديران شو أمنيتلى سفينهٔ‌ِ سلطانيه داها قوّتليدر، داها زياده ايى محافظه ايدر. بلكه باشڭ دونر، يوكڭ ايله برابر دڭزه دوشرسڭ. هم گيتدكجه قوّتدن دوشرسڭ. شو بوكولمش بلڭ، شو عقلسز باشڭ گيتدكجه آغيرلاشان شو يوكلره طاقت گتيره‌ميه‌جك. قپودان دخى أگر سنى بو حالده گورسه، يا ديوانه‌در دييه سنى طرد ايده‌جك. يا خائندر، گميمزى إتهام ايدييور، بزمله إستهزا ايدييور، حپس ايديلسين، دييه أمر ايده‌جكدر. هم هركسه مسخره اولورسڭ. چونكه أهلِ دقّت نظرنده، ضعفى گوسترن تكبّرڭ ايله، عجزى گوسترن غرورڭ ايله، ريايى و ذلّتى گوسترن تصنّعڭ ايله كنديڭى خلقه مضحكه ياپدڭ. هركس سڭا گولويور." دينلدكدن صوڭره او بيچاره‌نڭ عقلى باشنه گلدى. يوكنى يره قويدى، اوستنده اوطوردى. "اوخ!.. اللّٰه‌ سندن راضى اولسون. زحمتدن، حپسدن، مسخره‌لقدن قورتولدم." ديدى.

ايشته أى توكّلسز إنسان! سن ده بو آدم گبى عقلڭى باشڭه آل، توكّل ايت. تا بتون كائناتڭ ديلنجيلگندن و هر حادثه‌نڭ قارشيسنده تيتره‌مكدن و خودفروشلقدن و مسخره‌لقدن و شقاوتِ اُخرويه‌دن و تضييقاتِ دنيويه حپسندن قورتولاسڭ.

دردنجى نقطه:ايمان، إنسانى إنسان ايدر. بلكه إنسانى سلطان ايدر. اويله ايسه، إنسانڭ وظيفهٔ‌ِ أصليه‌سى، ايمان و دعادر. كفر، إنسانى غايت عاجز بر جاناوار حيوان ايدر.

شو مسئله‌نڭ بيڭلر دليللرندن يالڭز حيوان و إنسانڭ دنيايه گلمه‌لرنده‌كى فرقلرى، او مسئله‌يه واضح بر دليلدر و بر برهانِ قاطعدر. أوت إنسانيت، ايمان ايله إنسانيت اولديغنى؛ إنسان ايله حيوانڭ دنيايه گليشنده‌كى فرقلرى گوسترر. چونكه حيوان دنيايه گلديگى وقت عادتا باشقه بر عالمده تكمّل ايتمش گبى إستعدادينه گوره مكمّل اولارق گلير، يعنى گوندريلير. يا ايكى ساعتده، يا ايكى گونده ويا ايكى آيده، بتون شرائطِ حياتيه‌سنى و كائناتله اولان مناسبتنى و قوانينِ حياتنى اوگره‌نير، مَلكه صاحبى اولور. إنسانڭ يگرمى سنه‌ده قزانديغى إقتدارِ حياتيه‌يى و مَلكهٔ‌ِ عمليه‌يى، يگرمى گونده سرچه و آرى گبى بر حيوان تحصيل ايدر، يعنى اوڭا إلهام اولونور. ديمك حيوانڭ وظيفهٔ‌ِ أصليه‌سى؛ تعلّمله تكمّل ايتمك دگلدر و معرفت كسب ايتمكله ترقّى ايتمك دگلدر و عجزينى گوسترمكله مدد ايسته‌مك، دعا ايتمك دگلدر. بلكه وظيفه‌سى؛ إستعدادينه گوره تعمّلدر، عمل ايتمكدر، عبوديتِ فعليه‌در.

إنسان ايسه دنيايه گليشنده هر شيئى اوگرنمگه محتاج و حيات قانونلرينه جاهل، حتّى يگرمى سنه‌ده تمامًا شرائطِ حياتى اوگره‌نه‌ميور. بلكه آخرِ عمرينه قدر اوگرنمگه محتاج، هم غايت عاجز و ضعيف بر صورتده دنيايه گوندريلوب بر ايكى سنه‌ده آنجق آياغه قالقه‌بيليور. اون بش سنه‌ده آنجق ضرر و منفعتى فرق ايدر. حياتِ بشريه‌نڭ معاونتيله، آنجق منفعتلرينى جلب و ضررلردن صاقينه‌بيلير. ديمك كه، إنسانڭ وظيفهٔ‌ِ فطريه‌سى؛ تعلّمله تكمّلدر، دعا ايله عبوديتدر. يعنى: "كيمڭ مرحمتيله بويله حكيمانه إداره اولونيورم؟ كيمڭ كرميله بويله مشفقانه تربيه اولونيورم؟ ناصل بريسنڭ لطفلريله بويله نازنينانه بسلنيورم و إداره ايديلييورم؟" بيلمكدر. و بيڭدن آنجق بريسنه ألى

يتيشه‌مديگى حاجاتنه دائر قاضئ الحاجاته لسانِ عجز و فقر ايله يالوارمقدر و ايسته‌مك و دعا ايتمكدر. يعنى عجزڭ و فقرڭ جناحلريله مقامِ أعلاىِ عبوديته اوچمقدر.

ديمك إنسان بو عالمه علم و دعا واسطه‌سيله تكمّل ايتمك ايچون گلمشدر. ماهيت و إستعداد إعتباريله هر شى علمه باغليدر. و بتون علومِ حقيقيه‌نڭ أساسى و معدنى و نورى و روحى؛ معرفت اللّٰهدر و اونڭ اُسّ الأساسى ده ايمانِ بِاللّٰه‌در.

هم إنسان، نهايتسز عجزيله نهايتسز بليّاته معروض و حدسز أعدانڭ هجومنه مبتلا و نهايتسز فقريله برابر نهايتسز حاجاته گرفتار و نهايتسز مطالبه محتاج اولديغندن، وظيفهٔ‌ِ أصليهٔ‌ِ فطريه‌سى، ايماندن صوڭره "دعا"در. دعا ايسه، أساسِ عبوديتدر. ناصل بر چوجق، ألى يتيشمديگى بر مرامنى، بر آرزوسنى ألده ايتمك ايچون، يا آغلار، يا ايستر. يعنى يا فعلى، يا قَولى لسانِ عجزيله بر دعا ايدر. مقصودينه موفّق اولور. اويله ده: إنسان بتون ذى‌حيات عالمى ايچنده نازك، نازنين، نازدار بر چوجق حكمنده‌در. رحمٰن الرحيمڭ درگاهنده؛ يا ضعف و عجزيله آغلامق ويا فقر و إحتياجيله دعا ايتمك گركدر. تا كه، مقاصدى اوڭا مسخّر اولسون ويا تسخيرڭ شكرينى أدا ايتسين. يوقسه بر سينكدن واويلا ايدن أحمق و هايلاز بر چوجق گبى؛ بن قوّتمله بو قابلِ تسخير اولميان و بيڭ درجه اوندن قوّتلى اولان عجيب شيلرى تسخير ايدييورم و فكر و تدبيرمله كنديمه إطاعت ايتديرييورم دييوب كفرانِ نعمته صاپمق، إنسانيتڭ فطرتِ أصليه‌سنه ضد اولديغى گبى، شدّتلى بر عذابه كندينى مستحق ايدر.

بشنجى نقطه:ايمان دعايى بر وسيلهٔ‌ِ قطعيه اولارق إقتضا ايتديگى و فطرتِ إنسانيه، اونى شدّتله ايستديگى گبى؛ جنابِ حق دخى "دعاڭز اولمازسه نه أهمّيتڭز وار؟" مئالنده

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ

فرمان ايدييور. هم

اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ

أمر ايدييور.

أگر ديسه‌ڭ:"بر چوق دفعه دعا ايدييورز، قبول اولمايور. حالبوكه، آيت عموميدر.. هر دعايه جواب وار إفاده ايدييور."

الجواب:جواب ويرمك آيريدر، قبول ايتمك آيريدر. هر دعا ايچون جواب ويرمك وار؛ فقط قبول ايتمك، هم عينِ مطلوبى ويرمك جنابِ حقّڭ حكمتنه تابعدر. مثلا:

خسته بر چوجق چاغيرر: "يا حكيم! بڭا باق." حكيم: "لبّيك" دير.. "نه ايسترسڭ؟" جواب ويرر. چوجق: "شو علاجى وير بڭا" دير. حكيم ايسه؛ يا عينًا ايستديگنى ويرر، ياخود اونڭ مصلحتنه بناءً اوندن داها اييسنى ويرر، ياخود خسته‌لغنه ضرر اولديغنى بيلير، هيچ ويرمز. ايشته جنابِ حق، حكيمِ مطلق حاضر، ناظر اولديغى ايچون، عبدڭ دعاسنه جواب ويرر. وحشت و كيمسه‌سزلك دهشتنى، حضوريله و جوابيله انسيته چويرر. فقط إنسانڭ هواپرستانه و هوسكارانه تحكّميله دگل، بلكه حكمتِ ربّانيه‌نڭ إقتضاسيله يا مطلوبنى ويا داها أولاسنى ويرر ويا هيچ ويرمز.

هم، دعا بر عبوديتدر. عبوديت ايسه ثمراتى اُخرويه‌در. دنيوى مقصدلر ايسه، او نوع دعا و عبادتڭ وقتلريدر. او مقصدلر، غايه‌لرى دگل. مثلا: ياغمور نمازى و دعاسى بر عبادتدر. ياغمورسزلق، او عبادتڭ وقتيدر. يوقسه او عبادت و او دعا، ياغمورى گتيرمك ايچون دگلدر. أگر صِرف او نيّت ايله اولسه؛ او دعا، او عبادت خالص اولماديغندن قبوله لايق اولماز. ناصلكه گونشڭ غروبى، آقشام نمازينڭ وقتيدر. هم گونشڭ و آيڭ طوتولمالرى، كسوف و خسوف نمازلرى دينلن ايكى عبادتِ مخصوصه‌نڭ وقتلريدر. يعنى گيجه و گوندوزڭ نورانى آيتلرينڭ نقابلانماسيله بر عظمتِ إلٰهيه‌يى إعلانه مدار اولديغندن، جنابِ حق عبادينى او وقتده بر نوع عبادته دعوت ايدر. يوقسه او نماز، (آچيلمه‌سى و نه قدر دوام ايتمه‌سى، منجّم حسابيله معيّن اولان) آى و گونشڭ خسوف و كسوفلرينڭ إنكشافلرى ايچون دگلدر. عين اونڭ گبى؛ ياغمورسزلق دخى، ياغمور نمازينڭ وقتيدر. و بليّه‌لرڭ إستيلاسى و مضر شيلرڭ تسلّطى، بعض دعالرڭ أوقاتِ مخصوصه‌لريدر كه؛ إنسان او وقتلرده عجزينى آڭلار، دعا ايله نياز ايله قديرِ مطلقڭ درگاهنه إلتجا ايدر. أگر دعا چوق ايديلديگى حالده بليّه‌لر دفع اولونمازسه دينلميه‌جك كه: "دعا قبول اولمادى." بلكه دينله‌جك كه: "دعانڭ وقتى، قضا اولمادى." أگر جنابِ حق فضل و كرميله بلايى رفع ايتسه؛ نوُرٌ عَلٰى نوُر.. او وقت دعا وقتى بيتر، قضا اولور. ديمك دعا، بر سرِّ عبوديتدر.

عبوديت ايسه، خالصًا لِوجه اللّٰه‌ اولمالى. يالڭز عجزينى إظهار ايدوب، دعا ايله اوڭا إلتجا ايتملى. ربوبيتنه قاريشمه‌مالى. تدبيرى اوڭا بيراقمالى. حكمتنه إعتماد

ايتملى. رحمتنى إتهام ايتمه‌ملى. أوت حقيقتِ حالده آياتِ بيّناتڭ بيانيله ثابت اولان: بتون موجودات، هر بريسى برر مخصوص تسبيح و برر خصوصى عبادت، برر خاص سجده ايتدكلرى گبى؛ بتون كائناتدن درگاهِ إلٰهيه‌يه گيدن، بر دعادر. يا إستعداد لسانيله‌در. (بتون نباتاتڭ دعالرى گبى كه؛ هر برى لسانِ إستعداديله فيّاضِ مطلقدن بر صورت طلب ايدييورلر و أسماسنه بر مظهريتِ منكشفه ايسته‌يورلر.) ويا إحتياجِ فطرى لسانيله‌در. (بتون ذى‌حياتڭ، إقتدارلرى داخلنده اولميان حاجاتِ ضروريه‌لرى ايچون دعالريدر كه؛ هر بريسى او إحتياجِ فطرى لسانيله جوّادِ مطلقدن إدامهٔ‌ِ حياتلرى ايچون بر نوع رزق حكمنده بعض مطالبى ايسته‌يورلر.) ويا لسانِ إضطراريله بر دعادر كه: مضطر قالان هر بر ذى‌روح؛ قطعى بر إلتجا ايله دعا ايدر، بر حامئِ مجهولنه إلتجا ايدر، بلكه ربِّ رحيمنه توجّه ايدر. بو اوچ نوع دعا، بر مانع اولمازسه دائما مقبولدر.

دردنجى نوع كه؛ أڭ مشهوريدر، بزم دعامزدر. بو ده ايكى قسمدر؛ برى، فعلى و حالى؛ ديگرى، قلبى و قاليدر. مثلا: أسبابه تشبّث، بر دعاىِ فعليدر. أسبابڭ إجتماعى؛ مسبّبى ايجاد ايتمك ايچون دگل، بلكه لسانِ حال ايله مسبّبى جنابِ حقدن ايسته‌مك ايچون بر وضعيتِ مرضيه آلمقدر. حتّى چيفت سورمك خزينهٔ‌ِ رحمت قپوسنى چالمقدر. بو نوع دعاىِ فعلى، جوّادِ مطلقڭ إسم و عنواننه متوجّه اولديغندن، قبوله مظهريتى أكثريتِ مطلقه‌در. ايكنجى قسم؛ لسان ايله قلب ايله دعا ايتمكدر. ألى يتيشمديگى بر قسم مطالبى ايسته‌مكدر. بونڭ أڭ مهمّ جهتى، أڭ گوزل غايه‌سى، أڭ طاتلى ميوه‌سى شودر كه: "دعا ايدن آدم آڭلار كه: بريسى وار؛ اونڭ خاطراتِ قلبنى ايشيتير، هر شيئه ألى يتيشير، هر بر آرزوسنى يرينه گتيره‌بيلير، عجزينه مرحمت ايدر، فقرينه مدد ايدر."

ايشته أى عاجز إنسان و أى فقير بشر! دعا گبى خزينهٔ‌ِ رحمتڭ آناختارى و توكنمز بر قوّتڭ مدارى اولان بر وسيله‌يى ألدن بيراقمه، اوڭا ياپيش، أعلاىِ علّيّينِ إنسانيته چيق. بر سلطان گبى بتون كائناتڭ دعالرينى، كندى دعاڭ ايچنه آل. بر عبدِ كلّى و بر وكيلِ عمومى گبى اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دى. كائناتڭ گوزل بر تقويمى اول.

٭ ٭ ٭

ايكنجى مبحث

إنسانڭ سعادت و شقاوتنه مدار بش نكته‌دن عبارتدر.

(إنسان أحسنِ تقويمده ياراديلديغى و اوڭا غايت جامع بر إستعداد ويريلديگى ايچون؛ أسفلِ سافليندن تا أعلاىِ علّيّينه، فرشدن تا عرشه، ذرّه‌دن تا شمسه قدر ديزيلمش اولان مقاماته، مراتبه، درجاته، دركاته گيره‌بيلير و دوشه‌بيلير بر ميدانِ إمتحانه آتيلمش، نهايتسز سقوط و صعوده گيدن ايكى يول اونڭ اوڭنده آچيلمش بر معجزهٔ‌ِ قدرت و نتيجهٔ‌ِ خلقت و أعجوبهٔ‌ِ صنعت اولارق شو دنيايه گوندريلمشدر. ايشته إنسانڭ شو دهشتلى ترقّى و تدنّيسنڭ سرّينى"بش نكته"دهبيان ايده‌جگز.)

برنجى نكته:إنسان، كائناتڭ أكثر أنواعنه محتاج و علاقه‌داردر. إحتياجاتى عالمڭ هر طرفنه طاغلمش، آرزولرى أبده قدر اوزانمش... بر چيچگى ايستديگى گبى، قوجه بر بهارى ده ايستر. بر باغچه‌يى آرزو ايتديگى گبى، أبدى جنّتى ده آرزو ايدر. بر دوستنى گورمگه مشتاق اولديغى گبى، جميلِ ذو الجلالى ده گورمگه مشتاقدر. باشقه بر منزلده طوران بر سَوْديگنى زيارت ايتمك ايچون او منزلڭ قپوسنى آچمغه محتاج اولديغى گبى؛ برزخه گوچمش يوزده طقسان طوقوز أحبابنى زيارت ايتمك و فراقِ أبديدن قورتولمق ايچون قوجه دنيانڭ قپوسنى قپايه‌جق و بر محشرِ عجائب اولان آخرت قپوسنى آچاجق، دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق و قوياجق بر قديرِ مطلقڭ درگاهنه إلتجايه محتاجدر. ايشته شو وضعيتده بر إنسانه حقيقى معبود اولاجق؛ يالڭز، هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ خزينه‌سى ياننده، هر شيئڭ ياننده ناظر، هر مكانده حاضر، مكاندن منزّه، عجزدن مبرّا، قصوردن مقدّس، نقصدن معلّا بر قديرِ ذو الجلال، بر رحيمِ ذو الجمال، بر حكيمِ ذو الكمال اولابيلير. چونكه نهايتسز حاجاتِ إنسانيه‌يى ايفا ايده‌جك، آنجق نهايتسز بر قدرت و محيط بر علم صاحبى اولابيلير. اويله ايسه، معبوديته لايق يالڭز اودر.

ايشته أى إنسان! أگر يالڭز اوڭا عبد اولسه‌ڭ، بتون مخلوقات اوستنده بر موقع قزانيرسڭ. أگر عبوديتدن إستنكاف ايتسه‌ڭ، عاجز مخلوقاته ذليل بر عبد اولورسڭ. أگر أنانيتنه و إقتدارينه گووه‌نوب توكّل و دعايى بيراقوب، تكبّر و دعوايه صاپسه‌ڭ؛ او وقت اييلك و ايجاد جهتنده آرى و قارينجه‌دن داها آشاغى، ئورومجك و سينكدن داها ضعيف دوشرسڭ. شر و تخريب جهتنده؛ طاغدن داها آغير، طاعوندن داها مضر اولورسڭ.

أوت أى إنسان! سنده ايكى جهت وار: بريسى، ايجاد و وجود و خير و مثبت و فعل جهتيدر. ديگرى؛ تخريب، عدم، شر، نفى، إنفعال جهتيدر. برنجى جهت إعتباريله؛ آريدن، سرچه‌دن آشاغى.. سينكدن، ئورومجكدن داها ضعيفسڭ. ايكنجى جهت إعتباريله؛ طاغ، ير، گوكلردن گچرسڭ. اونلرڭ چكينديگى و إظهارِ عجز ايتدكلرى بر يوكى قالديررسڭ. اونلردن داها گنيش، داها بيوك بر دائره آليرسڭ. چونكه سن اييلك و ايجاد ايتديگڭ وقت، يالڭز وسعتڭ نسبتنده، ألڭ اولاشاجق درجه‌ده، قوّتڭ يتيشه‌جك مرتبه‌ده اييلك و ايجاد ايده‌بيليرسڭ. أگر فنالق و تخريب ايتسه‌ڭ، او وقت فنالغڭ تجاوز و تخريبڭ إنتشار ايدر.

مثلا:كفر بر فنالقدر، بر تخريبدر، بر عدمِ تصديقدر. فقط او تك سيّئه؛ بتون كائناتڭ تحقيرينى و بتون أسماءِ إلٰهيه‌نڭ تزييفنى، بتون إنسانيتڭ ترذيلنى تضمّن ايدر. چونكه شو موجوداتڭ عالى بر مقامى، أهمّيتلى بر وظيفه‌سى واردر. زيرا اونلر، مكتوباتِ ربّانيه و مراياىِ سبحانيه و مأمورينِ إلٰهيه‌درلر. كفر ايسه؛ اونلرى آيينه‌دارلق و وظيفه‌دارلق و معنيدارلق مقامندن دوشوروب، عبثيت و تصادفڭ اويونجغى دركه‌سنه و زوال و فراقڭ تخريبيله چابوق بوزولوب دگيشن موادِّ فانيه‌يه و أهمّيتسزلك، قيمتسزلك، هيچلك مرتبه‌سنه اينديرديگى گبى.. بتون كائناتده و موجوداتڭ آيينه‌لرنده نقشلرى و جلوه‌لرى و جماللرى گورونن أسماءِ إلٰهيه‌يى إنكار ايله تزييف ايدر. و إنسانلق دينلن، بتون أسماءِ قدسيهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ جلوه‌لرينى گوزلجه إعلان ايدن بر قصيدهٔ‌ِ منظومهٔ‌ِ حكمت و بر شجرهٔ‌ِ باقيه‌نڭ جهازاتنى جامع چكردك‌مثال بر معجزهٔ‌ِ قدرتِ باهره و أمانتِ كبرايى عهده‌سنه آلمقله ير، گوك، طاغه تفوّق ايدن و ملائكه‌يه قارشى رجحانيت قزانان بر صاحبِ مرتبهٔ‌ِ خلافتِ أرضيه‌يى؛ أڭ ذليل بر حيوانِ فانئِ زائلدن داها ذليل، داها

ضعيف، داها عاجز، داها فقير بر دركه‌يه آتار. و معناسز، قارمه‌قاريشق، چابوق بوزولور بر عادى لوحه دركه‌سنه اينديرر.

الحاصل:نفسِ أمّاره تخريب و شر جهتنده نهايتسز جنايت ايشله‌يه‌بيلير، فقط ايجاد و خيرده إقتدارى پك آزدر و جزئيدر. أوت، بر خانه‌يى بر گونده خراب ايدر، يوز گونده ياپاماز. لٰكن أگر أنانيتى بيراقسه، خيرى و وجودى توفيقِ إلٰهيه‌دن ايسته‌سه، شر و تخريبدن و نفسه إعتماددن واز گچسه، إستغفار ايده‌رك تام عبد اولسه؛ او وقت يُبَدِّلُ اللّٰه‌ُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ سرّينه مظهر اولور. اونده‌كى نهايتسز قابليتِ شر، نهايتسز قابليتِ خيره إنقلاب ايدر. أحسنِ تقويم قيمتنى آلير، أعلاىِ علّيّينه چيقار.

ايشته أى غافل إنسان! باق جنابِ حقّڭ فضلنه و كرمنه! سيّئه‌يى بر ايكن بيڭ يازمق، حسنه‌يى بر يازمق ويا هيچ يازمامق عدالت اولديغى حالده؛ بر سيّئه‌يى بر يازار، بر حسنه‌يى اون، بعضًا يتمش، بعضًا يدى يوز، بعضًا يدى بيڭ يازار. هم شو نكته‌دن آڭلا كه؛ او مدهش جهنّمه گيرمك جزاىِ عملدر، عينِ عدلدر. فقط جنّته گيرمك، محضِ فضلدر.

ايكنجى نكته:إنسانده ايكى وجه وار. بريسى، أنانيت جهتنده شو حياتِ دنيويه‌يه ناظردر. ديگرى عبوديت جهتنده حياتِ أبديه‌يه باقار. أوّلكى وجه إعتباريله اويله بر بيچاره مخلوقدر كه؛ سرمايه‌سى يالڭز إختياردن بر شعره (صاچ) گبى جزئى بر جزءِ إختيارى و إقتداردن ضعيف بر كسب و حياتدن چابوق سونر بر شعله و عمردن چابوق گچر بر مدّتجك و موجوديتدن چابوق چورور كوچك بر جسمدر. او حاليله برابر كائناتڭ طبقاتنده سريلمش حدسز أنواعڭ حسابسز أفرادندن نازك ضعيف بر فرد اولارق بولونويور.

ايكنجى وجهإعتباريله و بِالخاصّه عبوديته متوجّه عجز و فقر جهتنده پك بيوك بر وسعتى وار، پك بيوك بر أهمّيتى بولونويور. چونكه فاطرِ حكيم، إنسانڭ ماهيتِ معنويه‌سنده نهايتسز عظيم بر عجز و حدسز جسيم بر فقر درج ايتمشدر. تا كه، قدرتى نهايتسز بر قديرِ رحيم و غناسى نهايتسز بر غنىِّ كريم بر ذاتڭ حدسز تجلّياتنه جامع گنيش بر آيينه اولسون.

أوت إنسان بر چكردگه بڭزر. ناصلكه او چكردگه قدرتدن معنوى و أهمّيتلى جهازات و قدردن اينجه و قيمتلى پروغرام ويريلمش. تا كه، طوپراق آلتنده چاليشوب، تا او طار عالمدن چيقوب، گنيش اولان هوا عالمنه گيروب، خالقندن إستعداد لسانيله بر آغاج اولماسنى ايسته‌يوب، كندينه لايق بر كمال بولسون. أگر او چكردك، سوءِ مزاجندن طولايى اوڭا ويريلن جهازاتِ معنويه‌يى، طوپراق آلتنده بعض موادِّ مضرّه‌يى جلبنه صرف ايتسه؛ او طار يرده قيصه بر زمانده فائده‌سز تفسّخ ايدوب چورييه‌جكدر. أگر او چكردك، او معنوى جهازاتنى فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى نڭ أمرِ تكوينيسنى إمتثال ايدوب حسنِ إستعمال ايتسه؛ او طار عالمدن چيقه‌جق، ميوه‌دار قوجه بر آغاج اولمقله كوچوجك جزئى حقيقتى و روحِ معنويسى، بيوك بر حقيقتِ كلّيه صورتنى آلاجقدر. ايشته عينًا اونڭ گبى؛ إنسانڭ ماهيتنه، قدرتدن أهمّيتلى جهازات و قدردن قيمتلى پروغراملر توديع ايديلمش. أگر إنسان، شو طار عالمِ أرضيده، حياتِ دنيويه طوپراغى آلتنده او جهازاتِ معنويه‌سنى نفسڭ هوساتنه صرف ايتسه؛ بوزولان چكردك گبى بر جزئى تلذّذ ايچون قيصه بر عمرده، طار بر يرده و صيقنتيلى بر حالده چورويوب تفسّخ ايده‌رك، مسؤليتِ معنويه‌يى بدبخت روحنه يوكله‌نه‌جك، شو دنيادن گوچوب گيده‌جكدر.

أگر او إستعداد چكردگنى إسلاميت صويى ايله، ايمانڭ ضياسيله، عبوديت طوپراغى آلتنده تربيه ايده‌رك، أوامرِ قرآنيه‌يى إمتثال ايدوب جهازاتِ معنويه‌سنى حقيقى غايه‌لرينه توجيه ايتسه؛ ألبته عالمِ مثال و برزخده دال و بوداق ويره‌جك و عالمِ آخرت و جنّتده حدسز كمالات و نعمتلره مدار اولاجق بر شجرهٔ‌ِ باقيه‌نڭ و بر حقيقتِ دائمه‌نڭ جهازاتنه جامع قيمتدار بر چكردك و رونقدار بر ماكينه و بو شجرهٔ‌ِ كائناتڭ مبارك و منوّر بر ميوه‌سى اولاجقدر.

أوت حقيقى ترقّى ايسه؛ إنسانه ويريلن قلب، سرّ، روح، عقل حتّى خيال و سائر قوّه‌لرڭ حياتِ أبديه‌يه يوزلرينى چويره‌رك، هر برى كندينه لايق خصوصى بر وظيفهٔ‌ِ عبوديت ايله مشغول اولمقده‌در. يوقسه أهلِ ضلالتڭ ترقّى ظن ايتدكلرى، حياتِ دنيويه‌نڭ بتون اينجه‌لكلرينه گيرمك و ذوقلرينڭ هر چشيدلرينى، حتّى أڭ سفليسنى

طاتمق ايچون بتون لطائفنى و قلب و عقلنى نفسِ أمّاره‌يه مسخّر ايدوب يارديمجى ويرسه؛ او ترقّى دگل، سقوطدر. شو حقيقتى بر واقعهٔ‌ِ خياليه‌ده، شويله بر تمثيلده گوردم كه:

بن بيوك بر شهره گيريورم. باقدم كه، او شهرده بيوك سرايلر وار. بعض سرايلرڭ قپوسنه باقييورم، غايت شنلك، پارلاق بر تياترو گبى نظرِ دقّتى جلب ايدر، هركسى أگلنديرر بر جاذبه‌دارلق واردى. دقّت ايتدم كه، او سرايڭ أفنديسى قپويه گلمش، ايت ايله اوينايور و اويناماسنه يارديم ايدييور. خانملر، يبانى گنجلرله طاتلى صحبتلر ايدييورلر. يتيشمش قيزلر دخى، چوجقلرڭ اويناماسنى تنظيم ايدييورلر. قپوجى ده اونلره قوماندانلق ايدر گبى بر آقتور طورينى آلمش. او وقت آڭلادم كه، او قوجه سرايڭ ايچريسى بوم بوش. هپ نازك وظيفه‌لر معطّل قالمش. أخلاقلرى سقوط ايتمش كه، قپوده بو صورتى آلمشلردر.

صوڭره گچدم، بر بيوك سرايه داها راست گلدم. گوردم كه؛ قپوده اوزانمش وفادار بر ايت و قابا، سرت، ساكن بر قپوجى و سونوك بر وضعيت واردى. مراق ايتدم؛ نه ايچون او اويله؟ بو بويله؟ ايچرى‌يه گيردم. باقدم كه، ايچريسى چوق شنلك... دائره دائره اوستنده، آيرى آيرى نازك وظيفه‌لر ايله سراى أهلى مشغولدرلر. برنجى دائره‌ده‌كى آدملر سرايڭ إداره‌سنى، تدبيرينى گورويورلر. اوستنده‌كى دائره‌ده قيزلر، چوجقلر درس اوقويورلر. داها اوستنده خانملر، غايت لطيف صنعتلر، گوزل نقشلرله إشتغال ايدييورلر. أڭ يوقاريده أفندى، پادشاهله مخابره ايدوب خلقڭ إستراحتنى تأمين ايچون و كندى كمالاتى و ترقّياتى ايچون كندينه خاص و علوى وظيفه‌لر ايله إشتغال ايدييور گوردم. بن اونلره گورونمه‌ديگم ايچون، "ياساق" ديمه‌ديلر، گزه‌بيلدم. صوڭره چيقدم، باقدم. او شهرڭ هر طرفنده بو ايكى قسم سرايلر وار. صوردم ديديلر: "او قپوسى شنلك و ايچى بوش سرايلر، كافرلرڭ ايلرى گلنلرينڭدر و أهلِ ضلالتڭدر. ديگرلرى، ناموسلى مسلمان بيوكلرينڭدر." صوڭره بر كوشه‌ده بر سرايه راست گلدم. اوستنده "سعيد" إسمنى گوردم. مراق ايتدم. داها دقّت ايتدم، صورتمى اوستنده گوردم گبى بڭا گلدى. كمالِ تعجّبمدن باغيرارق، عقلم باشمه گلدى، آييلدم.

ايشته او واقعهٔ‌ِ خياليه‌يى سڭا تعبير ايده‌جگم. اللّٰه‌ خير ايتسين.

ايشته او شهر ايسه، حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشريه و مدينهٔ‌ِ مدنيتِ إنسانيه‌در. او سرايلرڭ هر بريسى، برر إنساندر. او سراى أهلى ايسه؛ إنسانده‌كى گوز، قولاق، قلب، سرّ، روح، عقل گبى لطائف و نفس و هوا و قوّهٔ‌ِ شهويه و قوّهٔ‌ِ غضبيه گبى شيلردر. هر بر إنسانده هر بر لطيفه‌نڭ آيرى آيرى وظيفهٔ‌ِ عبوديتلرى وار. آيرى آيرى لذّتلرى، ألملرى وار. نفس و هوا، قوّهٔ‌ِ شهويه و غضبيه، بر قپوجى و ايت حكمنده‌درلر. ايشته او يوكسك لطائفى، نفس و هوايه مسخّر ايتمك و وظيفهٔ‌ِ أصليه‌لرينى اونوتديرمق، ألبته سقوطدر، ترقّى دگلدر. سائر جهتلرى سن تعبير ايده‌بيليرسڭ.

اوچنجى نكته:إنسان، فعل و عمل جهتنده و سعىِ مادّى إعتباريله ضعيف بر حيواندر، عاجز بر مخلوقدر. اونڭ او جهتده‌كى دائرهٔ‌ِ تصرّفاتى و مالكيتى او قدر طاردر كه؛ ألنى اوزاتسه اوڭا يتيشه‌بيلير. حتّى، إنسانڭ ألنه ديزگيننى ويرن حيواناتِ أهليه، إنسانڭ ضعف و عجز و تنبللگندن برر حصّه آلمشلردر كه؛ يبانى أمثاللرينه قياس ايديلدكلرى وقت، عظيم فرق گورونور (أهلى كچى و اوكوز، يبانى كچى و اوكوز گبى). فقط او إنسان، إنفعال و قبول و دعا و سؤال جهتنده، شو دنيا خاننده عزيز بر يولجيدر. و اويله بر كريمه مسافر اولمش كه نهايتسز رحمت خزينه‌لرينى اوڭا آچمش. و حدسز بديع مصنوعاتنى و خدمتكارلرينى اوڭا مسخّر ايتمش. و او مسافرڭ تنزّهنه و تماشاسنه و إستفاده‌سنه اويله بيوك بر دائره آچوب مهيّا ايتمشدر كه؛ او دائره‌نڭ نصفِ قطرى (يعنى مركزدن محيط خطّنه قدر) گوزڭ كسديگى مقدار، بلكه خيالڭ گيتديگى يره قدر گنيشدر و اوزوندر.

ايشته أگر إنسان، أنانيتنه إستناد ايدوب حياتِ دنيويه‌يى غايهٔ‌ِ خيال ايده‌رك دردِ معيشت ايچنده موقّت بعض لذّتلر ايچون چاليشسه، غايت طار بر دائره ايچنده بوغولور گيدر. اوڭا ويريلن بتون جهازات و آلات و لطائف، اوندن شكايت ايده‌رك حشرده اونڭ عليهنده شهادت ايده‌جكلردر و دعواجى اولاجقلردر. أگر كندينى مسافر بيلسه، مسافر اولديغى ذاتِ كريمڭ إذنى دائره‌سنده سرمايهٔ‌ِ عمرينى صرف ايتسه، اويله

گنيش بر دائره ايچنده اوزون بر حياتِ أبديه ايچون گوزل چاليشير و تنفّس ايدوب إستراحت ايدر. صوڭره، أعلاىِ علّيّينه قدر گيده‌بيلير. هم ده بو إنسانه ويريلن بتون جهازات و آلات، اوندن ممنون اولارق آخرتده لهنده شهادت ايدرلر.

أوت إنسانه ويريلن بتون جهازاتِ عجيبه، بو أهمّيتسز حياتِ دنيويه ايچون دگل؛ بلكه، پك أهمّيتلى بر حياتِ باقيه ايچون ويريلمشلر. چونكه إنسانى حيوانه نسبت ايتسه‌ك گورويورز كه: إنسان، جهازات و آلات إعتباريله چوق زنگيندر. يوز درجه حيواندن داها زياده‌در. حياتِ دنيويه لذّتنده و حيوانى ياشايشنده يوز درجه آشاغى دوشر. چونكه هر گورديگى لذّتنده، بر ألم ايزى واردر. گچمش زمانڭ ألملرى و گله‌جك زمانڭ قورقولرى و هر بر لذّتڭ دخى ألمِ زوالى، اونڭ ذوقلرينى بوزويور و لذّتنده بر ايز بيراقييور. فقط حيوان اويله دگل. ألمسز بر لذّت آلير، كدرسز بر ذوق ايدر. نه گچمش زمانڭ ألملرى اونى اينجيتير، نه ده گله‌جك زمانڭ قورقولرى اونى اوركودور. راحتله ياشار، ياتار، خالقنه شكر ايدر.

ديمك أحسنِ تقويم صورتنده ياراديلان إنسان، حياتِ دنيويه‌يه حصرِ فكر ايتسه؛ يوز درجه سرمايه‌جه حيواندن يوكسك اولديغى حالده، يوز درجه سرچه قوشى گبى بر حيواندن آشاغى دوشر. باشقه بر يرده بر تمثيل ايله بو حقيقتى بيان ايتمشدم. مناسبت گلدى، ينه او تمثيلى تكرار ايدييورم. شويله كه:

بر آدم، بر خدمتكارينه اون آلتون ويروب "مخصوص بر قوماشدن بر قات ألبسه ياپدير" أمر ايدر. ايكنجيسنه، بيڭ آلتون ويرر، بر پوصله ايچنده بعض شيلر يازيلى او خدمتكارڭ جيبنه قويار، بر پازاره گوندرر. أوّلكى خدمتكار اون آلتون ايله أعلا قوماشدن مكمّل بر ألبسه آلير. ايكنجى خدمتكار، ديوانه‌لك ايدوب، أوّلكى خدمتكاره باقوب، جيبنه قونيلان حساب پوصله‌سنى اوقوميارق بر دكّانجى‌يه بيڭ آلتون ويره‌رك بر قات ألبسه ايستدى. إنصافسز دكّانجى ده قوماشڭ أڭ چوروگندن بر قات ألبسه ويردى. او بدبخت خدمتكار، سيّدينڭ حضورينه گلدى و شدّتلى بر تأديب گوردى و دهشتلى بر عذاب چكدى. ايشته أدنا بر شعورى اولان آڭلار كه، ايكنجى خدمتكاره ويريلن بيڭ آلتون، بر قات ألبسه آلمق ايچون دگلدر. بلكه مهمّ بر تجارت ايچوندر.

عينًا اونڭ گبى: إنسانده‌كى جهازاتِ معنويه و لطائفِ إنسانيه كه، هر بريسى حيوانه نسبةً يوز درجه إنبساط ايتمش. مثلا؛ گوزللگڭ بتون مراتبنى فرق ايدن إنسان گوزى و طعاملرڭ بتون چشيد چشيد أذواقِ مخصوصه‌لرينى تمييز ايدن إنسانڭ ذائقهٔ‌ِ لسانيه‌سى و حقائقڭ بتون اينجه‌لكلرينه نفوذ ايدن إنسانڭ عقلى و كمالاتڭ بتون أنواعنه مشتاق إنسانڭ قلبى گبى سائر جهازلرى، آلَتلرى نره‌ده؟ حيوانڭ پك بسيط يالڭز بر ايكى مرتبه إنكشاف ايتمش آلَتلرى نره‌ده؟ يالڭز شو قدر فرق وار كه؛ حيوان، كندينه خاص بر عملده (منحصرًا او حيوانده بر جهازِ مخصوص) زياده إنكشاف ايدر. فقط او إنكشاف، خصوصيدر.

إنسانڭ جهازات جهتيله زنگينلگى شو سردندر كه: عقل و فكر سببيله إنسانڭ حاسّه‌لرى، طويغولرى فضله إنكشاف و إنبساط پيدا ايتمشدر. و إحتياجاتڭ كثرتى سببيله چوق چشيد چشيد حسّيات پيدا اولمشدر. و حسّاسيتى چوق تنوّع ايتمش. و فطرتڭ جامعيتى سببيله پك چوق مقاصده متوجّه آرزولره مدار اولمش. و پك چوق وظيفهٔ‌ِ فطريه‌سى بولونديغى سببيله، آلات و جهازاتى زياده إنبساط پيدا ايتمشدر. و عباداتڭ بتون أنواعنه مستعد بر فطرتده ياراديلديغى ايچون بتون كمالاتڭ تخملرينه جامع بر إستعداد ويريلمشدر. ايشته شو درجه جهازاتجه زنگينلك و سرمايه‌جه كثرت، ألبته أهمّيتسز موقّت شو حياتِ دنيويه‌نڭ تحصيلى ايچون ويريلمه‌مشدر. بلكه شويله بر إنسانڭ وظيفهٔ‌ِ أصليه‌سى، نهايتسز مقاصده متوجّه وظائفنى گوروب، عجز و فقر و قصورينى عبوديت صورتنده إعلان ايتمك و كلّى نظريله موجوداتڭ تسبيحاتنى مشاهده ايده‌رك شهادت ايتمك و نعمتلر ايچنده إمداداتِ رحمانيه‌يى گوروب شكر ايتمك و مصنوعاتده قدرتِ ربّانيه‌نڭ معجزاتنى تماشا ايده‌رك نظرِ عبرتله تفكّر ايتمكدر.

أى دنيا‌پرست و حياتِ دنيويه‌يه عاشق و سرِّ أحسنِ تقويمدن غافل إنسان! شو حياتِ دنيويه‌نڭ حقيقتنى بر واقعهٔ‌ِ خياليه‌ده أسكى سعيد گورمش. اونى يڭى سعيده دونديرمش اولان شو واقعهٔ‌ِ تمثيليه‌يى ديڭله:

گوردم كه، بن بر يولجى‌يم. اوزون بر يوله گيدييورم. يعنى گوندريليورم. سيّدم اولان ذات، بڭا تخصيص ايتديگى آلتمش آلتوندن تدريجًا برر مقدار پاره ويرييوردى. بن ده صرف ايدوب پك أگلنجه‌لى بر خانه گلدم. او خانده بر گيجه ايچنده اون آلتونى قماره مماره، أگلنجه‌لره و شهرت‌پرستلك يولنه صرف ايتدم. صباحلين أليمده هيچ بر پاره قالمادى. بر تجارت ايده‌مه‌دم. گيده‌جگم ير ايچون بر مال آلامادم. يالڭز او پاره‌دن بڭا قالان ألملر، گناهلر و أگلنجه‌لردن گلن ياره‌لر، بره‌لر، كدرلر بنم أليمده قالمشدى. بردن بن او حزين حالتده ايكن اوراده بر آدم پيدا اولدى. بڭا ديدى: "بتون بتون سرمايه‌ڭى ضايع ايتدڭ. طوقاده ده مستحق اولدڭ. گيده‌جگڭ يره ده مفلس اولارق ألڭ بوش گيده‌جكسڭ. فقط عقلڭ وارسه، توبه قپوسى آچيقدر. بوندن صوڭره سڭا ويريله‌جك باقى قالان اون بش آلتوندن هر ألڭه گچدكجه ياريسنى إحتياطًا محافظه ايت. يعنى گيده‌جگڭ يرده سڭا لازم اولاجق بعض شيلرى آل." باقدم نفسم راضى اولمايور. "اوچده بريسنى" ديدى. اوڭا ده نفسم إطاعت ايتمدى. صوڭره "درتده بريسنى" ديدى. باقدم نفسم مبتلا اولديغى عادتنى ترك ايده‌ميور. او آدم حدّتله يوزينى چويردى گيتدى.

بردن او حال دگيشدى. باقدم كه؛ بن، تونل ايچنده سقوط ايدر گبى بر سرعتله گيدن بر شمندوفر ايچنده‌يم. تلاش ايتدم. فقط نه چاره كه، هيچ بر طرفه قاچيلماز. غرائبدن اولارق او شمندوفرڭ ايكى طرفنده پك جاذبه‌دار چيچكلر، لذيذ ميوه‌لر گورونويوردى. بن ده عقلسز عجميلر گبى اونلره باقوب أليمى اوزاتدم. او چيچكلرى قوپارمق، او ميوه‌لرى آلمق ايچون چاليشدم. فقط او چيچكلر و ميوه‌لر، تيكنلى ميكنلى، ملاقاتنده أليمه باتييور، قنادييور. شمندوفرڭ گيتمه‌سيله مفارقتندن أليمى پارچه‌لايورلر، بڭا پك بهالى دوشويورلردى. بردن شمندوفرده‌كى بر خدمه ديدى: "بش غروش وير، سڭا او چيچك و ميوه‌لردن ايستديگڭ قدر ويره‌جگم. بش غروش يرينه ألڭ پارچه‌لانماسييله يوز غروش ضرر ايدييورسڭ. هم ده جزا وار، إذنسز قوپاره‌مازسڭ." بردن صيقنتيدن نه وقت تونل بيته‌جك دييه باشمى چيقاروب ايلرى‌يه باقدم. گوردم كه، تونل قپوسى يرينه چوق دليكلر گورونويور. او اوزون شمندوفردن او دليكلره آدملر

آتيليورلر. بڭا مقابل بر دليك گوردم. ايكى طرفنده ايكى مزار طاشى ديكيلمش. مراق ايله دقّت ايتدم. او مزار طاشنده بيوك حرفلرله "سعيد" إسمى يازيلمش گوردم. تأسّف و حيرتمدن "أيواه!" ديدم. بردن او خان قپوسنده بڭا نصيحت ايدن ذاتڭ سسنى ايشيتدم. ديدى: "عقلڭ باشڭه گلدى مى؟" ديدم: "أوت گلدى فقط قوّت قالمادى، چاره يوق." ديدى: "توبه ايت، توكّل ايت." ديدم: "ايتدم!"

آييلدم... أسكى سعيد غائب اولمش. يڭى سعيد اولارق كنديمى گوردم.

ايشته او واقعهٔ‌ِ خياليه‌يى، (اللّٰه‌ خير ايتسين) بر ايكى قسمنى بن تعبير ايده‌جگم، سائر جهتلرى سن كندڭ تعبير ايت.

او يولجيلق ايسه؛ عالمِ أرواحدن، رحمِ مادردن، گنجلكدن، إختيارلقدن، قبردن، برزخدن، حشردن، كوپريدن گچن أبد الآباد طرفنه بر يولجيلقدر. او آلتمش آلتون ايسه، آلتمش سنه عمردر كه؛ بو واقعه‌يى گورديگم وقت كنديمى قرق بش ياشنده تخمين ايدييوردم. سندم يوق، فقط باقى قالان اون بشندن ياريسنى آخرته صرف ايتمك ايچون قرآنِ حكيمڭ خالص بر تلميذى بنى إرشاد ايتدى. او خان ايسه، بنم ايچون إستانبول ايمش. او شمندوفر ايسه، زماندر. هر بر ييل بر واغوندر. او تونل ايسه، حياتِ دنيويه‌در. او تيكنلى چيچكلر و ميوه‌لر ايسه، لذائذِ نامشروعه‌در و لهوياتِ محرّمه‌در كه؛ ملاقات أثناسنده تصوّرِ زوالده‌كى ألم، قلبى قنادييور. مفارقتنده پارچه‌لايور. جزايى دخى چكديرييور. شمندوفر خدمه‌سى ديمشدى: "بش غروش وير، اونلردن ايستديگڭ قدر ويره‌جگم." اونڭ تعبيرى شودر كه: إنسانڭ حلال سعييله مشروع دائره‌ده گورديگى ذوقلر، لذّتلر، كيفنه كافيدر. حرامه گيرمگه إحتياج بيراقماز. سائر قسملرى سن تعبير ايده‌بيليرسڭ...

دردنجى نكته:إنسان شو كائنات ايچنده پك نازك و نازنين بر چوجغه بڭزر. ضعفنده بيوك بر قوّت و عجزنده بيوك بر قدرت واردر. چونكه او ضعفڭ قوّتيله و عجزڭ قدرتيله‌در كه، شو موجودات اوڭا مسخّر اولمش. أگر إنسان ضعفنى آڭلايوب، قالًا، حالًا، طورًا دعا ايتسه و عجزينى بيلوب إستمداد أيله‌سه؛ او تسخيرڭ شكرينى أدا ايله

برابر مطلوبنه اويله موفّق اولور و مقصدلرى اوڭا اويله مسخّر اولور كه، إقتدارِ ذاتيسيله اونڭ عُشرِ معشارينه موفّق اولاماز. يالڭز بعض وقت لسانِ حال دعاسيله حاصل اولان بر مطلوبنى ياڭليش اولارق كندى إقتدارينه حمل ايدر. مثلا: طاووغڭ ياوروسنڭ ضعفنده‌كى قوّت، طاووغى آرسلانه صالديرتير. يڭى دنيايه گلن آرسلانڭ ياوروسى، او جاناوار و آج آرسلانى كندينه مسخّر ايدوب اونى آج بيراقوب كندى طوق اولويور. ايشته جاىِ دقّت، ضعفده‌كى بر قوّت و شايانِ تماشا بر جلوهٔ‌ِ رحمت...

ناصلكه نازدار بر چوجق آغلاماسيله، يا ايسته‌مه‌سيله، يا حزين حاليله مطلوبلرينه اويله موفّق اولور و اويله قويلر اوڭا مسخّر اولورلر كه؛ او مطلوبلردن بيڭدن بريسنه بيڭ دفعه قوّتجگيله يتيشه‌مز. ديمك ضعف و عجز، اونڭ حقّنده شفقت و حمايتى تحريك ايتدكلرى ايچون كوچوجك پارمغيله قهرمانلرى كندينه مسخّر ايدر. شيمدى بويله بر چوجق، او شفقتى إنكار ايتمك و او حمايتى إتهام ايتمك صورتيله أحمقانه بر غرور ايله "بن قوّتمله بونلرى تسخير ايدييورم" ديسه، ألبته بر طوقات ييه‌جكدر.

ايشته إنسان دخى خالقنڭ رحمتنى إنكار و حكمتنى إتهام ايده‌جك بر طرزده كفرانِ نعمت صورتنده قارون گبى اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلٰى عِلْمٍ يعنى: "بن كندى علممله، كندى إقتدارمله قزاندم" ديسه، ألبته سيللهٔ‌ِ عذابه كندينى مستحق ايدر. ديمك شو مشهود سلطنتِ إنسانيت و ترقّياتِ بشريه و كمالاتِ مدنيت؛ جلب ايله دگل، غلبه ايله دگل، جدال ايله دگل، بلكه اوڭا اونڭ ضعفى ايچون تسخير ايديلمش، اونڭ عجزى ايچون اوڭا معاونت ايديلمش، اونڭ فقرى ايچون اوڭا إحسان ايديلمش، اونڭ جهلى ايچون اوڭا إلهام ايديلمش، اونڭ إحتياجى ايچون اوڭا إكرام ايديلمش. و او سلطنتڭ سببى، قوّت و إقتدارِ علمى دگل، بلكه شفقت و رأفتِ ربّانيه و رحمت و حكمتِ إلٰهيه‌در كه؛ أشيايى اوڭا تسخير ايتمشدر. أوت، بر گوزسز عقرب و آياقسز بر ييلان گبى حشراته مغلوب اولان إنسانه، بر كوچك قورددن ايپگى گيديرن و زهرلى بر بوجكدن بالى ييديرن؛ اونڭ إقتدارى دگل، بلكه اونڭ ضعفنڭ ثمره‌سى اولان تسخيرِ ربّانى و إكرامِ رحمانيدر.

أى إنسان! مادام حقيقت بويله‌در؛ غرورى و أنانيتى بيراق. الوهيتڭ درگاهنده عجز و ضعفڭى، إستمداد لسانيله؛ فقر و حاجاتڭى، تضرّع و دعا لسانيله إعلان ايت و عبد اولديغنى گوستر. و حَسْبُنَا اللّٰه‌ُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ دى، يوكسل.

هم ديمه كه:"بن هيچم؛ نه أهمّيتم وار كه، بو كائنات بر حكيمِ مطلق طرفندن قصدى اولارق بڭا تسخير ايديلسين، بندن بر شكرِ كلّى ايسته‌نيلسين؟"

چونكه سن چندان، نفسڭ و صورتڭ إعتباريله هيچ حكمنده‌سڭ. فقط وظيفه و مرتبه نقطه‌سنده، سن شو حشمتلى كائناتڭ دقّتلى بر سيرجيسى، شو حكمتلى موجوداتڭ بلاغتلى بر لسانِ ناطقى و شو كتابِ عالمڭ آڭلايشلى بر مطالعه‌جيسى و شو تسبيح ايدن مخلوقاتڭ حيرتلى بر ناظرى و شو عبادت ايدن مصنوعاتڭ حرمتلى بر اوسته باشيسى حكمنده‌سڭ.

أوت أى إنسان! سن، نباتى جسمانيتڭ جهتيله و حيوانى نفسڭ إعتباريله؛ صغير بر جزء، حقير بر جزئى، فقير بر مخلوق، ضعيف بر حيوانسڭ كه؛ بتون دهشتلى موجوداتِ سيّاله‌نڭ طالغه‌لرى ايچنده چالقانوب گيدييورسڭ. فقط محبّتِ إلٰهيه‌نڭ ضياسنى تضمّن ايدن ايمانڭ نوريله منوّر اولان إسلاميتڭ تربيه‌سيله تكمّل ايدوب؛ إنسانيت جهتنده، عبديتڭ ايچنده بر سلطانسڭ و جزئيتڭ ايچنده بر كلّيسڭ، كوچكلگڭ ايچنده بر عالمسڭ و حقارتڭ ايچنده اويله مقامڭ بيوك و دائرهٔ‌ِ نظارتڭ گنيش بر ناظرسڭ كه، دييه‌بيليرسڭ: "بنم ربِّ رحيمم دنيايى بڭا بر خانه ياپدى. آى و گونشى، او خانه‌مه بر لامبا؛ و بهارى، بر دسته گُل؛ و يازى، بر سفرهٔ‌ِ نعمت؛ و حيوانى، بڭا خدمتكار ياپدى. و نباتاتى، او خانه‌مڭ زينتلى لوازماتى ياپمشدر."

نتيجهٔ‌ِ كلام:سن أگر نفس و شيطانى ديڭلرسه‌ڭ، أسفلِ سافلينه دوشرسڭ. أگر حق و قرآنى ديڭلرسه‌ڭ، أعلاىِ علّيّينه چيقار، كائناتڭ بر گوزل تقويمى اولورسڭ.

بشنجى نكته:إنسان، شو دنيايه بر مأمور و مسافر اولارق گوندريلمش، چوق أهمّيتلى إستعداد اوڭا ويريلمش. و او إستعداداته گوره أهمّيتلى وظيفه‌لر توديع ايديلمش. و إنسانى، او غايه‌يه و او وظيفه‌لره چاليشديرمق ايچون، شدّتلى تشويقلر و

دهشتلى تهديدلر ايديلمش. باشقه يرده ايضاح ايتديگمز وظيفهٔ‌ِ إنسانيتڭ و عبوديتڭ أساساتنى شوراده إجمال ايده‌جگز. تا كه، "أحسنِ تقويم" سرّى آڭلاشيلسين.

ايشته إنسان، شو كائناته گلدكدن صوڭره "ايكى جهت ايله" عبوديتى وار: بر جهتى؛ غائبانه بر صورتده بر عبوديتى، بر تفكّرى وار. ديگرى؛ حاضرانه، مخاطبه صورتنده بر عبوديتى، بر مناجاتى واردر.

برنجى وجه شودر كه:كائناتده گورونن سلطنتِ ربوبيتى، إطاعتكارانه تصديق ايدوب كمالاتنه و محاسننه حيرتكارانه نظارتيدر.

صوڭره، أسماءِ قدسيهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ نقوشلرندن عبارت اولان بديع صنعتلرى، بربرينڭ نظرِ عبرتلرينه گوستروب دلّاللق و إعلانجيلقدر.

صوڭره، هر برى برر گيزلى خزينهٔ‌ِ معنويه حكمنده اولان أسماءِ ربّانيه‌نڭ جوهرلرينى إدراك ترازيسيله طارتمق، قلبڭ قيمت‌شناسلغى ايله تقديركارانه قيمت ويرمكدر.

صوڭره، قلمِ قدرتڭ مكتوباتى حكمنده اولان موجودات صحيفه‌لرينى، أرض و سما ياپراقلرينى مطالعه ايدوب حيرتكارانه تفكّردر.

صوڭره، شو موجوداتده‌كى زينتلرى و لطيف صنعتلرى إستحسانكارانه تماشا ايتمكله اونلرڭ فاطرِ ذو الجمالنڭ معرفتنه محبّت ايتمك و اونلرڭ صانعِ ذو الكمالنڭ حضورينه چيقمغه و إلتفاتنه مظهر اولمغه بر إشتياقدر.

ايكنجى وجه،حضور و خطاب مقاميدر كه؛ أثردن مؤثّره گچر، گورور كه: بر صانعِ ذو الجلال، كندى صنعتنڭ معجزه‌لرى ايله كندينى طانيتديرمق و بيلديرمك ايستر. او ده ايمان ايله، معرفت ايله مقابله ايدر.

صوڭره گورور كه: بر ربِّ رحيم، رحمتنڭ گوزل ميوه‌لريله كندينى سَوْديرمك ايستر. او ده اوڭا حصرِ محبّتله، تخصيصِ تعبّدله كندينى اوڭا سَوْديرر.

صوڭره گورويور كه: بر منعمِ كريم، مادّى و معنوى نعمتلرڭ لذيذلريله اونى پرورده ايدييور. او ده اوڭا مقابل؛ فعليله، حاليله، قاليله، حتّى ألندن گلسه بتون حاسّه‌لرى ايله، جهازاتى ايله شكر و حمد و ثنا ايدر.

صوڭره گورويور كه: بر جليلِ جميل، شو موجوداتڭ آيينه‌لرنده كبريا و كمالنى و جلال و جمالنى إظهار ايدوب نظرِ دقّتى جلب ايدييور. او ده اوڭا مقابل: "اللّٰه‌ أكبر، سبحان اللّٰه‌" دييوب، محويت ايچنده حيرت و محبّت ايله سجده ايدر.

صوڭره گورويور كه: بر غنىِّ مطلق، بر سخاوتِ مطلق ايچنده نهايتسز ثروتنى، خزينه‌لرينى گوسترييور. او ده اوڭا مقابل، تعظيم و ثنا ايچنده كمالِ إفتقار ايله سؤال ايدر و ايستر.

صوڭره گورويور كه: او فاطرِ ذو الجلال، ير يوزينى بر سرگى حكمنده ياپمش. بتون آنتيقه صنعتلرينى اوراده تشهير ايدييور. او ده اوڭا مقابل: "ما شاء اللّٰه‌" دييه‌رك تقدير ايله، "بارك اللّٰه‌" دييه‌رك تحسين ايله، "سبحان اللّٰه‌" دييه‌رك حيرت ايله، "اللّٰه‌ أكبر" دييه‌رك إستحسان ايله مقابله ايدر.

صوڭره گورويور كه: بر واحدِ أحد، شو كائنات سراينده تقليد ايديلمز سكّه‌لريله، اوڭا مخصوص خاتملريله، اوڭا منحصر طرّه‌لريله، اوڭا خاص فرمانلريله بتون موجوداته طامغهٔ‌ِ وحدت قويويور و توحيدڭ آياتنى نقش ايدييور. و آفاقِ عالمڭ أقطارنده وحدانيتڭ بايراغنى ديكييور و ربوبيتنى إعلان ايدييور. او ده اوڭا مقابل؛ تصديق ايله، ايمان ايله، توحيد ايله، إذعان ايله، شهادت ايله، عبوديت ايله مقابله ايدر.

ايشته بو چشيد عبادات و تفكّراتله حقيقى إنسان اولور، أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترر. ايمانڭ يُمنيله أمانته لايق، أمين بر خليفهٔ‌ِ أرض اولور.

أى أحسنِ تقويمده ياراديلان و سوءِ إختياريله أسفلِ سافلين طرفنه گيدن إنسانِ غافل! بنى ديڭله. بن ده سنڭ گبى گنجلك سرخوشلغيله غفلت ايچنده دنيايى خوش و گوزل گورديگم حالده، گنجلك سرخوشلغندن إختيارلق صباحنده آييلديغم دقيقه‌ده، او گوزل ظن ايتديگم آخرته متوجّه اولميان دنيانڭ يوزينى ناصل چركين گورديگمى و آخرته باقان حقيقى يوزى نه قدر گوزل اولديغنى، اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ ٢٤٧-٢٤٨ نجى صحيفه‌لرنده يازيلان ايكى لوحهٔ‌ِ حقيقته باق، سن ده گور:

برنجى لوحه:أهلِ ضلالت گبى، فقط سرخوش اولمادن غفلت پرده‌سيله أسكيدن گورديگم أهلِ غفلت دنياسنڭ حقيقتنى تصوير ايدر.

ايكنجى لوحه:أهلِ هدايت و حضورڭ حقيقتِ دنيالرينه إشارت ايدر. أسكيدن نه طرزده يازيلمش، او طرزده بيراقدم. شعره بڭزر، فقط شعر دگللردر.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى ٭ وَ يَسِّرْ لِى اَمْرِى ٭ وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى ٭ يَفْقَهُوا قَوْلِى

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الذَّاتِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اللَّطِيفَةِ الْاَحَدِيَّةِ شَمْسِ سَمَاءِ الْاَسْرَارِ وَ مَظْهَرِ الْاَنْوَارِ وَ مَرْكَزِ مَدَارِ الْجَلَالِ وَ قُطْبِ فَلَكِ الْجَمَالِ اَللّٰهُمَّ بِسِرِّهِ لَدَيْكَ وَ بِسَيْرِهِ اِلَيْكَ اٰمِنْ خَوْفِى وَ اَقِلْ عُثْرَتِى وَ اَذْهِبْ حُزْنِى وَ حِرْصِى وَ كُنْ لِى وَ خُذْنِى اِلَيْكَ مِنِّى وَ ارْزُقْنِى الْفَنَاءَ عَنِّى وَ لَا تَجْعَلْنِى مَفْتُونًا بِنَفْسِى مَحْجُوبًا بِحِسِّى وَ اكْشِفْ لِى عَنْ كُلِّ سِرٍّ مَكْتُومٍ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ وَ ارْحَمْنِى وَ ارْحَمْ رُفَقَائِى وَ ارْحَمْ اَهْلِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمِينَ

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

٭ ٭ ٭