مبالغه ذمِّ ضمنيدر
هانگى شيئى وصف ايتسهڭ اولديغى گبى وصف ايت. مدحڭ مبالغهسى بنجه ذمِّ ضمنيدر. إحسانِ إلٰهيدن فضله إحسان، إحسان دگلدر...
٭ ٭ ٭
شهرت ظالمهدر
شهرت بر مستبددر، صاحبنه مال ايدر باشقهسنڭ مالنى. مشهور خواجه نصر الدّين لطائفى ايچنده، زكاتى (يعنى، اونده برى اونڭدر) أصل مالى...
رستمِ سيستانى اونڭ خيالِ شانى غارت ايتدى بر عصر مفاخرِ ايرانى. غصب و غارتله شيشدى او نامدار خيالى..
خرافاته قاريشدى، آتدى نوعِ إنسانى.
٭ ٭ ٭
دين ايله حيات قابلِ تفريق اولديغنى ظن ايدنلر فلاكته سببدرلر
شو ژون توركڭ خطاسى؛ بيلمدى او بزدهكى دين حياتڭ أساسى. ملّت و إسلاميت آيرى آيرى ظن ايتدى.
مدنيت مستمر، مستولى وهم أيلدى. سعادتِ حياتى ايچنده گورييوردى. شيمدى زمان گوستردى،
مدنيت سيستمى
(٭): تام بر إشارتِ غيبيهدر. سكراتده اولان دينسز ظالم مدنيته باقييور.
بوزوقدى، هم مضردى؛ تجربهِٔ قطعيه بزه بونى گوستردى.
دين حياتڭ حياتى، هم نورى، هم أساسى. إحياىِ دين ايله اولور شو ملّتڭ إحياسى. إسلام بونى آڭلادى...
باشقه دينڭ عكسنه، دينمزه تمسّك درجهسى نسبةً ملّتڭ ترقّيسى. إهمالى نسبتنده ايدى
ملّتڭ تدنّيسى. تاريخى بر حقيقت، اوندن اولمش تناسى...
٭ ٭ ٭
موت، توهّم ايديلديگى گبى دهشتلى دگل
ضلالت وهميدر؛ موتى دهشتلنديرر. موت، تبديلِ جامهدر، يا تحويلِ مكاندر. سجندن بوستانه چيقار.
كيم حياتى ايسترسه شهادت ايستهملى. شهيدڭ حياتنه قرآن إشارت ايدر. سكراتى طاتمهمش هر بر شهيد، كندينى
حىّ بيلييور، گورويور. لٰكن يڭى حياتى داها نزيه بولويور. ظن ايدر كه ئولمهمش. ميّتلره نسبتى، دقّت ايت شوڭا بڭزر:
ايكى آدم، رؤياده لذائذ أنواعنه جامع گوزل باغچهده ايكيسى گزييورلر. برى رؤيا اولديغنى بيلير؛ لذّت آلمايور.
اونى مفرّح ايتمز، بلكه تأسّف ايدر. اوبريسى؛ بيلييور كه عالمِ يقظهدر؛ حقيقى لذّت آلير، اوڭا حقيقى اولور.
رؤيا مثالڭ ظلّى، مثال ايسه برزخڭ ظلّى اولمشدر. اوندن اونلرڭ دستورلرى بربرينه بڭزهيور.
٭ ٭ ٭
سياست، أفكارڭ عالمنده بر شيطاندر؛ إستعاذه ايديلمهلى!
سياستِ مدنى، أكثرڭ راحتنه فدا ايدر أقلّى. بلكه أقلِّ ظالم، كندينه قربان ايدر أكثرينِ عوامى.
عدالتِ قرآنى؛ تك معصومڭ حياتى، قانى هدر گورهمز، اونى فدا ايدهمز دگل أكثريته، حتّى نوعڭ عمومى...
آيتِ
ايكى سرِّ عظيمى وضع ايدييور نظره. برى: محضِ عدالت. بو دستورِ عظيمى
كه فرد ايله جماعت، شخص ايله نوعِ بشر، قدرت ناصل بر گورور؛ عدالتِ إلٰهى، ايكيسنه بر باقار. بر سنّتِ دائمى.
شخصِ واحد، حقّنى كندى فدا ايدييور. لٰكن فدا ايديلمز، حتّى عموم إنسانه. اونڭ إبطالِ حقّى، هم إراقهِٔ دمى،
هم زوالِ عصمتى: إبطالِ حقِّ نوعڭ هم عصمتِ بشرڭ مِثليدر، هم نظيرى. ايكنجى سرّى بودر: خودگامى بر آدمى
حرص و هوس يولنده بر معصومى ئولديرسه، أگر ألندن گلسه، هوسنه مانع ايسه خراب ايدر دنيايى، إمحا ايدر بنى آدمى.
٭ ٭ ٭
ضعف، خصمى تشجيع ايدر. اللّٰه عبدينى تجربه ايدر. عبد اللّٰهنى تجربه ايدهمز.
أى خائف و هم ضعيف! خوف و ضعفڭ بيهوده، هم سنڭ عليهڭده؛ تأثيراتِ خارجى تشجيع ايدر، جلب ايدر.
أى وسوسهلى وهّام! محقّق بر مصلحت، مضرّتِ موهومه ايچون فدا ايديلمز. سڭا لازم حركت، نتيجه اللّٰهڭدر.
ايشينه قاريشيلماز. اللّٰه چكر عبدينى ميدانِ إمتحانه. "بويله ياپارسهڭ أگر، بويله ياپارم بن" دير.
عبد ايسه هيچ ياپاماز اللّٰهنى تجربه. "ربّم موفّق ايتسين، بن ده بونى ايشلرم" ديسه، تجاوز ايدر.
عيسىيه ديمش شيطان: "مادام هر شيئى او ياپار؛ قدر بردر، دگيشمز. طاغدن كنديڭى آت. او ده سڭا نه ياپار؟"
عيسى ديدى: "أى ملعون! عبد ايدهمز ربّنى تجربه و إمتحان!."
٭ ٭ ٭
بگنديگڭ شيده إفراط ايتمه
بر دردڭ درمانى، باشقه درده درد اولور. پانزهرى زهر اولور. درمان حددن گچرسه درد گتيرر، ئولديرر.
٭ ٭ ٭
عنادڭ گوزى، مَلگى شيطان گورور
عنادڭ ايشى بودر: شيطان يارديم ايدرسه بريسنه "مَلك" دير، رحمتى ده اوقوتور.
مخالف طرفنده أگر مَلگى گورسه؛ لباسنى دگيشمش، اونى شيطان ظن ايدر، عداوت لعنت ايدر.
٭ ٭ ٭
حقّى بولدقدن صوڭره أحق ايچون إختلافى چيقارمه
أى طالبِ حقيقت، مادام حقده إتّفاق، أحقده إختلافدر. بعضًا حق، أحقدن أحقدر. هم ده اولور حسن، أحسندن أحسن.
٭ ٭ ٭
إسلاميت، سلم و مسالمتدر؛ داخلده نزاع و خصومت ايستهمز
أى عالمِ إسلامى! حياتڭ إتّحادده. گر إتّحاد ايسترسهڭ دستورڭ بو اولمالى:
"هُوَ الْحَقُّ" يرينه "هُوَ حَقّ ٌ" اولمالى. "هُوَ الْحَسَن" يرينه "هُوَ الْأَحْسَن" اولمالى...
هر مسلم كندى مسلك، مذهبنه ديمهلى: "ايشته بو حقدر، باشقهسنه ايليشمهم. باشقهلرى گوزلسه، بنم أڭ گوزليدر."
ديمهملى: "بودر حق، باشقهلرى بطّالدر." يا "يالڭز بنمكيدر گوزلى؛ باشقهلرى ياڭليشدر، هم چركيندر."
ذهنيتِ إنحصار، حبِّ نفسدن گلييور، صوڭره مرض اولويور، نزاع اوندن چيقييور. درد ايله درمانلر
تعدّدى حق اولور، حق ده تعدّد ايدر. حاجات و أغديهنڭ تنوّعى حق اولور، حق ده تنوّع ايدر.
إستعداد، تربيهلر، تكثّرى حق اولور، حق ده تكثّر ايدر. بر مادّهِٔ واحده، هم زهر و هم پانزهر.
ايكى مزاجه گوره مسائلِ فرعيده حقيقت ثابت دگل، إضافى و مركّب، مكلّفين مزاجلر
اوڭا بر حصّه ويروب، اوڭا گوره ايدهرك تحقّق و تركّب، هر مذهبڭ صاحبى مهمل مطلق حكم ايدر.
مذهبنڭ حدودى تعييننى بيراقير تمايلِ مزاجه؛ تعصّبِ مذهبى تعميمه سبب اولور.
تعميمڭ إلتزامى سبب اولور نزاعه. إسلاميتدن أوّل طبقاتِ بشرده درين اوچوروملر،
هم تباعدِ عجيبى ايستدى بر وقتده تعدّدِ أنبياء، تنوّعِ شرايع، متعدّد مذهبلر.
بشرده بر إنقلاب إسلاميت ياپديردى، بشر تقارب ايتدى، شرع ايتدى إتّحاد، واحد اولدى پيغمبر.
سويه بر اولمادى؛ مذهب تعدّد ايتدى. تربيهِٔ واحده كافى گلديگى زمان، إتّحاد ايدر مذهبلر...
٭ ٭ ٭
ايجاد و جمعِ أضدادده بيوك بر حكمت وار.
قدرت ألنده شمس و ذرّه بردر.
أى برادرِ قلب هشيار! أضدادڭ جمعندندر تجلّئِ إقتدار؛ لذّت ايچنده ألم، خيرڭ ايچنده شرّى،
حُسنڭ ايچنده قبحى، نفعڭ ايچنده ضرّى، نعمت ايچنده نقمت، نورڭ ايچنده نارى بيلير ميسڭ كه سرّى؟
حقائقِ نسبيه، ثبوت تقرّر ايتسين، بر شيده چوق شى اولسون، بولسون وجود، گورونسون. سرعتِ حركتله بر نقطه بر خط اولور.
چويرمهنڭ سرعتى ياپار بر لمعهِٔ نور، دائرهِٔ نورانى. حقائقِ نسبيه وظيفهسى، دنياده دانهلر سنبل اولور.
كائناتڭ چامورى، روابطِ نظامى، علائقِ نقشنى اودر تشكيل ايدييور. آخرتده بو نسبى أمرلر اوراده حقائق اولور.
حرارتده مراتب، اوڭا اولمشدر سبب تخلّلِ برودت. حُسندهكى درجات قبحڭ تداخليدر. سبب، علّت اولويور.
ضيا ظلمته بورجلى، لذّت ألمه مديون؛ صحّت، مرضسز اولماز. جنّت اولمازسه بلكه جهنّم تعذيب ايتمز. زمهريرسز اولمايور...
گر زمهرير اولمازسه، او ده إحراق ايدهمز. او خلّاقِ لم يزل، خلقِ أضداد ايچنده حكمتنى گوستردى. حشمتى ايتدى ظهور...
او قديرِ لا يزال، جمعِ أضداد ايچنده إقتدارى گوستردى. عظمت ايتدى ظهور. مادام او قدرتِ إلٰهى لازمهِٔ ذاتى اولور
او ذاتِ أزلىيه، هم ضرورهِٔ ناشئه؛ اونده ضدّى اولاماز، عجز تخلّل ايدهمز، اونده مراتب اولاماز، هر شيئه نسبتى بر، هيچ بر شى آغير اولمايور.
او قدرتڭ ضياسنه گونش مشكات اولمشدر. بو مشكاتڭ نورينه دڭز يوزى آيينه، شبنملرڭ گوزلرى برر مرآت اولمشدر.
دڭزڭ گنيش يوزى، گوسترديگى گونشى چينِ جبينندهكى قطرهلر ده گوسترر، شبنمڭ كوچك گوزى ييلديز گبى پارلايور.
عين هويت طوتار؛ شبنم، دڭز بر اولور گونشڭ نظرنده، قدرتى تنظير ايدر؛ شبنمڭ گوز ببگى كوچوجك بر گونشدر.
شو محتشم گونش ده كوچوجك بر شبنمدر؛ گوز ببگى بر نوردر كه شمسِ قدرتدن گلير، او قدرته قمر اولور.
سماوات بر دڭزدر؛ بر نَفَسِ رحمانله چينِ جبينلرنده موجهلنوب، قطرات كه نجوم و هم شموسدر.
قدرت تجلّى ايتدى، او قطراته سرپدى نورانى لمعاتى. هر بر گونش بر قطره، هر بر ييلديز بر شبنم، هر بر لمعه تمثالدر.
او فيضِ تجلّينڭ كوچوجك بر عكسيدر او قطرهمثال گونش. ايدر مجلّا جامنى او لميعه زجاجه درّىمثال پارلايور
او شبنممثال ييلديز لطيف گوزى ايچنده، بر ير ياپار لمعهيه، لمعه اولور بر سراج، گوزى اولور زجاجه، مصباحى نورلانيور.
٭ ٭ ٭
مزيتڭ وارسه خفا ترابنده قالسين؛ تا نشو نما بولسون
أى ذىخاصّهِٔ مشهوره! تعيّنله ظلم ايتمه، گر پردهِٔ خفانڭ آلتنده سن قاليرسهڭ، إخوانڭه ويررسڭ إحسان و بركتى.
هر بر إخوانڭ آلتنده سن چيقماسى، هم ده او سن اولماسى إمكان و إحتمالى، هر برينه جلب ايدر بر نظرِ حرمتى.
أگر تعيّن ايدوب پرده آلتندن چيقسهڭ، مكرم ايكن آلتنده؛ اوستنده ظالم اولورسڭ. گونش ايكن اوراده؛ بوراده گولگه ايدرسڭ.
إخوانڭى دوشورتديروب هم نظرِ حرمتدن. ديمك تعيّن و تشخّص، ظالم برر أمردر، صحيح طوغرى بويله ايسه، هم ده بويله گورورسڭ.
نرهده قالدى يالانجى تصنّع و ريا ايله كسبِ تشخّصِ شهرت؟ ايشته بر سرِّ عظيم كه حكمتِ إلٰهى، هم او نظامِ أحسن
بر فردِ فوق العاده، كندى نوعى ايچنده ستر ايله پرده چكر، بونڭله قيمت ويرديرر، هم ده ايدر مستحسن.
ايشته سڭا مثالى: إنسان ايچنده ولى، عمر ايچنده أجل، اولمش مجهول و مهمل. جمعهده مستتردر بر ساعت، قبول اولور دعا ايدرسهڭ.
رمضانده منتشر بر ليلهِٔ ذو قدر، أسماء الحسنىده مضمر إكسيرِ إسمِ أعظم. بو مثاللرڭ حشمتى، هم ده او سرِّ حسن
إبهامده إظهار ايدر، إخفاده إثبات ايدر. مثلا: أجلڭ إبهامنده بر موازنه واردر؛ هر دقيقهده طوتار نه وضعيت آليرسهڭ.
كفتينِ خوف و رجا، خدمتِ عقبا، دنيا؛ توهّمِ بقائى، لذّتِ عمرى ويرر. يگرمى سنه مبهم بر عمر اولسه أحسن
نهايتى معيّن بيڭ سنهلك بر عمره. زيرا نصفى گچرسه، هر ساعتى گلدكجه گويا آديم آتارق دار آغاجنه گيدرسڭ
شيئًا شيئًا اوزولمك وهم ده تسلّى ويرمز، سن ده راحت ايتمزسڭ...
٭ ٭ ٭
اللّٰهڭ رحمت و غضبندن فضله تحسّس خطادر
اللّٰهڭ رحمتندن فضله رحمت ايديلمز. اللّٰهڭ غضبندن فضله غضب ايديلمز.
اويله ايسه ايشى بيراق او عادلِ رحيمه. فضله شفقت ألمدر، فضله غضب ذميمه...
٭ ٭ ٭
إسراف سفاهتڭ، سفاهت سفالتڭ قپوسيدر
أى مسرفلى قارداشم! تغدّى نقطهسنده بر ايكن ايكى لقمه؛ بر لقمه بر غروشه، بر لقمه اون غروشه.
هم آغزه گيرمهدن، هم بوغازدن گچدكدن، مساوى بر اولورلر. يالڭز آغزده، او ده قاچ ثانيهده بيهوشه ويرر نوشه.
ذوقى بر فرق بولونور، دائم اونى آلداتير او قوّهِٔ ذائقه؛ بدنه، هم معدهيه قپوجى، مفتّشه.
اونڭ تأثيرى منفى، مثبت دگل! وظيفه يالڭز قپوجىيى تلطيف و ممنون ايتمك! نوش ويررسڭ او بيهوشه
أصلى وظيفهسنده اونى مشوّش ايتمك، تك بر غروش يرينه اون بر غروشى ويرمك، اولور شيطانى پيشه.
إسرافڭ أڭ سفيهى، تبذيرڭ أڭ سقيمى، بر طرزدر بر چشيدى؛ هوس ايتمه بو ايشه...
٭ ٭ ٭
ذائقه تلغرافجيدر، تلذيذ ايله باشدن چيقارمه
(٭): إقتصاد رسالهسنڭ چكردگيدر. بلكه اون صحيفه اولان إقتصاد رسالهسنى قبل الوجود اون سطرده اوقومش.
ربوبيتِ إلٰه حكمت و عنايتى، آغزله هم برونله ايكى مركزى تشكيل أيلهمشدر، ايچنده حدود قرهقولى، هم
مخبرلرى ده قويمش. شو عالمِ صغيرده طمارلرى تلفون، أعصابلرى تلغراف حكمنه وضع أيلهمش. شامّه تلفونى، هم
تلغرافه ذائقه عنايت مأمور ايتمش. او رزّاقِ حقيقى، أرزاق اوستنه قويمش رحمتدن بر تعريفه؛ طعام و لَوْن و هم
رايحه. ايشته شو خواصِّ ثلاثه، او رزّاق جانبندن برر إعلاننامهسى، برر دعوتنامهسى، بر إذننامهسى، هم
بر دلّالدر كه محتاج و مشتريلر هپ اونلرله جلب اولور. مرتزق حيوانلره ذوق و رؤيت و شمّ، برر آلَت ويرمش. هم
طعاملرى مختلف زينتلرله سوسلتمش؛ هوائى گوڭللرى آووتوب، لاقيدلرى تهييج ايله جذب ايتمش. وقتا، طعام گيرسه هم
آغزه، بردن بره ذائقه هر طرفه بر تلغراف چكييور بدنڭ أقطارينه. شامّه تلفون ويرييور، گلن طعام نوعى، هم
چشيدلرى ده سويلر. حاجتلرى مختلف، آيرى آيرى مرتزق، اوڭا گوره طاورانير، اوڭا ده حاضرلانير يا جوابِ ردّ گلير. هم
قپو طيشارى آتار، يوزينه ده توكورور. عنايت طرفندن مادام بوڭا مأموردر؛ ذوقله باشدن چيقارمه. هم
تلذيذ ايله آلداتمه. صوڭره او ده اونوتور طوغرى إشتها نهدر، بر إشتهاىِ كاذب گلير؛ باشنه چاتار. خطاسى، مرض ايله هم
علّتلرله جزالر گلير. حقيقى لذّت حقيقى إشتهادن چيقار، طوغرى إشتها صادق بر إحتياجدن. بو لذّتِ كافيده، شاه هم
گدا برابر. هم باهمدر بر دينار و بر درهم او لذّت بَرهم زند ألمه اولور مرهم.
٭ ٭ ٭
نيّت گبى، طرزِ نظر دخى عادتى عبادته چويرر
شو نقطهيه دقّت ايت؛ ناصل اولور نيّتله مباح عادات، عبادات... اويله طرزِ نظرله فنونِ أكوان، اولور معارفِ إلٰهى...
تدقيق دخى تفكّر، يعنى گر حرفى نظرله، هم صنعت نقطهسنده "نه گوزلدر" يرينه "نه گوزل ياپمش صانع، ناصل ياپمش او ماهى"
نقطهِٔ نظرنده كائناته بر باقسهڭ، نقشِ نقّاشِ أزل، نظام و حكمتيله لمعهِٔ قصد و إتقان، تنوير ايدر شُبَهى.
دونر علومِ كائنات، معارفِ إلٰهى. أگر معناىِ إسميله، طبيعت نقطهسنده، "ذاتنده ناصل اولمش" أگر ايتسهڭ نگاهى،
باقارسهڭ كائناته، دائرهِٔ فنونڭ دائرهِٔ جهل اولور. بيچاره حقيقتلر، قيمتسز أللر قيمتسز ايدر. چوقدر بونڭ گواهى...
٭ ٭ ٭
بويله زمانده ترفّهده إذنِ شرعى بزى مختار بيراقماز
لذائذ چاغيردقجه "صانكه ييدم" ديمهلى. صانكه ييدم دستور ايدن، بر مسجدى ييمهدى.
(٭): إستانبولده صانكه ييدم نامنده بر مسجد وار. "صانكه ييدم" ديين آدم، هوسندن قورتارديغى پارهلرله بنا ايتمش.
أسكيده أكثر إسلام فى الجمله آج دگلدى. تنعّمه إختيار بر درجه وار ايدى.
شيمدى ايسه، أكثرى آجلغه دوشدى قالدى. تلذّذه إختيار، إذنِ شرعى قالمادى.
سوادِ أعظم، هم أكثريتِ معصومڭ معيشتى بسيطدر. تغدّى بساطتيله اونلره تابع اولمق
بيڭ كرّه مرجّحدر، أقلّيتِ مسرفه، يا بر قسم سفيهه تغدّيده ترفّه نقطهسنده بڭزهمك...
٭ ٭ ٭
زمان اولور كه، عدمِ نعمت نعمتدر
حافظه بر نعمتدر. فقط أخلاقسز بر آدمده مصيبت زماننده نسيان اوڭا راجحدر.
نسيان ده بر نعمتدر. يالڭز هر گونڭ آلامنى چكديرر، متراكم اولمش آلامى اونوتديرر.
٭ ٭ ٭
هر مصيبتده، بر جهتِ نعمت وار
أى مصيبتزده! مصيبتڭ ايچنده بر نعمت مندرجدر. دقّت ايت ده اونى گور. ناصل هر شيده واردر
بر درجهِٔ حرارت، هر مصيبتده واردر بر درجهِٔ نعمت. داها بيوگى دوشون. كوچكدهكى نعمتڭ
درجهيى گورهرك اللّٰهه چوق شكر ايت. يوقسه إستعظامله ئوركرسهڭ، "اوف اوف"له اوفلرسهڭ، او ده عكسنه شيشر.
شيشر ده دهشتلهنير. أگر مراق ده ايتسهڭ، بر ايكن ايكيلهشير. قلبده اولان مثالى، دونر حقيقت اولور؛
حقيقتدن درس آلير. صوڭره دونر، باشلايور، قلبڭى طوقاتلايور...
٭ ٭ ٭
بيوك گورونمه كوچولورسڭ
أى أناسى چيفتهلى، قفاسى ده كبرلى! شو ميزانى بيلملى: هر آدم ايچون ألبت جمعيتِ بشرده، إجتماعى بناده،
گورمك گورونمك ايچون شو مرتبه دينلن بر پنجرهسى وار. گر پنجره، قامتِ قيمتندن يوكسكسه، تكبّرله تطاول ايدهجك،
اوزانهجق. گر پنجره، قامتِ همّتندن آلچاقسه، تواضعله تقوّس ايدهجك، أگيلهجك.
كامللرده، بيوكلك مقياسيدر كوچكلك. ناقصلرده، كوچكلك ميزانيدر بيوكلك...
٭ ٭ ٭
خصلتلرڭ يرلرى دگيشسه، ماهيتلرى دگيشير
بر خصلت.. ير آيرى، سيما بر. كاه ديو، كاه مَلك، كاه صالح، كاه طالح؛ مثالى شونلردر:
ضعيفڭ قوىيه قارشى عزّتِ نفسى صاييلان بر صفت، گر اولورسه قويده، تكبّر و غروردر.
قوينڭ بر ضعيفه قارشى ده تواضعى صاييلان بر صفتى، گر اولورسه ضعيفده، تذلّل و ريادر.
بر اولى الأمر، مقامنده اولورسه جدّيتى، وقاردر؛ محويتى، ذلّتدر.
خانهسنده بولونسه محويتى تواضع، جدّيتى كبردر.
متكلّمِ وحده اولسه أگر بر ذاتده: مسامحه، حميت. فداكارلق؛ بر خصلت، بر عملِ صالحدر.
متكلّمِ مع الغير اولسه أگر او ذاتده: مسامحه، خيانت. فداكارلق؛ بر صفت، بر عملِ طالحدر.
ترتيبِ مباديده توكّل، تنبللكدر. ترتّبِ نتيجه نقطهسندهكى تفويض، توكّلِ شرعيدر.
ثمرهِٔ سعينه، قسمتنه رضا ايسه، ممدوح بر قناعتدر، مَيلِ سعيه قوّتدر.
موجود ماله إكتفا، مرغوب قناعت دگل؛ بلكه دونهمّتلكدر. مثاللر داها چوقدر.
قرآن مطلق ذكر ايدر، صالحات و تقوايى. إبهامنده رمز ايدر مقاماتڭ تأثيرى. ايجازى بر تفصيلدر. سكوتى گنيش سوزدر.
٭ ٭ ٭
"اَلْحَقُّ يَعْلُو" بِالذّات، هم عاقبت مراددر
أى آرقداش! بر زمان بر سائل ديدى: "مادام (اَلْحَقُّ يَعْلُو) حقدر. نهدن كافر، مسلمه؛ قوّت حقّه غالبدر؟"
ديدم: درت نقطهيه باق! بو مشكل ده حلّ اولور. برنجى نقطه شودر: هر حقّڭ هر وسيلهسى حق اولماسى لازم دگلدر.
اويله ده، هر باطلڭ هر وسيلهسى باطل اولماسى، ينه لازم دگلدر. نتيجهسى شو چيقار: حق اولان بر وسيله، باطل وسيلهيه غالبدر.
طولاييسيله، بر حق بر باطله مغلوبدر. موقّةً، بِالواسطه اولمشدر. يوقسه بِالذّات، هم دائما دگلدر.
لٰكن عاقبة العاقبه، هر دم ينه حقّڭدر. قوّتڭ بر حقّى وار، بر سرِّ خلقتى وار. ايكنجى نقطه شودر:
هر مسلمڭ هر وصفى مسلم اولمق واجب ايكن، خارجًا هر دم واقع، ثابت دگلدر.
اويله ده: هر كافرڭ هر وصفى كافر اولمق، كفرندن نشئت ايتمك ينه لازم دگلدر.
هر فاسقڭ هر وصفى فاسق اولمق، فسقندن نشئت ايتمك، اويله ده هر دم ثابت دگلدر.
ديمك بر كافرڭ مسلم اولان بر وصفى، مسلمدهكى لامشروع وصفنه غالب اولور. بِالواسطه، او كافر دخى اوڭا غالبدر.
هم دنياده، حياتڭ حقّى شامل و عامدر. او رحمتِ عامّهنڭ بر جلوهِٔ معنيدار، اونڭ بر سرِّ حكمتى وار؛ كفر مانع دگلدر.
اوچنجى نقطه شودر: او ذاتِ ذو الجلالڭ ايكى وصفِ كمالدن ايكى شرعى تجلّى؛ وصفِ إرادهدن گلن مشيئتله تقديردر،
او ده شرعِ تكوينى... وصفِ كلامدن گلن شريعتِ مشهوره. تشريعى أوامره قارشى إطاعت، عصيان
ناصل اولور. اويله ده تكوينى أوامره إطاعت و عصيان اولور. برنجيسى غالبا دارِ اُخراده گورور،
مجازاتى، ثوابى. ايكنجيسى أغلبا دارِ دنياده چكر، مكافات و عقابى. مثلا: ناصل صبرڭ مكافاتى ظفردر؛
عطالتڭ مجازاتى سفالت. اويله ده، سعيڭ ثوابى اولور ثروت. ثباتده ده غلبهدر مكافات. زهرڭ عقابى بر مرض، پانزهرڭ ثوابى بر صحّتدر.
بعضًا ايكى شريعت أوامرى، بر شيده برابر مجتمعدر. هر برينه بر جهت... ديمك تكوينى أمره إطاعت كه بر حقدر.
إطاعت غالب اولور، او أمرڭ عصياننه كه بر طورِ باطلدر. بر باطله وسيله اولمش اولورسه بر حق، وقتا كه غالب اولسه
بر باطله كه، اولمش او ده وسيلهِٔ حق. بِالواسطه بر حقّڭ بر باطله مغلوبدر. فقط بِالذّات دگلدر.
ديمك (اَلْحَقُّ يَعْلُو) بِالذّات ديمكدر. هم عاقبت مراددر، قيدِ حيثيت مقصوددر. دردنجى نقطه شودر:
بر حق بِالقوّه قالمش، ياخود قوّتسز قالمش، يا مخلوطدر، هم مخشوش. اوڭا ده بر إنكشاف، يا بر تازه قوّت ويرمك لازم گلمشدر.
مهذّب و مذهّب ياپمق ايچون، موقّت باطل اوڭا مسلّط، تا كه سبيكهِٔ حق نه مقدار لزوم واردر
تا محض و خالص چيقسين. مباديده، دنياده باطل ايتسه غلبه، فقط قزانماز حربى. "عاقبة المتّقين" اوڭا وورور بر ضربه!
ايشته باطل مغلوبدر. (اَلْحَقُّ يَعْلُو) سرّى اونى چارپار عقابه؛ ايشته حق ده غالبدر.
٭ ٭ ٭
بر قسم دساتيرِ إجتماعيه
إجتماعى هيئتده دستورلرى ايسترسهڭ: مساواتسز عدالت، اوڭجه عدالت دگل. تماثلسه، تضادڭ مهمّ بر سببيدر.
تناسبسه تساندڭ أساسى. صغرِ نفسدر تكبّرڭ منبعى. ضعفِ قلبدر غرورڭ معدنى. اولمش عجز، مخالفت منشئى. مراقسه علمه خواجهدر.
إحتياجدر ترقّينڭ استادى. صيقنتيدر معلّمهِٔ سفاهت. ديمك سفاهتڭ منبعى صيقنتى اولمش. صيقنتى ايسه معدنى: يأسله سوءِ ظندر،
ضلالت فكريدر، ظلمات قلبيدر، إسراف جسديدر.
٭ ٭ ٭
قادينلر يووالرندن چيقوب بشرى يولدن چيقارمش، يووالرينه دونملى
(٭): تستّر رسالهسنڭ أساسيدر. يگرمى سنه صوڭره مؤلّفنڭ محكوميتنه سبب گوسترن بر محكمه، كندينى و حاكملرينى أبدى محكوم و محجوب أيلهمش.
ميمسز مدنيت، طائفهِٔ نسايى يووالردن اوچورمش، حرمتلرى ده قيرمش، مبذول متاعى ياپمش. شرعِ إسلام اونلرى
رحمةً دعوت ايدر أسكى يووالرينه. حرمتلرى اوراده، راحتلرى أولرده، حياتِ عائلهده. تميزلك زينتلرى.
حشمتلرى، حسنِ خُلق؛ لطفِ جمالى، عصمت؛ حسنِ كمالى، شفقت؛ أگلنجهسى، أولادى. بونجه أسبابِ إفساد، دميرثبات قرارى
لازمدر تا طايانسين. بر مجلسِ إخوانده گوزل قارى گيردكجه ريا ايله رقابت، حسد ايله خودگاملق تبرهتير طمارلرى!
ياتمش اولان هوسات، بردن بره اويانير. طائفهِٔ نساده سربستى إنكشافى، سبب اولمش بشرده أخلاقِ سيّئهنڭ بردن بره إنكشافى.
شو مدنى بشرڭ حيرچينلاشمش روحنده، شو صورتلر دينلن كوچك جنازهلرڭ، متبسّم ميّتلرڭ روللرى پك عظيمدر؛ هم مدهشدر تأثيرى.
(٭٭): ناصل ميّته بر قارىيه نفسانى نظرله باقمق نفسڭ دهشتله آلچاقلغنى گوسترر. اويله ده، رحمته محتاج بر بيچاره ميّتهنڭ گوزل تصويرينه مشتهيانه بر نظرله باقمق، روحڭ حسّياتِ علويهسنى سوندورر.
ممنوع هيكل، صورتلر: يا ظلمِ متحجّر، يا متجسّد ريا، يا منجمد هوسدر. يا طلسمدر: جلب ايدر او خبيث أرواحلرى.
٭ ٭ ٭
تصرّفِ قدرتڭ وسعتى، وسائط و معينلرى ردّ ايدر
او قديرِ ذو الجلال؛ تصرّفِ قدرتى توسّعِ تأثيرى نقطهسنده اولويور شمسمز ذرّهمثال
نوعِ واحدده اولان تصرّفِ عظيمى مسافهسى واسعدر. ايكى ذرّه بيننده جاذبهيى أله آل؛
گيت ده تا شمس الشّموس و كهكشان بينندهكى جاذبهنڭ ياننده قوى. يوكى بر قار دانهسى بر مَلك، شمسى أله آلمش بر شمسمثال
مَلگڭ ياننه گتير. ايگنه قدر بر باليغى، بالينه باليغى ده يان يانه بيراق. او قديرِ أزلئِ ذو الجلال
تجلّئِ واسعى، أصغردن تا أكبره إتقانِ مكمّلى بردن تصوّره آل. جاذبه و نواميس، وسائلِ پُرْسيّال
گبى عُرفى أمرلر؛ تجلّئِ قدرته، تصرّفِ حكمته برر إسم اولماسى.. اودر يالڭز مئال.
باشقه مئالى اولماز، برابر ده بر دوشون؛ بيلهجكسڭ بِالضروره كه: أسبابِ حقيقى، وسائطِ ذىمثال،
معينلر، هم شريكلر برر أمرِ باطلدر، برر خيالِ محال، او قدرت نظرنده.. حيات وجوده كمال،
مقامى بيوك، مهمدر؛ بوڭا بناءً ديرم: كرهمز، عالممز نهدن مطيع، مسخّر اولماسين حيوانمثال.
او سلطانِ أزلڭ بو طرز حيوان طيورى كثرتله منتشردر شو ميدانِ فضاده، محتشم و پرجمال.
بوستانِ خلقتنده صالمش ده دونديرييور، اونلردهكى نغمات، بونلردهكى حركات؛ تسبيحاتدر او أقوال،
عبادتدر او أحوال، قديمِ لم يزله، حكيمِ لا يزاله. كرهمز حيوانه پك بڭزهيور، آثارِ حيات گوسترييور. أگر يمورطه قدر كوچولسه بِالفرضِ المحال،
مينى مينى بر حيوان اولماسى پك محتمل. يووارلاق بر حُوَينه، كره قدر بيوسه، او ده بويله اولماسى پك قريب بر إحتمال.
عالممز إنسان قدر كوچولسه؛ ييلديزلرى، ذرّهلر صورتنه دونرسه، بر ذىشعور حيوانه دونمسى جائز اولور، عقل ده بولور مجال.
ديمك عالم أركانلريله برر عابدِ مسبّح، برر مطيع مسخّر خالقِ لم يزله، قديرِ لا يزاله.
كمًّا بيوك اولماسى، كيفًا بيوك اولماسى هر وقت لازم گلمز؛ زيرا داها جزالتليدر ساعتِ خردلمثال،
بر ساعتدن كه تمثالى آياصوفيه قدردر. بر سينگڭ خلقتى حيرتفزادر فيلدن، او مخلوقِ بى فصال.
گر قلمِ قدرتله بر جزءِ فرد اوستنه أثيرڭ جواهرِ فرديله يازيلسه بر قرآن كه، صغرِ صحيفه نسبتى، بر كبرِ صنعتمئال
صحيفهِٔ سماده ييلديزلرله يازيلان بر قرآنِ كريمه جزالتله مساوى. نقّاشِ أزلينڭ صنعتى هر طرفده پرجمال و پركمال.
هر طرفده بويلهدر. درجهِٔ كمالده قلمدهكى إتّحاد، توحيدى إعلان ايدر. بو كلامِ پرمئآل؛ ايى بر دقّته آل!
٭ ٭ ٭
ملائكه بر اُمّتدر؛ شريعتِ فطريه ايله مأموردر
شريعتِ إلٰهى ايكيدر. هم ايكى صفتدن گلمش، ايكى إنسان مخاطب، هم ده مكلّف اولمش. صفتِ إرادهدن گلن شرعِ تكوينى.
إنسانِ أكبر اولان عالمڭ أحوالنى، هم ده حركاتنى كه إختيارى دگل، تنظيم ايدن شرعدر. او مشيئتِ ربّانى
ياڭليش بر إصطلاحله طبيعت ده دينلير. صفتِ كلامندن گلن شريعت ايسه، عالمِ أصغر اولان إنسانڭ أفعالنى،
كه إختيارى اولمش، تنظيم ايدن شرعدر. ايكى شرع بر يرده بعضًا ايدر إجتماع. ملائكهِٔ إلٰهى، بر اُمّتِ عظيمه، هم بر جندِ سبحانى
برنجى شرعه اولمش حَمَلهِٔ ممتثل، عملهِٔ ممثّل. هم اونلردن بر قسمى عبادِ مسبّحدر. بر قسمى ده مستغرق، عرشڭ مقرّبينى.
٭ ٭ ٭
مادّه رقّت پيدا ايتدكجه، حيات شدّت پيدا ايدر
حيات أصل، أساسدر؛ مادّه اوڭا تابعدر، هم ده اونڭله قائمدر. بر خردهبينى حُوَيْن حواسِّ خمسهسيله، إنسانڭ حواسّنى
موازنه ايدرسهڭ، گورورسڭ؛ إنسان اوندن نه درجه بيوكسه، حواسّى او درجه اونڭكندن آشاغى. او حُوَينه ايشيتير قارداشنڭ سسنى.
هم ده گورور رزقنى. گر إنسان قدر بيوسه، حواسّى حيرتفزا؛ حياتى شعلهفشان؛ رؤيتى ده برقآسا بر نورِ آسمانى.
إنسان، بر كتلهِٔ مواتدن بر ذىحيات دگلدر. بلكه ده ميليارلرله ذىحيات حجيراتندن مركّب و ذىحيات بر حجرهِٔ إنسانى.
٭ ٭ ٭
مادّيونلق، بر طاعونِ معنويدر
مادّيونلق بر طاعونِ معنوى، بشره ده طوتديردى شو مدهش بر صتمهيى.
(٭): أسكى حربِ عمومىيه إشارت ايدر.
هم ده آنى چارپديردى بر غضبِ إلٰهى، تلقين هم ده تقليد،
تنقيده قابليتِ توسّعى نسبةً، او طاعون ده ايدييور توسّع و إنتشار. تلقينى فندن آلمش، مدنيتدن تقليد.
حرّيت، تنقيد ويرمش، غرورندن ضلالت چيقمش.
٭ ٭ ٭
وجودده عطالت يوق. ايشسز آدم، وجودده عدم حسابنه ايشلر
أڭ بدبخت صيقنتيلى مضطرب، ايشسز اولان آدمدر؛ زيرا كه عطالت: وجود ايچنده عدم، حيات ايچنده موتدر.
سعى ايسه: وجودڭ حياتى، هم حياتڭ يقظهسيدر ألبت!
٭ ٭ ٭
ربا، إسلامه ضررِ مطلقدر
ربا عطالت ويرر، شوقِ سعيى سوندورر. ربانڭ قپولرى هم ده اونڭ قابلرى اولان بو بانقهلرڭ هر
دم نفعى ايسه، بشرڭ أڭ فنا قسمنهدر؛ اونلر ده گاوورلردر. گاوورلردهكى نفعى أڭ فنا قسمنهدر، اونلر ده ظالملر. هر
دم ظالملردهكى نفعى أڭ فنا قسمنهدر، اونلر ده سفيهلردر. عالمِ إسلامه بر ضررِ مطلقدر. مطلق بشر هر
دم رفاهى نظرِ شرعده يوقدر؛ زيرا حربى بر گاوور حرمتسز، عصمتسزدر؛ دمى هدردر هر د.........................م.
٭ ٭ ٭
(٭): اوتوز بش سنه أوّل يازيلان بو مقام، بو سنه يازيلمش طرزينى گوسترييور. ديمك رمضان بركتيله يازديريلمش بر نوع إخبارِ غيبيدر.
قرآن، كندى كندينى حمايه ايدوب حاكميتنى إدامه ايدر
بر ذاتى گوردم كه يأس ايله مبتلا، بدبينلكله خسته ايدى. ديدى: علماء آزالدى، كميت كيفيتى. قورقارز دينمز سونهجك ده بر زمان.
ديدم: ناصل كائنات سوندورولمزسه، ايمانِ إسلامى ده سونهمز. اويله ده، زمينڭ يوزنده چاقيلمش مسمارلر حكمنده هر آن
اولان إسلامى شعائر، دينى منارات، إلٰهى معابد، شرعى معالم إطفا اولمازسه، إسلاميت پارلايهجق آن بَآنْ!..
هر بر معبد بر معلّم اولمش طبعيله طبايعه درس ويرر. هر معالم دخى برر استاد اولمشدر؛ اونڭ لسانِ حالى ايدر تلقينِ دينى؛ خطاسز، هم بىنسيان.
هر بر شعائر بر خواجهِٔ دانادر، روحِ إسلامى دائم أنظاره درس ويرييور. مرورِ أعصار ايله سببِ إستمرارِ زمان.
گويا تجسّم ايتمش أنوارِ إسلاميت، شعائرى ايچنده. گويا تصلّب ايتمش زلالِ إسلاميت، معابدى ايچنده. برر ستونِ ايمان.
گويا تجسّد ايتمش أحكامِ إسلاميت، معالمى ايچنده. گويا تحجّر ايتمش أركانِ إسلاميت، عوالمى ايچنده. برر ستونِ ألماس. اونڭله مرتبطدر زمين ايله آسمان.
لاسيّما بو قرآنِ خطيبِ معجز بيان؛ دائما تكرار ايدر بر خطبهِٔ أزلى، أقطارِ إسلاميده قالمامش هيچ ده بر كوى، هم دخى هيچ بر مكان؛
نطقنى ديڭلهمسين، تعليمى ايشيتمسين.
اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ سرّيله حافظلقدر پك ده بيوك بر رتبه. تلاوت ايسه، عبادتِ إنس و جان.
اونڭ ايچنده تعليم، هم مسلّماتى تذكير. تكرّرِ زمانله نظريات، قلب اولور مسلّماته هم دونر بديهياته. ايستهمز داها بيان.
ضرورياتِ دينى، نظرياتدن چيقوب ضروريات اولمشدر. تذكير ايسه كافيدر. إخطار ايسه وافيدر. شافيدر هر دم قرآن.
إخطاره، هم تذكيره، شو إنتباهِ إسلام، هم إجتماعى يقظه هر برينه ويرييور: عمومه عائد اولان دلائل و هم ميزان.
مادام إجتماعى حيات إسلامده باشلامشدر؛ هر برينڭ ايمانى كندينه مخصوص اولان دليله منحصرًا دگل؛ مستند وجدان.
بلكه جماعتڭ قلبنده غيرِ محدود أسبابه دخى ايدر إستناد. حتّى جاىِ دقّتدر: بر مذهبِ ضعيفى، مرور ايتدكجه زمان،
إبطالى مشكل اولور. نرهده قالدى كه إسلام، وحى ايله فطرت گبى، ايكى متين أساسه هم إستناد ايتمشدر؛ هم بو قدر أعصارده نافذانه حكمران!..
راسخ أساسلريله، باهر أثرلريله كرهنڭ ياريسيله إلتحام پيدا ايتمش، بر روحِ فطرى اولمش؛ ناصل كسوفه گيرر.. كسوفدن چيقمش الآن!
فقط مع التأسّف، بعض زوزك كَفَرَه، سفسطهلى آدملر شو قصرِ عالينڭ متين أساسلرينه ايليشير بولدقجه إمكان.
اونلرى تپرتديرر. أساسلره ايليشيلمز، اونلرله اوينانيلماز، صوصسون شيمدى دينسزلك! إفلاس ايتدى او ترس. بسدر تجربهِٔ كفران و يالان.
بو عالمِ إسلامڭ عالمِ كفره قارشى أڭ ايلرى قرهقولى شو دار الفنون ايدى. لاقيد و غفلتلكله خصمِ طبيعتييلان
گديگى آچدى جبههنڭ آرقهسنده، دينسزلك هجوم ايتدى، ملّت أپى صارصيلدى. أڭ ايلرى قرهقول، إسلاميت روحيله تنوّر ايتمش جنان.
أڭ متصلّب اولمالى، أڭ متيقّظ اولمالى ياخود او دار اولماملى، إسلامى آلداتمهملى. ايمانڭ يرى قلبدر؛ دماغ ايسه اولويور معكسِ نورِ ايمان.
بعضًا ده مجاهددر، بعضًا سوپورگهجيدر. دماغده وسوسهلر، هم پك چوق إحتماللر قلب ايچنه گيرمسه، صارصيلماز ايمان، وجدان.
يوقسه بعضلرڭ ظنّنجه ايمان دماغده اولسه؛ روحِ ايمان اولان حقّ اليقينه، إحتمالاتِ كثيره اولور برر خصمِ بىأمان.
قلب ايله وجدان، محلِّ ايمان. حدس ايله إلهام، دليلِ ايمان. بر حسِّ سادس؛ طريقِ ايمان... فكر ايله دماغ، بكجئِ ايمان.
٭ ٭ ٭
تعليمِ نظرياتدن زياده، تذكيرِ مسلّماته إحتياج وار
ضرورياتِ دينى، مسلّماتِ شرعى؛ قلوبلرده حاصلدر، إخطار ايله حضورى، تذكير ايله شعورى.
مطلوب ده حاصل اولور. عبارهِٔ عربى
(٭): اون سنه صوڭره گلن بر حادثهيى حسّ ايتمش، مقابلهيه چاليشمش.
داها علوى ايدييور تذكيرى، هم إخطارى.
اونڭ ايچون جمعهده خطبهِٔ عربيه، ضرورياتى إخطار، مسلّماتى تذكير، مع الكفايه اولور اونڭ طرزِ تذكيرى.
نظرياتى تعليم اونده مقصود دگلدر. هم إسلامڭ وحدانى سيماسنده شو عربى عباره بر نقشِ وحدتدر؛ قبول ايتمز تكثيرى.
٭ ٭ ٭
حديث دير آيته: سڭا يتيشمك محال!
حديث ايله آيتى موازنه ايدرسهڭ، بِالبداهه گورورسڭ بشرڭ أڭ بليغى، وحيڭ ده مبلّغى، او دخى بالغ اولماز
بلاغتِ آيته. او ده اوڭا بڭزهمز. ديمك كه: لسانِ أحمديدن گلن هر بر كلام هر دم اونڭ اولاماز.
٭ ٭ ٭
ايجاز ايله بيان إعجازِ قرآن
بر زمان رؤياده گوردم كه: اگرى طاغ آلتندهيم. بردن او طاغ پاطلادى، طاغ گبى طاشلرى عالمه طاغيتدى، صارصدى جهانى.
فجئةً بر آدم يانمده پيدا اولدى. ديدى كه: ايجاز ايله بيان ايت، إجمال ايله ايجاز ايت، بيلديگڭ أنواعِ إعجازِ قرآنى!
داها رؤياده ايكن تعبيرينى دوشوندم، ديدم: شورادهكى إنفلاق، بشرده بر إنقلابه مثال. إنقلابده ايسه ألبت هداىِ فرقانى،
هر طرفده يوكسلوب هم ده حاكم اولاجق. إعجازينڭ بيانى، زمانى ده گلهجك! او سائله جوابًا ديدم: إعجازِ قرآنى،
يدى منابعِ كلّيهدن تجلّى، هم يدى عناصردن تركّب ايدر. برنجى منبع: لفظڭ فصاحتندن سلاستِ لسانى؛
نظمڭ جزالتندن، معنى بلاغتندن، مفهوملرڭ بداعتندن، مضمونلرڭ براعتندن، اسلوبلرڭ غرابتندن بردن تولّد ايدن بارقهِٔ بيانى.
اونلرله اولدى ممتزج، مزاجِ إعجازنده عجيب بر نقشِ بيان، غريب بر صنعتِ لسانى. تكرارى هيچ بر زمان اوصانديرماز إنسانى.
ايكنجى عنصر ايسه: امورِ كونيهده غيبى اولان أساسات، إلٰهى حقائقدن غيبى اولان أسراردن، غيبئِ آسمانى.
ماضيده غائب اولان غيبى اولان اموردن، مستقبلده مستتر قالمش اولان أحوالدن بردن تضمّن ايدن بر علم الغيوب خزانى،
عالم الغيوب لسانى، شهادت عالميله قونوشويور أركانى، رموز ايله بيانى، هدف نوعِ إنسانى، إعجازڭ بر لمعهِٔ نورانى...
اوچنجى منبع ايسه: بش جهتله خارقه بر جامعيت واردر. لفظنده، معناسنده، أحكامده، هم علمنده، مقاصدڭ ميزانى.
لفظى تضمّن ايدر پك واسع إحتمالات؛ هم وجوهِ كثيره كه، هر برى نظرِ بلاغتده مستحسن، عربيهجه صحيح، سرِّ تشريعى لايق گورويور آنى.
معناسنده: مشاربِ أوليا، أذواقِ عارفينى، مذاهبِ سالكين، طُرُقِ متكلّمين، مناهجِ حكما، او إعجازِ بيانى
بردن إحاطه ايتمش، هم ده تضمّن ايتمش. دلالتنده وسعت، معناسنده گنيشلك. بو پنجره ايله باقسهڭ، گورورسڭ نه گنيشدر ميدانى!
أحكامدهكى إستيعاب: شو خارقه شريعت اوندن اولمش إستنباط. سعادتِ داريْنڭ بتون دساتيرينى، بتون أسبابِ أمنى،
إجتماعى حياتڭ بتون روابطنى، وسائلِ تربيه، حقائقِ أحوالى بردن تضمّن ايتمش اونڭ طرزِ بيانى...
علمندهكى إستغراق: هم علومِ كونيه، هم علومِ إلٰهى، اونده مراتبِ دلالات، رموز ايله إشارات، سورهلر سورلرنده جمع ايتمشدر جنانى.
مقاصد و غاياتده: موازنت، إطّراد، فطرت دساتيرينه مطابقت، إتّحاد؛ تمام مراعات ايتمش، حفظ أيلهمش ميزانى.
ايشته لفظڭ إحاطهسنده، معنانڭ وسعتنده، حكمڭ إستيعابنده، علمڭ إستغراقنده، موازنهِٔ غاياتده جامعيتِ پرشانى!..
دردنجى عنصر ايسه: هر عصرڭ درجهِٔ فهمنه، أدبى رتبهسنه، هم هر عصردهكى طبقاته، درجهِٔ إستعداد، رتبهِٔ قابليت نسبتنده ايدييور بر إفاضهِٔ نورانى.
هر عصره، هر عصردهكى هر طبقهيه قپوسى كشاده. گويا هر دمده، هر يرده تازه نازل اولويور او كلامِ رحمانى.
إختيارلندقجه زمان، قرآن ده گنجلشييور. رموزى هم توضّح ايدر، طبيعت و أسبابڭ پردهسنى ده ييرتار او خطابِ يزدانى.
نورِ توحيدى، هر دم هر آيتدن فيشقيرر. شهادت پردهسنى غيب اوستندن قالديرر. علويتِ خطابى دقّته دعوت ايدر، او نظرِ إنسانى.
كه او لسانِ غيبدر؛ شهادت عالميله بِالذّات اودر قونوشور. شو عنصردن بو چيقار خارقه تازهلگى بر إحاطهِٔ عمّانى!
تأنيسِ أذهان ايچون عقلِ بشره قارشى إلٰهى تنزّلات. تنزيلڭ اُسلوبنده تنوّعى مونسلگيدر محبوبِ إنس و جانى.
بشنجى منبع ايسه: نقل و حكاياتنده، إخبارِ صادقهده أساسى نقطهلردن حاضر مشاهد گبى بر اُسلوبِ بديعِ پرمعانى
نقل ايدهرك، بشرى اونڭله ايقاظ ايدر. منقولاتى شونلردر: إخبارِ أوّلينى، أحوالِ آخرينى، أسرارِ جهنّم و جنانى.
حقائقِ غيبيه، هم أسرارِ شهادت، سرائرِ إلٰهى، روابطِ كونىيه دائر حكاياتيدر حكايتِ عيانى
كه نه واقع ردّ أيلهمش، نه منطق تكذيب ايتمش. منطق قبول ايتمزسه ردّ ده بيله ايدهمز. سماوى كتابلرڭ كه مطمحِ جهانى.
إتّفاقى نقطهلرده مصدّقانه نقل ايدر. إختلافى يرلرنده مصحّحانه بحث ايدر. بويله نقلى امورلر بر "اُمّى"دن صدورى خارقهِٔ زمانى...
آلتنجى عنصر ايسه: متضمّن و مؤسّس اولمش دينِ إسلامه. إسلاميت مِثلنه نه ماضى مقتدردر، نه مستقبل مقتدر؛ آراشديرسهڭ زمان ايله مكانى!..
أرضمزى سنوى، يومى دائرهسنده شو خيطِ سماويدر؛ طوتمش ده دونديرييور. كرهيه آغير باصمش، هم دخى اوڭا بينمش. بيراقمييور عصيانى.
يدنجى منبع ايسه: شو آلتى منبعدن چيقان أنوارِ ستّه، بردن ايدر إمتزاج. اوندن چيقار بر حُسن، بوندن گلير بر حدس، واسطهِٔ نورانى.
شوندن چيقان بر ذوقدر؛ ذوقِ إعجاز بيلينير، تعبيرينه لسانمز يتيشمز. فكر دخى قاصردر، گورونور ده طوتولمز او نجومِ آسمانى.
اون اوچ عصر مدّتده مَيل التحدّى وارمش قرآنڭ أعداسنده، شوقِ تقليد اويانمش قرآنڭ أحبابنده. ايشته إعجازڭ بر برهانى...
شو ايكى مَيلِ شديدله يازيلمشدر ميدانده، ميليونلرله كتبِ عربيه، گلمشدر كتبخانهِٔ وجوده. اونلر ايله تنزيلى دوشرسه بر ميزانى
موازنه ايديلسه، دگل داناءِ بىمُدانى، حتّى أڭ عامى آدم، گوز قولاقله دييهجك: بونلر ايسه إنسانى، شو ايسه آسمانى!
هم ده حكم ايدهجك: شو بونلره بڭزهمز، رتبهسنده اولاماز. اويله ايسه يا عمومدن آشاغى؛ بو ايسه، بِالبداهه معلوم اولمش بطلانى.
اويله ايسه، عمومڭ فوقندهدر. مضمونلرى او قدر زمانده، قپو آچيق، بشره وقف ايديلمش؛ كندينه دعوت ايتمش أرواح ايله أذهانى!
بشر اونده تصرّف، كندينه ده مال ايتمش. اونڭ مضمونلرى ايله ينه قرآنه قارشى چيقمامش، هيچ بر زمان چيقهماز؛ گچدى زمانِ إمتحانى.
سائر كتابلره بڭزهمز، اونلره مقيس اولماز؛ زيرا يگرمى سنه ظرفنده منجّمًا حاجتلره نسبةً نزولى؛ متفرّق متقاطع، بر حكمتِ ربّانى.
أسبابِ نزولى مختلف، متباين. بر مادّهده أسئله متكرّر، متفاوت. حادثاتِ أحكامى متعدّد، متغاير. مختلف، متفارق نزولنڭ أزمانى.
حالاتِ تلقّيسى متنوّع، متخالف. أقسامِ مخاطبى متعدّد، متباعد. غاياتِ إرشادنده متدرّج، متفاوت. شو أساسلره مستند بنائى، هم بيانى،
جوابى، هم خطابى. بونڭله ده برابر سلاست و سلامت، تناسب و تساند، كمالنى گوسترمش؛ ايشته اونڭ شاهدى: فنِّ بيان معانى.
قرآنده بر خاصّه وار؛ باشقه كلامده يوقدر. بر كلامى ايشيتسهڭ، أصل صاحبِ كلامى آرقهسنده گورورسڭ، يا ايچنده بولورسڭ. اُسلوب: آيينهِٔ إنسانى.
أى سائلِ مثالى! سن كه ايجاز ايستدڭ، بن ده إشارت ايتدم. أگر تفصيل ايسترسهڭ، حدّمڭ خارجنده!.. سينك سير ايتمز آسمانى.
زيرا او قرق أنواعِ إعجازندن يالڭز بر تكنى كه، جزالتِ نظميدر؛ إشارات الإعجازده صيقيشمادى تبيانى.
يوز صحيفه تفسيرم اوڭا كافى گلمدى. سنڭ گبى روحانى إلهاملرى زياده. بن ايستهيورم سندن تفصيل ايله بيانى!
٭ ٭ ٭
اولاشماز دست أدب غرب هوسبار هواكار دهادار
دأب أدب أبد مدت قرآن ضيابار شفاكار هدىدار
كاملين إنسانلرڭ ذوقِ معاليسنى خوشنود ايدن بر حالت، چوجقجه بر هوسه، سفيهجه بر طبيعت صاحبنه خوش گلمز،
اونلرى أگلنديرمز. بو حكمته بناءً، بر ذوقِ سفلى، سفيه، هم نفسى و شهوانى ايچنده تام بسلنمش، ذوقِ روحىيى بيلمز.
آوروپادن ترشّح ايتمش شو حاضر أدبيات رومانوارى نظرله، قرآنده اولان لطائفِ علويت، مزاياىِ حشمتى گورهمز، هم طاداماز.
كندندهكى محكى اوڭا عيار ايدهمز. أدبياتده واردر اوچ ميدانِ جولان؛ اونلر ايچنده گزر، خارجنه چيقهماز:
يا عشقله حُسندر، يا حماست و شهامت، يا تصويرِ حقيقت. ايشته يابانى أدبسه حماست نقطهسنده حقپرستلگى ايتمز.
بلكه ظالم نوعِ بشرڭ غدّارلقلرينى آلقيشلامقله قوّتپرستلك حسّنى تلقين ايدر. حُسن و عشق نقطهسنده، عشقِ حقيقى بيلمز.
شهوتأنگيز بر ذوقى نفسلره ده زرق ايدر. تصويرِ حقيقت مادّهسنده، كائناته صنعتِ إلٰهى صورتنده باقماز،
بر صبغهِٔ رحمانى صورتنده گورهمز. بلكه طبيعت نقطهسنده طوتار، تصوير ايدييور، هم اوندن ده چيقهماز.
اونڭ ايچون تلقينى عشقِ طبيعت اولور. مادّهپرستلك حسّى، قلبه ده يرلشديرر، اوندن اوجوزجه كندينى قورتارهمز.
ينه اوندن گلن، ضلالتدن نشئت ايدن روحڭ إضطراباتنه او أدبسزلنمش أدب مسكّن هم مُنوّم؛ حقيقى فائده ويرمز.
تك بر علاجى بولمش، او ده رومانلريمش. كتاب گبى بر حىِّ ميّت، سينهما گبى بر متحرّك أموات! ميّت حيات ويرهمز.
هم تياترو گبى تناسخوارى، ماضى دينلن گنيش قبرڭ خورتلاقلرى گبى شو اوچ نوع رومانلريله هيچ ده اوتانماز.
بشرڭ آغزينه يالانجى بر ديل قويمش، هم إنسانڭ يوزينه فاسق بر گوز طاقمش، دنيايه بر آلُفته فستاننى گيديرمش، حسنِ مجرّد طانيماز.
گونشى گوستررسه، صارى صاچلى گوزل بر آقتريسى قارئه إخطار ايدر. ظاهرًا دير: "سفاهت فنادر، إنسانلره ياقيشماز."
نتيجهِٔ مضرّهيى گوسترر. حالبوكه سفاهته اويله مشوِّقانه بر تصويرى ياپار كه، آغز صويى آقيتير، عقل حاكم قالاماز.
إشتهايى قبارتير، هوسى تهييج ايدر، حسّ داها سوز ديڭلهمز. قرآندهكى أدبسه هوايى قاريشديرماز.
حقپرستلك حسّى، حسنِ مجرّد عشقى، جمالپرستلك ذوقى، حقيقتپرستلك شوقى ويرر؛ هم ده آلداتماز.
كائناته طبيعت جهتنده باقمييور؛ بلكه بر صنعتِ إلٰهى، بر صبغهِٔ رحمانى نقطهسنده بحث ايدر، عقللرى شاشيرتماز.
معرفتِ صانعڭ نورينى تلقين ايدر. هر شيده آيتنى گوسترر. هر ايكيسى رقّتلى برر حزن ده ويرييور، فقط بربرينه بڭزهمز.
آوروپازاده أدبسه فقد الأحبابدن، صاحبسزلكدن نشئت ايدن غملى بر حزنى ويرييور، علوى حزنى ويرهمز.
زيرا صاغير طبيعت، هم ده بر كور قوّتدن ملهمانه آلديغى بر حسِّ حزنِ غمدار. عالمى بر وحشتزار طانير، باشقه چشيد گوسترمز.
او صورتده گوسترر، هم ده محزونى طوتار، صاحبسز ده اولارق يابانيلر ايچنده قويار، هيچ بر اُميد بيراقماز.
كندينه ويرديگى شو حسّى هيجانله گيت گيده إلحاده قدر گيدر، تعطيله قدر يول ويرر، دونمسى مشكل اولور، بلكه داها دونهمز.
قرآنڭ أدبى ايسه: اويله بر حزنى ويرر كه، عاشقانه حزندر، يتيمانه دگلدر. فراق الأحبابدن گلير، فقد الأحبابدن گلمز.
كائناتده نظرى، كور طبيعت يرينه شعورلى، هم رحمتلى بر صنعتِ إلٰهى اونڭ مدارِ بحثى، طبيعتدن بحث ايتمز.
كور قوّتڭ يرينه عنايتلى، حكمتلى بر قدرتِ إلٰهى اوڭا مدارِ بيان. اونڭ ايچون كائنات، وحشتزار صورت گيمز.
بلكه مخاطبِ محزونڭ نظرنده اولويور بر جمعيتِ أحباب. هر طرفده تجاوب، هر جانبده تحبّب؛ اوڭا صيقنتى ويرمز.
هر كوشهده إستيناس، او جمعيت ايچنده محزونى وضع ايدييور بر حزنِ مشتاقانه، بر حسِّ علوى ويرر، غملى بر حزنى ويرمز.
ايكيسى برر شوقى ده ويرر: او يابانى أدبڭ ويرديگى بر شوق ايله نفس دوشر هيجانه، هوس اولور منبسط؛ روحه فرح ويرهمز.
قرآنڭ شوقى ايسه: روح دوشر هيجانه، شوقِ معالى ويرر. ايشته بو سرّه بناءً، شريعتِ أحمديه (عصم) لهوياتى ايستهمز.
بعض آلاتِ لهوى تحريم ايدوب، بر قسمى حلال دييه إذن ويروب.. ديمك حزنِ قرآنى ويا شوقِ تنزيلى ويرن آلَت، ضرر ويرمز.
أگر حزنِ يتيمى ويا شوقِ نفسانى ويرسه، آلَت حرامدر. دگيشير أشخاصه گوره، هركس بربرينه بڭزهمز.
٭ ٭ ٭
داللر ثمراتى رحمت نامنه تقديم ايدييور
شجرهِٔ خلقتڭ داللرى هر طرفده ثمراتِ نعمى ذىروحڭ أللرينه ظاهرًا اوزاتيور.
حقيقتده بر يدِ رحمت، بر دستِ قدرتدر كه، او ثمراتى، او داللرى ايچنده سزلره اوزاتيور.
او يدِ رحمتى، سز ده شكر ايله اوپوڭز. او دستِ قدرتى ده منّتله تقديس ايديڭز...
٭ ٭ ٭
فاتحهنڭ آخرنده إشارت اولونان اوچ يولڭ بيانى
أى برادرِ پر أمل! خيالڭى أله آل، بنمله برابر گل. ايشته بر زميندهيز، أطرافنه باقارز؛ كيمسه ده گورمز بزى.
چادير ديركلرى حكمنده يوكسك طاغلر اوستنده قراڭلقلى بر بلوط طبقهسى آتيلمش، هم او دخى قاپلاتمش زمينمزڭ يوزى.
منجمد بر سقف اولمش، فقط آلتى يوزى آچيقمش، او يوز گونش گورورمش. ايشته بلوط آلتندهيز، صيقييور ظلمت بزى.
صيقنتى ده بوغويور؛ هواسزلق ئولديرر. شيمدى بزه اوچ يول وار: بر عالمِ ضيادار، بر كرّه سير ايتدمدى بو زمينِ مجازى.
أوت بر كرّه بورايه ده گلمشم، اوچنده آيرى آيرى گيتمشم. برنجى يولى بودر: أكثرى بوردن گيدر؛ او ده دورِ عالمدر، سياحته چكر بزى.
ايشته بز ده يولدهيز، بويله يايان گيدرز. باق شو صحرانڭ قوم دريالرينه، ناصل حدّت صاچييور، تهديد ايدييور بزى!
باق شو دريانڭ طاغوارى أمواجنه! او ده بزه قيزييور. ايشته الحمد ِللّٰه اوتهكى يوزه چيقدق؛ گورورز گونش يوزى.
فقط چكديگمز زحمتى آنجق ده بز بيليرز. اوف! تكرار بورايه دوندك شو زمينِ وحشتزار، بلوط طامى ظلمتدار. بزه لازم: رونقدار ايدر قلبدهكى گوزى
بر عالمِ ضيادار. فوق العاده أگر بر جسارتڭ وار؛ گيررز ده برابر، بو يولِ پرخطركار. ايكنجى يولمزى:
طبيعتِ أرضى دهلرز، او طرفه گچرز. يا فطرى بر تونلدن تيترهيهرك گيدرز. بر وقتده بو يولده سير ايتدم ده گچدم بىناز و پر نيازى.
فقط او زمان طبيعتڭ زمينى أريتهجك، ييرتهجق بر مادّه وار ايدى أليمده. اوچنجى يولڭ او دليلِ معجزى
قرآن اونى بڭا ويرمشدى. قارداشم، آرقهمى ده بيراقمه، هيچ ده قورقمه! باق ها شوراده تونلوارى مغارهلر، تحت الأرض آقينتيلر بكلرلر ايكيمزى.
بزى گچيرهجكلر. طبيعت ده شو مدهش جموديهلرى ده سنى هيچ قورقوتماسين. زيرا بو عبوس چهرهسى آلتنده مرحمتلى صاحبنڭ تبسّملى يوزى.
راديوموارى او مادّهِٔ قرآنى ايشيغيله سزمشدم. ايشته، گوزينه آيدين! ضيادار عالمه چيقدق، باق شو زمينِ پرنازى
بو فضاىِ لطيف، شيرين. ياهو باشڭى قالدير! باق سماواته سر چكمش، بلوطلرى ده ييرتمش، آشاغيده بيراقمش. دعوت ايدييور بزى.
شو شجرهِٔ طوبٰى، مگر او قرآن ايمش. داللرى هر طرفه اوزانمش. تدلّى ايدن بو داله بز ده آصيلمالىيز، اورايه آلسين بزى.
او شجرهِٔ سماوى؛ بر تمثالى زمينده اولمش شرعِ أنورى. ديمك زحمت چكمهدن او يول ايله چيقاردق بو عالمِ ضيايه، صيقمهدن زحمت بزى.
مادام ياڭليش ايتمشز؛ أسكى يره دونرز، طوغرى يولى بولورز. باق، اوچنجى يولمز؛ شو طاغلر اوستنده طورمش اولان شهبازى
هم ده بتون جهانه اوقويور بر أذانى. باق مؤذّنِ أعظمه، محمّد الهاشمى (عصم) دعوت ايدر إنسانى عالمِ نورِ أنوره. إلزام ايدر نياز ايله نمازى.
بلوطلرى ده ييرتمش، باق بو هدى طاغلرينه. سماواته سر چكمش، باق شريعت جبالنه. ناصل مزيَّن ايتمش زمينمزڭ يوزى گوزى.
ايشته چيقمالىيز بورادن همّت طيّارهسيله. ضيا، نسيم اوراده، نور و جمال اوراده. ايشته بورادهدر اُحُدِ توحيد، او جبلِ عزيزى.
ايشته شورادهدر جودئِ إسلاميت، او جبلِ سلامت. ايشته جبل القمر اولان قرآنِ أزهر، زلالِ نيل آقييور او محتشم منبعدن. ايچ او آبِ لذيذى!..
فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ٭ وَ اٰخِرُ دَعْوٰينَا اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
أى آرقداش! شيمدى خيالى باشدن چيقار، عقلى قفايه گچير! أوّلكى ايكى يولڭ مغضوب و ضالّين يولى؛ خطرلرى پك چوقدر، قيشدر دائم گوز يازى...
يوزده برى قورتولور؛ أفلاطون، سقراط گبى. اوچنجى يول؛ سهلدر، هم قريبِ مستقيمدر. ضعيف، قوى مساوى. هركس او يولدن گيدر. أڭ راحتى بودر كه: شهيد اولمق يا غازى.
ايشته نتيجهيه گيررز. أوت دهاىِ فنّى: أوّلكى ايكى يولدر اوڭا مسلك و مذهب. فقط هداىِ قرآنى: اوچنجى يولدر، اونڭ صراطِ مستقيمى ايصال ايدر او بزى.
٭ ٭ ٭
حقيقى بتون ألم ضلالتده، بتون لذّت ايماندهدر
خيال لباسنى گيمش معظّم بر حقيقت
أى يولداشِ هوشدار! صراطِ مستقيمڭ او مسلكِ نورانى، مغضوب و ضالّينڭ او طريقِ ظلمانى، تام فرقلرينى گورمك أگر ايسترسهڭ أى عزيز،
گل وهمڭى أله آل، خيال اوستنه ده بين، شيمدى سنڭله گيدرز ظلماتِ عدمه. او مزارِ أكبرى، او شهرِ پر أمواتى بر زيارت ايدرز.
بر قديرِ أزلى، كندى دستِ قدرتله بو ظلمات قطعهدن بزى طوتدى چيقاردى، بو وجوده بينديردى، گوندردى شو دنيايه؛ شو شهرِ بىلذائذ.
ايشته شيمدى بز گلدك شو عالمِ وجوده، او صحراىِ هائله. گوزيمز ده آچيلدى، شش جهتده بز باقدق؛ أوّل إستعطافكارانه اوڭمزه باقارز.
لٰكن بليّهلر، ألملر اوڭمزده دشمنلر گبى تهاجم ايدر. اوندن قورقدق، چكيندك. صاغه صوله، عناصرِ طبايعه باقارز، اوندن مدد بكلرز.
لٰكن بز گورويورز كه، اونلرڭ قلبلرى قاسيه، مرحمتسز. ديشلرينى بيلهرلر، حدّتلى ده باقارلر؛ نه ناز دينلر، نه نياز!
مضطر آدملر گبى مأيوسانه نظرى يوقارىيه قالديردق. هم إستمدادكارانه أجرامِ علويهيه باقارز؛ پك دهشتلى تهديدكار ده گورورز.
گويا برر گلّه بومبا اولمشلر، يووالردن چيقمشلر، هم أطرافِ فضاده پك سرعتلى گچرلر، هر ناصلسه كه اونلر بربرينه طوقونماز.
گر بريسى يولنى قضارا بر شاشيرتسه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه، شو عالمِ شهادت ئودى ده پاطلايهجق. تصادفه باغليدر؛ بوندن دخى خير گلمز.
مأيوسانه نظرى او جهتدن چويردك، أليم حيرته دوشدك. باشمز ده أگيلدى، سينهمزده صاقلاندق، نفسمزه باقارز. مطالعه ايدرز.
ايشته ايشيدييورز: زواللى نفسمزدن بيڭلرله حاجتلرڭ صيحهلرى گلييور. بيڭلرله فاقتلرڭ أنينلرى چيقييور. تسلّىيى بكلركن توحّش ايدييورز.
اوندن ده خير گلمدى. پك إلتجاكارانه وجدانمزه گيردك؛ ايچنه باقييورز، بر چارهيى بكلرز. أيواه! ينه بولمايز؛ بز مدد ويرملىيز.
زيرا اونده گورونور بيڭلرله أمللرى، غليانلى آرزولر، هيجانلى حسّيات، كائناته اوزانمش. هر برندن تيترهرز، هيچ يارديم ايدهمهيز.
او آمال صيقيشمشلر وجود عدم ايچنده؛ بر طرفى أزله، بر طرفى أبده اوزانوب گيدييورلر. اويله وسعتلرى وار؛ گر دنيايى يوتارسه او وجدان ده طوق اولماز.
ايشته بو أليم يولده نرهيه بر باش ووردق، اونده بر بلا بولدق. زيرا مغضوب و ضالّين يوللرى بويله اولور. تصادف و ضلالت، او يولده نظرأنداز.
او نظرى بز طاقدق، بو حاله بويله دوشدك. شيمدى دخى حالمز كه مبدأ و معادى، هم صانع و هم حشرى موقّت اونوتمشز.
جهنّمدن بتردر، اوندن داها محرقدر، روحمزى أزييور. زيرا او شش جهتدن كه اونلره باش ووردق. اويله حالت آلمشز.
كه ياپيلمش او حالت، هم خوف ايله دهشتدن، هم عجز ايله رعشتدن، هم قَلَقْ و وحشتدن، هم يُتم و هم يأسدن مركّب وجدانسوز.
شيمدى هر جهته مقابل بر جبههيى آليرز، دفعنه چاليشيرز. أوّل، قدرتمزه مراجعت ايدرز، وا أسفا گورورز
كه عاجزه ضعيفه. ثانيًا: نفسده اولان حاجاتڭ صوصماسنه توجّه ايدييورز. وا أسفا طورمايوب باغيررلر گورورز.
ثالثًا: إستمدادكارانه، بر خلاصكارى ايچون باغيرر، چاغيررز، نه كيمسه ايشيدييور، نه جوابى ويرييور. بز ده ظن ايدييورز:
هر بر شى بزه دشمن، هر بر شى بزدن غريب. هيچ بر شى قلبمزه بر تسلّى ويرمييور؛ هيچ أمنيت بخش ايتمز، حقيقى ذوقى ويرمز.
رابعًا: بز أجرامِ علويهيه باقدقجه، اونلر نظره ويرر بر خوف ايله دهشتى. هم وجدانڭ مُزعجى بر توحّش گلييور: عقلسوز، أوهامساز!
ايشته أى برادر! بو ضلالتڭ يولى، ماهيتى شويلهدر. كفردهكى ظلمتى، بو يولده تمام گوردك. شيمدى ده گل قارداشم، او عدمه دونرز.
تكرار ينه گليرز. بو كرّه طريقمز صراطِ مستقيمدر، هم ايمانڭ يوليدر. دليل و إماممز، عنايت و قرآندر، شهبازِ أدوار پرواز.
ايشته سلطانِ أزلڭ رحمت و عنايتى، وقتا بزى ايستدى، قدرت بزى چيقاردى، لطفًا بزى بينديردى قانونِ مشيئته: أطوار اوستنده پرداز.
شيمدى بزى گتيردى، شفقت ايله گيديردى شو خلعتِ وجودى، أمانت رتبهسنى بزه توجيه أيلدى. نشانى نياز و نماز.
شو أدوار و أطوارڭ، بو اوزون يولمزده برر منزلِ نازدر. يولمزده تسهيلات ايچوندر كه، قدردن بر أمرنامه ويرمش، صحيفهده جبههمز.
هر نرهيه گليرز، هر هانگى طائفهيه مسافر اولويورز، پك اخوّتكارانه إستقبال گورويورز. مالمزدن ويررز، ماللرندن آليرز.
تجارت محبّتى، اونلر بزى بسلرلر، هديهلرله سوسلرلر، هم ده تشييع ايدرلر. گله گله ايشته گلدك، دنيا قپوسندهيز ايشيدييورز آواز.
باق گيردك شو زمينه؛ آياغمزى باصدق شهادت عالمنه: شهر آيينهِٔ رحمٰن، گورولتيخانهِٔ إنسان. هيچ بر شى بيلمهيز، دليل و إماممز
مشيئتِ رحماندر. وكيلِ دليلمز، نازنين گوزلريمز. گوزلريمزى آچدق، دنيا ايچنه صالدق. خاطرينه گلير مى أوّلكى گليشمز؟
غريب، يتيم اولمشدق؛ دشمنلريمز چوقدى، بيلمزدك حاميمزى. شيمدى نورِ ايمان ايله او دشمنلره قارشى بر ركنِ متينمز
إستنادى نقطهمز، هم حمايتكاريمز دفع ايدر دشمنلرى. او ايمانِ بِاللّٰهدر كه ضياءِ روحمز، هم نورِ حياتمز، هم ده روحِ روحمز.
ايشته قلبمز راحت، دشمنلرى آلديرماز، بلكه دشمن طانيماز. أوّلكى يولمزده، وقتا وجدانه گيردك؛ ايشيتدك اوندن بيڭلرله فرياد و فيزار و آواز.
اوندن بلايه دوشدك. زيرا آمال، آرزولر، إستعداد و حسّيات؛ دائم أبدى ايستر. اونڭ يولنى بيلمزدك، بزدن يول بيلمهمزلك، اونده فيزار و نياز.
فقط الحمد ِللّٰه، شيمدى گليشمزده بولدق نقطهِٔ إستمداد، كه دائم حيات ويرر او إستعداد، آماله؛ تا أبد الآباده اونلرى ايدر پرواز.
اونلره يول گوسترر، او نقطهدن إستعداد هم إستمداد ايدييور، هم آبِ حياتى ايچر، هم كمالنه قوشييور؛ او نقطهِٔ إستمداد، او شوقأنگيز رمز و ناز.
ايكنجى قطبِ ايمان كه: تصديقِ حشردر، سعادتِ أبدى؛ او صدفڭ جوهرى ايمان، برهانى قرآن.. وجدان إنسانى بر راز.
شيمدى باشڭى قالدير، شو كائناته بر باق، اونڭ ايله بر قونوش. أوّلكى يولمزده پك مدهش گورونوردى. شيمدى ده متبسّم هر طرفه گولويور، نازنينانه نياز و آواز.
گورمز ميسڭ: گوزيمز آرىمثال اولمشدر؛ هر طرفه اوچويور. كائنات بوستانيدر، هر طرفده چيچكلر، هر چيچك ده ويرييور اوڭا بر آبِ لذيذ.
هم اُنسيت، تسلّى، تحبّبى ويرييور. او ده آلير گتيرر؛ شهدِ شهادت ياپار. بالده بر بال آقيتير، او أسرارأنگيز شهباز.
حركاتِ أجرامه، يا نجوم، يا شموسه نظريمز قوندقجه، أللرينه ويررلر خالقڭ حكمتنى. هم مايهِٔ عبرتى، هم جلوهِٔ رحمتى آلير ايدييور پرواز.
گويا شو گونش بزلرله قونوشويور: دير: "أى قارداشلريمز! توحّشله صيقيلمايڭز، أهلًا سهلًا مرحبا، خوش تشريف ايتديڭز. منزل سزڭ؛ بن بر مومدارِ شهناز.
بن ده سزڭ گبىيم؛ فقط صافى عصيانسز، مطيع بر خدمتكارم. او ذاتِ أحدِ صمد كه محضِ رحمتيله خدمتڭزه بنى مسخّرِ پرنور ايتمش. بندن حرارت، ضيا؛ سزدن نماز و نياز."
ياهو، باقڭ قمره! ييلديزلرله دڭزلر هر برى ده كندينه مخصوص برر لسانله: "أهلًا سهلًا مرحبا!" ديرلر. "خوش گلديڭز، بزى طانيماز ميسڭز؟"
سرِّ تعاونله باق، رمزِ نظامله ديڭله. هر بريسى سويلهيور: "بز ده برر خدمتكار، رحمتِ ذو الجلالڭ برر آيينهدارىيز؛ هيچ ده اوزولمهيڭز، بزدن صيقيلمايڭز."
زلزله نعرهلرى، حادثات صيحهلرى سزى هيچ قورقوتماسين، وسوسه ده ويرمهسين. زيرا اونلر ايچنده بر زمزمهِٔ أذكار، بر دمدمهِٔ تسبيح، ولولهِٔ ناز و نياز.
سزى بزه گوندرن او ذاتِ ذو الجلال، أللرنده طوتمشدر بونلرڭ ديزگينلرينى. ايمان گوزى اوقويور يوزلرنده آيتِ رحمت، هر برى برر آواز.
أى مؤمنِ قلب هشيار! شيمدى گوزلريمز بر پارچه ديڭلهنسينلر، اونلرڭ بدلنه حسّاس قولاغمزى ايمانڭ مبارك ألنه تسليم ايدرز، دنيايه گوندريرز. ديڭلهسين لذيذ بر ساز.
أوّلكى يولمزده بر ماتمِ عمومى، هم واويلاىِ موتى ظن اولونان او سسلر، شيمدى يولمزده برر نواز و نماز، برر آواز و نياز، برر تسبيحه آغاز.
ديڭله، هوادهكى دمدمه، قوشلردهكى جيوجيوه، ياغموردهكى زمزمه، دڭزدهكى غمغمه، رعدلردهكى رقرقه، طاشلردهكى تقتقه برر معنيدار نواز...
ترنّماتِ هوا، نعراتِ رعديه، نغماتِ أمواج، برر ذكرِ عظمت. ياغمورڭ هزجاتى، قوشلرڭ سجعاتى برر تسبيحِ رحمت، حقيقته بر مجاز.
أشياده اولان أصوات، برر صوتِ وجوددر: بن ده وارم ديرلر. او كائناتِ ساكت، بردن سوزه باشلايور: "بزى جامد ظن ايتمه، أى إنسانِ بوش بوغاز!"
طيورلرى سويلتديرر يا بر لذّتِ نعمت، يا بر نزولِ رحمت. آيرى آيرى سسلرله، كوچك آغازلريله رحمتى آلقيشلارلر، نعمت اوستنده اينر، شكر ايله ايدر پرواز.
رمزًا اونلر ديرلر: "أى كائنات قارداشلر! نه گوزلدر حالمز: شفقتله پروردهيز، حالمزدن ممنونز. سيورى ديمديكلريله فضايه صاچييورلر برر آوازِ پرناز.
گويا بتون كائنات علوى بر موسيقيدر، ايمان نورى ايشيتير أذكار و تسبيحلرى. زيرا حكمت ردّ ايدر تصادف وجودينى، نظام ايسه طرد ايدر إتّفاقِ أوهامساز.
أى يولداش! شيمدى شو عالمِ مثاليدن چيقارز، خيالى وهمدن اينهرز، عقل ميداننده طورورز، ميزانه چكرز، ايدرز يوللرى بَر أنداز.
أوّلكى أليم يولمز مغضوب و ضالّين يولى، او يول ويرر وجدانه، تا أڭ درين يرينه هم بر حسِّ أليمى، هم بر شديد ألمى. شعور اونى گوسترر. شعوره ضد اولمشز.
هم قورتولمق ايچون ده مضطر و هم محتاجز؛ يا او تسكين ايديلسين، يا إحساس ده اولماسين؛ يوقسه طايانهمايز، فرياد و فيزار ديڭلنمز.
هُدٰى ايسه شفادر؛ هوا، إبطالِ حسدر. بو ده تسلّى ايستر، بو ده تغافل ايستر، بو ده مشغله ايستر، بو ده أگلنجه ايستر. هوساتِ سحرباز.
تا وجدانى آلداتسين، روحى تنويم ايديلسين، تا ألم حسّ اولماسين. يوقسه او ألمِ أليم، وجدانى إحراق ايدر؛ فيزاره طايانيلماز، ألمِ يأس چكيلمز.
ديمك صراطِ مستقيمدن نه قدر اوزاق دوشسه، او درجه نسبةً شو حالت تأثير ايدر، وجدانى باغيرتديرر. هر لذّتڭ ايچنده ألمى وار، برر ايز.
ديمك هوس، هوا، أگلنجه، سفاهتدن ممزوج اولان شعشعهِٔ مدنى، بو ضلالتدن گلن شو مدهش صيقنتىيه بر يالانجى مرهم، اويوتوجى زهرباز.
أى عزيز آرقداشم! ايكنجى يولمزده، او نورانى طريقده بر حالتى حسّ ايتدك؛ او حالتله اولويور حيات، معدنِ لذّت. آلام، اولور لذائذ.
اونڭله بونى بيلدك كه متفاوت درجهده، قوّتِ ايمان نسبتنده روحه بر حالت ويرر. جسد روحله ملتذدر، روح وجدانله متلذّذ.
بر سعادتِ عاجله، وجدانده مندرجدر؛ بر فردوسِ معنوى، قلبنده مندمجدر. دوشونمكسه دشمكدر؛ شعور ايسه، شعارِ راز.
شيمدى نه قدر قلب ايقاظ ايديليرسه، وجدان تحريك ايديلسه، روحه إحساس ويريلسه؛ لذّت زياده اولور، هم ده دونر آتشى نور، شتاسى ياز.
وجدانده فردوسلرڭ قپولرى آچيلير، دنيا اولور بر جنّت. ايچنده روحلريمز، ايدر پرواز و پرداز، اولور شهباز و شهناز، يلپز نماز و نياز.
أى عزيز يولداشم! شيمدى اللّٰهه ايصمارلادق. گل، برابر بر دعا ايدرز، صوڭره ده بولوشمق اوزره آيريليرز...
٭ ٭ ٭
قصّهِٔ موسىنڭ تكرارندن چيقان لمعاتِ إعجاز
اِنَّ قِصَّةَ مُوسٰى اَجْدٰى مِنْ تَفَارِيقِ الْعَصَا اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِيَدِهِ الْبَيْضَاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَيَانِ سَاجِدِينَ لِبَلَاغَتِهِ الزَّهْرَاءِ
شو قصّه قرآنده تكرارًا ذكر اولونور. زيرا عظيم بر قيمتى وار. حقيقتى بيوكدر. چوق أسراره مالكدر. تأسيسِ إسلاميت، هم تبليغِ رسالت،
تحمّلِ مشقّت، هم ده تلقينِ اُمّت، تلقّئِ ملّتده بر اُسوهِٔ حسنه، هم بر مثالِ أنسب او قصّهِٔ موسىدر. أساساتِ رسالت،
دساتيرِ مهمّه، او قصّه ضمنندهدر. وجوهنده تنوّع، جهاتى ده كثيره. ايكنجى درجهده تبعيه بر جهت
حياتڭ ماضىيه، مستقبله اوزانمش درين هم پك ده گنيش إجتماعى حياتڭ دساتيرى جامعدر. ضيا غدا گبيدر إحتياجِ حقيقت.
دستور تكرّر ايتسه، درس ده تكرّر ايدر. ايكنجى درجهده بيڭلر دستورلرندن بر قاچ دانه نمونه: مثلا فرعونه خطابًا شو جملهِٔ عظمت،
مثلا:
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ
شو فراعينِ مصرينڭ موميالرله أمواتڭ أجسادينى ماضيدن مستقبله نقل ايدن غريب بر دستورِ موتآلودِ حياتى إخطارله ويرر دهشت.
حتّى فرعونِ موسى بدنى ده ناجيدر، سَيْلِ زمان آتمشدر موميا تخته اوستنده شو عصرڭ ساحلنه. عتيق بر يادگارِ عبرت.
مثلا:
يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صَرْحًا
شو كلام بزه دييور: او طاغسز، دوز قطعهنڭ طاغى سلاطيننده أهراملرڭ إنشاسى آرزوىِ غريبى بر ميلانِ حشمت،
حكمران اولديغنى محتشم أهراملره، ظلم و عبث شيلره وجود ويرن بر دستور. بو جمله ايدر إخطار، ويرر بر درسِ حكمت.
مثلا:
إنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسٰى
شو حكم بشره دير: "أقوامِ جهانڭ بيننده، قَومِ بنى إسرائيل أفرادلرى ألنده مضر، هم ده حرام غايت بيوك بر ثروت.
لاسيّما وسائلِ ربا ايله ثروتلرى طوتديران، هم ده اونى طوپلايان حريصكار بر دستورى شو جمله إخطار ايدر. ديڭلهيور بشريت.
مثلا:
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ اَبَدًا
شو جملهنڭ ضمنندن قَومِ يهوده مخصوص بر طرز حرصِ حيات، بر چشيد خوفِ ممات؛ بشره إخطار ايدر بر دستورِ غرابت.
اونلردن بر جماعت حضورِ نبويده مناظره ايستركن، كندينى حقلى بيلن موتى تمنّى ايدوب إظهار ايتسين بر حجّت
تكليف ايتدى پيغمبر. كيمسه لسانِ قالله ايتمدى هيچ جسارت. ينه لسانِ حالله، حرصِ حيات حسّيله شيمدىيه دك او ملّت
حالا قيلار إستنكاف، موتى ايتمز تمنّى. بونى بيلسين هر جبين: خوفِ موت، موت گتيرر؛ حرصِ حيات ذلّتى. ايشته إعجازِ آيت.
مثلا:
يُذَبِّحُونَ اَبْنَاءَهُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَهُمْ
بو جملهنڭ ضمننده بدبخت قَومِ يهودڭ قدرڭ قلميله آلينلرينه يازيلمش حياتى مدهش دستور دائمى بر مصيبت
او ده بودر: او قَومڭ جهانڭ أقطارنده همان شيمدىيه قدر مكرّر هدف اولمش، او بدبخت اولمش ملّت
پك چوق قتلِ عاملره. قيزلريله حياتده سفاهت عالمنده بيوك رول اوينانيلمش. ايشته بو كلام دير: او عصرده حادثهِٔ مصيبت،
أعصارڭ دستوريدر، إخطار ايدر بشره. حادثه دستور اولمش، او ملّتڭ معنوى شخصيتى گوسترمش مشخّص بر جماعت.
مثلا:
وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ
أوت خوفِ موت، موته سبب. حرصِ حيات، علّتِ ذلّت. بو ايكى دستورِ حكمت، ايچنه آلمش ايكى جملهِٔ آيت.
هم شو جملهنڭ ضمننده، أوّلكى دستور گبى قدرى بر دستورى، إخبارِ غيب نوعندن بشره إخطار ايدر. هم ده ايدر إشارت
كه، او قَومِ عظيمڭ أسكيده حاكميت، عظمتلى بر تاريخ اولمش اولديغى حالده؛ عناد و حرصِ حيات، ويرمش اونلره ذلّت ايله أسارت.
مثلا:
وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ ٭ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ
شو جملهده او قَومڭ بو زمانه قدر ده بشرده اويناديغى إفساد ايله، ربا ايله، حيله ايله، هم خيانت
درين بر إنتقامله مفسدانه بر رولى، او عنادلى رولنى اويناتديران حالتِ روحيدهكى دستورى إخطار ايدر شو آيت.
شو قاچ جمله نمونه، دڭزدن يدى قطره. حادثه ايتسه تكرّر، إنقلاب ايدر دستوره. قرآندهكى تكرّر بو سرّه ايدر رمزى، هم ده ايدر دلالت.
٭ ٭ ٭
تكرارِ قرآنڭ بر سرّى
بعضًا گورونور بر نورده نار، تحقيقده تكرار، تذكار ايله تقرير، ترداد ايله إخطار گوزلدر بلغايه، خطبايه
إنسان ناصل هر آن هوايه، هر گون غدايه، هر هفته ضيايه، هر آى نسايه، هر سنه دوايه
محتاج و هم فقيردر. تكرّرِ أسبابله مسبّبات ايدر تجدّدِ إعاده. اوڭا تكرار دينلمز. اويله ده إنسانِ ذو ذكايه
عقلى، جانى، جنانى، هم سرّى، هم وجدانى هر آن حقيقته محتاجدر. هر دقيقهده حقّه دخى مشتاقدر. هر زمان عاشقدر تجلّايه.
هر ساعت كذا ذكره فقيردر، هر گونده معرفته طالبدر. شو حاجات تكرّر ايدر. قرآن دخى تكرار ايله سَوق ايدييور ضيايه
تكرارى جدّى تذكار. أوت تكرار بعضًا قصوردر، فقط لذائذ و زوائد اولان امورده كه زينت اولور أشيايه.
مثلا: بر طعامده أگر قُوت و غدا ايسه تكرارى الفت ويرر، انسيته سببدر. مزاج دائم مشتاقدر، مأنوس اولان غدايه.
گر تفكّه نوعندنسه، لذّتى تجدّدده تكرارى اوصانديرر. مثلا: بر كلامده حقيقتِ ثابته كه قابلدر نمايه
تكرارى تقرير ايدر، إعادهسى تحقيقدر. قلب دخى اويله ايستر. أگر اُسلوب صورتسه تنوّعى لازمدر، مستحسن بلغايه.
صورت أسكيلهنيور، تجدّدى ايستهيور. قرآن باشدن آشاغى قُوتِ قلبدر، قُوتِ وجدان، يوكسكدر زميندن تا سمايه
هم غداىِ أرواح، هم دواءِ أذهاندر. تكرار و ترداد ايسه تحقيق ايله تقريردر، تنوير ايله تكميلدر. قوّت ويرر هدايه.
اوندن بر قسمى ايسه او قوتڭ خلاصهسى، اوڭا حاجت زياده، تكرارى او نسبتده. او قسمدن بر قسمى خلاصة الخلاصه حقائقه بر مايه
متجسّد بر نوردر، سرمدى بر جسدله، او ده "بسمله" گبى، اوڭا حاجت آنىدر، هواىِ نسيمى گبى، حياتى بر هوايه
مادام قرآن كه حقدر، هم نورانى حقيقت، حقيقت مصّ ايديلمز، بلكه ويرر بر ضيا، هم ده هضم اولونمز، ايصال ايدر شفايه.
٭ ٭ ٭
روحڭ درت خواصّنه درت غايت الغايات وار
وجدانه درت عناصر، روحه ده درت خواصدر: إراده و ذهن و حسّ، لطيفهِٔ ربّانى.
شو درتدن هر برينڭ وار بر غايت الغاياتى: إرادهنڭ غايتى عبادتِ رحمانى،
ذهنڭ معرفت اللّٰه، حسّڭ محبّت اللّٰه، لطيفهنڭ شهوددر، بر إحسانِ سبحانى.
عبوديتِ مطلق، عبادتِ كامله دردينه ده جامعدر. بونڭ إسمى تقوادر، بر تعبيرِ قرآنى.
شريعتڭ أساسى؛ شو درتلرى تربيه، تنميه و تهذيبدر. هم غايت الغاياته سائق و هم ميزانى.
٭ ٭ ٭
لَا مُؤَثِّرَ فِى اْلكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ
ايجاد و خلقِ كونده واسطه صِرف ظاهرى. گر واسطه حقيقى اولسه ايدى، هم حقيقى بر تأثير ويريلسه ايدى
هم بر شعورِ كلّى ويريلمك لازم ايدى؛ هم إتقانڭ أثرى، هم صنعتڭ كمالى مختلف اولاجقدى.
حالبوكه أڭ عاديدن أڭ عالى، أڭ كوچكدن أڭ بيوگه قدر هيچ بر وقتده نظر فطور، قصور گورمدى.
هر شيده إتقانى، هر شأنده إهتمام درجهِٔ كمالده. هر ماهيت قامتى نسبتنده بيچيلمش گيديرمشدر موجدى
ديمك مؤثّرِ حقيقى اولان ذاتِ واجبدن تأثيرى نقطهسنده دينلمز بعض قريب، بر قسمى ده بعيد ويا أبعددى.
إتقان قطعًا گوسترر؛ بر قسمى واسطهسز، قسمًا واسطه ايله، قسمًا وسائطيله اولمامشدر ايجادى.
إنسانده إختيار وار، زيرا أثرنده نقصان وار. إتقانسزلق گوسترر، جبر يوق إختيار وار. او تكليفڭ عمادى،
بشرڭ إختيارى، بر واسطهدر فقط إعتبارى أشياده، نسبى اولان شئونده. وحدت رضا گوستردى، حكمت بويله ايستهدى.
شايانِ تماشادر: جزئى بر إختيارڭ توسّط ايتمهسيله عقل و ذكا أثرى اولان بر إنسان شهرى ايچندهكى أفرادى
جماعت إنتظامجه گريدر؛ هيچ بر وقت يتيشمدى، يتيشمز، وحى و إلهام ثمرى بر آرى قواننه، اوندهكى جمعيته هم اونلرڭ أفرادى
هم آريلر مشهرِ صنعتلرى بر پيتك حجيرات شهرى اولان بر نار و جلناردن إنتظامجه گريدر، سبب ده إختياردى.
ديمك جاذبهِٔ عمومى هانگى قلم يازمشدر، جواهرِ فرده ده كوچوجك جاذبهلر او قلمدن طاملاندى، ذرّهلره سرپيلدى.
٭ ٭ ٭
إسلاميت أوليالره، نصرانيت عزيزلرينه طرزِ نظرلرينى موازنه
إسلاميت شعارى لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ وسائط و أسبابڭ حقيقى تأثيرينى قبول ايتمز، طانيماز. واسطهيه باقييور
بر نظرِ حرفيله. عقيدهِٔ توحيدى اوڭا اويله گوسترمش. وظيفهِٔ تسليمى اونى اويله سَوق ايتمش. مرتبهِٔ توكّل او درسنى ويرييور.
إخلاصِ عبوديت اوڭا اويله نور ويرمش. نصرانيت ويرييور وسائطه، أسبابه بر تأثيرِ حقيقى، هم اونلره باقييور
بر معناىِ إسميله. ذاتنده تأثيرى وار ظن ايدر ده صاپييور ولديت مذهبى، عقيدهِٔ تولّد اويله ده گوسترييور
وظيفهِٔ رهبانى، مسلكِ رهبانيت اونى اويله سَوق ايتمش. فلسفهِٔ طبيعى او دينى مغلوب ايتمش، ايشنه قاريشييور.
اوڭا اويله درس ويرمش. خريستيانلق بر معناىِ إسميله كندى عزيزلرينه نظر ايدر باقييور، لامبامثال گورويور.
بر فكره گوره لامبا نورى گونشدن آلمش، فقط تملّك ايتمش. ديمك عزيزلرڭ هر برى، اونلرڭ نظرنده منبعِ فيض اولويور.
بِالذّات برر معدنِ نور. بو نظردن بر شركڭ ترشّحى ظاهردر. إسلام وليلرينى بر معناىِ حرفيله نظر ايدوب گورويور
مستضى بيلير مستعار، آيينهمثال طانير، نورى گونشدن گلير، طبيعتنده يوقدر، شمسِ أزل ضياسنى آلير ده نشر ايدييور.
ديمك أنبياء، أوليايه برر تجلّى معكسى، برر فيضڭ آيينهسى، شهدِ شهودڭ مكسى نظريله باقييور.
بو سرّه مؤسّسدر نقشبند رابطهسى. شيخده تشخّص يوقسه ضررى اولمامسى، أگر وارسه ده مريد اونى فانى بيلير.
بو سردندر كه؛ بزده تواضعدن باشلايور طريقتڭ سلوكى، محويتدن گچييور، گيت گيده تا فنا فى اللّٰه مقامنى بولويور.
صوڭره نهايتسز مراتبده سير و سلوك باشلايور. بو سردندر كه؛ "أنا" هم ده نفسِ أمّاره كبريله قيريلير، غروريله سونويور.
حاضر خرستيانده
(٭): يعنى: چوق تحريف ايديلمش، عيسوينڭ دينِ حقيقيسندن اوزاقلاشمش بر نصرانيت.
ايسه "أنا" بتون لوازميله قوّتلشير، غرور قيريلماز. أناسى قوّتلى متشخّص بر آدم خرستياندن اولورسه متصلّب اولويور.
فقط أگر مسلماندنسه لاقيددر، لا اُبالى. بو سردندر كه، خرستيانڭ عكسنه، عواممز خواصدن زياده دينداردر، دينه مربوط قالييور.
٭ ٭ ٭
كائناتدهكى فعاليتده بيوك بر لذّت وار.
بر حكمتِ أزلى، دستِ قدرت، فطرتده بِالقوّهدن بِالفعله چيقارمق، هم قوّهدن عمله گچيرمك ايچون بر فعاليت درج ايتمش.
او فعاليت ايچنده شديد بر لذّتى مزج ايتمش. متنوّع هر شيده مستتر اولان لذّتى، تغيّرِ عالمه مهمّ بر مايه ياپمش.
او مايهيى قانونِ تكامل و نموّه بر دانه نوه ايتمش. او نوهيه قدرتى وجود ويرر، حكمتى بر صورتى گيديرر، رحمت اونى بسلرمش.
ناصلكه زنداندن گنيش بوستانه چيقمق آدمه بر لذّتدر. اويله دخى دانهدن سنبله گچمك، ئولمك، او منقبض دانهيه منبسط بر لذّتمش.
إمتزاجِ كيميوى إستحالهيه گچيرتير، ضيا حرارت ويرر. اويله ده فعاليت إستحالهيه گچرسه لذّت تزايد ايدر، أطرافه ده طاشارمش.
وظيفهده كلفتى طاشيتديران او طاتدر، شوقى ويرن او لذّت. ذىشعوره نسبةً غايتده اولان كمال نه قدر جاذب ايمش.
غيرِ مُدْرِكَه نسبت بِالذّات او فعاليت اويله جاذبهداردر، سعيه اونى سَوق ايدر، تسبيحله شكر ايدر. زيرا خالقنى طانيرمش.
بو سردندر كه؛ راحت زحمت، زحمت راحتدر. عاطل شاكى، ساعى شاكردر. مشيئتدن گلن نظامه عاطل عاصى، ساعى مطيعمش.
٭ ٭ ٭
أكثرڭ آتشيله أقلّ ده يانار.. يوقسه سرِّ تكليف فاش اولورسه، حكمتِ إمتحان ضايع اولور.
معصوم أقلّيت، گناهكار بر أكثرڭ مصيبتندن اولور حصّهدارِ عذابى. زيرا تكليف نظرى قالسه، قالير إختيار،
سرِّ تكليفِ شرعى هم حكمتِ إبتلا قطعًا تحقّق ايدر. تكليفڭ تلقيننده بداهت و ضرورت اولسه، اولور إضطرار
إختيار زائل اولور، هم حكمتِ تكليفى إبتلا ضايع اولور. بر عاصى گنهكار
محترق خانهسنده بر معصوم ده وار ايدى. گر بر دستِ غيبيله معصوم مصون قالسه ايدى، معادنِ أرواحڭ تنميهسنه مدار
هم سببِ تهذيبى اولان أوامر إمتثالى، نواهى إچتنابى سببيله ألماسلاشمش أبو بكرِ نامدار، هم ده او صاحبِ غار
او صديقِ صادقڭ او روحِ مصفّاسى، اونڭ عكسيله فحملشمش أبو جهلڭ ظلمتدار
روحندن تميّز، تعالى ايدهمزدى. برى ظلمتِ يَلْدا، برى بر نجمِ زهرا. برى بر سمِّ مردار، برى بر سر سردار
بو سرّ سبب اولمشدر؛ تكليفده نظريت، تلقّيده مشقّت، جهاد و مسابقت. نور ايچنده بر نار
او نار ايسه هم تهذيب، هم تذهيب و تصفّى أرواحِ عاليهيى أرواحِ سافلهدن. دانه اولدى بر شجر، شجر اولدى ميوهدار.
٭ ٭ ٭
بعضًا ضعف ظالم اولور
يأس ايله سوءِ ظندن ضعفِ قلب نشئت ايدر. اويله آدم گورويور، ظالمڭ ضربهلرى بر مظلومى دوگويور
أليم ضربه اينييور، او مظلومڭ آلامى طبيعى عكس ايدييور او ضعيفڭ قلبنه تألّمات ويرييور
تألّمات اينجيتير، ضعفى تحمّل ايتمز، اوندن قورتولمق ايستر. راحتِ قلبى ايچون، مظلومڭ إستحقاقى ضربه آرزو ايدييور.
هم بهانه بولويور، بلكه دير مستحقدر. مادام او سفيل گونش اوڭا ويرمييور، نهدن گولگه ايدييور
معنًا ظالم اولويور، ظلمه يارديم ايدييور. بر قاپلان پارچهلايور بر بيچاره آدمى، ضعفندن قاچامييور
فلاكتڭ سببى جاناوارده وحشتدر، بيچارهنڭ ضعفيسه اوڭا بر بهانهدر. وحشت جنايتيله ضعيفى محكوم ايدييور
عدمڭ گناهيله، وجود محكوم اولويور.
٭ ٭ ٭
إسلامه ياقيشان خدابينانه إنصافدر، خودبينانه تنقيد دگل.
٭ ٭ ٭
غرور ضعفدن گلير، ضلالته گيدر.. غرور داخلده إلحاددر، خارجه كفّارڭ أفكارينه قارشى صلابتدر.
بر منبعِ ضلالت غرورِ فكريهدر. غرور اونى چيقارير جادّهِٔ جمهوريدن، آچيق يرده بيراقير. كندينه جادّه ياپمق اونى مجبور ايدييور.
٭ ٭ ٭
غيبتڭ درجهِٔ شناعتى
اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا
بو آيتِ كريمه شو آلتى كلمه ايله آلتى درجه شدّتله غيبتى تقبيح ايدر. ذمّى ذمّ ايدوب توبيخ ايدر آدمى.
صو گبى نفوذ ايدن كلماتِ ستّهده إستفهامى همزه ايله دير: عقلڭه بر باق، بويله شر بر شيئه جواز، إذن ويرر مى؟
مستقيم عقلڭ يوقسه، قلبڭ ايچنه بر باق. أگر قلبڭ وار ايسه، بويله أليم بر شيئه هيچ محبّت ايدر مى؟
سليم قلبڭ يوق ايسه، وجدانڭه ده بر باق. بويله كندى ديشڭله هم ده كندى ألڭى، هم چكرسڭ ألمى،
پارچهلامق مثالى، إجتماعى حياتى إفسادينه وجدانڭ روىِ رضا عجبا بويلهجه گوسترر مى؟
إجتماعى وجدانڭ أگر او ده اولمازسه إنسانيتڭه باق. بويله جناواروارى إفتراسه إشتها، آرزو هيچ گلير مى؟
إنسانيتڭ اولمازسه رقّتِ جنسيهڭه، قرابتِ رحميهڭه باق. بويله كندى بلنى قيرهجق حركته وحشيجه مَيل ايدر مى؟
قرابتِ رحميهڭ، هم رقّتِ جنسيهڭ ده او ده أگر اولمازسه، هيچ صاغلام طبيعتڭ، سليم فطرتڭ يوق مى؟
كه محترم ميّتى ديشڭله پارچهلارسڭ. ديمك عقل ايله هم قلب، وجدان و إنسانيت، هم قرابتِ رحمى،
هم رقّتِ جنسيه، طبيعت و شريعت نظرنده او مزمِن مرض ذمِّ مذمومدر، مردود غيبت مطروددر. ايچلير مى هر دم دَمِ آدمى؟
٭ ٭ ٭
فاسقمز باشقه فاسقه بڭزهمز.. أخلاقمز دينمزله قائمدر.
(أهمّيتلى بر حقيقتِ إجتماعيه)
بزده برى فاسقسه غالبًا أخلاقسزدر. أكثر وجدانسز اولور. زيرا بر آرزوىِ شرّى، وجدانندهكى ايمانڭ صداسنى
إسكاتله، صوصديرمقله إنكشاف ايدهبيلير. ديمك او شخصِ فاسق وجداننى، قلبنى بردن بره صارصمادن، هم معنوياتنى
إستخفاف، إسكات ايتمهدن، تام بر إختيارله سربست شرّى ايشلهمز. بوندندر إسلام دينى فاسقى خائن بيلير، هم گورور اونى جانى
شاهدلگى ردّ ايدر. مرتدى ده زهر بيلير. هم ده بر سمِّ قاتل. اونڭ ايچون إعدام ايدر، هدر ايدر قاننى.
فقط ذمّى و معاهدى شرطيله إبقا ايدر. نيّتدر خيرى خير ايدر. هم إجراءِ عدالت، دين نامنه اولمالى، تا عقل و قلب، وجدانى
روح ايله ده برابر متأثّر اولسونلر، إمتثال ده ايتسينلر. يوقسه يالڭز قانون، نظام نامنه اولسه، يالڭز متأثّر اولور وهمِ إنسانى،
هم وهمآلود بر عقلى متأثّر ايدييور. وقتا شرّه ميل ايتسه، اونڭ وهمى دوشونور حكومت جزاسنى، تأديبڭ قامچيسنى.
يالڭز اوندن قورقار، أگر تحقّق ايتسه. تحقيقدهكى إشكالى او وهمى تشجيع ايدر. ياخود عتابِ ناسدن اوتانير، چكر ألنى
شايد تبيّن ايتسه. تبيّن هر وقت اولماز، اوڭا تسلّى ويرر. بو سرّ سبب اولمشدر، ايچمزده عدالت غيب ايتمش حرمتنى.
شرعِ شريف نامنه اولميان عدالت چندان محضسه، اويله نمازه بڭزر: يا نيّتسز اولويور، يا قبلهسز اولويور، يا آبدستسز قيلييور او باطل نمازينى.
دين نامنه اولورسه هركسڭ قفاسنده بر ياساقجى بولونور. بر شرّه راست گليرسه ايمان ياساقجيسى منع ايدر. اولور أمنيتڭ تأمينى.
بو سردندر كه؛ بيڭلر جاسوس خفيّه رسمى مأمورلر ملّته يوك اولمشلر. دين نامنه اولسه ايدى بر تك مأمور منع ايدردى شرّينى.
٭ ٭ ٭
مؤمنڭ مؤمنه قارشى وظيفهسى؛ بيوگه حرمت، كوچگه مرحمت، مساوىيه محبّت، مروّتدر.
تك بر جانى يوزندن معصوملرى محتوى بر گمى باتيريلماز. اونڭ گبى بر جانى وصف و فعلڭ يوزنده چوق أوصافِ معصومه
محتوى بر مؤمنه عداوت هيچ ايديلمز. لاسيّما سببِ محبّت اولان ايمان، توحيد و إسلام گبى أوصافِ مكرّمه
اُحُد طاغى گبيدر. عداوتڭ سببى اولان خطالى شيلر چاقل طاشلر گبيدر. او أوصافِ مذمومه
أوت چاقل طاشلرى اُحُد طاغندن داها آغير تلقّى ايتمك نه قدر عقلسزلقسه هم جِنَّتِ محمومه.
مؤمن مؤمنه قارشى عداوتى او قدر ألبته قلبسزلكدر. هم ده ميزانِ حسده مؤمنلرده عداوت ضددر إسلام سلامه.
اولسه اولسه يالڭز آجيمق معناسنده غرضسز اولابيلير. الحاصل: إسلاميت اخوّتى ايستهيور. محبّتسه ايمانه بر لازمه
سوءِ خلقڭ عذابى، ايچنده مندمجدر. حسنِ خلقڭ ثوابى، ايچنده مندرجدر. اويله ايسه ايشى بيراق او عادلِ حكيمه.
فنِّ حاضر ايچنده جهلِ محض مستتردر. زيرا آثارِ خالقِ قدير أسبابڭ حسابنه، وسائطڭ نامنه قيد ايدييور، تلقين ايدر عالمه.
٭ ٭ ٭
(٭): بو مبحثدهكى ايماءِ غيبى برنجى حربده دگل، ايكنجى حربِ عموميده تماميله چيقدى.
بشرده شو زلزله، إسلامدهكى تزلزل، تنزّل، تذلّلى إزاله ايدهرك اوڭا إستقلال، إستقرار ويرهجك. بلكه غربى غارب، شرقى شارق ايدهجك
بر وقت برى ديدى: مدنيتِ كفّار إسلامه بلا اولدى، شيمدى سوسياليست چيقدى، دنيايى قاريشديردى، مفرطلرى دهشتلى.
بن ديمشدم: هيچ قورقمه؛ مدنيتِ عوام، سوسياليست غايهسيدر. دستورلرى بوزميور إسلامى أساساتى، دوشونسون آوروپالى.
فقط خواصّه مخصوص مدنيتِ سفيهه بوزمغه چاليشيردى؛ إسلامه پك بهالى دوشدى، هم ده بلالى.
بيوك رشوتى آلدى. زيرا كه مادّيونلق هم أنگيزيسيونلق مايهسيله يوغرولمش شو حاضر مدنيت جاذبه جربزهلى،
آلداتيجى، مشوِّق وسائطله مجهّز، هوسله جاذبهدار او سحّارهِٔ فتّانه، دين و ناموس، فضيلت، حسّياتِ معالى
بدلنه كندينى إسلاملره صاتييور، شعشعهلى بر حيات گوستروب تقديم ايدر. ديندن هم ده ناموسدن، هم ده بر ايكى قاتلى
فضله رشوت آلييور. فقط سوسياليستلكسه بسيط و هم ده ساده بر حياتى گوسترر، جمهوره ايدر تقديم. اونڭ ده مقابلى
كيمسه ديندن، ناموسدن بيوك بر حصّه ويرمك، هم ده فدا ايتمگه إجبار ايتمز، ايدهمز. هم ده كيمسه حسّ ايتمز كندينى اوڭا بورجلى.
ناصل هر بر إنسانده غدايه إحتياج وار، اونڭ گبى ذوقه ده بر إحتياجى واردر. نفس و هوا يولنده سفلى و هم ذليلى
ذوقى تطمين اولمازسه، روح و هدى وجهنده ذوقنى آرايهجق. مثلا بوراده ايكى آدم وار، سن اونلره دعوتلى
برنجى پك مشعشع هم دخى جاذبهدار، أگلنجهلى هوسكار، سنى بر ضيافته تشريفلرله چاغيرر. اوبريسى سادهلى
فقيرانه بر يرده، هم بسيط بر چوربايه سنى عمومله چاغيرر. نماز وقتى ده گلمش. برنجى دعوت ايچون، كه او پك شعشعهلى
جماعت و سنّتى بلكه ده هم نمازى ترك ايدرسڭ گيدرسڭ. ذوقسز ديگر دعوته، ذوقِ روحانى اولان لذّت بى زوالى،
عبادت و سنّتى ترك ايتمزسڭ، گيتمزسڭ. برنجى ضيافتسه شيمديكى مدنيت، ايكنجى ضيافتسه عوامى مدنيت، او داها عدالتلى.
عدالتِ خالصه إسلاميتدن چيقار. روحه حيات ويرييور. حياتنى ئولديرمز، ظلمتسزدر حياتى، حقيقتدر كمالى.
أگر ديسهڭ نهدندر إسلاميت پك غريب دوشدى ده ضعيف اولدى، عزّتى غائب اولدى، سعادتى آفله طالعله غروب ايتدك،
ييلديز طلوع ايتمدى. ديرم اونڭ سببى: غربه قارشى إستحسان، محبّتمز اولدى. بز منحوس بر محبّتله غربه توجّه ايتدك.
شمسِ إسلاميتى ده غروبه يوز طوتديردق. غربدن شديد نفرتله نه وقت يوز چويروب، شرقه بر محبّتله جدًّا توجّه ايتدك
شوكتِ إسلاميت قمرى إشراق ايدر. إسلاميت شمسندن نورى آلير طاغيتير. هلالى تعالى ايدر. آلداندق، خطا ايتدك
محبّتى خارجده، خصومتى داخلده صرف ايتدك. هم ده دوشدك. قالقمق ايچون لازمدر بونلرى بجايش ايتمك، خطا ايتدك ده گوردك.
٭ ٭ ٭
آنغليقان كليساسنه جواب
بر زمان بىأمان إسلامڭ دشمنى، سياسى بر دسّاس، يوكسكده كندينى گوسترمك ايستهين وسواس بر پاپاس، دسيسه نيّتيله هم إنكار صورتنده،
هم ده بوغازيمزى پنچهسيله صيقديغى بر زمانِ أليمده پك شماتتكارانه بر إستفهام ايله درت شى صوردى بزدن.
آلتى يوز كلمه ايستدى. شماتتنه قارشى يوزينه "توه!" ديمك، دسيسهسنه قارشى كوسمكله سكوت ايتمك، إنكارينه قارشى ده
طوقماق گبى بر جوابِ مسكت ويرمك لازمدى. اونى مخاطب ايتمهم. بر حقپرست آدمه بويله جوابمز وار. او ديدى برنجيده:
"محمّد (عليه الصلاة والسلام) دينى نهدر؟" ديدم: ايشته قرآندر. أركانِ ستّهِٔ ايمان، أركانِ خمسهِٔ إسلام، أساس مقصدِ قرآن. دير ايكنجيسنده:
"فكر و حياته نه ويرمش؟" ديدم: "فكره توحيد، حياته إستقامت. بوڭا دائر شاهدم:
فَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ ٭ قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ
دير اوچنجيسنده:
"مزاحمِ حاضره ناصل تداوى ايدر؟" ديرم: "حرمتِ ربا، هم وجوبِ زكاتله. بوڭا دائر شاهدم: يَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا ده.
وَ اَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰوا ٭ وَ اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ وَ اٰتُوا الزَّكٰوةَ
دير دردنجيسنده:
"إختلالِ بشره نه نظرله باقييور؟" ديرم: سعى، أصل أساسدر. ثروتِ إنسانيه، ظالملرده طوپلانماز، صاقلانماز أللرنده.
بوڭا دائر شاهدم:
لَيْسَ لِلِانْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى ٭ وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَلِيمٍ
(يوز ما شاء اللّٰه بو جوابه.)
٭ ٭ ٭
جاذبهِٔ عموميدن زياده كرهمزى محافظه ايدن جاذبهِٔ معنوئِ قرآندر.
أرضمزى سنوى، يومى دائرهسنده شو خيطِ سماويدر طوتمش ده دونديرييور. كرهيه آغير باصمش، هم دخى اوڭا بينمش، بيراقمييور عصيانى.
شريعت عرشدن ايندى، بشردن ده چيقاردى نورانى بر عبادت. عبادتدن بش نماز، باشلرنده أذانلر، نماز ايله أذانى
دانه دانه اولمشدر، بربرينه متّصل، هم عالمِ غيب ايله، هم ده عرشِ أعظمله، إنسان ايله زمينى باغلاتمش ده طوتديرمش او بش خيطِ نورانى.
باشى أوقاتِ خمسه، نهايتى عرش و غيب. عين زمانده اولمش رابطهِٔ إتّصال. شهادتى غيب ايله، زمين ايله إنسانى، إنسانله آسمانى.
بو بشلر، بو كرهيه بش كمر هم تك كمر، هم آيرى هم متّصل، هم كمر ده هم گوملك، ايكى قطبى ايكى أل، عريان يوقدر سكّانى.
بر آنِ واحدده بشى بردر برابر، ضياءِ شمسه بڭزر، هم ده آيرى آيريلر قوسِ قُزَحْ مثالى او نورانى ألوانى.
بر نقطهِٔ واحدهده هم عرش ايله باغلانير، هم كرهيى باغلايور، حيات ويرر دونديرر. گر گوملگى ييرتيلسه كُرهِٔ سرگردانى
ويا ايپى بر قوپسه، سير أيله گومبورتىيى.
(٭): أوت يالڭز عربى أذان هم يالڭز بر مملكتده قوپماسيله دهشتلى بر زلزله و دهشتلى بر حرب ايله اويله بر گومبورتى قوپاردى، زمينڭ باشنى سرسم أيلدى.
ظلمت صاووغى باصار، او ده إنجماد ايدر. او وقت موتى گلييور، قيامتى قوپويور، دهّاش زلزلهِٔ جهانى.
(يوز بيڭ بارك اللّٰه بو جاذبهيه.)
٭ ٭ ٭
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى اٰدَمَ
برى ديدى: نهدندر حملِ أمانت اولان مرتبهِٔ عظيمه، يالڭز إنسان اوغلى اونڭله تكريم ايديلمش، اونڭله خليفه اولمش؟
ديرم: زيرا او أوْسَطْ، خَيْرُ الْاُمُورِ الْاَوْسَطُ. كائناتڭ وجودى، بر شكلِ مخروطيدر، سيورى اوجنده جزءِ لايتجزّا طورمش.
جسيم قاعدهسنده شمس الشموسه قدر نورانى بر قطرى وار. تام قطرڭ اورتهسنده إنسان آياقده طورمش، أمانتى بكلرمش.
إنساندن تا ذرّهيه، هم اوندن تا او شمسه اولان ايكى مسافه بربرينه مساوى، قلادهِٔ خلقتده بر جوهرِ فريدمش.
زيرا او جوهرِ يگانه محمّد الهاشمى (عسم) اولان درِّ يتيمه بر صدفِ لطيفدر. إنسان أنموذجِ جامعدر. غيب و شهادت طوتمش،
بتون عوالملره برر پنجرهسى وار، اونڭله اونلره باقار. معلوم باطن و ظاهر اون حاسّهسندن باشقه چوق حاسّهلرى وارمش.
شامّه، ذائقه گبى سائقه ده بر حسدر، شائقه ديگر بر حسّ. ايكيسى ده پك حسّاس، عقل و نظر گيرمهمش چوق يرلرده گزرمش.
حسِّ قبل الوقوعله، رؤياىِ صادق ايله، هم ده كشفِ صحيحله درك اولونان چوق شيلر مفتاحلرى بو حسلر أللرنده طوتارمش.
٭ ٭ ٭
قشرى لبّ ظن ايتمك، لبّى ضايع ايتمكدر.
بش شى، بش شيئه پرده: شهادت ايسه غيبه، طبيعت مشيئته، كور قوّت ده قدرته، لفظ مدلولِ ذهنىيه، مدلول دخى معنايه.
پردهيه حصرِ نظر، دائم اولور پرخطر. وسوسه اوندن چيقار. مثلا كه: مدلولڭ ذهندر اوڭا هر مقرّ، أگلنجهدر ذكايه.
أى مادّهپرست طبيعتله آلوده كور قوّت ده كور ايتمش، لفظ و صورت آلداتمش. بيراق دهاىِ فنّى، تا سن چيقاسڭ بر هدايه.
بش پردهدن بر پرده سڭا مثال گوستردم كه، بشنجى أڭ كوچگى، باشقهلرى قياس ايت، سفسطهِٔ مادّيون سنى آتار غيّايه. صاريل سلسلهِٔ سمايه
ايصال ايدر او بزى تا جنّتِ أعلايه.
٭ ٭ ٭
دعا محال هم معصيت اولماملى
دعا قطعًا صميميسه قبول اولور، گهى عينًا گهى معنًا. فقط شرطِ طلب دأبِ أدب، دائم اولور لازم. أدب يوقسه نياز اولماز.
تهوّسكارى، نازوارى، عتابوارى دعا اولماز. محالى يا محالوارى، نظام و حكمته اويماز امورى ايستهمك اولماز.
نهايتلى أمرده بر نهايتسز عدد اولماز. بڭا وير أقْصى الغاياتى تجاوزكارى بر نازدر، نيازى بر دعا اولماز.
عددِ معلومات اللّٰه ويا مقدارِ مقدورات، دعا مقياسى قالديرماز. مگر اولسه كنايت كثرته، او ده نيّت ايستر، هر دم نيّت بولونماز.
٭ ٭ ٭
حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
ڭ بر نكتهسى
برى ديدى: قرآنده قمر هلال اولدقجه، كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيم له تنزيل تشبيه أيلهمش؛ ظاهر ذوقه خوش گلمز، لطافتى گورونمز؟
ديدم: ياهو ثريّا، او عنقودِ سماوى بر منزلِ قمردر. قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ هلال اوڭا قوندقجه او مسافرِ عزيز
كوچك بياض أگيلمش بر دال ايله باغلانمش لؤلؤمثال بر صالقيم ثريّا صورتنى هلال ايله گوسترر، نازنينانه بر ايز.
گويا عظيم بر آغاج سماوات آرقهسنده طورمش ده هر ناصلسه سما يوزينى ييرتمش اونڭ سيورى بر دالى، منظرهسى پك لذيذ
باشى اوندن چيقارمش، زمينليلره گولر دير: أى إنسان چوجقلرى! بڭا ده بر باقڭز. بن مى لطافتلىيم، يا خرما آغاجڭز،
عنقودلى أغصانڭز؟ صفِّ أوّل مخاطب أبناءِ نخل و صحرا. بر زمينه بر سمايه باقار، اوراده أزهار و أثمار، بوراده هلال و ييلديز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ
إسمِ أعظمڭ حقّنه و قرآنِ معجز البيانڭ حرمتنه و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شرفنه، بو مجموعهيى باصديرانلرى و مبارك يارديمجيلرينى جنّت الفردوسده سعادتِ أبديهيه مظهر أيله، آمين.. و خدمتِ ايمانيه و قرآنيهده دائما موفّق أيله، آمين.. و دفترِ حسناتلرينه سوزلر مجموعهسنڭ هر بر حرفنه مقابل بيڭ حسنه يازدير، آمين.. و نورلرڭ نشرنده ثبات و دوام و إخلاص إحسان أيله آمين.
يا أرحم الرّاحمين! عموم رسالهِٔ نور شاكردلرينى ايكى جهانده مسعود أيله، آمين. إنسى و جنّى شيطانلرڭ شرلرندن محافظه أيله، آمين. و بو عاجز و بيچاره سعيدڭ قصوراتنى عفو أيله، آمين...
عموم نور شاكردلرى نامنه
سعيد النورسى
فهرست
آياتِ قرآنيهنڭ بر نوع تفسيرى اولان رسالهِٔ نور أجزالرندن
"سوزلر مجموعهسى"نڭ مجمل بر فهرستهسيدر.
ڭ چوق أسرارِ مهمّهسندن بر سرّينى گوزل بر تمثيل ايله تفسير ايدر. و "بسم اللّٰه" نه قدر قيمتدار بر شعائرِ إسلاميه اولديغنى گوسترييور.
ڭ أڭ مهمّ بش آلتى سرلرينى تفسير ايدييور. و
قرآنڭ بر خلاصهسى و بر فهرستهسى و مفتاحى اولديغنى گوسترديگى گبى، عرشدن فرشه قدر اوزانمش بر خطِّ قدسئِ نورانى اولمقله برابر سعادتِ أبديه قپوسنى آچان بر آناختار و هر مبارك شيئه فيض و بركت ويرن بر منبعِ أنوار اولديغنى بيان ايدر. بو ايكنجى مقام، أڭ برنجى رساله اولان برنجى سوزه باقار. عادتا رسالهِٔ نور أجزالرى، بر دائره حكمنده اولوب، منتهاسى إبتداسنه
خطِّ مباركيله إتّحاد ايدييور. و بو مقامده آلتى سرّ يرينه، اوتوز يازيلاجقدى. شيمديلك آلتى قالدى. قيصهدر، فقط غايت بيوك حقائقى تضمّن ايدييور. بونى دقّتله اوقويان
نه قدر قيمتدار بر خزينهِٔ قدسيه اولديغنى آڭلار.
مئالنده و ايمان حقّندهكى آيتلرڭ مهمّ بر سرّينى، غايت معقول (حاشيه-١): بو تمثيلڭ مئاليله، مهمّ بر مجلسده، آنقرهده اوتوز سنه أوّل ضيا گوكآلپ گبى مدهش بر ملحد شقِّ شفه ايتميهجك درجهده إلزام اولدى. بر تمثيل ايله تفسير ايدر.
آيتنڭ مئالنده و عبوديت حقّندهكى آيتلرڭ مهمّ بر حقيقتنى، منطقى بر تمثيل ايله (حاشيه-٢): بو تمثيلڭ مئاليله، يگرمى بش مبعوث و ايچنده مهمّ قوماندانلر بولونديغى حالده، تسليمه مجبور اولديلر. تفسير ايدييور.
آيتنڭ مئالنده و نماز حقّندهكى آيتلرڭ مهمّ بر سرّينى، غايت معقول و منطقى بر تمثيل ايله تفسير ايدييور. ذرّه مقدار إنصافى بولونانى تسليمه مجبور ايدييور.
آيتنڭ مئالنده و تقوا و عبوديت حقّندهكى آيتلرڭ و وظيفهِٔ عبوديت و تقوانڭ مهمّ بر سرّينى غايت گوزل بر تمثيل ايله تفسير ايدييور. او تفسير هركسى إقناع ايدييور.
آيتنڭ مئالنده و نفس و مالنى جنابِ حقّه صاتمق حقّندهكى آيتلرڭ غايت مهمّ بر سرّينى تفسير ايتمكله
برابر، نفس و مالنى جنابِ حقّه صاتانلرڭ بش درجه كار ايچنده كار و صاتميانلرڭ بش درجه خسارت ايچنده خسارت قزاندقلرينى، غايت مقنع بر تمثيل ايله تفسير ايدييور. حقيقته قارشى مهمّ بر قپو آچييور.
يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ اْلٰاخِرِ ٭ اِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ
آيتنڭ مئالنده و "ايمانِ بِاللّٰه واليوم الآخر" و حياتِ دنيويه حقّندهكى آيتلرڭ مهمّ بر سرّينى غايت معقول بر تمثيل ايله تفسير ايتمكله برابر، أهلِ غفلت حقّنده دنيانڭ نه قدر دهشتلى؛ و موت و أجل، نه قدر مدهش؛ و عجز و فقر، نه قدر أليم اولديغنى و أهلِ هدايت حقّنده حياتِ دنيويهنڭ ايچ يوزى، نه قدر گوزل؛ و قبر و أجل و عجز و فقر، ناصل برر وسيلهِٔ سعادت بولونديغنى غايت قطعى بر طرز ايله إثبات ايدر. سعادتِ داريْنه گيدن يولى گوسترر.
و
آيتلرينڭ مئالنده ماهيتِ دنيا و دنياده ماهيتِ إنسان و إنسانده ماهيتِ دين حقّندهكى آياتڭ مهمّ بر سرّينى (صحفِ إبراهيمده أصلى بولونان) گوزل و پارلاق بر تمثيل ايله تفسير ايتمكله برابر، دنيانڭ ماهيتنى و دنيادهكى روحِ إنسانى و إنساندهكى دينڭ قيمتنى گوسترمكله برابر، دينسز إنسان أڭ بدبخت مخلوق اولديغنى إثبات ايتمكله و شو عالمڭ طلسمنى آچان و روحِ بشرى ظلماتدن قورتارمق چارهلرينى گوسترمكله برابر، غايت لطيف و گوزل بر موازنه ايله؛ فاسق اولان بدبخت آدمڭ مدهش وضعيتنى، صالح اولان بختيار آدمڭ سعادتلى وضعيتنى گوسترييور.
آيتنڭ مئالنده و بش وقت نماز حقّندهكى آياتڭ غايت مهمّ بر سرّينى "بش نكته" ايله تفسير ايتمكله برابر، معلوم اولان بش وقت نمازڭ او وقتلره حكمتِ تخصيصنى او قدر گوزل و شيرين بر طرزده بيان ايدييور كه؛ ذرّه مقدار شعورى بولونان بر إنسان، بو جاذبهدار حكمت و پارلاق حقيقته قارشى تسليمه مجبور اولور. و جسدِ إنسان هوايه، صويه، غدايه محتاج اولديغى گبى، روحِ إنسان ده نمازه محتاج بولونديغنى غايت قطعى بر صورتده بيان ايدر.
آيتنڭ مئالنده و حشر و آخرت حقّندهكى آياتڭ مهمّ بر حقيقتنى، اون ايكى منطقى و معقول صورتِ تمثيليه ايله و اون ايكى حقائقِ قاطعهِٔ باهره ايله تفسير ايتمكله برابر، ايمانِ بِالآخرتى او قدر قوّتلى بر صورتده إثبات ايدر كه؛ بتون بتون قلبى ئولمهمش و بتون بتون عقلى سونمهمش بر إنسان، او إثباته قارشى تسليم اولور. إذنِ إلٰهى ايله ايمانه گلير. ايمانه گلمزسه ده إنكاردن واز گچمگه مجبور اولور.
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ
آيتلرينڭ يوكسك و گنيش بر حقيقتنى سورهِٔ شمسڭ معجزانه إشارت ايتديگى و كائناتى منتظم بر سراى صورتنده گوسترديگى
علوى و وسعتلى بر تمثيل ايله تفسير ايتمكله برابر، ماهيتِ إنسانيهدهكى وظائفِ عبوديت و جهازاتِ إنسانيهيى و ربوبيتِ إلٰهيهنڭ أنواعِ تجلّياتنه قارشى عبوديتِ إنسانيهنڭ مقابلهلرينى او قدر گوزل بر صورتده إثبات ايدييور كه؛ سورهِٔ والشّمسڭ معجزانه اولان إشارتنى خارقه بر صورتده و أڭ عظيم بر دائرهده أعظم بر ربوبيتى، أكمل بر عبوديتله قارشيلاشديرييور.
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا ٭ وَ بِالْحَقِّ اَنْزَلْنَاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ
آيتلرينڭ مئالنده و حكمتِ قرآنيهنڭ فضيلتى حقّنده يوزر آياتڭ مهمّ بر حقيقتنى، حكمتِ فلسفه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ موازنهسى صورتنده غايت پارلاق بر تمثيل ايله تفسير ايتمكله قرآنڭ بر معجزهسنى و إعجازينى و اونڭ قارشيسنده حكمتِ فلسفهنڭ عجزينى و سقوطنى خارقه بر صورتده إثبات ايدر، كورلره ده گوسترر. بو سوز، اون برنجى سوز گبى غايت مهمدر. هركس اونلره محتاجدر.
"ايكى مقام"در.
آيتيله،
آيتنڭ مئالنده و حكمتِ قرآنيهنڭ قدسيتى و وسعتى و شعردن إستغناسى حقّندهكى آياتڭ مهمّ بر سرّينى تفسير ايتمكله برابر، قرآنِ معجز البيانڭ يوكسك معجزانه حكمتنى، فلسفهنڭ آشاغى و طار حكمتى ايله موازنه ايدييور. حكمتِ قرآنيهدهكى كثرت و وسعتى و فلسفهنڭ فقر و إفلاسنى مختصر بيان ايتمكله برابر، قرآنڭ شعردن إستغناسنڭ و عدمِ تنزّلنڭ سببى، حقائقِ قرآنيهنڭ يوكسكلگى و پارلاقلغى اولديغنى گوسترر. و مهمّ بر تمثيل ايله بر نوع إعجازِ قرآنيهيى بيان ايدر.
گنجلگى، ضلالت و سفاهت اوچورومنه دوشمكدن قورتاران و ايمانده، بو دنياده دخى حقيقى بر جنّت لذّتى و ضلالتده ايسه جهنّمى بر عذاب و صيقنتى بولونديغنى مثاللرله ايضاح و إثبات ايدن بر درسدر.
محبوسلره تسلّى حقّنده درت مكتوبدر.
(ليلهِٔ قدرده إخطار ايديلن بر مسئلهِٔ مهمّهدر.)
ميوه رسالهسندن آلتنجى مسئله
هو نكتهسى
طار عقللره صيغيشميان يوكسك و گنيش بر قسم حقائقِ قرآنيهيى گوزه گورونن أمثال و نظيرهلريله فهمه تقريب ايدييور. مثلا:
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ٭ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ ٭ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ
آيتلرينڭ غايت يوكسك و غايت گنيش حقيقتلرينى تمثيل و تنظير ايله عقله قبول ايتديرر و قلبى إقناع ايدر بر طرزده بيان ايدييور. آخرنده، نفسِ أمّارهيه مؤثّر بر سيللهِٔ ايقاظ وار. نفسه أسير اولان اونى اوقوسه و قبول ايتسه، أسارتدن قورتولور.
زلزله حقّنده أهمّيتلى آلتى سؤاله جوابدر.
آيتنڭ مئالنده و ملائكه ايله شيطانلرڭ مبارزهلرى حقّندهكى آياتڭ، قوزموغرافياجيلرڭ طار عقللرينه يرلشمهين مهمّ بر سرّينى، "يدى باصامق" ناميله يدى محكم حجّت و متين بر مقدّمه ايله تفسير ايدييور. و شو آيتڭ سماسندن أوهامِ شيطانيهيى رجم ايدوب طرد ايدر.
قرآنڭ كلام اللّٰه و حضرتِ محمّد (عصم) اللّٰهڭ رسولى اولديغنى مقنع دليللرله إثبات ايدن، مناظره طرزنده يازيلمش بليغ بر رسالهدر.
آيتلرينڭ مئالندهكى چوق آياتڭ إفاده ايتديگى: "أحديتِ ذاتيهسى ايله كلّيتِ أفعال؛ و وحدتِ شخصيهسيله معينسز عموميتِ ربوبيت و فردانيتيله شريكسز شمولِ تصرّفات؛ و مكاندن منزّهيتيله هر يرده حاضر بولونماسى و نهايتسز علويتيله هر شيئه ياقين اولماسى؛ و بر تك ذاتِ أحدى اولمقله هر شيئى بِالذّات ألنده طوتمق" اولان حقائقِ عاليهِٔ قرآنيهنڭ "درت شعاع" ناميله غايت مهمّ بر سرّينى تفسير ايدييور. و او حقائقى مستقيم عقللره و سليم قلبلره تسليم ايتديرييور.
اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْاَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا ٭ وَ اِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا ٭ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ
آيتلرينڭ مئاللرنده: لذّتِ حيات ايچنده ألمِ موت و سُرور و وصال ايچنده ألمِ زوال حقّندهكى آياتڭ مهمّ بر سرّينى و إسمِ قهّاره قارشى رحمٰن إسمنڭ جلوهسنى غايت گوزل بر
صورتله گوستروب تفسير ايدييور. و أهلِ ايمان ايچون دنيانڭ ماهيتنى، سيّار بر تجارتگاه و موقّت بر مسافرخانه و بر قاچ گونلك بر تشهيرگاه و قيصه بر مدّت ايچون ايشلهيهجك بر تزگاه و أخذ و إعطا ايچون يول اوستنده قورولمش بر پازار اولديغنى گوستروب، دنيادن برزخ و آخرت طرفنه إنسان سياحتنى سَوْديرر و دهشتنى إزاله ايدر. و بو سوزڭ آخرنده بعض نسخهلرده "سياه طوتڭ ميوهسى" ناميله قيمتدار و جاذبهدار و شعر قيافتنده بر قاچ حقيقت وار.
اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
سياه طوتڭ بر ميوهسى
قلبه فارسى اولارق تخطّر ايدن بر مناجات
أهلِ غفلت دنياسنڭ حقيقتنى تصوير ايدن برنجى لوحه
أهلِ هدايت و حضورڭ حقيقتِ دنيالرينه إشارت ايدن ايكنجى لوحه
بارلا يايلاسى، چام، قطران، آرديج، قره قواغڭ بر ميوهسى
ييلديزلرى قونوشديران بر ييلديزنامه
بو سوز، "ايكى مقام"در.
ايكنجى مقامى يازيلمامش. برنجى مقامى اوچ نقطهدر.
آيتنڭ فخره مفتون، شهرته مبتلا، مدحه دوشكون، خودبين نفسِ أمّارهنڭ قفاسنه سيللهِٔ تأديبى ووران بر سرّينى،
نڭ، چركين و بحثى خلافِ أدب گورونن شيلرڭ گوزل جهتلرينى گوسترن بر سرّينى،
آيتنڭ رسالتِ أحمديهيه (عصم) دائر اينجه فقط قوّتلى بر دليلنى گوسترن بر سرّينى تفسير ايدر.
آيتنڭ مئالندهكى يوزر آياتڭ أڭ مهمّ حقيقتلرى اولان رسالتِ أحمديهيى (عصم) "اون درت رشحه" ناميله اون درت قطعى و پارلاق و محكم برهانلرله تفسير و إثبات ايدييور. و أڭ معنّد بر خصمى دخى إلزام ايدر. گونش گبى رسالتِ أحمديهيى (عصم) إظهار ايدييور.
"ايكى مقام"در.
سورهِٔ بقرهنڭ باشنده حضرتِ آدمه مَلكلرڭ سجدهسى و بر بقرهنڭ ذبحى و طاشلردن صو چيقماسى حقّندهكى اوچ مهمّ آيته قارشى شيطانڭ غايت مدهش اوچ شبههسنى اويله بر طرزده ردّ ايدوب محو ايدر كه شيطانى و شيطان گبى إنسانلرى اويله دسيسهلردن پريشان ايدوب واز گچيرييور. چونكه اونلر، تنقيد و إعتراضلريله لمعاتِ إعجازيهنڭ قپوسنى آچديرتديلر. او اوچ آيتدن اوچ لمعهِٔ إعجازيه گوروندى.
معجزاتِ أنبيا (عليهم السلام) يوزنده پارلايان بر معجزهِٔ قرآنيهيى گوسترمكله برابر، معجزاتِ أنبيايه دائر آياتِ قرآنيهنڭ نه قدر معنيدار و حكمتدار اولدقلرينى گوسترر. و قرآنده قپالى قالمش چوق دفينهلر بولونديغنى إخطار ايدر.
ايكى مقامدر.
نمازڭ او قدر گوزل بر طرزده قيمتنى و فائدهسنى گوسترر كه، أڭ تنبل و أڭ فاسق آدمه دخى نمازه قارشى بر إشتياق ويرر و غيرته گتيرر.
شيطانڭ چوق إستعمال ايتديگى مهمّ دسيسهلرينى إبطال ايدييور. و وسوسهسى ايله مؤمنلرڭ قلبنده آچديغى يارهلرڭ بشنه، گوزل مرهملر تعريف ايدييور.
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ
مئالنده و توحيدِ حقيقى حقّندهكى يوزر آياتڭ مهمّ بر حقيقتنى "ايكى مقام" ايله تفسير ايدر.
غايت گوزل و پارلاق و محكم بر حكايهِٔ تمثيليه ايله اون ايكى باصامق حكمنده "اون ايكى برهان" ايله وحدانيتِ إلٰهيهيى، او قدر قطعى بر صورتده إثبات ايدر كه: أڭ متمرّد مشركلرى ده توحيده مجبور ايدييور. و قولاى فقط قوّتلى و بسيط فقط پارلاق بر صورتده واجب الوجودڭ وجودينى و وحدتنى و أحديتنى بتون صفات و أسماسيله إثبات ايدر.
حقيقتِ توحيدى و توحيدِ حقيقىيى، "اون ايكى لمعه" ناميله حكايهِٔ تمثيليهنڭ پردهسى آلتنده اون ايكى برهانِ باهره ايله وحدانيتِ إلٰهيهيى إثبات ايتمكله برابر، أوصافِ جلاليه و جماليه و كماليهسنى وحدانيت ايچنده إثبات ايدييور. او لمعهلردهكى دليللر او قدر قطعيدر كه، هيچ بر شبهه يرى قالمييور. و او قدر كلّيدرلر كه، موجودات عددنجه، بلكه ذرّات صاييسنجه معرفت اللّٰهه پنجرهلر آچييور. و اونڭ ايله واجب الوجودڭ وجودينى، عموم صفات و أسماسيله أڭ معنّدلره قارشى إثبات ايدييور.
آيتلرينڭ مئالندهكى چوق آياتڭ ايمانه دائر و ترقّيات و تدنّياتِ إنسانيهيه مدار حقيقتلرينى "بش نقطه" ايله و "بش نكته" ايچنده هركسه تعلّق ايدن و هركس اوڭا محتاج اولان اون مبحث ايله او سرِّ عظيمى تفسير ايدر. إستعداداتِ إنسانيه ايله وظائفِ إنسانيهيى، غايت معقول و مقبول بر صورتده بيان ايدر.
بو سوز، شيمدىيه قدر بيڭلر آدمى خوابِ غفلتدن قورتارديغى گبى، چوقلرينى
ده ايمانه گتيرمش. غايت قيمتدار و يوكسك اولمقله برابر، تمثيللر ايله فهمى قولايلاشمش، هركس اونڭ ديلنى آڭلايور.
آيتنڭ مئالنده و أسماءِ حسنىنڭ جلوهلرى حقّندهكى چوق آياتڭ معظّم بر حقيقتنى بش دال ناميله مباحثِ عظيمه ايله تفسير ايدييور. برنجى و ايكنجى داللرى، مهمّ أسرارڭ مختصر بر خزينهسيدر. اوچنجى دال، حديثلره گلن أوهامى اون ايكى قاعده ايله ردّ ايدر. أوهامڭ أساسلرينى كسر. دردنجى دال، كائنات سراينده إستخدام اولونان نباتات و حيوانات و إنسان و ملائكه طائفهلرينڭ سرِّ إستخداملرينى و گوزل وظيفهِٔ عبوديت و تسبيحلرينى و حشمتِ ربوبيتِ إلٰهيهيى جاذبهدار بر طرزده بيان ايدر. بشنجى دال،
آيتنڭ شجرهِٔ نورانيهسنڭ حدسز ميوهلرندن بش ميوهسنى غايت پارلاق و گوزل بر صورتده گوسترييور. بو بش ميوه و اوتوز برنجى سوزڭ آخرندهكى بش ميوه، چوق شيريندرلر. طاتلى علم ايستهينلر اونلرى آلسين اوقوسون.
آيتنڭ حقيقتنى تأييد ايدن يوزر آياتڭ أڭ مهمّ بر حقيقتى اولان إعجازِ قرآنىيى تفسير ايدر. اوچ شعاع ايچنده قرق وجوهِ إعجازيهيى بيان و تفسير ايدييور كه؛ قرآن، كلام اللّٰه اولديغنى؛ گوندوزدهكى ضيا، گونشڭ وجودينى گوسترديگى گبى، اويلهجه گوسترر و إثبات ايدر. نصفِ أوّل چندان سرعتلى تأليف ايديلمش، فقط إستراحتِ قلب ايله يازيلديغى ايچون ايضاحليدر. نصفِ آخر بعض أسبابِ مهمّهيه بناءً مختصر و مجمل قالمشدر. فقط بونڭله برابر هر طائفهيه گوره (و نه فكرده بولونورسه بولونسون) بو مبارك سوز، إعجازِ قرآنى اوڭا گوسترر و إثبات ايدر. بو سوز شيمدىيه قدر إعجازِ قرآنه قارشى چوق معنّدلرى سرفرو ايتديرهرك سجدهيه گتيرمش...
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ
مئالندهكى آياتڭ سرِّ قدره عائد و "ايمانِ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى"نڭ إثباتنه مدار مهمّ بر حقيقتنى درت مبحث ايله اويله بر صورتده تفسير ايدر كه؛ خواصّڭ فكرلرى يتيشمديگى أسرارِ قدريهيى، بسيط عواملرڭ ذهنلرينه تقريب ايدوب آڭلاتديرييور. خاتمهسنده، أڭ قيصه و أڭ سليم و أڭ مستقيم بر طريقڭ أساسنى "درت خطوه" ناميله تزكيهِٔ نفسڭ و تكمّلِ روحڭ مدارى اولان درت مهمّ درسى ويرييور. و خاتمهنڭ خاتمهسنده مسائلِ متفرّقهدن آلتى مسئله وار كه، بريسى سورهِٔ فتحڭ آخرندهكى آيتڭ بر سرِّ إعجازيهسنى آچييور.
آيتنڭ مئالندهكى آياتڭ إجتهاده دائر مهمّ بر حقيقتنى تفسير ايدر. و بو زمانده حدّندن تجاوز ايدوب إجتهاددن دم وورانلرڭ حدّينى بيلديروب، إختلافِ مذاهبڭ سرّينى گوزل بيان ايدر. "بو زمانده أسكى زمان گبى إجتهاد ايدهبيليرز" ديينلرڭ نه قدر ياڭليش خطا ايتدكلرينى إثبات ايدر. بو سوزڭ ذيلنده صحابهِٔ گزينڭ أوليادن يوكسك اولان مرتبهلرينى غايت پارلاق بر صورتده و قطعى بر طرزده إثبات ايتمكله برابر، صحابهلرڭ نوعِ بشر ايچنده أنبيادن صوڭره أڭ ممتاز شخصيتلر اولدقلرينى و اونلره يتيشيلمديگنى قطعى بر صورتده إثبات ايدر.
آيتنڭ جنّته و سعادتِ أبديهيه دائر حقيقتنى تأييد ايدن يوزر آياتڭ مهمّ بر حقيقتنى ايكى مقامله تفسير ايدر. برنجى مقام: "بش سؤال و جواب" ناميله جنّتڭ لذائذِ جسمانيهسنه و حوريلر حقّنده مدارِ تنقيد اولمش مسئلهلرى اويله گوزل بر صورتده بيان ايدر كه، هركسى إقناع ايدر. ايكنجى مقام: عربىّ العباره اولارق اون ايكى لاسيّما كلمهسيله باشلار و غايت قوّتلى و قطعى و هيچ بر جهتده صارصيلماز، حشره دائر، جنّت و جهنّمڭ حقّانيتنه مدار بيڭلر برهانى تضمّن ايدن بر برهانِ باهردر كه؛ او برهان، اوننجى سوزڭ منشئى و أساسى و خلاصهسيدر.
قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى ٭ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهِ ٭ وَ مَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتلرينڭ مئالندهكى يوزر آياتڭ حشر و بقاءِ روحه و ملائكهيه دائر اوچ مهمّ حقيقتنى تفسير ايدر. بقاءِ روحى او قدر گوزل إثبات ايدر كه؛ جسدڭ وجودى گبى، روحڭ بقاسنى گوسترر. و ملائكهنڭ وجودلرينى، آمريقا إنسانلرينڭ وجودلرى گبى إثبات ايدر. و حشر و قيامتڭ وجود و تحقّقلرينى او قدر منطقى و عقلى بر صورتده إثبات ايدر كه: هيچ بر فيلسوف، هيچ بر منكِر إعتراضه مجال بولاماز. تسليم اولمازسه ده ملزم اولور. خصوصًا آخرندهكى "رمزلى نكتهنڭ سرّى" ناميله حشرِ أكبرڭ أسبابِ موجبهسنى و حكمتلرينى اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ طلسمِ كائناتڭ اوچ معمّاسندن بر معمّاسنى غايت پارلاق بر صورتده حلّ ايدر.
(حاشيه): يگرمى طوقوزنجى سوزڭ گوز ايله گورونن بر كرامتى وار. أزجمله، اون آلتى صحيفهسنده إختيارسز، تصنّعسز هر صحيفهنڭ سطرلرينڭ باشلرنده اون آلتى ألف گلمسيدر. بو توافقى گورمك ايستهينلر، أل يازما نسخهسنه مراجعت ايتسينلر.
قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ٭ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا
آيتلرينڭ أنانيتِ إنسانيه و تحوّلاتِ ذرّات حقّندهكى حقيقته دائر گلن آياتڭ ايكى مهمّ سرّينى ايكى مقصد ايله بيان ايدر. برنجى مقصد، أنانيتِ إنسانيهنڭ معمّاىِ عجيبهسنى حلّ ايدهرك سلسلهِٔ ديانت ايله سلسلهِٔ فلسفهنڭ منشألرينى غايت پارلاق بر طرزده گوسترر. ايكنجى مقصد، تحوّلاتِ ذرّاتڭ طلسمنى كشف ايدييور. ذرّاتڭ حركاتنى، او درجه حكمتلى و منتظم گوسترييور كه؛ او عموم ذرّهلر، سلطانِ أزلينڭ محتشم و معظّم بر اوردوسى و مطيع و مسخّر مأمورلرى اولديغنى قطعى دليللرله إثبات ايدر. يگرمى طوقوزنجى سوز ناصلكه طلسمِ كائناتڭ اوچ معمّاسندن بريسنى كشف ايتمش. بو اوتوزنجى سوز دخى عقللرى حيرتده بيراقان و فيلسوفلرى سرسملشديرن او طلسمڭ اوچ معمّاسندن ايكنجى معمّاسنى حلّ ايتمشدر. خصوصًا خاتمهسنده يدى حكمت و يدى قانونِ عظيم ايله بر إسمِ أعظمڭ تجلّيسنى گوسترمكله؛ تحوّلاتِ ذرّاتڭ حكمتنى غايت قطعى و پارلاق بر صورتده گوسترديگى گبى، ذىحيات جسملرينى، او ذرّاتڭ سير و سفرينه بر مسافرخانه و بر قيشله و بر مكتب حكمنده گوسترر،
(حاشيه): بو اوتوزنجى سوز چيقديغى زمان، قلبنى غائب ايتمش بر آدم اوقويوب أهمّيت ويرميهرك، ياتاركن ياصديغنڭ آلتنه قويمش، ياتمش. رؤياسنده اوچ دفعه بربرى اوستنه او آدمى بوغمق ايچون بوغازينى صيقمشلر. او آدم اويانوب تكرار ياتار. ينه عين حال... رؤياسنده اوڭا دينيلمش: "نه ايچون باشڭڭ آلتنه بونى بيراقييورسڭ؟ حرمتسزلك ايتدڭ." او آدم ده تمرّدى ترك ايدوب كمالِ حرمتله او رسالهيى آلوب رافه بيراقير. صوڭره ياتار. صباحلين راست گلدكلرينه حكايه ايدر.
هم خدمتِ قرآنيهده مهمّ بر ركن اولان خسرو، او رسالهنڭ كنديسنه تسليمندن مقدَّم پيغمبر عليه الصلاة والسلامله مناسبتدار بر رؤيا گورمش. بو سوز، گورديگى رؤيانڭ حقيقتلرينى تعبير ايتديگنى، بو سوزڭ او گون ألنه گچمهسيله گورمش. و بو رؤيا اونڭ ايچون بر كرامتِ قطعيه حكمنه گچمكله، تماميله خدمته تسليم اولمش و نورڭ قهرمانى اولمشدر.
إثبات ايدر.
آيتلرينڭ حقيقتنى تأييد ايدن آياتڭ أڭ مهمّ بر حقيقتى اولان معراجِ أحمديهيى (عصم) و او معراج ايچنده كمالاتِ محمّديهيى (عصم) و او كمالات ايچنده رسالتِ أحمديهيى (عصم) و او رسالت ايچنده چوق أسرارِ ربوبيتى تفسير ايدر و قطعى دليللرله إثبات ايدر بر رسالهدر. مختلف طبقاتدن اولان إنسانلردن بو رسالهيى كيم گورمشسه، قارشيسنده حيران اولوب، عقلدن اوزاق مسئلهِٔ معراجى أڭ ظاهر و واجب و لازم بر طرزده گوسترديگنى قبول ايدييورلر. خصوصًا او شجرهِٔ نورانيهِٔ معراجڭ آخرلرنده بش يوز ميوهدن "بش ميوه"سنى او قدر گوزل تصوير ايدر كه؛ ذرّه مقدار ذوقى، شعورى بولونان اونلره مفتون اولور.
شقِّ قمر معجزهسنه بو زمان فيلسوفلرينڭ ايتدكلرى إعتراضلرينى "بش نقطه" ايله غايت قطعى بر صورتده ردّ ايدوب، إنشقاقِ قمرڭ وقوعنه هيچ بر مانع بولونماديغنى گوسترر. و آخرنده ده "بش إجماع" ايله شقِّ قمرڭ وقوع بولديغنى غايت مختصر بر صورتده إثبات ايدر. شقِّ قمر معجزهِٔ أحمديهسنى گونش گبى گوسترر.
اوچ موقفدر.
آيتنڭ مئالندهكى يوزر آياتڭ وحدانيته دائر أڭ مهمّ حقيقتنى اويله بر صورتده إثبات ايدر كه؛ شرك و كفر يولنى محال و ممتنع گوسترر. كائناتڭ أطرافندن كفر و شركى طرد ايدر. ذرّات عددنجه وحدانيتڭ دليللرى بولونديغنى بيان ايدر. غايت لطيف و يوكسك و منطقى بر محاورهِٔ تمثيليه صورتنده، حدسز گنيش مسائلى او تمثيل ايچنده درج ايدوب گوسترر. و ذيلنده غايت لطيف بر قاچ مسئله وار كه؛ حقيقت اولدقلرى حالده شعرڭ أڭ پارلاق و گنيش خيالندن داها پارلاق، داها گنيشدر.
ڭ حقيقتنه دائر سرِّ أحديته و وحدته گلن تشكيكات و أوهامى إزاله ايدر. أهلِ ضلالتڭ أهلِ توحيده قارشى ايتدكلرى إعتراضاتى قطعى بر صورتده ردّ ايدييور. برنجى موقفدن داها قوّتلى، آياتِ قرآنيهنڭ وحدانيته دائر معجزانه إثباتلرينى گوسترر. أحديتِ ذاتيه ايله بتون أشيايى بردن بر آنده تدبير و تربيه ايتمك اولان حقيقتِ معظّمهِٔ قرآنيهيى غايت گوزل و واضح بر تمثيل ايله إثبات ايدر. عقلى إقناع و قلبى تسليمه مجبور ايدر.
و بِالخاصّه بو ايكنجى موقفڭ خاتمهسندن أوّل ايكنجى تمثيلڭ نتيجهسنده ذاتِ أقدسِ إلٰهيهدن هيچ بر شى صاقلانمديغنى و هيچ بر شى اوندن گيزلنهمديگنى، هيچ بر فرد اوندن اوزاق قالماديغنى، هيچ بر شخص كلّيتِ قدسيه كسب ايتمهدن اوڭا ياناشهمديغنى و ربوبيتنده و تصرّفنده بر ايش، بر ايشه مانع اولماديغنى و هيچ بر ير اونڭ حضورندن خالى قالماديغنى، هر شيده باقار و ايشيتير سمع و بصرينڭ جلوهسى بولونديغنى، سلسلهِٔ أشيا أمرلرينڭ سرعتِ جريانلرينه برر تل، برر طمار حكمنه گچديگنى، أسباب و وسائط صِرف ظاهرى بر پرده اولديغنى، هيچ بر يرده بولونمديغى حالده هر يرده علم و قدرتيله بولونديغنى، هيچ بر تحيّز و تمكّنه محتاج اولماديغنى و اوزاقلق و گوچلك و طبقاتِ وجودڭ پردهلرى اونڭ قربيتنه و تصرّفنه و شهودينه مانع اولماديغنى و مادّيلرڭ، ممكنلرڭ، كثيفلرڭ، كثيرلرڭ، محدودلرڭ خاصّهلرى اونڭ دامنِ عزّتنه ياناشهمديغنى و تغيّر و تبدّل و تحيّز و تجزّى گبى أمرلردن مجرّد، منزّه، مبرّا و مقدّس اولديغنى غايت گوزل بر صورتده إثبات ايدر. بو ايكنجى موقفڭ خاتمهسنده سرِّ أحديته دائر عربىّ العباره غايت مهمّ بر پارچه ترجمهسيله برابر غايت پارلاق بر صورتده چوق مسائلِ مهمّهيى إفاده ايدر. خصوصًا إنسانڭ محاسبهِٔ أعمالى ايچون حشر و نشرى ياپمق، قوجه كائناتى تغيير و تبديل و تخريب و تعمير ايتمك سرّينى بيان ايدر.
آيتلرينڭ مئالندهكى يوزر آياتڭ مهمّ بر حقيقتنى غايت مهمّ بر موازنه ايله بيان ايدر. أهلِ ضلالت حقّنده حياتِ دنيويه نه قدر مدهش نتيجهلر گتيرديگنى و
أهلِ هدايت حقّنده نه قدر گوزل نتيجهلر و غايهلر ويرديگنى گوسترر. خصوصًا، محبّت حقّندهكى ثمراتِ دنيويه و اُخرويه؛ أهلِ ضلالت ايچون نه قدر أليم، أهلِ هدايت ايچون نه قدر خوش اولديغنى گوسترر. بو اوچنجى موقف حقّنده بعض مدقّق قارداشلريمز ديمشلر كه: "سائر رسالهلر ييلديزلر اولسه، بو گونشدر." ديگر برى اوڭا مقابل ديمش: "هر بر رساله، كندى عالمنده و كندينه مخصوص سماءِ حقيقتده برر گونشدر. اوزاق اولانلره ييلديز، ياقين اولانلره شمسدرلر."
(حاشيه): بو موقفڭ برنجى مستنسخ، (توافقدن هيچ خبريمز يوقكن) عجله و بعضًا گيجه وقتنده يازديغى بر نسخهسنده خارقه بر توافقى گوردك. بعضًا بر صحيفهده اوتوز توافقات بولونويور. او إختيارسز اولان توافقاتى او موقفڭ بر سرِّ كرامتى تلقّى ايتدك.
اوتوز اوچ آيتڭ برر حقيقتلرينى تفسير ايدن اوتوز اوچ پنجرهدر. اوتوز اوچ رساله اولمغه لايق ايكن غايت مستعجل بر زمانده يازيلديغى ايچون، بر ويا ياريم صحيفهلك پنجرهلرى برر رساله قوّتنده و برر رسالهيى تضمّن ايدن ماهيتنده اولديغنى گوسترر. فقط مع التأسّف باشدهكى پنجرهلر غايت مجمل و مختصر قالمش، لٰكن گيتدكجه إنبساط ايدهرك نصفِ آخردهكى پنجرهلر واضح دوشمشدر.
رسالهِٔ نور شاكردلرينه كوچك بر مثنوى و ايمانى بر ديواندر.
٭ ٭ ٭