سوزلر
— 274 —
يگرمنجى سوز
(ايكى مقامدر)
برنجى مقام
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُوا اِلَّا اِبْلِيسَ ٭ اِنَّ اللّٰه‌َ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ٭ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
بر گون شو آيتلرى اوقوركن إبليسڭ إلقاآتنه قارشى قرآنِ حكيمڭ فيضندن اوچ نكته إلهام ايديلدى.وسوسه‌نڭ صورتى شودر:
ديدى كه: "ديرسڭز: قرآن معجزه‌در. هم نهايتسز بلاغتده‌در. هم، عمومه هر وقتده هدايتدر. حالبوكه، شويله بعض حادثاتِ جزئيه‌يى تاريخ‌وارى بر صورتده مصرّانه تكرار ايتمكده نه معنا وار؟ بر اينگى كسمك گبى بر واقعهٔ‌ِ جزئيه‌يى، او قدر مهمّ توصيفات ايله بويله ذكر ايتمك، حتّى او سورهٔ‌ِ عظيمه‌يه ده اَلْبَقَرَة تسميه ايتمكده نه مناسبت وار؟ هم ده آدمه سجده اولان حادثه، صِرف بر أمرِ غيبيدر. عقل اوڭا يول بولاماز. قوى بر ايماندن صوڭره تسليم و إذعان ايديله‌بيلير. حالبوكه قرآن، عموم أهلِ عقله درس ويرييور. چوق يرلرده اَفَلَا يَعْقِلُونَ دير، عقله حواله ايدر. هم طاشلرڭ تصادفى اولان بعض حالاتِ طبيعيه‌سنى أهمّيتله بيان ايتمكده نه هدايت وار؟"
إلهام اولونان نكته‌لرڭ صورتى شودر:
— 275 —
برنجى نكته:قرآنِ حكيمده چوق حادثاتِ جزئيه واردر كه، هر بريسنڭ آرقه‌سنده بر دستورِ كلّى صاقلانمش و بر قانونِ عمومينڭ اوجى اولارق گوستريلييور. ناصلكه، عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا حضرتِ آدمڭ ملائكه‌لره قارشى قابليتِ خلافت ايچون بر معجزه‌سى اولان تعليمِ أسمادر كه، بر حادثهٔ‌ِ جزئيه‌در. شويله بر دستورِ كلّينڭ اوجيدر كه: نوعِ بشره جامعيتِ إستعداد جهتيله تعليم اولونان حدسز علوم و كائناتڭ أنواعنه محيط پك چوق فنون و خالقڭ شئونات و أوصافنه شامل كثرتلى معارفڭ تعليميدر كه؛ نوعِ بشره دگل يالڭز ملائكه‌لره، بلكه سماوات و أرض و طاغلره قارشى أمانتِ كبرايى حمل دعواسنده بر رجحانيت ويرمش. و هيئتِ مجموعه‌سيله أرضڭ بر خليفهٔ‌ِ معنويسى اولديغنى قرآن إفهام ايتديگى مِثللو؛ ملائكه‌لرڭ آدمه سجده‌سيله برابر، شيطانڭ سجده ايتمه‌مسى اولان حادثهٔ‌ِ جزئيهٔ‌ِ غيبيه، پك گنيش بر دستورِ كلّيهٔ‌ِ مشهوده‌نڭ اوجى اولديغى گبى، پك بيوك بر حقيقتى إحساس ايدييور. شويله كه:
قرآن، شخصِ آدمه ملائكه‌لرڭ إطاعت و إنقيادينى و شيطانڭ تكبّر و إمتناعنى ذكر ايتمسيله؛ نوعِ بشره كائناتڭ أكثر مادّى أنواعلرى و او أنواعڭ معنوى ممثّللرى و مؤكّللرى مسخّر اولدقلرينى و نوعِ بشرڭ حاسّه‌لرينڭ بتون إستفاده‌لرينه مهيّا و منقاد اولدقلرينى إفهام ايتمكله برابر؛ او نوعڭ إستعداداتنى بوزان و ياڭليش يوللره سَوق ايدن موادِّ شريره ايله اونلرڭ ممثّللرى و سكنهٔ‌ِ خبيثه‌لرى، او نوعِ بشرڭ طريقِ كمالاتنده نه بيوك بر أنگل، نه مدهش بر دشمن تشكيل ايتديگنى إخطار ايده‌رك، قرآنِ معجز البيان بر تك آدمله (ع‌س) جزئى حادثه‌يى قونوشوركن، بتون كائناتله و بتون نوعِ بشرله بر مكالمهٔ‌ِ علويه ايدييور.
ايكنجى نكته:مصر قطعه‌سى، قومستان اولان صحراىِ كبيرڭ بر پارچه‌سى اولديغندن نيلِ مباركڭ فيضيله غايت محصولدار بر تارلا حكمنه گچديگندن، او جهنّم‌نمون صحرا قومشولغنده شويله جنّت‌مثال بر موقعِ مباركڭ بولونماسى، فلاحت و زراعتى أهاليسنده پك مرغوب بر صورته گتيرمش و او سكنه‌نڭ سجيه‌سنه اويله تثبيت ايتمش كه، زراعتى قدسيه و واسطهٔ‌ِ زراعت اولان بقرى و ثورى مقدّس، بلكه معبود درجه‌سنه چيقارمش. حتّى او زمانده‌كى مصر ملّتى ثوره، بقره عبادت ايتمك
— 276 —
درجه‌سنده بر قدسيت ويرمشلر. ايشته او زمانده بنى إسرائيل دخى، او قطعه‌ده نشئت ايدييوردى و او تربيه‌دن بر حصّه آلدقلرى، عِجل مسئله‌سندن آڭلاشيلييور.
ايشته قرآنِ حكيم، حضرتِ موسى عليه السلامڭ رسالتيله، او ملّتڭ سجيه‌لرينه گيرمش و إستعدادلرينه ايشله‌مش اولان او بقرپرستلك مفكوره‌سنى كسوب ئولديرديگنى، بر بقرڭ ذبحى ايله إفهام ايدييور.
ايشته شو حادثهٔ‌ِ جزئيه ايله بر دستورِ كلّى‌يى، هر وقت، هم هركسه غايت لزوملى بر درسِ حكمت اولديغنى علوى بر إعجاز ايله بيان ايدر.
بوڭا قياسًا بيل كه: قرآنِ حكيمده بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده ذكر ايديلن جزئى حادثه‌لر، كلّى دستورلرڭ اوجلريدر. حتّى چوق سوره‌لرده ذكر و تكرار ايديلن قصّهٔ‌ِ موسى‌نڭ يدى جمله‌لرينه مثال اولارق لمعاتده إعجازِ قرآن رساله‌سنده او جزئى جمله‌لرڭ هر بر جزئنڭ ناصل مهمّ بر دستورِ كلّى‌يى تضمّن ايتديگنى بيان ايتمشز. ايسترسه‌ڭ او رساله‌يه مراجعت ايت.
اوچنجى نكته:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه‌ِ وَمَا اللّٰه‌ُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
شو آيتى اوقوركن، موسوس ديدى كه: "هركسه معلوم و عادى اولان طاشلرڭ شو فطرى بعض حالاتِ طبيعيه‌سنى، أڭ مهمّ و بيوك مسئله‌لر صورتنده بحث و بيانده نه معنا وار، نه مناسبت وار، نه إحتياج وار؟"
شو وسوسه‌يه قارشى فيضِ قرآندن شويله بر نكته إلهام ايديلدى:
أوت، مناسبت وار و إحتياج وار. هم او درجه بيوك بر مناسبت و أهمّيتلى بر معنا و او درجه معظّم و لزوملى بر حقيقت وار كه، آنجق قرآنڭ ايجازِ معجزى و لطفِ إرشاديله بر درجه بسيطلشديرلمش و إختصار ايديلمش. أوت إعجازِ قرآنڭ بر أساسى اولان ايجاز، هم هدايتِ قرآنڭ بر نورى اولان لطفِ إرشاد و حسنِ إفهام، إقتضا ايدييورلر
— 277 —
كه: قرآنڭ مخاطبلرى ايچنده أكثريتى تشكيل ايدن عوامه قارشى كلّى حقيقتلرى و درين و عمومى دستورلرى، مألوف و جزئى صورتلر ايله گوسترلسين و فكرلرى بسيط اولان عمومى عوامه قارشى، معظّم حقيقتلرڭ يالڭز اوجلرى و بسيط بر صورتى گوسترلسين. هم عادت پرده‌سى تحتنده و زمينڭ آلتنده خارق العاده اولان تصرّفاتِ إلٰهيه، إجمالًا گوسترلسين. ايشته بو سرّه بناءًدر كه، قرآنِ حكيم شو آيتله دييور:
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! سزلره نه اولمش كه: قلبلريڭز طاشدن داها جامد و داها زياده قاتيلاشمشدر. زيرا گورمييور ميسڭز كه، او پك سرت و پك جامد و طوپراق آلتنده بر طبقهٔ‌ِ عظيمه تشكيل ايدن او قوجه طاشلر، او قدر أوامرِ إلٰهيه‌يه قارشى مطيع و مسخّر و إجراآتِ ربّانيه آلتنده او قدر يوموشاق و أمربردر كه، هواده آغاجلرڭ تشكيلنده تصرّفاتِ إلٰهيه نه درجه سهولتله جريان ايدييور. اويله ده؛ تحت الزمين و او سرت، صاغير طاشلرده او درجه سهولت و إنتظام ايله، حتّى طمارلره قارشى قانڭ جولانى گبى منتظم صو جدوللرى
(حاشيه): أوت، زمين دينلن محتشم و سيّار سرايڭ تمل طاشى اولان طاش طبقه‌سنڭ فاطرِ ذو الجلال طرفندن توظيف ايديلن أڭ مهمّ اوچ وظيفه‌يى بيان ايتمك، آنجق قرآنه ياقيشير.
ايشته برنجى وظيفه‌سى: طوپراغڭ، قدرتِ ربّانيه ايله نباتاته آنالق ايدوب يتيشديرديگى گبى، قدرتِ إلٰهيه ايله طاش دخى طوپراغه دايه‌لك ايدوب يتيشديرييور.
ايكنجى وظيفه‌سى: زمينڭ بدننده دورانِ دم حكمنده اولان صولرڭ منتظم جولاننه خدمتيدر.
اوچنجى وظيفهٔ‌ِ فطريه‌سى: چشمه‌لرڭ و ايرماقلرڭ، عيون و أنهارڭ منتظم بر ميزان ايله ظهور و دواملرينه خزينه‌دارلق ايتمكدر. أوت طاشلر، بتون قوّتيله و آغزلرينڭ طولوسيله آقيتدقلرى آبِ حيات صورتنده، دلائلِ وحدانيتى زمين يوزينه يازوب سرپيور.
و صو طمارلرى، كمالِ حكمتله او طاشلرده مقاومت گورميه‌رك جريان ايدييور. هم هواده نباتات و آغاجلرڭ داللرينڭ سهولتله صورتِ إنتشارى گبى؛ او درجه سهولتله كوكلرڭ نازك طمارلرى، ير آلتنده‌كى طاشلرده ممانعت گورميه‌رك أوامرِ إلٰهى ايله منتظمًا إنتشار ايتديگنى قرآن إشارت ايدييور و گنيش بر حقيقتى، شو آيتله درس ويرييور و او درس ايله، او قساوتلى قلبلره بو معنايى ويرييور و رمزًا دييور:
— 278 —
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! ضعف و عجزيڭز ايچنده ناصل بر قلب طاشييورسڭز كه، اويله بر ذاتڭ أوامرينه قارشى او قلب قساوتله مقاومت ايدييور. حالبوكه او قوجه سرت طاشلرڭ طبقهٔ‌ِ معظّمه‌سى، او ذاتڭ أوامرى اوڭنده كمالِ إنقيادله قراڭلقده نازك وظيفه‌لرينى مكمّل ايفا ايدييورلر. إطاعتسزلك گوسترميورلر. بلكه او طاشلر، طوپراق اوستنده بولونان بتون ذوى الحياته، آبِ حياتله برابر سائر مدارِ حياتلرينه اويله بر خزينه‌دارلق ايدييور و اويله بر عدالتله تقسيماته وسيله‌در و اويله بر حكمتله توزيعاته واسطه اولويور كه، حكيمِ ذو الجلالڭ دستِ قدرتنده، بالمومى گبى و بلكه هوا گبى يوموشاقدر، مقاومتسزدر و عظمتِ قدرتنه قارشى سجده‌ده‌در. زيرا طوپراق اوستنده مشاهده ايتديگمز شو مصنوعاتِ منتظمه و شو حكمتلى و عنايتلى تصرّفاتِ إلٰهيه مِثللو، زمين آلتنده عينًا جريان ايدييور. بلكه حكمةً داها عجيب و إنتظامجه داها غريب بر صورتده حكمت و عنايتِ إلٰهيه تجلّى ايدييور. باقڭز! أڭ سرت و حسسز او قوجه طاشلر، ناصل بالمومى گبى أوامرِ تكوينيه‌يه قارشى يوموشاقلق گوسترييورلر و مأمورِ إلٰهى اولان او لطيف صولره، او نازك كوكلره، او ايپك گبى طمارلره او درجه مقاومتسز و قساوتسزدر. گويا بر عاشق گبى، او لطيف و گوزللرڭ تماسيله قلبنى پارچه‌لايور، يوللرنده طوپراق اولويور.
هم
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه‌ِ
ايله شويله بر حقيقتِ معظّمه‌نڭ اوجنى گوسترييور كه: "طلبِ رؤيت" حادثه‌سنده، مشهور طاغڭ تجلّى ايله پارچه‌لانمسى و طاشلرينڭ طاغيلماسى گبى؛ عموم روىِ زمينده أصلى صودن إنجماد ايتمش عادتا يكپاره طاشلردن عبارت اولان أكثر طاغلرڭ زلزله ويا بعض حادثاتِ أرضيه صورتنده تجلّياتِ جلاليه ايله او طاغلرڭ يوكسك ذروه‌لرندن او خشيت ويريجى تجلّياتِ جلاليه‌نڭ ظهوريله طاشلر پارچه‌لانه‌رق، بر قسمى اوفالانوب طوپراغه قلب اولوب، نباتاته منشأ اولور. ديگر بر قسمى طاش قالارق، يووارلانوب دره‌لره، اووالره طاغيلوب، سكنهٔ‌ِ زمينڭ مسكنى گبى بر چوق ايشلرنده خدمتكارلق ايده‌رك و مخفى بعض حكَم و منافع ايچون قدرت و حكمتِ إلٰهيه‌يه سجدهٔ‌ِ إطاعت ايده‌رك، دساتيرِ حكمتِ سبحانيه‌يه أمربر شكلنى آلييورلر. ألبته او خشيتدن، او يوكسك موقعى ترك ايدوب
— 279 —
متواضعانه آشاغى يرلرى إختيار ايتمك و او مهمّ منفعتلره سبب اولمق بيهوده اولمايوب، باشى بوش دگل و تصادفى دخى اولماديغنى، بلكه بر حكيمِ قديرڭ تصرّفاتِ حكيمانه‌سيله، او إنتظامسزلق ايچنده ظاهر نظره گورونمه‌ين بر إنتظامِ حكيمانه بولونديغنه دليل ايسه؛ او طاشلره متعلّق فائده‌لر، منفعتلر و اونلر اوستنده يووارلاندقلرى طاغڭ جسدينه گيديريلن و چيچك و ميوه‌لرڭ مرصّعاتيله منقّش و مزيَّن اولان گوملكلرڭ كمالِ إنتظامى و حسنِ صنعتى؛ قطعى، شبهه‌سز شهادت ايدر.
ايشته شو اوچ آيتڭ، حكمت نقطهٔ‌ِ نظرنده نه قدر قيمتدار اولديغنى گورديڭز. شيمدى باقڭز قرآنڭ لطافتِ بياننه و إعجازِ بلاغتنه؛ ناصل شو ذكر اولونان بيوك و گنيش و أهمّيتلى حقيقتلرڭ اوجلرينى اوچ فقره ايچنده اوچ واقعهٔ‌ِ مشهوره و مشهوده ايله گوسترييور و مدارِ عبرت اوچ حادثهٔ‌ِ اُخرٰى‌يى خاطرلاتمقله لطيف بر إرشاد ياپار، مقاومتسوز بر زجر ايدر.
مثلا: ايكنجى فقره‌ده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ
شو فقره ايله حضرتِ موسى عليه السلامڭ عصاسنه قارشى كمالِ شوق ايله إنشقاق ايدوب اون ايكى گوزندن اون ايكى چشمه آقيتان طاشه إشارت ايتمكله، شويله بر معنايى إفهام ايدييور و معنًا دييور: أى بنى إسرائيل! بر تك معجزهٔ‌ِ موسى‌يه (ع‌س) قارشى قوجه طاشلر يوموشار، پارچه‌لانير. يا خشيتندن ويا سرورندن آغلايه‌رق سيل گبى ياش آقيتديغى حالده، هانگى إنصافله بتون معجزاتِ موسويه‌يه (ع‌س) قارشى تمرّد ايده‌رك آغلامه‌يوب، گوزيڭز جمود و قلبڭز قاتيلق ايدييور.
هم اوچنجى فقره‌ده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه‌ِ
شو فقره ايله طُورِ سيناده‌كى مناجاتِ موسويه‌ده (ع‌س) وقوع بولان تجلّيهٔ‌ِ جلاليه هيبتندن قوجه طاغ پارچه‌لانوب طاغيلماسى و او خشيتدن طاشلرڭ أطرافه يووارلانمسى اولان واقعهٔ‌ِ مشهوره‌يى إخطار ايله شويله بر معنايى درس ويرييور كه: أى قَومِ موسى (ع‌س)! ناصل، اللّٰهدن قورقمايورسڭز؟ حالبوكه طاشلردن عبارت اولان طاغلر، اونڭ خشيتندن أزيلوب طاغيلييور و سزدن أخذِ ميثاق ايچون اوستڭزده جبلِ طورى
— 280 —
طوتديغنى، هم طلبِ رؤيت حادثه‌سنده طاغڭ پارچه‌لانمسنى بيلوب و گورديگڭز حالده، نه جسارتله اونڭ خشيتندن تيتره‌ميوب، قلبڭزى قاتيلق و قساوتده بولونديرييورسڭز؟
هم برنجى فقره‌ده دييور:
وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ
بو فقره ايله طاغلردن نبعان ايدن نيلِ مبارك، دجله و فرات گبى ايرماقلرى خاطرلاتمقله، طاشلرڭ أوامرِ تكوينيه‌يه قارشى نه قدر خارقه‌نما و معجزه‌وارى بر صورتده مظهر و مسخّر اولديغنى إفهام ايدر و اونڭله بويله بر معنايى متيقّظ قلبلره ويرييور كه: شويله عظيم ايرماقلرڭ ألبته ممكن دگل، شو طاغلر حقيقى منبعلرى اولسون. چونكه فرضا او طاغلر تمامًا صو كسيلسه و محروطى برر حوض اولسه‌لر، او بيوك نهرلرڭ شويله سرعتلى و كثرتلى جريانلرينه موازنه‌يى غائب ايتمه‌دن، بر قاچ آى آنجق طايانه‌بيليرلر. و او كثرتلى مصارفه قارشى غالبًا بر متره قدر طوپراقده نفوذ ايدن ياغمور، كافى واردات اولاماز. ديمك كه، شو أنهارڭ نبعانلرى، عادى و طبيعى و تصادفى بر ايش دگلدر. بلكه پك خارقه بر صورتده فاطرِ ذو الجلال، اونلرى صِرف خزينهٔ‌ِ غيبدن آقيتديرييور.
ايشته بو سرّه إشارةً بو معنايى إفاده ايچون حديثده روايت ايديلييور كه: "او اوچ نهرڭ هر برينه جنّتدن برر قطره هر وقت طاملايور و اوندن بركتليدرلر." هم بر روايتده دينلمش كه: "شو اوچ نهرڭ منبعلرى جنّتدندر." شو روايتڭ حقيقتى شودر كه: مادام أسبابِ مادّيه، شونلرڭ بو درجه كثرتلى نبعاننه قابل دگلدر. ألبته منبعلرى، بر عالمِ غيبده‌در و گيزلى بر خزينهٔ‌ِ رحمتدن گلير كه، مصارف ايله وارداتڭ موازنه‌سى دوام ايدر.
ايشته قرآنِ حكيم، شو معنايى إخطار ايله شويله بر درس ويرييور كه، دير: أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! قلب قاتيلغى و قساوتڭزله اويله بر ذاتِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى إطاعتسزلك ايدييورسڭز و اويله بر شمسِ سرمدينڭ ضياىِ معرفتنه غفلتله گوزلريڭزى يومويورسڭز كه، مصريڭزى جنّت صورتنه چويرن نيلِ مبارك گبى قوجه نهرلرى، عادى جامد طاشلرڭ آغزلرندن آقيتوب معجزاتِ قدرتنى، شواهدِ وحدانيتنى او قوجه نهرلرڭ قوّت و ظهور و إفاضه‌لرى درجه‌سنده كائناتڭ قلبنه و زمينڭ دماغنه
— 281 —
ويره‌رك، جنّ و إنسڭ قلوب و عقولنه اِصاله ايدييور. هم حسسز، جامد بعض طاشلرى بويله عجيب بر طرزده
(حاشيه): نيلِ مبارك، جبلِ قمردن چيقديغى گبى، دجله‌نڭ أڭ مهمّ بر شُعْبه‌سى، وان ولايتندن مكس ناحيه‌سنده بر قايانڭ مغاره‌سندن چيقييور. فراتڭ ده مهمّ بر شُعْبه‌سى، ديادين طرفلرنده بر طاغڭ أتگندن چيقييور. طاغلرڭ أصلى، خلقةً بر مادّهٔ‌ِ مايعه‌دن إنجماد ايتمش طاشلر اولديغى فنًّا ثابتدر. تسبيحاتِ نبويه‌دن اولان سُبْحَانَ مَنْ بَسَطَ الْاَرْضَ عَلٰى مَاءٍ جَمَدْ قطعى دلالت ايدييور كه: أصلِ خلقتِ أرض شويله‌در كه: صو گبى بر مادّه، أمرِ إلٰهى ايله إنجماد ايدر، طاش اولور. طاش، إذنِ إلٰهى ايله طوپراق اولور. تسبيحده‌كى أرض لفظى، طوپراق ديمكدر. ديمك او صو، چوق يوموشاقدر؛ اوستنده طورلماز. طاش چوق سرتدر، اوندن إستفاده ايديلمز. اونڭ ايچون حكيمِ رحيم، طوپراغى طاش اوستنده سره‌ر، ذوى الحياته مقرّ ايدر.
معجزاتِ قدرتنه مظهر ايتمه‌سى؛ گونشڭ ضياسى گونشى گوسترديگى گبى، او فاطرِ ذو الجلالى گوسترديگى حالده، ناصل اونڭ او نورِ معرفتنه قارشى كور اولوب گورمييورسڭز؟
ايشته شو اوچ حقيقته ناصل بر بلاغت گيديرلمش گور. و بلاغتِ إرشاديه‌يه دقّت ايت. عجبا هانگى قساوت و قاتيلق واردر كه، بويله حرارتلى شو بلاغتِ إرشاده قارشى طايانه‌بيلسين، أزيلمه‌سين؟
ايشته باشدن بورايه قدر آڭلادڭسه، قرآنِ حكيمڭ إرشادى بر لمعهٔ‌ِ إعجازينى گور، اللّٰهه شكر ايت.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَرْضٰى وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكِيمُ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭ ٭ ٭
— 282 —
يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
(معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهٔ‌ِ إعجازِ قرآن)
آخرده‌كى ايكى سؤال و ايكى جوابه دقّت ايت.
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
اون درت سنه أوّل، (شيمدى اوتوز سنه‌دن گچدى) شو آيتڭ بر سرّينه دائر إشارات الإعجاز نامنده‌كى تفسيرمده عربىّ العباره بر بحث يازمشدم. شيمدى آرزولرى بنجه أهمّيتلى اولان ايكى قارداشم، او بحثه دائر توركجه اولارق بر پارچه ايضاح ايستديلر. بن ده جنابِ حقّڭ توفيقنه إعتمادًا و قرآنڭ فيضنه إستنادًا دييورم كه:
بر قَوله گوره كتابِ مبين، قرآندن عبارتدر. ياش و قورو، هر شى ايچنده بولونديغنى، شو آيتِ كريمه بيان ايدييور. اويله مى؟ أوت، هر شى ايچنده بولونور. فقط هركس هر شيئى ايچنده گوره‌مز. زيرا مختلف درجه‌لرده بولونور. بعضًا چكردكلرى، بعضًا نوه‌لرى، بعضًا إجماللرى، بعضًا دستورلرى، بعضًا علامتلرى؛ يا صراحةً، يا إشارةً، يا رمزًا، يا إبهامًا، يا إخطار طرزنده بولونورلر. فقط إحتياجه گوره و مقصدِ قرآنه مناسب بر طرزده و إقتضاىِ مقام مناسبتنده شو طرزلرڭ بريسيله إفاده ايديلييور. أزجمله:
بشرڭ صنعت و فن جهتنده‌كى ترقّياتلرينڭ نتيجه‌سى اولان خوارقِ صنعت و غرائبِ فن اولارق طيّاره، ألكتريق، شمندوفر، تلغراف گبى شيلر وجوده گلمش و بشرڭ حياتِ مادّيه‌سنده أڭ بيوك موقع آلمشلر. ألبته عموم نوعِ بشره خطاب ايدن قرآنِ حكيم، شونلرى مهمل بيراقماز. أوت بيراقمامش. ايكى جهت ايله اونلره ده إشارت ايتمشدر:
برنجى جهت:معجزاتِ أنبيا صورتيله...
— 283 —
ايكنجى قسم شودر كه:بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده إشارت ايدر. أزجمله:
قُتِلَ اَصْحَابُ الْاُخْدُودِ٭ اَلنَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ٭ اِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ ٭ وَ هُمْ عَلٰى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ ٭ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلَّا اَنْ يُؤْمِنُوا بِاللّٰه‌ِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
كذا:
(حاشيه-١): شو جمله إشارت ايدييور كه: شمندوفردر. عالمِ إسلامى أسارت آلتنه آلمشدر. كافرلر اونڭله إسلامى مغلوب ايتمشدر.
فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ٭ وَ خَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ
گبى آيتلرله شمندوفره إشارت ايتديگى گبى،
اَللّٰه‌ُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰه‌ُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ
(حاشيه-٢): يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ جمله‌سى، او رمزى ايشيقلانديرييور.
آيتى، پك چوق أنواره، أسراره إشارتله برابر ألكتريقه دخى رمز ايدييور. شو ايكنجى قسم، هم چوق ذاتلر اونلرله اوغراشديغندن، هم چوق دقّت و ايضاحه محتاج اولديغندن و هم چوق اولديغندن؛ شيمديلك شمندوفر و ألكتريقه إشارت ايدن شو آيتلرله إكتفا ايدوب او قپويى آچميه‌جغم.
برنجى قسم ايسه،معجزاتِ أنبيا صورتنده إشارت ايدييور. بز دخى او قسمدن بعض نمونه‌لرى مثال اولارق ذكر ايده‌جگز.
مقدّمه:ايشته قرآنِ حكيم؛ أنبيالرى، إنسانڭ جماعتلرينه ترقّياتِ معنويه جهتنده برر پيشدار و إمام گوندرديگى گبى؛ ينه إنسانلرڭ ترقّياتِ مادّيه صورتنده دخى او أنبيانڭ هر بريسنڭ ألنه بعض خارقه‌لر ويروب ينه او إنسانلره برر اوسته باشى و استاد ايتمشدر. اونلره مطلق اولارق إتّباعه أمر ايدييور. ايشته أنبيالرڭ معنوى كمالاتنى بحث
— 284 —
ايتمكله إنسانلرى اونلردن إستفاده‌يه تشويق ايتديگى گبى، معجزاتلرندن بحث دخى؛ اونلرڭ نظيره‌لرينه يتيشمگه و تقليدلرينى ياپمغه بر تشويقى إشمام ايدييور. حتّى دينله‌بيلير كه: معنوى كمالات گبى مادّى كمالاتى و خارقه‌لرى دخى أڭ أوّل معجزه ألى نوعِ بشره هديه ايتمشدر. ايشته حضرتِ نوحڭ (عليه السلام) بر معجزه‌سى اولان سفينه.. و حضرتِ يوسفڭ (عليه السلام) بر معجزه‌سى اولان ساعتى أڭ أوّل بشره هديه ايدن، دستِ معجزه‌در. بو حقيقته لطيف بر إشارتدر كه: صنعتكارلرڭ أكثرى، هر بر صنعتده برر پيغمبرى پير إتّخاذ ايدييور. مثلا گميجيلر حضرتِ نوحى (عليه السلام)، ساعتجيلر حضرتِ يوسفى (عليه السلام)، ترزيلر حضرتِ إدريسى (عليه السلام).
أوت مادام قرآنڭ هر بر آيتى، چوق وجوهِ إرشادى و متعدّد جهاتِ هدايتى اولديغنى أهلِ تحقيق و علمِ بلاغت إتّفاق ايتمشلر. اويله ايسه قرآنِ معجز البيانڭ أڭ پارلاق آيتلرى اولان معجزاتِ أنبيا آيتلرى؛ برر حكايهٔ‌ِ تاريخيه اولارق دگل، بلكه اونلر چوق معانئِ إرشاديه‌يى تضمّن ايدييورلر. أوت، معجزاتِ أنبيايى ذكر ايتمسيله فن و صنعتِ بشريه‌نڭ نهايت حدودينى چيزييور. أڭ ايلرى غاياتنه پارمق باصييور. أڭ نهايت هدفلرينى تعيين ايدييور. بشرڭ آرقه‌سنه دستِ تشويقى ووروب او غايه‌يه سَوق ايدييور. زمانِ ماضى، زمانِ مستقبل تخملرينڭ مخزنى و شئوناتنڭ آيينه‌سى اولديغى گبى؛ مستقبل دخى ماضينڭ تارلاسى و أحوالنڭ آيينه‌سيدر. شيمدى مثال اولارق او چوق واسع منبعدن يالڭز بر قاچ نمونه‌لرينى بيان ايده‌جگز:
مثلا:حضرتِ سليمان عليه السلامڭ بر معجزه‌سى اولارق تسخيرِ هوايى بيان ايدن:
وَ لِسُلَيْمٰنَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ
آيتى؛ "حضرتِ سليمان، بر گونده هواده طيران ايله ايكى آيلق بر مسافه‌يى قطع ايتمشدر" دير. ايشته بونده إشارت ايدييور كه: بشره يول آچيقدر كه، هواده بويله بر مسافه‌يى قطع ايتسين. اويله ايسه أى بشر! مادام سڭا يول آچيقدر. بو مرتبه‌يه يتيش و ياناش. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانيله معنًا دييور: "أى إنسان! بر عبدم، هواءِ نفسنى ترك ايتديگى ايچون هوايه بينديردم. سز ده نفسڭ تنبللگنى بيراقوب بعض قوانينِ عادتمدن گوزلجه إستفاده ايتسه‌ڭز، سز ده بينه‌بيليرسڭز."
— 285 —
هم حضرتِ موسى عليه السلامڭ بر معجزه‌سنى بيان ايدن:
فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا
إلى آخر... بو آيت إشارت ايدييور كه: زمين تحتنده گيزلى اولان رحمت خزينه‌لرندن، بسيط آلَتلرله إستفاده ايديله‌بيلير. حتّى طاش گبى بر سرت يرده، بر عصا ايله آبِ حيات جلب ايديله‌بيلير. ايشته شو آيت، بو معنا ايله بشره دير كه: "رحمتڭ أڭ لطيف فيضى اولان آبِ حياتى، بر عصا ايله بولابيليرسڭز. اويله ايسه هايدى چاليش بول!" جنابِ حق شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! مادام بڭا إعتماد ايدن بر عبديمڭ ألنه اويله بر عصا ويرييورم كه: هر ايستديگى يرده آبِ حياتى اونڭله چكر. سن ده بنم قوانينِ رحمتمه إستناد ايتسه‌ڭ؛ شويله اوڭا بڭزر وياخود اوڭا ياقين بر آلَتى ألده ايده‌بيليرسڭ، هايدى ايت!" ايشته بشر ترقّياتنڭ مهملرندن بريسى؛ بر آلَتڭ ايجاديدر كه: أكثر يرلرده وورولديغى وقت صويى فيشقيرتييور. شو آيت، اوندن داها ايلرى، نهايات و غاياتِ حدودينى چيزمشدر. ناصلكه أوّلكى آيت، شيمديكى حالِ حاضر طيّاره‌دن چوق ايلرى نهايتلرينڭ نقطه‌لرينى تعيين ايتمشدر.
هم مثلا:حضرتِ عيسى عليه السلامڭ بر معجزه‌سنه دائر:
وَ اُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَ الْاَبْرَصَ وَ اُحْيِى الْمَوْتٰى بِاِذْنِ اللّٰه‌ِ
قرآن، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ ناصل أخلاقِ علويه‌سنه إتّباعه بشرى صريحًا تشويق ايدر. اويله ده، شو ألنده‌كى صنعتِ عاليه‌يه و طبِّ ربّانى‌يه، رمزًا ترغيب ايدييور. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "أڭ مزمِن دردلره دخى درمان بولونه‌بيلير. اويله ايسه أى إنسان و أى مصيبتزده بنى آدم! مأيوس اولمايڭز. هر درد، (نه اولورسه اولسون) درمانى ممكندر. آرايڭز، بولڭز. حتّى ئولومه ده موقّت بر حيات رنگى ويرمك ممكندر." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! بنم ايچون دنيايى ترك ايدن بر عبديمه ايكى هديه ويردم. برى، معنوى دردلرڭ درمانى؛ برى ده، مادّى دردلرڭ علاجى... ايشته ئولمش قلبلر نورِ هدايتله ديريلييور. ئولمش گبى خسته‌لر دخى، اونڭ نَفَسيله و علاجيله شفا بولويور. سن ده بنم أجزاخانهٔ‌ِ حكمتمده هر درديڭه دوا بولابيليرسڭ. چاليش، بول! ألبته آرارسه‌ڭ بولورسڭ."
— 286 —
ايشته بشرڭ طب جهتنده‌كى شيمديكى ترقّياتندن چوق ايلريده‌كى حدودينى، شو آيت چيزييور و اوڭا إشارت ايدييور و تشويق ياپييور.
هم مثلاحضرتِ داود عليه السلام حقّنده:
وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ ٭ وَ اٰتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ
حضرتِ سليمان عليه السلام حقّنده: وَ اَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ آيتلرى إشارت ايدييورلر كه: تليينِ حديد، أڭ بيوك بر نعمتِ إلٰهيه‌در كه؛ بيوك بر پيغمبرينڭ فضلنى، اونڭله گوسترييور. أوت تليينِ حديد، يعنى دميرى خمور گبى يوموشاتمق و نحاسى أريتمك و معدنلرى بولمق، چيقارمق؛ بتون مادّى صنايعِ بشريه‌نڭ أصلى و آناسيدر و أساسى و معدنيدر. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "بيوك بر رسوله، بيوك بر خليفهٔ‌ِ زمينه، بيوك بر معجزه صورتنده، بيوك بر نعمت اولارق؛ تليينِ حديددر و دميرى خمور گبى يوموشاتمق و تل گبى اينجه‌لتمك و باقيرى أريتمكله أكثر صنايعِ عموميه‌يه مدار اولمقدر." مادام بر رسوله، هم خليفه يعنى هم معنوى هم مادّى بر حاكمه، لساننه حكمت و ألنه صنعت ويرمش. لساننده‌كى حكمته صريحًا تشويق ايدر. ألبته ألنده‌كى صنعته دخى ترغيب إشارتى وار. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور:
"أى بنى آدم! أوامرِ تكليفيه‌مه إطاعت ايدن بر عبديمڭ لساننه و قلبنه اويله بر حكمت ويردم كه: هر شيئى كمالِ وضوح ايله فصل ايدوب حقيقتنى گوسترييور و ألنه ده اويله بر صنعت ويردم كه؛ ألنده بالمومى گبى دميرى هر شكله چويرر، خليفه‌لك و پادشاهلغنه مهمّ قوّت ألده ايدر. مادام بو ممكندر، ويريلييور. هم أهمّيتليدر. هم حياتِ إجتماعيه‌ڭزده اوڭا چوق محتاجسڭز. سز ده أوامرِ تكوينيه‌مه إطاعت ايتسه‌ڭز، او حكمت و او صنعت سزه ده ويريله‌بيلير. مرورِ زمانله يتيشير و ياناشه‌بيليرسڭز." ايشته بشرڭ صنعت جهتنده أڭ ايلرى گيتمه‌سى و مادّى قوّت جهتنده أڭ مهمّ إقتدار ألده ايتمه‌سى؛ تليينِ حديد ايله‌در و إذابهٔ‌ِ نحاس ايله‌در. آيتده نحاس، "قطر" ايله تعبير ايديلمش. شو آيتلر، عموم نوعِ بشرڭ نظرينى شو حقيقته چويرييور و شو حقيقتڭ نه قدر أهمّيتلى اولديغنى تقدير ايتمه‌ين أسكى زمان إنسانلرينه و شيمديكى تنبللرينه شدّتله إخطار ايدييور...
— 287 —
هم مثلا:حضرتِ سليمان عليه السلام تختِ بلقيسى ياننه جلب ايتمك ايچون وزيرلرندن بر عالمِ علمِ جلب ديدى: "گوزيڭزى آچوب قپاينجه‌يه قدر سزڭ يانڭزده او تختى حاضر ايدرم" اولان حادثهٔ‌ِ خارقه‌يه دلالت ايدن شو آيت:
قَالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا اٰتِيكَ بِهِ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ
إلى آخر... إشارت ايدييور كه: اوزاق مسافه‌لردن أشيايى عينًا ويا صورةً إحضار ايتمك ممكندر. هم واقعدر كه؛ رسالتيله برابر سلطنتله مشرّف اولان حضرتِ سليمان عليه السلام، هم معصوميتنه، هم ده عدالتنه مدار اولمق ايچون پك گنيش اولان أقطارِ مملكتنه بِالذّات زحمتسز مطّلع اولمق و رعيتنڭ أحوالنى گورمك و دردلرينى ايشيتمك؛ بر معجزه صورتنده جنابِ حق إحسان ايتمشدر. ديمك، جنابِ حقّه إعتماد ايدوب سليمان عليه السلامڭ لسانِ عصمتيله ايستديگى گبى، او ده لسانِ إستعداديله جنابِ حقدن ايسته‌سه و قوانينِ عادتنه و عنايتنه توفيقِ حركت ايتسه؛ اوڭا دنيا، بر شهر حكمنه گچه‌بيلير. ديمك تختِ بلقيس يمنده ايكن، شامده عينيله وياخود صورتيله حاضر اولمشدر، گورولمشدر. ألبته تخت أطرافنده‌كى آدملرڭ صورتلرى ايله برابر سسلرى ده ايشيتيلمشدر. ايشته اوزاق مسافه‌ده، جلبِ صورته و صوته حشمتلى بر صورتده إشارت ايدييور و معنًا دييور:
"أى أهلِ سلطنت! عدالتِ تامّه ياپمق ايسترسه‌ڭز؛ سليمان‌وارى، روىِ زمينى أطرافيله گورمگه و آڭلامغه چاليشڭز. چونكه بر حاكمِ عدالت‌پيشه، بر پادشاهِ رعيت‌پرور؛ أقطارِ مملكتنه، هر ايستديگى وقت مطّلع اولمق درجه‌سنه چيقمقله مسؤليتِ معنويه‌دن قورتولور ويا تام عدالت ياپابيلير." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى بنى آدم! بر عبديمه گنيش بر ملك و او گنيش ملكنده عدالتِ تامّه ياپمق ايچون؛ أحوال و وقوعاتِ زمينه بِالذّات إطّلاع ويرييورم و مادام هر بر إنسانه فطرةً، زمينه بر خليفه اولمق قابليتنى ويرمشم. ألبته او قابليته گوره روىِ زمينى گوره‌جك و باقه‌جق، آڭلايه‌جق إستعدادينى دخى ويرمسنى، حكمتم إقتضا ايتديگندن ويرمشم. شخصًا او نقطه‌يه يتيشمزسه ده، نوعًا يتيشه‌بيلير. مادّةً ايريشه‌مزسه ده، أهلِ ولايت مِثللو، معنًا
— 288 —
ايريشه‌بيلير. اويله ايسه، شو عظيم نعمتدن إستفاده ايده‌بيليرسڭز. هايدى گوره‌يم سزى، وظيفهٔ‌ِ عبوديتڭزى اونوتمامق شرطيله اويله چاليشڭز كه، روىِ زمينى، هر طرفى هر بريڭزه گورولن و هر كوشه‌سنده‌كى سسلرى سزه ايشيتديرن بر باغچه‌يه چويريڭز.
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ اِلَيْهِ النُّشُورُ
ده‌كى فرمانِ رحمانى‌يى ديڭله‌يڭز." ايشته بشرڭ نازك صنعتلرندن اولان جلبِ صورت و صوتلرڭ چوق ايلريسنده‌كى نهايت حدودينى شو آيت، رمزًا گوسترييور و تشويقى إشمام ايدييور.
هم مثلا:ينه حضرتِ سليمان عليه السلام، جنّ و شيطانلرى و أرواحِ خبيثه‌يى تسخير ايدوب، شرلرينى منع و امورِ نافعه‌ده إستخدام ايتمه‌يى إفاده ايدن شو آيتلر: مُقَرَّنِينَ فِى الْاَصْفَادِ إلى آخر... وَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ إلى آخر... آيتيله دييور كه: يرڭ، إنساندن صوڭره، ذى‌شعور اولارق أڭ مهمّ سكنه‌سى اولان جنّ، إنسانه خدمتكار اولابيلير. اونلرله تماس ايديله‌بيلير. شيطانلر ده دشمنلغى بيراقمغه مجبور اولوب، ايستر ايسته‌مز خدمت ايده‌بيليرلر كه، جنابِ حقّڭ أوامرينه مسخّر اولان بر عبدينه، اونلرى مسخّر ايتمشدر. جنابِ حق معنًا شو آيتڭ لسانِ رمزيله دير كه: "أى إنسان! بڭا إطاعت ايدن بر عبديمه جنّ و شيطانلرى و شريرلرينى إطاعت ايتديرييورم. سن ده بنم أمريمه مسخّر اولسه‌ڭ، چوق موجودات، حتّى جنّ و شيطان دخى سڭا مسخّر اولابيليرلر."
ايشته بشرڭ، صنعت و فنّڭ إمتزاجندن سوزولن، مادّى و معنوى فوق العاده حسّاسيتندن تظاهر ايدن إسپيرتيزمه گبى جلبِ أرواح و جنلرله مخابره‌يى شو آيت، أڭ نهايت حدودينى چيزييور و أڭ فائده‌لى صورتلرينى تعيين ايدييور و اوڭا يولى دخى آچييور. فقط شيمديكى گبى؛ بعضًا كندينه أموات نامنى ويرن جنلره و شيطانلره و أرواحِ خبيثه‌يه مسخّر و مسخره اولوب اويونجق اولمق دگل، بلكه طلسماتِ قرآنيه ايله اونلرى تسخير ايتمكدر، شرلرندن قورتولمقدر.
— 289 —
هم تمثّلِ أرواحه إشارت ايدن حضرتِ سليمان عليه السلامڭ عفريتلرى جلب و تسخيرينه دائر آيتلر، هم
فَاَرْسَلْنَا اِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا
مِثللو بعض آيتلر، روحانيلرڭ تمثّلنه إشارت ايتمكله برابر جلبِ أرواحه دخى إشارت ايدييورلر. فقط إشارت اولونان جلبِ أرواحِ طيّبه ايسه، مدنيلرڭ ياپديغى گبى هزليات صورتنده بعض اويونجقلره او پك جدّى و جدّى بر عالمده اولان روحلره حرمتسزلك ايدوب، كندى يرينه و اويونجقلره جلب ايتمك دگل، بلكه جدّى اولارق و جدّى بر مقصد ايچون محيى الدينِ عربى گبى ذاتلر كه، ايستديگى وقت أرواح ايله گوروشن بر قسم أهلِ ولايت مِثللو اونلره منجلب اولوب مناسبت پيدا ايتمك و اونلرڭ يرينه گيدوب عالملرينه بر درجه تقرّب ايتمكله روحانيتلرندن معنوى إستفاده ايتمكدر كه، آيتلر اوڭا إشارت ايدر و إشارت ايچنده بر تشويقى إحساس ايدييورلر و بو نوع صنعت و فنونِ خفيه‌نڭ أڭ ايلرى حدودينى چيزييور و أڭ گوزل صورتنى گوسترييورلر.
هم مثلا:حضرتِ داود عليه السلامڭ معجزه‌لرينه دائر
اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِىِّ وَ الْاِشْرَاقِ ٭ يَا جِبَالُ اَوِّبِى مَعَهُ وَ الطَّيْرَ وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ
و عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ آيتلر دلالت ايدييور كه: جنابِ حق، حضرتِ داود عليه السلامڭ تسبيحاتنه اويله بر قوّت و يوكسك بر سس و خوش بر أدا ويرمشدر كه: طاغلرى وجده گتيروب برر معظّم فونوغراف مِثللو و برر إنسان گبى بر سرذاكرڭ أطرافنده اُفقى حلقه طوتوب؛ بر دائره اولارق تسبيحات ايدييورلردى. عجبا بو ممكن ميدر، حقيقت ميدر؟
أوت حقيقتدر. مغاره‌لى هر طاغ، هر إنسانله و إنسانڭ ديليله پاپاغان گبى قونوشه‌بيلير. چونكه عكسِ صدا واسطه‌سيله طاغڭ اوڭنده سن "الحمد ِللّٰه‌" دى. طاغ ده عينًا سنڭ گبى "الحمد ِللّٰه‌" دييه‌جك. مادام بو قابليتى، جنابِ حق طاغلره إحسان ايتمشدر. ألبته او قابليت، إنكشاف ايتديريله‌بيلير و او چكردك سنبلله‌نير.
ايشته حضرتِ داود عليه السلامه رسالتيله برابر خلافتِ روىِ زمينى مستثنا بر صورتده اوڭا ويرديگندن، او گنيش رسالت و معظّم سلطنته لايق بر معجزه اولارق او
— 290 —
قابليت چكردگنى اويله إنكشاف ايتديرمش كه؛ چوق بيوك طاغلر برر نفر، برر شاكرد، برر مريد گبى حضرتِ داوده إقتدا ايدوب اونڭ لسانيله، اونڭ أمريله خالقِ ذو الجلاله تسبيحات ايدييورلردى. حضرتِ داود عليه السلام نه سويله‌سه، اونلر ده تكرار ايدييورلردى. ناصلكه شيمدى وسائطِ مخابره و وسائلِ إرتباطڭ كثرت و تكمّلى سببيله حشمتلى بر قوماندان، طاغلره طاغيلان عظيم اوردوسنه بر آنده "اللّٰه‌ أكبر" ديديرر و او قوجه طاغلرى قونوشديرر، ولوَله‌يه گتيرر. مادام إنسانڭ بر قوماندانى، طاغلرى سكنه‌لرينڭ لسانيله مجازى اولارق قونوشديرر. ألبته جنابِ حقّڭ حشمتلى بر قوماندانى، حقيقى اولارق قونوشديرر، تسبيحات ياپديرر. بونڭله برابر هر جبلڭ بر شخصِ معنويسى بولونديغنى و اوڭا مناسب برر تسبيح و برر عبادتى اولديغنى، أسكى سوزلرده بيان ايتمشز. ديمك هر طاغ، إنسانلرڭ لسانيله عكسِ صدا سرّيله تسبيحات ياپدقلرى گبى، كندى ألسنهٔ‌ِ مخصوصه‌لريله دخى خالقِ ذو الجلاله تسبيحاتلرى واردر.
وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً ٭ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
جمله‌لريله حضرتِ داود و سليمان عليهما السلامه، قوشلر أنواعنڭ لسانلرينى، هم إستعدادلرينڭ ديللرينى، يعنى هانگى ايشه يارادقلرينى، اونلره جنابِ حقّڭ إحسان ايتديگنى شو جمله‌لر گوسترييورلر. أوت مادام حقيقتدر. مادام روىِ زمين، بر سفرهٔ‌ِ رحماندر، إنسانڭ شرفنه قورولمشدر. اويله ايسه، او سفره‌دن إستفاده ايدن سائر حيوانات و طيورڭ چوغى إنسانه مسخّر و خدمتكار اولابيلير. ناصلكه أڭ كوچكلرندن بال آريسى و ايپك بوجگنى إستخدام ايدوب إلهامِ إلٰهى ايله عظيم بر إستفاده يولنى آچارق و گوگرجينلرى بعض ايشلرده إستخدام ايده‌رك و پاپاغان مِثللو قوشلرى قونوشديره‌رق، مدنيتِ بشريه‌نڭ محاسننه گوزل شيلرى علاوه ايتمشدر. اويله ده، باشقه قوش و حيوانلرڭ إستعداد ديلى بيلينيرسه، چوق طائفه‌لرى وار كه؛ قرنداشلرى حيواناتِ أهليه گبى، برر مهمّ ايشده إستخدام ايديله‌بيليرلر. مثلا: چكرگه آفتنڭ إستيلاسنه قارشى؛ چكرگه‌يى ييمه‌دن محو ايدن صيغيرجق قوشلرينڭ ديلى بيلينسه و حركاتى تنظيم ايديلسه، نه قدر فائده‌لى بر خدمتده اجرتسز اولارق إستخدام ايديله‌بيلير.
— 291 —
ايشته قوشلردن شو نوع إستفاده و تسخيرى و تلفون و فونوغراف گبى جامداتى قونوشديرمق و طيوردن إستفاده ايتمك؛ أڭ منتها حدودينى شو آيت چيزييور. أڭ اوزاق هدفنى تعيين ايدييور. أڭ حشمتلى صورتنه پارمقله إشارت ايدييور و بر نوع تشويق ايدر. ايشته جنابِ حق شو آيتلرڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه:
أى إنسانلر! بڭا تام عبد اولان بر همجنسڭزه، اونڭ نبوّتنڭ عصمتنه و سلطنتنڭ تام عدالتنه مدار اولمق ايچون، ملكمده‌كى معظّم مخلوقاتى اوڭا مسخّر ايدوب قونوشديرييورم و جنودمدن و حيواناتمدن چوغنى اوڭا خدمتكار ويرييورم. اويله ايسه، هر بريڭزه ده مادام گوك و ير و طاغلر حملندن چكينديگى بر أمانتِ كبرايى توديع ايتمشم، خليفهٔ‌ِ زمين اولمق إستعدادينى ويرمشم. شو مخلوقاتڭ ده ديزگينلرى كيمڭ ألنده ايسه، اوڭا رام اولماڭز لازمدر. تا اونڭ ملكنده‌كى مخلوقلر ده سزه رام اولابيلسين. و اونلرڭ ديزگينلرى ألنده اولان ذاتڭ نامنه ألده ايده‌بيلسه‌ڭز و إستعدادلريڭزه لايق مقامه چيقسه‌ڭز...
مادام حقيقت بويله‌در. معناسز بر أگلنجه حكمنده اولان فونوغراف ايشلتديرمك، گوگرجينلرله اوينامق، مكتوب پوسته‌جيلغى ياپمق، پاپاغانلرى قونوشديرمغه بدل؛ أڭ خوش، أڭ يوكسك، أڭ علوى بر أگلنجهٔ‌ِ معصومانه‌يه چاليش كه، طاغلر سڭا داودوارى برر معظّم فونوغراف اولابيلسين و هواءِ نسيمينڭ طوقونمسيله أشجار و نباتاتدن برر تلِ موسيقى گبى نغماتِ ذكريه قولاغنه گلسين و طاغ، بيڭلر ديللريله تسبيحات ياپان بر عجائب المخلوقات ماهيتنى گوسترسين و أكثر قوشلر، هُدْهُدِ سليمانى گبى برر مونس آرقداش ويا مطيع برر خدمتكار صورتنى گيسين. هم سنى أگلنديرسين، هم مستعد اولديغڭ كمالاته ده سنى شوق ايله سَوق ايتسين. اوته‌كى لهويات گبى، إنسانيتڭ إقتضا ايتديگى مقامدن سنى دوشورتمسين.
هم مثلا:حضرتِ إبراهيم عليه السلامڭ بر معجزه‌سى حقّنده اولان
قُلْنَا يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا عَلٰى اِبْرَاهِيمَ
آيتنده اوچ إشارتِ لطيفه وار:
برنجيسى:آتش دخى، سائر أسبابِ طبيعيه گبى كندى كيفيله، طبيعتيله،
— 292 —
كورى‌كورينه حركت ايتمييور. بلكه أمر تحتنده بر وظيفه ياپييور كه؛ حضرتِ إبراهيمى (عليه السلام) ياقمدى و اوڭا، ياقمه أمر ايديلييور.
ايكنجيسى:آتشڭ بر درجه‌سى وار كه، برودتيله إحراق ايدر. يعنى إحراق گبى بر تأثير ياپار. جنابِ حق، سَلَامًا (حاشيه): بر تفسير دييور: سَلَامًا ديمه‌سه ايدى، برودتيله إحراق ايده‌جكدى. لفظيله برودته دييور كه: "سن ده حرارت گبى برودتڭله إحراق ايتمه." ديمك، او مرتبه‌ده‌كى آتش، صوغوقلغيله يانديرر گبى تأثير گوسترييور. هم آتشدر، هم برددر. أوت، حكمتِ طبيعيه‌ده نارِ بيضا حالنده آتشڭ بر درجه‌سى وار كه؛ حرارتى أطرافنه نشر ايتمييور و أطرافنده‌كى حرارتى كندينه جلب ايتديگى ايچون، شو طرز برودتله، أطرافنده‌كى صو گبى مايع شيلرى إنجماد ايتديروب، معنًا برودتيله إحراق ايدر. ايشته زمهرير، برودتيله إحراق ايدن بر صنف آتشدر. اويله ايسه، آتشڭ بتون درجاتنه و عموم أنواعنه جامع اولان جهنّم ايچنده، ألبته زمهريرڭ بولونماسى ضروريدر.
اوچنجيسى:جهنّم آتشنڭ تأثيرينى منع ايده‌جك و أمان ويره‌جك ايمان گبى بر مادّهٔ‌ِ معنويه، إسلاميت گبى بر زره اولديغى مِثللو؛ دنيوى آتشنڭ دخى تأثيرينى منع ايده‌جك بر مادّهٔ‌ِ مادّيه واردر. چونكه جنابِ حق، إسمِ حكيم إقتضاسيله؛ بو دنيا دار الحكمت اولمق حسبيله، أسباب پرده‌سى آلتنده إجراآت ياپييور. اويله ايسه حضرتِ إبراهيمڭ جسمى گبى، گوملگنى ده آتش ياقمدى و آتشه قارشى مقاومت حالتنى ويرمشدر. إبراهيمى ياقمديغى گبى، گوملگنى ده ياقمييور. ايشته بو إشارتڭ رمزيله معنًا شو آيت دييور كه: "أى ملّتِ إبراهيم! إبراهيم‌وارى اولڭز. تا مادّى و معنوى گوملكلريڭز، أڭ بيوك دشمنڭز اولان آتشه هم بوراده، هم اوراده بر زره اولسون. روحڭزه ايمانى گيديروب، جهنّم آتشنه قارشى زرهڭز اولديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ زمينده سزڭ ايچون صاقلاديغى و إحضار ايتديگى بعض مادّه‌لر وار. اونلر سزى آتشڭ شرّندن محافظه ايدر. آرايڭز، چيقاريڭز، گييڭز." ايشته بشرڭ مهمّ ترقّياتندن و كشفياتندندر كه، بر مادّه‌يى بولمش آتش ياقميه‌جق و آتشه طايانير بر گوملك گيمش.
— 293 —
شو آيت ايسه، اوڭا مقابل باق نه قدر علوى، لطيف و گوزل و أبده قدر ييرتيلميه‌جق حَنِيفًا مُسْلِمًا تزگاهنده طوقونه‌جق بر حُلّه‌يى گوسترييور.
هم مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا
"حضرتِ آدم عليه السلامڭ دعواىِ خلافتِ كبراده معجزهٔ‌ِ كبراسى، تعليمِ أسمادر." دييور. ايشته سائر أنبيانڭ معجزه‌لرى، برر خصوصى خارقهٔ‌ِ بشريه‌يه رمز ايتديگى گبى، بتون أنبيانڭ پدرى و ديوانِ نبوّتڭ فاتحه‌سى اولان حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزه‌سى عموم كمالات و ترقّياتِ بشريه‌نڭ نهايتلرينه و أڭ ايلرى هدفلرينه صراحته ياقين إشارت ايدييور. جنابِ حق (جلّ جلاله)، معنًا شو آيتڭ لسانِ إشارتيله دييور كه: "أى بنى آدم! سزڭ پدريڭزه، ملائكه‌لره قارشى خلافت دعواسنده رجحانيتنه حجّت اولارق، بتون أسمايى تعليم ايتديگمدن، سز دخى مادام اونڭ أولادى و وارثِ إستعداديسڭز. بتون أسمايى تعلّم ايدوب، مرتبهٔ‌ِ أمانتِ كبراده، بتون مخلوقاته قارشى، رجحانيتڭزه لياقتڭزى گوسترمك گركدر. زيرا كائنات ايچنده، بتون مخلوقات اوستنده أڭ يوكسك مقاماته گيتمك و زمين گبى بيوك مخلوقاتلر سزه مسخّر اولمق گبى مرتبهٔ‌ِ عاليه‌يه سزه يول آچيقدر. هايدى ايلرى آتيلڭز و برر إسممه ياپيشيڭز، چيقيڭز. فقط سزڭ پدريڭز بر دفعه شيطانه آلداندى، جنّت گبى بر مقامدن روىِ زمينه موقّةً سقوط ايتدى. صاقين سز ده ترقّياتڭزده شيطانه اويوب حكمتِ إلٰهيه‌نڭ سماواتندن، طبيعت ضلالتنه سقوطه واسطه ياپمايڭز. وقت بَوقت باشڭزى قالديروب أسماءِ حسنى‌مه دقّت ايده‌رك، او سماواته عروج ايتمك ايچون فنونڭزى و ترقّياتڭزى مرديوان ياپيڭز. تا فنون و كمالاتڭزڭ منبعلرى و حقيقتلرى اولان أسماءِ ربّانيه‌مه چيقاسڭز و او أسمانڭ دوربينيله، قلبڭزله ربّڭزه باقه‌سڭز."
بر نكتهٔ‌ِ مهمّه و بر سرِّ أهمّ
شو آيتِ عجيبه، إنسانڭ جامعيتِ إستعدادى جهتيله مظهر اولديغى بتون كمالاتِ علميه و ترقّياتِ فنّيه و خوارقِ صنعيه‌يى "تعليمِ أسما" عنوانيله إفاده و تعبير ايتمكده شويله لطيف بر رمزِ علوى وار كه: هر بر كمالڭ، هر بر علمڭ، هر بر ترقّياتڭ، هر بر فنّڭ بر حقيقتِ عاليه‌سى وار كه؛ او حقيقت، بر إسمِ إلٰهى‌يه طايانييور. پك چوق پرده‌لرى و متنوّع
— 294 —
تجلّياتى و مختلف دائره‌لرى بولونان او إسمه طايانمقله او فن، او كمالات، او صنعت كمالنى بولور، حقيقت اولور. يوقسه ياريم يامالاق بر صورتده ناقص بر گولگه‌در.
مثلا: هندسه بر فندر. اونڭ حقيقتى و نقطهٔ‌ِ منتهاسى، جنابِ حقّڭ إسمِ عدل و مقدِّرينه يتيشوب، هندسه آيينه‌سنده او إسمڭ حكيمانه جلوه‌لرينى حشمتيله مشاهده ايتمكدر.
مثلا: طب بر فندر، هم بر صنعتدر. اونڭ ده نهايتى و حقيقتى؛ حكيمِ مطلقڭ شافى إسمنه طايانوب، أجزاخانهٔ‌ِ كبراسى اولان روىِ زمينده رحيمانه جلوه‌لرينى أدويه‌لرده گورمكله طب كمالاتنى بولور، حقيقت اولور.
مثلا:حقيقتِ موجوداتدن بحث ايدن حكمت الأشيا، جنابِ حقّڭ (جلّ جلاله) إسمِ حكيمنڭ تجلّياتِ كبراسنى مدبّرانه، مربّيانه؛ أشياده، منفعتلرنده و مصلحتلرنده گورمكله و او إسمه يتيشمكله و اوڭا طايانمقله شو حكمت حكمت اولابيلير. يوقسه، يا خرافاته إنقلاب ايدر و مالايعنيات اولور ويا فلسفهٔ‌ِ طبيعيه مِثللو ضلالته يول آچار.
ايشته سڭا اوچ مثال... سائر كمالات و فنونى بو اوچ مثاله قياس ايت.
ايشته قرآنِ حكيم، شو آيتله بشرى، شيمديكى ترقّياتنده پك چوق گرى قالديغى أڭ يوكسك نقطه‌لره، أڭ ايلرى حدوده، أڭ نهايت مرتبه‌لره، آرقه‌سنه دستِ تشويقى ووروب، پارمغيله او مرتبه‌لرى گوستره‌رك "هايدى آرش ايلرى" دييور. بو آيتڭ خزينهٔ‌ِ عظماسندن شيمديلك بو جوهرله إكتفا ايده‌رك او قپويى قپه‌يورز.
هم مثلا:خاتمِ ديوانِ نبوّت و بتون أنبيانڭ معجزه‌لرى اونڭ دعواءِ رسالتنه بر تك معجزه حكمنده اولان أنبيانڭ سَرْورى و شو كائناتڭ مابِهِ الإفتخارى و حضرتِ آدمه (عليه السلام) إجمالًا تعليم اولونان بتون أسمانڭ بتون مراتبيله تفصيلًا مظهرى (عليه الصلاة والسلام) يوقارى‌يه جلال ايله پارمغنى قالديرمقله شقِّ قمر ايدن و آشاغى‌يه جمال ايله اينديرمكله ينه اون پارمغندن كوثر گبى صو آقيتان و بيڭ معجزات ايله
— 295 —
مصدّق و مؤيّد اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ معجزهٔ‌ِ كبراسى اولان قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازينڭ أڭ پارلاقلرندن اولان حق و حقيقته دائر بياناتنده‌كى جزالت، إفاده‌سنده‌كى بلاغت، معانيسنده‌كى جامعيت، اسلوبلرنده‌كى علويت و حلاوتى إفاده ايدن:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
گبى چوق آياتِ بيّناتله إنس و جنّڭ أنظارينى، شو معجزهٔ‌ِ أبديه‌نڭ وجوهِ إعجازندن أڭ ظاهر و أڭ پارلاق وجهنه چويرييور. بتون إنس و جنّڭ طمارلرينه طوقونديرييور. دوستلرينڭ شوقلرينى، دشمنلرينڭ عنادينى تحريك ايدوب، عظيم بر تشويق ايله، شدّتلى بر ترغيب ايله دوست و دشمنلرى اونى تنظيره و تقليده، يعنى نظيرينى ياپمق و كلامنى اوڭا بڭزتمك ايچون سَوق ايدييور. هم اويله بر صورتده او معجزه‌يى نظرگاهِ أنامه قويويور؛ گويا إنسانڭ بو دنيايه گليشندن غايهٔ‌ِ يگانه‌سى؛ او معجزه‌يى هدف و دستور إتّخاذ ايدوب، اوڭا باقه‌رق، نتيجهٔ‌ِ خلقتِ إنسانيه‌يه بيله‌رك يورومكدر.
الحاصل:سائر أنبيا عليهم السلامڭ معجزاتلرى، برر خوارقِ صنعته إشارت ايدييور و حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزه‌سى ايسه؛ أساساتِ صنعت ايله برابر، علوم و فنونڭ، خوارق و كمالاتنڭ فهرسته‌سنى بر صورتِ إجماليده إشارت ايدييور و تشويق ايدييور. امّا معجزهٔ‌ِ كبراءِ أحمديه (ع‌ص‌م) اولان قرآنِ معجز البيان ايسه، تعليمِ أسمانڭ حقيقتنه مفصّلًا مظهريتنى؛ حق و حقيقت اولان علوم و فنونڭ طوغرى هدفلرينى و دنيوى، اُخروى كمالاتى و سعاداتى واضحًا گوسترييور. هم پك چوق عظيم تشويقاتله، بشرى اونلره سَوق ايدييور. هم اويله بر طرزده سَوق ايدر، تشويق ايدر كه؛ او طرز ايله شويله آڭلاتديرييور: "أى إنسان! شو كائناتدن مقصدِ أعلا؛ تظاهرِ ربوبيته قارشى، عبوديتِ كلّيهٔ‌ِ إنسانيه‌در و إنسانڭ غايهٔ‌ِ أقصٰى‌سى، او عبوديته علوم و كمالات ايله يتيشمكدر." هم اويله بر صورتده إفاده ايدييور كه، او إفاده ايله شويله إشارت ايدر كه: "ألبته نوعِ بشر، آخر وقتده علوم و فنونه دوكوله‌جكدر. بتون قوّتنى علمدن آلاجقدر. حكم و قوّت ايسه، علمڭ ألنه گچه‌جكدر." هم او قرآنِ معجز البيان،
— 296 —
جزالت و بلاغتِ قرآنيه‌يى مكرّرًا ايلرى سورديگندن رمزًا آڭلاتديرييور كه: "علوم و فنونڭ أڭ پارلاغى اولان بلاغت و جزالت، بتون أنواعيله آخر زمانده أڭ مرغوب بر صورت آلاجقدر. حتّى إنسانلر، كندى فكرلرينى بربرلرينه قبول ايتديرمك و حكملرينى بربرينه إجرا ايتديرمك ايچون، أڭ كسكين سلاحنى جزالتِ بياندن و أڭ مقاومتسوز قوّتنى بلاغتِ أدادن آلاجقدر."
الحاصل:قرآنڭ أكثر آيتلرى، هر برى برر خزينهٔ‌ِ كمالاتڭ آناختارى و برر دفينهٔ‌ِ علمڭ مفتاحيدر.
أگر ايسترسه‌ڭ قرآنڭ سماواتنه و آياتنڭ نجوملرينه يتيشه‌سڭ؛ گچمش اولان يگرمى عدد سوزلرى، يگرمى باصامقلى
(حاشيه): بلكه اوتوز اوچ عدد سوزلرى، اوتوز اوچ عدد مكتوبلرى، اوتوز بر لمعه‌لرى، اون اوچ شعاعلرى؛ يوز يگرمى باصامقلى بر نردباندر.
بر نردبان ياپه‌رق چيق. اونڭله گور كه: قرآن نه قدر پارلاق بر گونشدر. حقائقِ إلٰهيه‌يه و حقائقِ ممكنات اوستنه ناصل صافى بر نور سرپيور و پارلاق بر ضيا نشر ايدييور، باق...
نتيجه:مادام أنبيايه دائر اولان آيتلر، شيمديكى ترقّياتِ بشريه‌نڭ خارقه‌لرينه برر نوع إشارتله برابر، داها ايلريده‌كى حدودينى چيزييور گبى بر طرزِ إفاده‌سى وار و مادام هر بر آيتڭ متعدّد معنالره دلالتى محقّقدر، بلكه متّفقٌ عليهدر و مادام أنبيايه إتّباع ايتمك و إقتدا ايتمگه دائر أوامرِ مطلقه وار. اويله ايسه، شو گچمش آيتلرڭ معانئِ صريحه‌لرينه دلالتله برابر، صنعت و فنونِ بشريه‌نڭ مهملرينه إشارى بر طرزده دلالت، هم تشويق ايديلييور دينله‌بيلير.
ايكى مهمّ سؤاله قارشى ايكى مهمّ جواب
برنجيسى:أگر ديسه‌ڭ: "مادام قرآن، بشر ايچون نازل اولمشدر. نه‌دن بشرڭ نظرنده أڭ مهمّ اولان مدنيت خارقه‌لرينى تصريح ايتمييور؟ يالڭز گيزلى بر رمز ايله، خفى بر ايما ايله، خفيف بر إشارتله، ضعيف بر إخطار ايله إكتفا ايدييور؟"
— 297 —
الجواب:چونكه مدنيتِ بشريه خارقه‌لرينڭ حقلرى، بحثِ قرآنيده او قدر اولابيلير. زيرا قرآنڭ وظيفهٔ‌ِ أصليه‌سى: دائرهٔ‌ِ ربوبيتڭ كمالات و شئوناتنى و دائرهٔ‌ِ عبوديتڭ وظائف و أحوالنى تعليم ايتمكدر. اويله ايسه شو خوارقِ بشريه‌نڭ او ايكى دائره‌ده حقلرى؛ يالڭز بر ضعيف رمز، بر خفيف إشارت، آنجق دوشر. چونكه اونلر، دائرهٔ‌ِ ربوبيتدن حقلرينى ايسته‌سه‌لر، او وقت پك آز حق آلابيليرلر. مثلا؛ طيّارهٔ‌ِ بشر
(حاشيه): شو جدّى مسئله‌يى يازاركن إختيارسز اولارق، قلمم اُسلوبنى، شو لطيف لطيفه‌يه چويردى. بن ده قلممى سربست بيراقدم. اُميد ايدرم كه، اُسلوبڭ لطيفه‌لگى، مسئله‌نڭ جدّيتنه خلل ويرمه‌سين.
قرآنه ديسه: "بڭا بر حقِّ كلام وير، آياتڭده بر موقع وير." ألبته او دائرهٔ‌ِ ربوبيتڭ طيّاره‌لرى اولان سيّارات، أرض، قمر؛ قرآن نامنه دييه‌جكلر: "بوراده جِرمڭ قدر بر موقع آلابيليرسڭ." أگر بشرڭ تحت البحرلرى، آياتِ قرآنيه‌دن موقع ايسته‌سه‌لر؛ او دائره‌نڭ تحت البحرلرى (يعنى، بحرِ محيطِ هوائيده و أثير دڭزنده يوزن) زمين و ييلديزلر اوڭا دييه‌جكلر: "يانمزده سنڭ يرڭ، گورونميه‌جك درجه‌ده آزدر." أگر ألكتريقڭ پارلاق، ييلديزمثال لامبالرى، حقِّ كلام ايستيه‌رك، آيتلره گيرمك ايسته‌سه‌لر؛ او دائره‌نڭ ألكتريق لامبالرى اولان شمشكلر، شهابلر و گوك يوزينى زينتلنديرن ييلديزلر و مصباحلر دييه‌جكلر: "ايشيغڭ نسبتنده بحث و بيانه گيره‌بيليرسڭ." أگر خوارقِ مدنيت، دقائقِ صنعت جهتنده حقلرينى ايسترلرسه و آيتلردن مقام طلب ايدرلرسه؛ او وقت، بر تك سينك اونلره "صوصڭز" دييه‌جك. "بنم بر قنادم قدر حقّڭز يوقدر. زيرا سزلرده‌كى، بشرڭ جزءِ إختياريله كسب ايديلن بتون اينجه صنعتلر و بتون نازك جهازلر طوپلانسه، بنم كوچوجك وجودمده‌كى اينجه صنعت و نازنين جهازلر قدر عجيب اولاماز.
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰه‌ِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
إلى آخر.. آيتى سزى صوصديرر."
أگر او خارقه‌لر، دائرهٔ‌ِ عبوديته گيدوب، او دائره‌دن حقلرينى ايسترلرسه؛ او زمان او دائره‌دن شويله بر جواب آليرلر كه: "سزڭ مناسبتڭز بزمله پك آزدر و دائره‌مزه قولاى
— 298 —
گيره‌مزسڭز. چونكه پروغراممز بودر كه: دنيا بر مسافرخانه‌در. إنسان ايسه اونده آز طوره‌جقدر و وظيفه‌سى چوق بر مسافردر و قيصه بر عمرده حياتِ أبديه‌يه لازم اولان لوازماتى تدارك ايتمكله مكلّفدر. أڭ أهمّ و أڭ ألزم ايشلر، تقديم ايديله‌جكدر. حالبوكه سز أكثريت إعتباريله شو فانى دنيايى بر مقرِّ أبدى نقطهٔ‌ِ نظرنده و غفلت پرده‌سى آلتنده، دنياپرستلك حسّيله ايشلنمش بر صورت سزده گورولويور. اويله ايسه، حق‌پرستلك و آخرتى دوشونمكلك أساسلرى اوزرينه مؤسّس اولان عبوديتدن حصّه‌ڭز پك آزدر. لٰكن أگر قيمتدار بر عبادت اولان صِرف منفعتِ عباد اللّٰه‌ ايچون و منافعِ عموميه و إستراحتِ عامّه‌يه و حياتِ إجتماعيه‌نڭ كمالنه خدمت ايدن و ألبته أقلّيت تشكيل ايدن محترم صنعتكارلر و ملهم كشّافلر، آرقه‌ڭزده و ايچڭزده وارسه؛ او حسّاس ذاتلره شو رمز و إشاراتِ قرآنيه (سعيه تشويق و صنعتلرينى تقدير ايتمك ايچون) الحقّ كافى و وافيدر."
ايكنجى سؤاله جواب:أگر ديسه‌ڭ: "شيمدى شو تحقيقاتدن صوڭره شبهه‌م قالمادى و تصديق ايتدم كه؛ قرآنده سائر حقائقله برابر، مدنيتِ حاضره‌نڭ خارقه‌لرينه و بلكه داها ايلريسنه إشارت و رمز واردر. دنيوى و اُخروى سعادتِ بشره لازم اولان هر شى، دگرى نسبتنده ايچنده بولونور. فقط نيچون قرآن، اونلرى صراحتله ذكر ايتمييور؟ تا، معنّد كافرلر دخى تصديقه مجبور اولسونلر، قلبمز ده راحت اولسون؟
الجواب:دين بر إمتحاندر. تكليفِ إلٰهى بر تجربه‌در. تا، أرواحِ عاليه ايله أرواحِ سافله، مسابقه ميداننده بربرندن آيريلسين. ناصلكه بر معدنه آتش ويريلييور؛ تا ألماسله كومور، آلتونله طوپراق بربرندن آيريلسين. اويله ده بو دارِ إمتحانده اولان تكليفاتِ إلٰهيه بر إبتلادر و بر مسابقه‌يه سَوقدر كه؛ إستعدادِ بشر معدننده اولان جواهرِ عاليه ايله موادِّ سفليه، بربرندن تفريق ايديلسين... مادام قرآن، بو دارِ إمتحانده بر تجربه صورتنده، بر مسابقه ميداننده بشرڭ تكمّلى ايچون نازل اولمشدر. ألبته شو دنيوى و هركسه گورونه‌جك امورِ غيبيهٔ‌ِ إستقباليه‌يه يالڭز إشارت ايده‌جك و حجّتنى إثبات ايده‌جك درجه‌ده عقله قپو آچاجق. أگر صراحةً ذكر ايتسه، سرِّ تكليف بوزولور. عادتا گوك يوزنده‌كى ييلديزلرله واضحًا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ يازمق مِثللو بر بداهته گيره‌جك. او
— 299 —
زمان هركس ايستر ايسته‌مز تصديق ايده‌جك. مسابقه اولماز، إمتحان فوت اولور. كومور گبى بر روح ايله ألماس گبى بر روح (حاشيه): أبو جهلِ لعين ايله أبو بكرِ صدّيق مساوى گورونه‌جك. سرِّ تكليف ضايع اولاجق. برابر قالاجقلر...
الحاصل:قرآنِ حكيم، حكيمدر. هر شيئه، قيمتى نسبتنده بر مقام ويرر. ايشته قرآن، بيڭ اوچيوز سنه أوّل، إستقبالڭ ظلماتنده مستتر و غيبى اولان ثمرات و ترقّياتِ إنسانيه‌يى گورويور و گورديگمزدن و گوره‌جگمزدن داها گوزل بر صورتده گوسترر. ديمك قرآن، اويله بر ذاتڭ كلاميدر كه؛ بتون زمانلرى و ايچنده‌كى بتون أشيايى بر آنده گورويور.
ايشته معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهٔ‌ِ إعجازِ قرآن...
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ فِى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ وَ كَرِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَوْلٰينَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اَزْوَاجِهِ وَ ذُرِّيَّاتِهِ وَ عَلَى النَّبِيِّنَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْمَلٰئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصَّالِحِينَ اَفْضَلَ صَلَاةٍ وَ اَزْكٰى سَلَامٍ وَ اَنْمٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ الْقُرْاٰنِ وَ اٰيَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ مَعَانِيهِ وَ اِشَارَاتِهِ وَ رُمُوزِهِ وَ دَلَالَاتِهِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ الْطُفْ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭