Risale-i Nur

سوزلر
— 428 —
بريسى يگرمى بر كرّه تكرارى وار. (ميم) ايله (نون) (حاشيه-١): تنوين دخى نوندر. بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ يرينه گچديگى ايچون هر بريسى اوتوز اوچر دفعه ذكر ايديلمشدر. (ص س ش) مخرججه، صفتجه، صوتجه قارداش اولدقلرى ايچون هر برى اوچ دفعه، (ع غ) قارداش اولدقلرى حالده (ع) داها خفيف آلتى دفعه، (غ) ثقلتى ايچون ياريسى اولارق اوچ دفعه ذكر ايديلمشدر. (ط ظ ذ ز) مخرججه، صفتجه، سسجه قارداش اولدقلرى ايچون هر بريسى ايكيشر دفعه، (ل) و (ألف) ايله برابر ايكيسى (لا) صورتنده إتّحاد ايتدكلرى و (ألف) (لا) صورتنده حصّه‌سى (لام)ڭ ياريسيدر. اونڭ ايچون (ل) قرق ايكى دفعه، (ألف) اونڭ ياريسى اولارق يگرمى بر دفعه ذكر ايديلمشدر. (همزه) (ها) ايله مخرججه قارداش اولدقلرى ايچون همزه
(حاشيه-٢): همزه، ملفوظ و غيرِ ملفوظ يگرمى بشدر و همزه‌نڭ ساكن قارداشى ألفدن اوچ درجه يوقاريدر. زيرا حركه اوچدر.
اون اوچ، (ها) بر درجه داها خفيف اولديغى ايچون اون درت دفعه، (ق ف ك) قارداش اولدقلرى ايچون (قاف) ڭ بر نقطه‌سى فضله اولديغى ايچون (ق) اون، (ف) طوقوز، (ك) طوقوز. (ب) طوقوز، (ت) اون ايكى، (تا)نڭ درجه‌سى اوچ اولديغى ايچون اون ايكى دفعه ذكر ايديلمشدر. (ر) (لام)ڭ قارداشيدر. فقط أبجد حسابيله (ر) ايكى يوز، (ل) اوتوزدر. آلتى درجه يوقارى چيقديغى ايچون آلتى درجه آشاغى دوشمشدر. هم (ر) تلفّظجه تكرّر ايتديگندن ثقيل اولوب يالڭز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. (خ ح ث ض) ثقلتلرى و بعض جهاتِ مناسبات ايچون برر دفعه ذكر ايديلمشدر. (و) (ها)دن و (همزه)دن داها خفيف و (يا)دن و (ألف)دن داها ثقيل اولديغى ايچون اون يدى دفعه، ثقيل همزه‌دن درت درجه يوقارى، خفيف ألفدن درت درجه آشاغى ذكر ايديلمشدر.
ايشته شو حروفڭ بو ذكرنده خارق العاده بو وضعيتِ منتظمه ايله و او مناسبتِ خفيه ايله و او گوزل إنتظام و او دقيق و اينجه نظم و إنسجام ايله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجه‌ده گوسترر كه؛ بشر فكرينڭ حدّى دگل كه، شونى ياپابيلسين. تصادف
— 429 —
ايسه محالدر كه، اوڭا قاريشسين. ايشته شو وضعيتِ حروفده‌كى إنتظامِ عجيب و نظامِ غريب، سلاست و فصاحتِ لفظيه‌يه مدار اولديغى گبى، داها گيزلى چوق حكمتلرى بولونه‌بيلير. مادام حروفاتنده بويله إنتظام گوزه‌تلمش. ألبته كلمه‌لرنده، جمله‌لرنده، معنالرنده اويله أسرارلى بر إنتظام، اويله أنوارلى بر إنسجام گوزه‌تلمش كه، گوز گورسه "ما شاء اللّٰه‌"، عقل آڭلاسه "بارك اللّٰه‌" دييه‌جك.
بشنجى نقطه:بياننده‌كى براعتدر. يعنى، تفوّق و متانت و حشمتدر. ناصلكه نظمنده جزالت، لفظنده فصاحت، معناسنده بلاغت، اُسلوبنده بداعت وار. بياننده دخى فائق بر براعت واردر. أوت ترغيب و ترهيب، مدح و ذمّ، إثبات و إرشاد، إفحام و إفهام گبى بتون أقسامِ كلاميه‌ده و طبقاتِ خطابيه‌ده بياناتِ قرآنيه أڭ يوكسك مرتبه‌ده‌در.
مثلا: مقامِ ترغيب و تشويقده حدسز مثاللرندن، مثلا سورهٔ‌ِ
هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ
ده بياناتى، (حاشيه): شو اُسلوبِ بيان، او سوره‌نڭ مئالنڭ لباسنى گيمش. آبِ كوثر گبى خوش، سلسبيل چشمه‌سى گبى سلاستله آقار، جنّت ميوه‌لرى گبى طاتلى، حورى لباسى گبى گوزلدر.
مقامِ ترهيب و تهديدده پك چوق مثاللرندن مثلا:
هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ
سوره‌سنڭ باشنده بياناتِ قرآنيه أهلِ ضلالتڭ صماخنده قاينايان رصاص گبى، دماغنده ياقان آتش گبى، طماغنده يانان زقّوم گبى، يوزنده صالديران جهنّم گبى، معده‌سنده آجى، تيكنلى ضريع گبى تأثير ايدر. أوت بر ذاتڭ تهديدينى گوسترن جهنّم گبى بر عذاب مأمورى، ئوفكه‌سندن و غيظندن پارچه‌لانمق وضعيتنى آلماسى و
تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
سويله‌مسى، سويلتمسى، او ذاتڭ ترهيبى نه درجه دهشتلى اولديغنى گوسترر.
مقامِ مدحڭ بيڭلر مثاللرندن، باشنده اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ اولان بش سوره‌ده بياناتِ قرآنيه گونش گبى پارلاق، (حاشيه): شو تعبيراتده او سوره‌لرده‌كى بحثلره إشارت وار. ييلديز گبى زينتلى، سماوات و زمين گبى
— 430 —
حشمتلى، مَلكلر گبى سَويملى، دنياده ياورولره رحمت گبى شفقتلى، آخرتده جنّت گبى گوزلدر.
مقامِ ذمّ و زجرده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا
آيتنده ذمّى آلتى درجه ذمّ ايدر. غيبتدن آلتى درجه شدّتله زجر ايدر. شويله كه: معلومدر: آيتڭ باشنده‌كى همزه، صورمق (آيا) معناسنده‌در. او صورمق معناسى، صو گبى آيتڭ بتون كلمه‌لرينه گيرر. ايشتهبرنجى همزه ايله دير:آيا، سؤال و جواب محلّى اولان عقلڭز يوق مى كه، بو درجه چركين بر شيئى آڭلامييور؟ايكنجيسى:يُحِبُّ لفظى ايله دير: آيا، سومك، نفرت ايتمك محلّى اولان قلبڭز بوزولمش مى كه، أڭ منفور بر ايشى سَور؟اوچنجيسى:اَحَدُكُمْ كلمه‌سيله دير: جماعتدن حياتنى آلان حياتِ إجتماعيه و مدنيتڭز نه اولمش كه، بويله حياتڭزى زهرله‌ين بر عملى قبول ايدر؟دردنجيسى:اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ كلاميله دير: إنسانيتڭز نه اولمش كه، بويله جاناوارجه‌سنه آرقداشنى ديشله پارچه‌لامايى ياپييورسڭز؟بشنجيسى:اَخِيهِ كلمه‌سيله دير: هيچ رقّتِ جنسيه‌ڭز، هيچ صلهٔ‌ِ رحمڭز يوق مى كه، بويله چوق جهتلرله قارداشڭز اولان بر مظلومڭ شخصِ معنويسنى إنصافسزجه ديشله‌يورسڭز؟ هيچ عقلڭز يوق مى كه، كندى أعضاڭزى كندى ديشڭزله ديوانه گبى ايصيرييورسڭز؟آلتنجيسى:مَيْتًا كلاميله دير: وجدانڭز نره‌ده؟ فطرتڭز بوزولمش مى كه، أڭ محترم بر حالده بر قارداشنه قارشى، أتنى ييمك گبى أڭ مستكره بر ايش ياپيلييور؟ ديمك ذمّ و غيبت، عقلًا، قلبًا و إنسانيةً و وجدانًا و فطرةً و عصبيةً و ملّيةً مذمومدر. ايشته باق! ناصلكه شو آيت، ايجازكارانه آلتى مرتبه ذمّى ذمّ ايتمكله إعجازكارانه آلتى درجه او جُرمدن زجر ايدر.
مقامِ إثباتده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه‌ِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ده حشرى إثبات و إستبعادى إزاله ايچون اويله بر طرزده بيان ايدر كه، فوقنده إثبات
— 431 —
اولاماز. شويله كه: اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده، يگرمى ايكنجى سوزڭ آلتنجى لمعه‌سنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ هر بهار موسمنده إحياىِ أرض كيفيتنده اوچ يوز بيڭ طرزده حشرڭ نمونه‌لرينى نهايت درجه‌ده گرفت، بربرينه قاريشديرديغى حالده نهايت درجه‌ده إنتظام و تمييز ايله نظرِ بشره گوسترييور كه؛ بونلرى بويله ياپان ذاته، حشر و قيامت آغير اولاماز، دير. هم زمينڭ صحيفه‌سنده يوز بيڭلر أنواعى، برابر بربرى ايچنده قلمِ قدرتيله خطاسز، قصورسز يازمق؛ بر تك واحدِ أحدڭ سكّه‌سى اولديغندن، شو آيتله گونش گبى وحدانيتى إثبات ايتمكله برابر، گونشڭ طلوع و غروبى گبى قولاى و قطعى، قيامت و حشرى گوسترر. ايشته كَيْفَ لفظنده‌كى كيفيت نقطه‌سنده شو حقيقتى گوسترديگى گبى، چوق سوره‌لرده تفصيل ايله ذكر ايدر.
مثلا: سورهٔ‌ِ قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ ده اويله پارلاق و گوزل و شيرين و يوكسك بر بيانله حشرى إثبات ايدر كه، بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده قناعت ويرر. ايشته باق: كافرلرڭ، چورومش كميكلرڭ ديريلمسنى إنكار ايده‌رك "بو عجيبدر، اولاماز" ديمه‌لرينه جوابًا اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ الخ... كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ يه قدر فرمان ايدييور. بيانى صو گبى آقييور، ييلديزلر گبى پارلايور. قلبه خرما گبى هم لذّت، هم ذوق ويرييور، هم رزق اولويور.
هم مقامِ إثباتڭ أڭ لطيف مثاللرندن:
يٰسٓ ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ ٭ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
دير. يعنى، "حكمتلى قرآنه قَسَم ايدرم، سن رسوللردنسڭ." شو قَسَم إشارت ايدر كه، رسالتڭ حجّتى او درجه يقينى و حقدر كه، حقّانيتده مقامِ تعظيم و حرمته چيقمش كه، اونڭله قَسَم ايديلييور. ايشته شو إشارت ايله دير: "سن رسولسڭ. چونكه سنڭ ألڭده قرآن وار. قرآن ايسه، حقدر و حقّڭ كلاميدر. چونكه ايچنده حقيقى حكمت، اوستنده سكّهٔ‌ِ إعجاز وار."
هم مقامِ إثباتڭ ايجازلى و إعجازلى مثاللرندن شو:
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
— 432 —
يعنى؛ إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلته‌جك؟" سن دى: "كيم اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه، او ديريلته‌جك." اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات، گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار. طابور نظامى آلتنه گتيره‌بيلير." سن أى إنسان، ديسه‌ڭ؛ "اينانمام." نه قدر ديوانه‌جه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى هيچدن، يڭيدن اوردو‌مثال بتون حيوانات و سائر ذى‌حياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردو‌مثال ذوى الحيات أنواعلرينى، طائفه‌لرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشمش ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليه‌يى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايه‌بيلير؟ إستبعاد صورتنده دينلير مى؟ دينلسه، أبلهجه‌سنه بر ديوانه‌لكدر.
مقامِ إرشادده بياناتِ قرآنيه او درجه مؤثّر و رقيقدر و او درجه مونس و شفيقدر كه، شوق ايله روحى، ذوق ايله قلبى؛ عقلى مراقله و گوزى ياشله طولديرر. بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
الخ... يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچنجى آيت مبحثنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى، بنى إسرائيله دير: "موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى بر معجزه‌سنه قارشى سرت طاش، اون ايكى گوزندن چشمه گبى ياش آقيتديغى حالده، سزه نه اولمش كه، موسى عليه السلامڭ بتون معجزاتنه قارشى لاقيد قالوب؛ گوزيڭز قورو، ياشسز، قلبڭز قاتى، آتشسز طورييور؟" او سوزده شو معناىِ إرشادى ايضاح ايديلديگى ايچون اورايه حواله ايده‌رك بوراده قيصه كسييورم.
مقامِ إفحام و إلزامده بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو ايكى مثاله باق: برنجى مثال:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰه‌ِ اِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ
— 433 —
يعنى: "أگر، بر شبهه‌ڭز وارسه، سزه يارديم ايده‌جك، شهادت ايده‌جك بتون بيوكلريڭزى و طرفدارلريڭزى چاغيريڭز. بر تك سوره‌سنه بر نظيره ياپيڭز." "إشارات الإعجاز"ده ايضاح و إثبات ايديلديگى ايچون بوراده يالڭز إجمالنه إشارت ايدرز. شويله كه: قرآنِ معجز البيان دييور: "أى إنس و جنّ! أگر قرآن، كلامِ إلٰهى اولديغنده شبهه‌ڭز وارسه، بر بشر كلامى اولديغنى توهّم ايدييورسه‌ڭز، هايدى ايشته ميدان، گليڭز! سز دخى اوڭا محمّد الأمين ديديگڭز ذات گبى، اوقومق يازمق بيلمز، قرائت و كتابت گورمه‌مش بر اُمّيدن بو قرآن گبى بر كتاب گتيريڭز، ياپديريڭز. بونى ياپامازسه‌ڭز، هايدى اُمّى اولماسين، أڭ مشهور بر أديب، بر عالم اولسون. بونى ده ياپامازسه‌ڭز، هايدى بر تك اولماسين، بتون بلغاڭز، خطباڭز، بلكه بتون گچمش بليغلرڭ گوزل أثرلرينى و بتون گله‌جك أديبلرڭ يارديملرينى و إلٰهلريڭزڭ همّتلرينى برابر آليڭز. بتون قوّتڭزله چاليشڭز، شو قرآنه بر نظيره ياپيڭز. بونى ده ياپامازسه‌ڭز، هايدى قابلِ تقليد اولميان حقائقِ قرآنيه‌دن و معنوى چوق معجزاتندن قطعِ نظر، يالڭز نظمنده‌كى بلاغتنه نظيره اولارق بر أثر ياپيڭز."
فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ
إلزاميله دير: "هايدى سزدن معنانڭ طوغريلغنى إيسته‌ميورم. مفتريات و يالانلر و باطل حكايه‌لر اولسون. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى بتون قرآن قدر اولماسين، يالڭز بِعَشْرِ سُوَرٍ اون سوره‌سنه نظيره گتيريڭز. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى، بر تك سوره‌سنه نظيره گتيريڭز. بو ده چوقدر. هايدى، قيصه بر سوره‌سنه بر نظيره إبراز ايديڭز. حتّى، مادام بونى ده ياپمازسه‌ڭز و ياپامازسڭز. هم بو قدر محتاج اولديغڭز حالده؛ چونكه حيثيت و ناموسڭز، عزّت و دينڭز، عصبيت و شرفڭز، جان و مالڭز، دنيا و آخرتڭز، بوڭا نظيره گتيرمكله قورتولابيلير. يوقسه دنياده حيثيتسز، ناموسسز، دينسز، شرفسز، ذلّت ايچنده، جان و مالڭز هلاكتده محو اولوب و آخرتده
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ
إشارتيله جهنّمده حپسِ أبدى ايله محكوم و صنملريڭزله برابر آتشه اودونلق ايده‌جكسڭز. هم مادام سكز مرتبه عجزيڭزى آڭلاديڭز. ألبته سكز دفعه، قرآن دخى معجزه اولديغنى بيلمكلگڭز گركدر. يا ايمانه گليڭز وياخود صوصڭز، جهنّمه گيديڭز!" ايشته قرآنِ معجز البيانڭ مقامِ إفحامده‌كى
— 434 —
إلزامنه باق و دى:
لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَيَانٌ
أوت بيانِ قرآندن صوڭره بيان اولاماز و حاجت قالماز.
ايكنجى مثال:
فَذَكِّرْ فَمَا اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭ اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ٭ اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ٭ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ اِنْ كَانُوا صَادِقِينَ ٭ اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ٭ اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ ٭ اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ ٭ اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ ٭ اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰه‌ِ سُبْحَانَ اللّٰه‌ِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ٭
ايشته شو آياتڭ بيڭلر حقيقتلرندن يالڭز بيانِ إفحامى‌يه مثال ايچون بر حقيقتنى بيان ايدرز. شويله كه: اَمْ - اَمْ لفظيله اون بش طبقه إستفهامِ إنكارئِ تعجّبى ايله أهلِ ضلالتڭ بتون أقسامنى صوصديرر و شبهاتڭ بتون منشألرينى قپاتير. أهلِ ضلالت ايچون ايچنه گيروب صاقلانه‌جق شيطانى بر دليك بيراقمييور، قپاتييور. آلتنه گيروب گيزلنه‌جك بر پردهٔ‌ِ ضلالت بيراقمييور، ييرتييور. يلانلرندن هيچ بر يلانى بيراقمييور، باشنى أزييور.
هر بر فقره‌ده بر طائفه‌نڭ خلاصهٔ‌ِ فكرِ كفريلرينى يا بر قيصه تعبير ايله إبطال ايدر، يا بطلانى ظاهر اولديغندن سكوتله بطلاننى بداهته حواله ايدر ويا باشقه آيتلرده تفصيلًا ردّ ايديلديگى ايچون بوراده مجملًا إشارت ايدر. مثلا: برنجى فقره
وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ
— 435 —
آيتنه إشارت ايدر. اون بشنجى فقره ايسه
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا
آيتنه رمز ايدر. داها سائر فقره‌لرى بوڭا قياس ايت.
شويله كه: باشده دييور: "أحكامِ إلٰهيه‌يى تبليغ ايت. سن كاهن دگلسڭ. زيرا كاهنڭ سوزلرى، قاريشق و تخمينيدر. سنڭكى، حق و يقينيدر. مجنون اولامازسڭ، دشمنڭ دخى سنڭ كمالِ عقلڭه شهادت ايدر.
اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ
آيا، عجبا محاكمه‌سز عامى كافرلر گبى، سڭا شاعر مى دييورلر؟ سنڭ هلاكتڭى مى بكله‌يورلر؟ سن دى: "بكله‌يڭز. بن ده بكله‌يورم." سنڭ پارلاق بيوك حقيقتلرڭ، شعرڭ خيالاتندن منزّه و تزييناتندن مستغنيدر.
اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا
ياخود؛ عجبا عقللرينه گووه‌نن عقلسز فيلسوفلر گبى، "عقلمز بزه يتر" دييوب سڭا إتّباعدن إستنكاف مى ايدرلر؟ حالبوكه عقل ايسه، سڭا إتّباعى أمر ايدر. چونكه بتون ديديگڭ معقولدر. فقط عقل كندى باشيله اوڭا يتيشه‌مز.
اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ
ياخود: إنكارلرينه سبب، طاغى ظالملر گبى، حقّه سرفرو ايتمه‌ملرى ميدر؟ حالبوكه متجبّر ظالملرڭ رؤسالرى اولان فرعونلرڭ، نمرودلرڭ عاقبتلرى معلومدر.
اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ
وياخود: يالانجى، وجدانسز منافقلر گبى "قرآن سنڭ سوزلرڭدر" دييه سنى إتهام مى ايدييورلر؟ حالبوكه، تا شيمدى‌يه قدر سڭا محمّد الأمين دييه‌رك ايچلرنده سنى أڭ طوغرى سوزلى بيلييورلردى. ديمك اونلرڭ ايمانه نيّتلرى يوقدر. يوقسه قرآنڭ آثارِ بشريه ايچنده بر نظيرينى بولسونلر.
اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ
وياخود: كائناتى عبث و غايه‌سز إعتقاد ايدن فلاسفهٔ‌ِ عبثيون گبى كنديلرينى باشى بوش، حكمتسز، غايه‌سز، وظيفه‌سز، خالقسز مى
— 436 —
ظن ايدييورلر؟ عجبا گوزلرى كور اولمش، گورمييورلر مى كه، كائنات باشدن آشاغى‌يه قدر حكمتلرله مزيَّن و غايه‌لرله مثمردر و موجودات، ذرّه‌لردن گونشلره قدر وظيفه‌لرله موظّفدر و أوامرِ إلٰهيه‌يه مسخّرلردر.
اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ
وياخود: فرعونلشمش مادّيون گبى، "كندى كندينه اولويورلر. كندى كندينى بسله‌يورلر. كنديلرينه لازم اولان هر شيئى ياراتييورلر" مى تخيّل ايدييورلر كه، ايماندن، عبوديتدن إستنكاف ايدرلر؟ ديمك كنديلرينى برر خالق ظن ايدرلر. حالبوكه بر تك شيئڭ خالقى، هر بر شيئڭ خالقى اولمق لازم گلير. ديمك كبر و غرورلرى اونلرى نهايت درجه‌ده أحمقلاشديرمش كه، بر سينگه، بر ميقروبه قارشى مغلوب بر عاجزِ مطلقى، بر قديرِ مطلق ظن ايدرلر. مادام بو درجه عقلدن، إنسانيتدن سقوط ايتمشلر. حيواندن، بلكه جماداتدن داها آشاغيدرلر. اويله ايسه، بونلرڭ إنكارلرندن متأثّر اولمه. بونلرى دخى، بر نوع مضر حيوان و پيس مادّه‌لر صيره‌سنه صاى. باقمه، أهمّيت ويرمه.
اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ
وياخود: خالقى إنكار ايدن فكرسز، سرسم معطّله گبى، اللّٰهى إنكار مى ايدييورلر كه، قرآنى ديڭله‌مييورلر؟ اويله ايسه، سماوات و أرضڭ وجودلرينى إنكار ايتسينلر وياخود "بز خلق ايتدك" ديسينلر. بتون بتون عقلڭ زيوانه‌سندن چيقوب، ديوانه‌لگڭ هذياننه گيرسينلر. چونكه سماده ييلديزلرى قدر، زمينده چيچكلرى قدر براهينِ توحيد گورونويور، اوقونويور. ديمك يقينه و حقّه نيّتلرى يوقدر. يوقسه "بر حرف كاتبسز اولماز" بيلدكلرى حالده، ناصل بر حرفنده بر كتاب يازيلان شو كائنات كتابنى، كاتبسز ظن ايدييورلر.
اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ
وياخود: جنابِ حقّڭ إختيارينى نفى ايدن بر قسم حكماىِ ضالّه گبى و بَراهِمه گبى أصلِ نبوّتى مى إنكار ايدييورلر؟ سڭا ايمان گتيرمييورلر. اويله ايسه، بتون موجوداتده گورونن و إختيار و إراده‌يى گوسترن بتون آثارِ حكمتى و غاياتى و إنتظاماتى و ثمراتى و آثارِ رحمت و عناياتى و بتون أنبيانڭ بتون معجزاتلرينى إنكار ايتسينلر ويا "مخلوقاته ويريلن إحساناتڭ خزينه‌لرى يانمزده و
— 437 —
ألمزده‌در" ديسينلر. قابلِ خطاب اولمادقلرينى گوسترسينلر. سن ده اونلرڭ إنكارندن متألّم اولمه. اللّٰهڭ عقلسز حيوانلرى چوقدر، دى.
اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ
وياخود: عقلى حاكم ياپان متحكّم معتزله گبى كنديلرينى خالقڭ ايشلرينه رقيب و مفتّش تخيّل ايدوب خالقِ ذو الجلالى مسئول طوتمق مى ايسته‌يورلر؟ صاقين فتور گتيرمه. اويله خودبينلرڭ إنكارلرندن بر شى چيقماز. سن ده آلديرمه.
اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ
وياخود: جنّ و شيطانه اويوب كهانت‌فروشلر، إسپيرتيزمه‌جيلر گبى، عالمِ غيبه باشقه بر يول مى بولونمش ظن ايدرلر؟ اويله ايسه، شيطانلرينه قپانان سماواته، اونڭله چيقيلاجق بر نردبانلرى مى وار تخيّل ايدييورلر كه، سنڭ سماوى خبرلرينى تكذيب ايدرلر. بويله شارلاتانلرڭ إنكارلرى، هيچ حكمنده‌در.
اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ
وياخود: عقولِ عشره و أرباب الأنواع ناميله شريكلرى إعتقاد ايدن مشرك فلاسفه گبى و ييلديزلره و ملائكه‌لره بر نوع الوهيت إسناد ايدن صابئيون گبى، جنابِ حقّه ولد نسبت ايدن ملحد و ضالّينلر گبى، ذاتِ أحد و صمدڭ وجوبِ وجودينه، وحدتنه، صمديتنه، إستغناءِ مطلقنه ضد اولان ولدى نسبت و ملائكه‌نڭ عبوديتنه و عصمتنه و جنسيتنه منافى اولان اُنوثتى إسناد مى ايدرلر؟ كنديلرينه شفاعتجى مى ظن ايدرلر كه، سڭا تابع اولمايورلر؟ إنسان گبى ممكن، فانى، بقاءِ نوعنه محتاج و جسمانى و متجزّى، تكثّره قابل و عاجز، دنياپرست، يارديمجى بر وارثه مشتاق مخلوقلر ايچون واسطهٔ‌ِ تكثّر و تعاون و رابطهٔ‌ِ حيات و بقاء اولان تناسل، ألبته و ألبته وجودى واجب و دائم، بقاسى أزلى و أبدى، ذاتى جسمانيتدن مجرّد و معلّا و ماهيتى تجزّى و تكثّردن منزّه و مبرّا و قدرتى عجزدن مقدّس و بى‌همتا اولان ذاتِ ذو الجلاله أولاد إسناد ايتمك، هم او عاجز، ممكن، مسكين إنسانلر دخى بگنمدكلرى و عزّتِ مغرورانه‌سنه ياقيشديره‌مدقلرى بر نوع أولاد يعنى حدسز قيزلرى إسناد ايتمك؛ اويله بر سفسطه‌در و اويله بر ديوانه‌لك هذيانيدر كه، او فكرده اولان حريفلرڭ
— 438 —
تكذيبلرى، إنكارلرى هيچدر. آلديرمه‌مليسڭ. هر بر سرسمڭ سفسطه‌سنه، هر ديوانه‌نڭ هذياننه قولاق ويريلمز.
اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ
وياخود: حرصه، خسّته آليشمش طاغى، باغى دنياپرستلر گبى سنڭ تكاليفڭى آغير مى بولويورلر كه، سندن قاچييورلر و بيلمييورلر مى كه، سن أجريڭى، اجرتڭى يالڭز اللّٰهدن ايسته‌يورسڭ و اونلره جنابِ حق طرفندن ويريلن مالدن هم بركت، هم فقيرلرڭ حسد و بددعالرندن قورتولمق ايچون، يا اوندن ويا قرقدن بريسنى كندى فقيرلرينه ويرمك آغير بر شى ميدر كه، أمرِ زكاتى آغير گوروب إسلاميتدن چكينيورلر؟ بونلرڭ تكذيبلرى أهمّيتسز اولمقله برابر، حقلرى طوقاتدر. جواب ويرمك دگل...
اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ
وياخود: غيب‌آشنالق دعوا ايدن بوده‌ئيلر گبى و امورِ غيبيه‌يه دائر تخمينلرينى يقين تخيّل ايدن عقل‌فروشلر گبى، سنڭ غيبى خبرلريڭى بگنمييورلر مى؟ غيبى كتابلرى مى وار كه، سنڭ غيبى كتابڭى قبول ايتمييورلر. اويله ايسه، وحيه مظهر رسوللردن باشقه كيمسه‌يه آچيلميان و كندى باشيله اوڭا گيرمگه كيمسه‌نڭ حدّى اولميان عالمِ غيب، كندى يانلرنده حاضر، آچيق تخيّل ايدوب اوندن معلومات آلارق يازييورلر خولياسنده بولونويورلر. بويله، حدّندن حدسز تجاوز ايتمش مغرور خودفروشلرڭ تكذيبلرى، سڭا فتور ويرمه‌سين. زيرا آز بر زمانده سنڭ حقيقتلرڭ اونلرڭ خوليالرينى زير و زبر ايده‌جك.
اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ
وياخود: فطرتلرى بوزولمش، وجدانلرى چورومش شارلاتان منافقلر، دسّاس زنديقلر گبى أللرينه گچمه‌ين هدايتدن خلقلرى آلداتوب چويرمك، حيله ايدوب دونديرمك مى ايسته‌يورلر كه، سڭا قارشى كاه كاهن، كاه مجنون، كاه ساحر دييوب، كنديلرى دخى اينانمدقلرى حالده باشقه‌لرينى اينانديرمق مى ايسته‌يورلر؟ بويله حيله‌باز شارلاتانلرى إنسان صايوب دسيسه‌لرندن، إنكارلرندن متأثّر اولارق فتور گتيرمه. بلكه داها زياده غيرت ايت. چونكه اونلر كندى نفسلرينه حيله ايدرلر، كنديلرينه ضرر ايدرلر و اونلرڭ فنالقده موفّقيتلرى موقّتدر و إستدراجدر، بر مكرِ إلٰهيدر.
— 439 —
اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰه‌ِ سُبْحَانَ اللّٰه‌ِ عَمَّا يُشْرِكُونَ
وياخود: خالقِ خير و خالقِ شر ناميله آيرى آيرى ايكى إلٰه توهّم ايدن مجوسيلر گبى و آيرى آيرى أسبابه بر نوع الوهيت ويرن و اونلرى كنديلرينه برر نقطهٔ‌ِ إستناد تخيّل ايدن أسباب‌پرستلر، صنم‌پرستلر گبى باشقه إلٰهلره طايانوب سڭا معارضه مى ايدرلر؟ سندن إستغنا مى ايدييورلر؟ ديمك
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا
حكمنجه، شو بتون كائناتده گوندوز گبى گورونن بو إنتظامِ أكملى، بو إنسجامِ أجملى كور اولوب گورمييورلر. حالبوكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، إنتظام زير و زبر اولور و إنسجام هرج و مرجه دوشر. حالبوكه سينك قنادندن تا سماوات قنديللرينه قدر او درجه اينجه بر إنتظام گوزه‌تلمش كه، سينك قنادى قدر شركه ير بيراقيلمامش. مادام بونلر بو درجه خلافِ عقل و حكمت و منافئِ حسّ و بداهت حركت ايدييورلر. اونلرڭ تكذيبلرى سنى تذكيردن واز گچيرمسين."
ايشته سلسلهٔ‌ِ حقائق اولان شو آياتڭ يوزر جوهرلرندن يالڭز إفحام و إلزامه دائر بر تك جوهرِ بيانيسنى إجمالًا بيان ايتدك. أگر إقتدارم اولسه ايدى، بر قاچ جوهرلرينى داها گوسترسه‌ ايدم، "شو آيتلر تك باشيله بر معجزه‌در" سن دخى دييه‌جكدڭ.
امّا إفهام و تعليمده‌كى بياناتِ قرآنيه او قدر خارقه‌در، او درجه لطافتلى و سلاستليدر؛ أڭ بسيط بر عامى، أڭ درين بر حقيقتى اونڭ بيانندن قولايجه تفهّم ايدر. أوت، قرآنِ معجز البيان، چوق حقائقِ غامضه‌يى نظرِ عمومى‌يى اوقشايه‌جق، حسِّ عامّه‌يى رنجيده ايتميه‌جك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميه‌جق بر صورتده بسيطانه و ظاهرانه سويله‌يور، درس ويرييور. ناصل بر چوجقله قونوشولسه، چوجقجه تعبيرات إستعمال ايديلير. اويله ده:
تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ
دينلن، متكلّم اُسلوبنده مخاطبڭ درجه‌سنه سوزيله نزول ايدوب اويله قونوشان أساليبِ قرآنيه، أڭ متبحّر حكمانڭ فكرلريله يتيشه‌مديگى حقائقِ غامضهٔ‌ِ إلٰهيه و أسرارِ ربّانيه‌يى متشابهات صورتنده بر قسم تشبيهات و تمثيلات ايله أڭ اُمّى بر عامى‌يه إفهام ايدر. مثلا:
اَلرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى
بر تمثيل ايله ربوبيتِ إلٰهيه‌يى سلطنت مثالنده و
— 440 —
عالمڭ تدبيرنده مرتبهٔ‌ِ ربوبيتنى، بر سلطانڭ تختِ سلطنتنده طوروب إجراىِ حكومت ايتديگى گبى بر مثالده گوسترييور. أوت قرآن، بو كائنات خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولارق ربوبيتنڭ مرتبهٔ‌ِ أعظمندن چيقه‌رق، عموم مرتبه‌لر اوستنه گله‌رك، او مرتبه‌لره چيقانلرى إرشاد ايده‌رك، يتمش بيڭ پرده‌لردن گچه‌رك، او پرده‌لره باقوب تنوير ايده‌رك، فهم و ذكاجه مختلف بيڭلر طبقه مخاطبلره فيضنى طاغيتوب و نورينى نشر ايده‌رك قابليتجه آيرى آيرى عصرلر، قرنلر اوزرنده ياشامش و بو قدر مبذوليتله معنالرينى اورته‌يه صاچمش اولديغى حالده كمالِ شبابتندن، گنجلگندن ذرّه قدر ضايع ايتميه‌رك غايت طراوتده، نهايت لطافتده قالارق غايت سهولتلى بر طرزده، سهلِ ممتنع بر صورتده، هر عامى‌يه آڭلايشلى درس ويرديگى گبى؛ عين درسده، عين سوزلرله فهملرى مختلف و درجه‌لرى متباين پك چوق طبقه‌لره دخى درس ويروب إقناع ايدن، إشباع ايدن بر كتابِ معجزنمانڭ هانگى طرفنه دقّت ايديلسه، ألبته بر لمعهٔ‌ِ إعجاز گوروله‌بيلير.
الحاصل:ناصل اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ گبى بر لفظِ قرآنى اوقونديغى زمان طاغڭ قولاغى اولان مغاره‌سنى طولديرديغى گبى؛ عين لفظ، سينگڭ كوچوجك قولاقجغنه ده تمامًا يرلشير. عينًا اويله ده: قرآنڭ معنالرى، طاغ گبى عقللرى إشباع ايتديگى گبى، سينك گبى كوچوجك بسيط عقللرى دخى عين سوزلرله تعليم ايدر، تطمين ايدر. زيرا قرآن، بتون إنس و جنّڭ بتون طبقه‌لرينى ايمانه دعوت ايدر. هم عمومنه ايمانڭ علومنى تعليم ايدر، إثبات ايدر. اويله ايسه، عوامڭ أڭ اُمّيسى خواصّڭ أڭ أخصّنه اوموز اوموزه، ديز ديزه ويروب برابر درسِ قرآنى‌يى ديڭله‌يوب إستفاده ايده‌جكلر. ديمك قرآنِ كريم، اويله بر مائدهٔ‌ِ سماويه‌در كه؛ بيڭلر مختلف طبقه‌ده اولان أفكار و عقول و قلوب و أرواح، او سفره‌دن غدالرينى بولويورلر، مشتهياتنى آلييورلر. آرزولرى يرينه گلير. حتّى پك چوق قپولرى قپالى قالوب، إستقبالده گله‌جكلره بيراقيلمشدر. شو مقامه مثال ايسترسه‌ڭ، بتون قرآن باشدن نهايته قدر بو مقامڭ مثاللريدر. أوت بتون مجتهدين و صدّيقين و حكماءِ إسلاميه و محقّقين و علماءِ اصول الفقه و متكلّمين و أولياءِ عارفين و أقطابِ عاشقين و مدقّقينِ علما و عوامِ مسلمين گبى قرآنڭ تلميذلرى و درسنى ديڭله‌ينلرى، متّفقًا دييورلر كه: "درسمزى گوزلجه آڭلايورز." الحاصل، سائر مقاملر گبى إفهام و تعليم مقامنده دخى قرآنڭ لمعاتِ إعجازى پارلايور.
— 441 —
ايكنجى شعاع:
قرآنڭ جامعيتِ خارق العاده‌سيدر. شو شعاعڭ، بش لمعه‌سى وار.
برنجى لمعه:لفظنده‌كى جامعيتدر. ألبته أوّلكى سوزلرده، هم بو سوزده ذكر اولونان آيتلردن شو جامعيت آشكاره گورونويور. أوت
لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ حَدٌّ وَ مُطَّلَعٌ وَ لِكُلٍّ شُجُونٌ وَ غُصُونٌ وَ فُنُونٌ
— 441 —
يله بر طرزده وضع ايديلمش كه، هر بر كلامڭ، حتّى هر بر كلمه‌نڭ، حتّى هر بر حرفڭ، حتّى بعضًا بر سكوتڭ چوق وجوهى بولونويور. هر بر مخاطبنه آيرى آيرى بر قپودن حصّه‌سنى ويرر.
مثلا: وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا يعنى: "طاغلرى زمينڭزه قازيق و ديرك ياپدم" بر كلامدر. بر عامينڭ شو كلامدن حصّه‌سى: ظاهرًا يره چاقيلمش قازيقلر گبى گورونن طاغلرى گورور، اونلرده‌كى منافعنى و نعمتلرينى دوشونور، خالقنه شكر ايدر.
بر شاعرڭ بو كلامدن حصّه‌سى: زمين، بر طابان؛ و قبّهٔ‌ِ سما، اوستنده قونولمش يشيل و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر محتشم چادير، اُفقى بر دائره صورتنده و سمانڭ أتكلرى باشنده گورونن طاغلرى، او چاديرڭ قازيقلرى مثالنده تخيّل ايدر. صانعِ ذو الجلالنه حيرتكارانه پرستش ايدر.
خيمه‌نشين بر أديبڭ بو كلامدن نصيبى: زمينڭ يوزينى بر چول و صحرا؛ طاغلرڭ سلسله‌لرينى پك كثرتله و چوق مختلف بدوى چاديرلرى گبى، گويا طبقهٔ‌ِ ترابيه، يوكسك ديركلر اوستنده آتيلمش، او ديركلرڭ سيورى باشلرى او پردهٔ‌ِ ترابيه‌يى يوقارى‌يه قالديرمش، بربرينه باقار پك چوق مختلف مخلوقاتڭ مسكنى اولارق تصوّر ايدر. او بيوك عظمتلى مخلوقلرى، بويله ير يوزنده چاديرلر مِثللو قولايجه قوران و قويان فاطرِ ذو الجلالنه قارشى سجدهٔ‌ِ حيرت ايدر.
جغرافياجى بر أديبڭ او كلامدن قسمتى: كُرهٔ‌ِ زمين، بحرِ محيطِ هوائيده ويا أثيريده يوزن بر سفينه و طاغلرى، او سفينه‌نڭ اوستنده تثبيت و موازنه ايچون چاقيلمش قازيقلر و ديركلر شكلنده تفكّر ايدر. او قوجه كُرهٔ‌ِ زمينى، منتظم بر گمى گبى ياپوب،
— 442 —
بزلرى ايچنه قويوب، أقطارِ عالمده گزديرن قديرِ ذو الكماله قارشى سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ دير.
مدنيت و هيئتِ إجتماعيه‌نڭ متخصّص بر حكيمنڭ بو كلامدن حصّه‌سى: زمينى، بر خانه و او خانه‌نڭ ديرگى، حياتِ حيوانيه و حياتِ حيوانيه ديرگى، شرائطِ حيات اولان صو، هوا و طوپراقدر. صو و هوا و طوپراغڭ ديرگى و قازيغى، طاغلردر. زيرا طاغلر، صويڭ مخزنى، هوانڭ طراغى (غازاتِ مضرّه‌يى ترسيب ايدوب، هوايى تصفيه ايدر) و طوپراغڭ حاميسى (باتاقلقدن و دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايدر) و سائر لوازماتِ حياتِ إنسانيه‌نڭ خزينه‌سى اولارق فهم ايدر. شو قوجه طاغلرى، شو صورتله خانهٔ‌ِ حياتمز اولان زمينه ديرك ياپان و معيشتمزه خزينه‌دار تعيين ايدن صانعِ ذو الجلال والإكرامه، كمالِ تعظيم ايله حمد و ثنا ايدر.
حكمتِ طبيعيه‌نڭ بر فيلسوفنڭ شو كلامدن نصيبى شودر كه: كُرهٔ‌ِ زمينڭ قارننده بعض إنقلابات و إمتزاجاتڭ نتيجه‌سى اولارق حاصل اولان زلزله و إهتزازاتى، طاغلرڭ ظهوريله سكونت بولديغنى و مدار و محورنده‌كى إستقرارينه و زلزله‌نڭ إرتجاجيله مدارِ سنويسندن چيقمه‌مسنه سبب، طاغلرڭ خروجى اولديغنى و زمينڭ حدّتى و غضبى، طاغلرڭ منافذيله تنفّس ايتمكله سكونت ايتديگنى فهم ايدر، تمامًا ايمانه گلير. اَلْحِكْمَةُ ِللّٰه‌ِ دير.
مثلا
اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
ده‌كى رَتْقًا كلمه‌سى، تدقيقاتِ فلسفه ايله آلوده اولميان بر عالمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: سما برّاق، بلوطسز؛ زمين قورو و حياتسز، تولّده غيرِ قابل بر حالده ايكن.. سمايى ياغمورله، زمينى خضرواتله فتح ايدوب بر نوع إزدواج و تلقيح صورتنده بتون ذى‌حياتلرى او صودن خلق ايتمك، اويله بر قديرِ ذو الجلالڭ ايشيدر كه؛ روىِ زمين، اونڭ كوچك بر بوستانى و سمانڭ يوز اورتوسى اولان بلوطلر، اونڭ بوستاننده بر سونگردر آڭلار، عظمتِ قدرتنه سجده ايدر. و محقّق بر حكيمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: بدايتِ خلقتده سماء و أرض شكلسز برر كومه و منفعتسز برر ياش خمور، ولدسز مخلوقاتسز
— 443 —
طوپلو برر مادّه ايكن؛ فاطرِ حكيم، اونلرى فتح و بسط ايدوب گوزل بر شكل، منفعتدار برر صورت، زينتلى و كثرتلى مخلوقاته منشأ ايتمشدر آڭلار. وسعتِ حكمتنه قارشى حيران اولور. يڭى زمانڭ فيلسوفنه شو كلمه شويله إفهام ايدر كه: منظومهٔ‌ِ شمسيه‌يى تشكيل ايدن كره‌مز، سائر سيّاره‌لر، بدايتده گونشله ممتزج اولارق آچيلمامش بر خمور شكلنده ايكن؛ قادرِ قيّوم او خمورى آچوب، او سيّاره‌لرى برر برر يرلرينه يرلشديره‌رك، گونشى اوراده بيراقوب، زمينمزى بورايه گتيره‌رك، زمينه طوپراق سره‌رك، سماء جانبندن ياغمور ياغديره‌رق، گونشدن ضيا سرپديره‌رك دنيايى شنلنديروب بزلرى ايچنه قويمشدر آڭلار، باشنى طبيعت باتاقلغندن چيقارير، " آمَنْتُ بِاللّٰه‌ِ الْوَاحِدِ الْاَحَدِ" دير.
مثلا:
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا
ده‌كى "لام"؛ هم كندى معناسنى، هم "فى" معناسنى، هم "إلى" معناسنى إفاده ايدر. ايشته لِمُسْتَقَرٍّ ڭ لامى، عوام او لامى "إلى" معناسنده گوروب فهم ايدر كه؛ سزه نسبةً ايشيق ويريجى، ايصينديريجى متحرّك بر لامبا اولان گونش، ألبته بر گون سيرى بيته‌جك، محلِّ قرارينه يتيشه‌جك، سزه فائده‌سى طوقونميه‌جق بر صورت آلاجقدر، آڭلار. او ده، خالقِ ذو الجلالڭ گونشه باغلاديغى بيوك نعمتلرى دوشونه‌رك "سبحان اللّٰه‌، الحمد ِللّٰه‌" دير. و عالمه دخى او لامى "إلى" معناسنده گوسترر. فقط گونشى يالڭز بر لامبا دگل، بلكه بهار و ياز تزگاهنده طوقونان منسوجاتِ ربّانيه‌نڭ بر مكيگى، گيجه گوندوز صحيفه‌لرنده يازيلان مكتوباتِ صمدانيه‌نڭ مركّبى، نور بر حقّه‌سى صورتنده تصوّر ايده‌رك گونشڭ جريانِ صوريسى علامت اولديغى و إشارت ايتديگى إنتظاماتِ عالمى دوشونديره‌رك صانعِ حكيمڭ صنعتنه "ما شاء اللّٰه‌" و حكمتنه "بارك اللّٰه‌" دييه‌رك سجده‌يه قپانير. و قوزموغرافياجى بر فيلسوفه لامى "فى" معناسنده شويله إفهام ايدر كه: گونش، كندى مركزنده و محورى اوزرنده زنبرك‌وارى بر جريان ايله منظومه‌سنى أمرِ إلٰهى ايله تنظيم ايدوب تحريك ايدر. شويله بر ساعتِ كبرايى خلق ايدوب تنظيم ايدن صانعِ ذو الجلالنه قارشى كمالِ حيرت و إستحسان ايله "اَلْعَظَمَةُ ِللّٰه‌ِ وَ الْقُدْرَةُ ِللّٰه‌ِ" دير، فلسفه‌يى آتار، حكمتِ قرآنيه‌يه گيرر. و دقّتلى بر حكيمه شو لامى، هم علّت معناسنده، هم ظرفيت معناسنده طوتديروب شويله إفهام ايدر كه: "صانعِ حكيم،
— 444 —
ايشلرينه أسبابِ ظاهريه‌يى پرده ايتديگندن، جاذبهٔ‌ِ عموميه نامنده بر قانونِ إلٰهيسيله صاپان طاشلرى گبى سيّاره‌لرى گونشله باغلامش و او جاذبه ايله مختلف فقط منتظم حركتله او سيّاره‌لرى دائرهٔ‌ِ حكمتنده دونديرييور و او جاذبه‌يى توليد ايچون گونشڭ كندى مركزنده حركتنى ظاهرى بر سبب ايتمش. ديمك لِمُسْتَقَرٍّ معناسى:
فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا
يعنى، كندى مستقرّى ايچنده منظومه‌سنڭ إستقرارى و نظامى ايچون حركت ايدييور. چونكه حركت حرارتى، حرارت قوّتى، قوّت جاذبه‌يى ظاهرًا توليد ايدر گبى بر عادتِ إلٰهيه، بر قانونِ ربّانيدر. ايشته شو حكيم، بويله بر حكمتى، قرآنڭ بر حرفندن فهم ايتديگى زمان، "الحمد ِللّٰه‌ قرآنده‌در حق حكمت، فلسفه‌يى بش پاره‌يه صايمام" دير. و شاعرانه بر فكر و قلب صاحبنه شو "لام"دن و إستقراردن شويله بر معنا فهمنه گلير كه: "گونش، نورانى بر آغاجدر. سيّاره‌لر اونڭ متحرّك ميوه‌لرى... آغاجلرڭ خلافنه اولارق گونش سيلكينير، تا او ميوه‌لر دوشمه‌سين. أگر سيلكنمزسه، دوشوب طاغيلاجقلر." هم تخيّل ايده‌بيلير كه: "شمس مجذوب بر سَرْذاكردر. حلقهٔ‌ِ ذكرڭ مركزنده جذبه‌لى بر ذكر ايدر و ايتديرر." بر رساله‌ده شو معنايه دائر شويله ديمشدم: "أوت گونش بر ميوه‌داردر؛ سيلكينير تا دوشمه‌سين سيّار اولان يميشلرى. أگر سكوتيله سكونت أيله‌سه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى."
هم مثلا
اُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
ده بر سكوت وار، بر إطلاق وار. نه‌يه ظفر بولاجقلرينى تعيين ايتمه‌مش. تا هركس ايستديگنى ايچنده بولابيلسين. سوزى آز سويلر، تا اوزون اولسون. چونكه بر قسم مخاطبڭ مقصدى آتشدن قورتولمقدر. بر قسمى يالڭز جنّتى دوشونور. بر قسم، سعادتِ أبديه‌يى آرزو ايدر. بر قسم، يالڭز رضاىِ إلٰهى‌يى رجا ايدر. بر قسم، رؤيتِ إلٰهيه‌يى غايهٔ‌ِ أمل بيلير و هكذا.. بونڭ گبى پك چوق يرلرده قرآن، سوزى مطلق بيراقير، تا عام اولسون. حذف ايدر، تا چوق معنالرى إفاده ايتسين. قيصه كسر، تا هركسڭ حصّه‌سى بولونسون. ايشته اَلْمُفْلِحُونَ دير. نه‌يه فلاح بولاجقلرينى تعيين ايتمييور. گويا او سكوتله دير: "أى مسلمانلر! مژده سزه. أى متّقى! سن جهنّمدن فلاح بولورسڭ. أى صالح! سن
— 445 —
جنّته فلاح بولورسڭ. أى عارف! سن رضاىِ إلٰهى‌يه نائل اولورسڭ. أى عاشق! سن رؤيته مظهر اولورسڭ." و هكذا... ايشته قرآن، جامعيتِ لفظيه جهتيله كلامدن، كلمه‌دن، حروفدن و سكوتدن هر بريسنڭ بيڭلر مثاللرندن يالڭز نمونه اولارق برر مثال گتيردك. آيتى و قصّتى بونلره قياس ايدرسڭ.
مثلا:
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ
آيتى، او قدر وجوهى وار و او درجه مراتبى وار كه، بتون طبقاتِ أوليا، بتون سلوكلرنده و مرتبه‌لرنده شو آيته إحتياجلرينى گوروب اوندن كندى مرتبه‌سنه لايق بر غداىِ معنوى، بر تازه معنا آلمشلر. چونكه "اللّٰه‌" بر إسمِ جامع اولديغندن أسماءِ حسنى عددنجه توحيدلر، ايچنده بولونور.
اَىْ لَا رَزَّاقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا رَحْمٰنَ اِلَّا هُوَ
و هكذا.
هم مثلا: قصصِ قرآنيه‌دن قصّهٔ‌ِ موسى عليه السلام، عادتا عصاىِ موسى عليه السلام گبى بيڭلر فائده‌لرى وار. او قصّه‌ده، هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تسكين و تسلّى، هم كفّارى تهديد، هم منافقلرى تقبيح، هم يهوديلرى توبيخ گبى چوق مقاصدى، پك چوق وجوهى واردر. اونڭ ايچون سوره‌لرده تكرار ايديلمشدر. هر يرده بتون مقصدلرى إفاده ايله برابر يالڭز بريسى مقصودِ بِالذّات اولور، ديگرلرى اوڭا تابع قاليرلر.
أگر ديسه‌ڭ:"گچمش مثاللرده‌كى بتون معنالرى ناصل بيله‌جگز كه، قرآن اونلرى إراده ايتمش و إشارت ايدييور؟"
الجواب:مادام قرآن بر خطبهٔ‌ِ أزليه‌در. هم مختلف، طبقه طبقه اولارق عصرلر اوزرنده و آرقه‌سنده اوطوروب ديزيلمش بتون بنى آدمه خطاب ايدييور، درس ويرييور. ألبته او مختلف أفهامه گوره متعدّد معنالرى درج ايدوب إراده ايده‌جكدر و إراده‌سنه أماره‌لرى وضع ايده‌جكدر. أوت "إشارات الإعجاز"ده شوراده‌كى معنالر مِثللو كلماتِ قرآنيه‌نڭ متعدّد معنالرينى علمِ صرف و نحوڭ قاعده‌لريله و علمِ بيان و فنِّ معانى‌نڭ دستورلريله، فنِّ بلاغتڭ قانونلريله إثبات ايديلمشدر. بونڭله برابر علومِ عربيه‌جه صحيح و اصولِ دينيه‌جه حق اولمق شرطيله و فنِّ معانيجه مقبول و علمِ بيانجه مناسب و بلاغتجه مستحسن اولان بتون وجوه و معانى، أهلِ إجتهاد و أهلِ تفسير و أهلِ اصول الدين و
— 446 —
أهلِ اصول الفقهڭ إجماعيله و إختلافلرينڭ شهادتيله قرآنڭ معنالرندندرلر. او معنالره، درجه‌لرينه گوره برر أماره وضع ايتمشدر. يا لفظيه‌در، يا معنويه‌در. او معنويه ايسه، يا سياق ويا سباقِ كلامدن ويا باشقه آيتدن برر أماره او معنايه إشارت ايدر. بر قسمى يگرمى و اوتوز و قرق و آلتمش، حتّى سكسان جلد اولارق محقّقلر طرفندن يازيلان يوز بيڭلر تفسيرلر، قرآنڭ جامعيت و خارقيتِ لفظيه‌سنه قطعى بر برهانِ باهردر. هر نه ايسه... بز شو سوزده هر بر معنايه دلالت ايدن أماره‌يى قانونيله، قاعده‌سيله گوسترسه‌ك سوز چوق اوزانير. اونڭ ايچون قيصه كسوب قسمًا "إشارات الإعجاز"ه حواله ايدرز.
ايكنجى لمعه:معناسنده‌كى جامعيتِ خارقه‌در. أوت، قرآن بتون مجتهدلرڭ مأخذلرينى، بتون عارفلرڭ مذاقلرينى، بتون واصللرڭ مشربلرينى، بتون كامللرڭ مسلكلرينى، بتون محقّقلرڭ مذهبلرينى؛ معناسنڭ خزينه‌سندن إحسان ايتمكله برابر؛ دائما اونلره رهبر و ترقّياتلرنده هر وقت اونلره مرشد اولوب، او توكنمز خزينه‌سندن اونلرڭ يوللرينه نشرِ أنوار ايتديگى بتون اونلرجه مصدّقدر و مُتّفَقٌ عليهدر.
اوچنجى لمعه:علمنده‌كى جامعيتِ خارقه‌در. أوت قرآن، شريعتڭ متعدّد و چوق علملرينى، حقيقتڭ متنوّع و كثرتلى علملرينى، طريقتڭ مختلف و حدسز علملرينى، كندى علمنڭ دڭزندن آقيتديغى گبى؛ دائرهٔ‌ِ ممكناتڭ حقيقى حكمتنى و دائرهٔ‌ِ وجوبڭ علومِ حقيقيه‌سنى و دائرهٔ‌ِ آخرتڭ معارفِ غامضه‌سنى، او دڭزندن منتظمًا و كثرتله آقيتيور. شو لمعه‌يه مثال گتيريلسه، بر جلد يازمق لازم گلير. اويله ايسه، يالڭز نمونه اولارق شو يگرمى بش عدد سوزلرى گوسترييورز. أوت، بتون يگرمى بش عدد سوزلرڭ طوغرى حقيقتلرى، قرآنڭ بحرِ علمندن آنجق يگرمى بش قطره‌در. او سوزلرده قصور وارسه، بنم فهمِ قاصريمه عائددر.
دردنجى لمعه:مباحثنده‌كى جامعيتِ خارقه‌در. أوت، إنسان و إنسانڭ وظيفه‌سى، كائنات و خالقِ كائناتڭ، أرض و سماواتڭ، دنيا و آخرتڭ، ماضى و مستقبلڭ، أزل و أبدڭ مباحثِ كلّيه‌لرينى جمع ايتمكله برابر نطفه‌دن خلق ايتمك، تا قبره گيرنجه‌يه قدر؛ يمك، ياتمق آدابندن طوت، تا قضا و قدر مبحثلرينه قدر؛ آلتى گون خلقتِ عالمدن طوت تا وَ الْمُرْسَلَاتِ ٭ وَ الذَّارِيَاتِ قَسَملريله إشارت اولونان
— 447 —
روزگارلرڭ أسمه‌سنده‌كى وظيفه‌لرينه قدر؛
وَمَا تَشَاؤُنَ اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللّٰه‌ُ ٭ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ
إشاراتيله، إنسانڭ قلبنه و إراده‌سنه مداخله‌سندن طوت، تا وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ يعنى، بتون سماواتى بر قبضه‌سنده طوتماسنه قدر؛ وَ جَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ اَعْنَابٍ زمينڭ چيچك و اوزوم و خرماسندن طوت، تا اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ايله إفاده ايتديگى حقيقتِ عجيبه‌يه قدر؛ و سمانڭ ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ وَهِىَ دُخَانٌ حالتنده‌كى وضعيتندن طوت، تا دخانله إنشقاقنه و ييلديزلرينڭ دوشوب حدسز فضاده طاغيلمسنه قدر و دنيانڭ إمتحان ايچون آچيلمه‌سندن، تا قپانمسنه قدر و آخرتڭ برنجى منزلى اولان قبردن، صوڭره برزخدن، حشردن، كوپريدن طوت، تا جنّته، تا سعادتِ أبديه‌يه قدر؛ ماضى زماننڭ وقوعاتندن، حضرتِ آدمڭ خلقتِ جسدندن، ايكى اوغلنڭ غاوغاسندن تا طوفانه، تا قَومِ فرعونڭ غرقنه، تا أكثر أنبيانڭ مهمّ حادثاتنه قدر و اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ إشارت ايتديگى حادثهٔ‌ِ أزليه‌دن طوت، تا وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ إفاده ايتديگى واقعهٔ‌ِ أبديه‌يه قدر بتون مباحثِ أساسيه‌يى و مهمّه‌يى اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ او بيان، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن و دنيايى و آخرتى ايكى اوطه گبى آچوب قپايان و زمين بر باغچه و سما، مصباحلريله سوسلنديرلمش بر طام گبى تصرّف ايدن و ماضى و مستقبل، بر گيجه و گوندوز گبى نظرينه قارشى حاضر ايكى صحيفه حكمنده تماشا ايدن و أزل و أبد، دون و بوگون گبى سلسلهٔ‌ِ شئوناتڭ ايكى طرفى برلشمش، إتّصال پيدا ايتمش بر صورتده بر زمانِ حاضر گبى اونلره باقان بر ذاتِ ذو الجلاله ياقيشير بر طرزِ بياندر. ناصل بر اوسته، بنا ايتديگى و إداره ايتديگى ايكى خانه‌دن بحث ايدر. پروغرامنى و ايشلرينڭ ليسته و فهرسته‌سنى ياپار. قرآن دخى، شو كائناتى ياپان و إداره ايدن و ايشلرينڭ ليسته‌سنى و فهرسته‌سنى (تعبير جائز ايسه) پروغرامنى يازان، گوسترن بر ذاتڭ بياننه ياقيشير بر طرزده‌در. هيچ بر جهتله أثرِ تصنّع و تكلّف گورونميور. هيچ بر شائبهٔ‌ِ تقليد ويا باشقه‌سنڭ حسابنه و اونڭ يرنده كندينى
— 448 —
فرض ايدوب قونوشمش گبى بر خدعه‌نڭ أماره‌سى اولماديغى گبى بتون جدّيتيله، بتون صفوتيله، بتون خلوصيله صافى، برّاق، پارلاق بيانى، ناصل گوندوزڭ ضياسى "گونشدن گلدم" دير. قرآن دخى، "بن، خالقِ عالمڭ بيانى‌يم و كلامى‌يم" دير.
أوت شو دنيايى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرن و لذّتلى نعمتلرله طولديران و صنعت‌پرورانه و نعمت‌پرورانه شو درجه صنعتنڭ عجيبه‌لريله، شو درجه قيمتدار نعمتلرينى دنيانڭ يوزينه سرپن، صيره‌وارى تنظيم ايدن و زمينڭ يوزنده سره‌ن، گوزلجه ديزن بر صانع، بر منعمدن باشقه شو ولولهٔ‌ِ تقدير و إستحسانله و زمزمهٔ‌ِ حمد و شكرانله دنيايى طولديران و زمينى بر ذكرخانه، بر مسجد، بر تماشاگاهِ صنعتِ إلٰهيه‌يه چويرن قرآنِ معجز البيان كيمه ياقيشير و كيمڭ كلامى اولابيلير؟ اوندن باشقه كيم اوڭا صاحب چيقه‌بيلير؟ اوندن باشقه كيمڭ سوزى اولابيلير؟ دنيايى ايشيقلانديران ضيا، گونشدن باشقه هانگى شيئه ياقيشير؟ طلسمِ كائناتى كشف ايدوب عالمى ايشيقلانديران بيانِ قرآن، شمسِ أزليدن باشقه كيمڭ نورى اولابيلير؟ كيمڭ حدّينه دوشمش كه، اوڭا نظيره گتيرسين، اونڭ تقليدينى ياپسين؟ أوت، بو دنيايى صنعتلريله زينتلنديرن بر صنعتكارڭ، صنعتنى إستحسان ايدن إنسانله قونوشمه‌مسى محالدر. مادام كه، ياپار و بيلير؛ ألبته قونوشور. مادام قونوشور، ألبته قونوشماسنه ياقيشان قرآندر. بر چيچگڭ تنظيمندن لاقيد قالميان بر مالك الملك، بتون ملكنى ولوَله‌يه ويرن بر كلامه قارشى ناصل لاقيد قالير؟ هيچ باشقه‌سنه مال ايدوب هيچه اينديرر مى؟
بشنجى لمعه:قرآنڭ اُسلوب و ايجازنده‌كى جامعيتِ خارقه‌در. بونده "بش ايشيق" وار.
برنجى ايشيق:اُسلوبِ قرآنڭ او قدر عجيب بر جمعيتى وار كه، بر تك سوره، كائناتى ايچنه آلان بحرِ محيطِ قرآنى‌يى ايچنه آلير. بر تك آيت، او سوره‌نڭ خزينه‌سنى ايچنه آلير. آيتلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك سوره، سوره‌لرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك قرآندر. ايشته شو، إعجازكارانه ايجازدن بيوك بر لطفِ إرشاددر و گوزل بر تسهيلدر. چونكه هركس، هر وقت قرآنه محتاج اولديغى حالده، يا غباوتندن ويا باشقه أسبابه بناءً هر وقت بتون قرآنى اوقوميان وياخود اوقومغه وقت و فرصت بولاميان آدملر،
— 449 —
قرآندن محروم قالمامق ايچون؛ هر بر سوره، برر كوچك قرآن حكمنه، حتّى هر بر اوزون آيت، برر قيصه سوره مقامنه گچر. حتّى قرآن فاتحه‌ده، فاتحه دخى بسمله‌ده مندرج اولديغنه أهلِ كشف متّفقدرلر. شو حقيقته برهان ايسه، أهلِ تحقيقڭ إجماعيدر.
ايكنجى ايشيق:آياتِ قرآنيه، أمر و نهى، وعد و وعيد، ترغيب و ترهيب، زجر و إرشاد، قصص و أمثال، أحكام و معارفِ إلٰهيه و علومِ كونيه و قوانين و شرائطِ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه و حياتِ قلبيه و حياتِ معنويه و حياتِ اُخرويه گبى عموم طبقاتِ كلاميه و معارفِ حقيقيه و حاجاتِ بشريه‌يه دلالاتيله، إشاراتيله جامع اولمقله برابر؛
خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ
يعنى، "ايستديگڭ هر شى ايچون قرآندن هر نه ايسترسه‌ڭ آل" إفاده ايتديگى معنا، او درجه طوغريلغيله مقبول اولمش كه، أهلِ حقيقت مابيْننده ضروبِ أمثال صيره‌سنه گچمشدر. آياتِ قرآنيه‌ده اويله بر جامعيت وار كه، هر درده دوا، هر حاجته غدا اولابيلير. أوت، اويله اولمق لازم گلير. چونكه دائما ترقّياتده قطعِ مراتب ايدن بتون طبقاتِ أهلِ كمالڭ رهبرِ مطلقى ألبته شو خاصيته مالك اولماسى ألزمدر.
اوچنجى ايشيق:قرآنڭ إعجازكارانه ايجازيدر. كاه اولور كه، اوزون بر سلسله‌نڭ ايكى طرفنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، گوزلجه سلسله‌يى گوسترر. هم كاه اولور كه، بر كلمه‌نڭ ايچنه صريحًا، إشارةً، رمزًا، ايماءً بر دعوانڭ چوق برهانلرينى درج ايدر.
مثلا:
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
ده آيات و دلائلِ وحدانيت سلسله‌سنى تشكيل ايدن سلسلهٔ‌ِ خلقتِ كائناتڭ مبدأ و منتهاسنى ذكر ايله او ايكنجى سلسله‌يى گوسترر، برنجى سلسله‌يى اوقوتديرييور. أوت بر صانعِ حكيمه شهادت ايدن صحائفِ عالمڭ برنجى درجه‌سى، سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتلريدر. صوڭره گوكلرى ييلديزلرله تزيين ايله زمينڭ ذى‌حياتلرله شنلنديرلمسى، صوڭره گونش و آيڭ تسخيريله موسملرڭ دگيشمسى، صوڭره گيجه و گوندوزڭ إختلاف و دورانى ايچنده‌كى سلسلهٔ‌ِ شئوناتدر. داها گله گله تا كثرتڭ أڭ زياده إنتشار ايتديگى محل اولان سيمالرڭ و سسلرڭ خصوصيتلرينه و إمتيازلرينه و تشخّصلرينه قدر... مادام كه أڭ زياده إنتظامدن اوزاق و تصادفڭ قاريشماسنه معروض اولان
— 450 —
فردلرڭ سيمالرنده‌كى تشخّصاتده حيرت ويريجى بر إنتظامِ حكيمانه بولونسه، اوزرنده غايت صنعتكار بر حكيمڭ قلمى ايشلديگى گوستريلسه، ألبته إنتظاملرى ظاهر اولان سائر صحيفه‌لر كندى كندينه آڭلاشيلير، نقّاشنى گوسترر. هم مادام قوجه سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتنده أثرِ صنعت و حكمت گورونويور. ألبته كائنات سراينڭ بناسنده تمل طاشى اولارق گوكلرى و زمينى حكمتله قويان بر صانعڭ سائر أجزالرنده أثرِ صنعتى، نقشِ حكمتى پك چوق ظاهردر. ايشته شو آيت، خفى‌يى إظهار، ظاهرى‌يى إخفا ايده‌رك غايت گوزل بر ايجاز ياپمش. الحقّ:
فَسُبْحَانَ اللّٰه‌ِ حِينَ تُمْسُونَ
دن طوت، تا
وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ه قدر آلتى دفعه
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ
ايله باشلايان سلسلهٔ‌ِ براهين، بر سلسلهٔ‌ِ جواهردر، بر سلسلهٔ‌ِ نوردر، بر سلسلهٔ‌ِ إعجازدر، بر سلسلهٔ‌ِ ايجازِ إعجازيدر. قلب ايسته‌يور كه، شو دفينه‌لرده گيزلى اولان ألماسلرى گوستره‌يم. فقط نه ياپه‌يم مقام قالديرميور. باشقه وقته تعليق ايدوب، او قپويى شيمدى آچمايورم.
هم مثلا:
فَاَرْسِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدِّيقُ
فَاَرْسِلُونِ كلاميله يُوسُفُ كلمه‌سى اورته‌لرنده شونلر وار:
اِلٰى يُوسُفَ لِاَسْتَعْبَرَ مِنْهُ الرُّؤْيَا فَاَرْسَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّجْنِ وَ قَالَ يُوسُفُ
ديمك بش جمله‌يى بر جمله‌ده إجمال ايدوب ايجاز ايتديگى حالده وضوحى إخلال ايتمه‌مش، فهمى إشكال ايتمه‌مش.
هم مثلا:
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
إنسانِ عاصى، "چورومش كميكلرى كيم ديريلته‌جك" دييه ميدان اوقور گبى إنكارينه قارشى قرآن دير: "كيم بدايةً ياراتمش ايسه، او ديريلته‌جك. او يارادان ذات ايسه، هر بر شيئى هر بر كيفيتده بيلير. هم سزه يشيل آغاجدن آتش چيقاران بر ذات، چورومش كميگه حيات ويره‌بيلير." ايشته شو كلام، ديريلتمك دعواسنه متعدّد جهتلرله باقار، إثبات ايدر. أوّلا، إنسانه قارشى ايتديگى سلسلهٔ‌ِ إحساناتى شو كلاميله باشلار، تحريك ايدر، خاطره گتيرر. باشقه آيتلرده تفصيل ايتديگى ايچون قيصه كسر، عقله حواله ايدر.
— 451 —
يعنى، سزه آغاجدن ميوه‌يى و آتشى و اوتدن أرزاقى و حبوبى و طوپراقدن حبوباتى و نباتاتى ويرديگى گبى، زمينى سزه خوش (هر بر أرزاقڭز ايچنده قونولمش) بر بشيك و عالمى، گوزل و بتون لوازماتڭز ايچنده بولونور بر سراى ياپان بر ذاتدن قاچوب باشى بوش قالوب، عدمه گيدوب صاقلانيلماز. وظيفه‌سز اولوب قبره گيروب اويانديريلمامق اوزره راحت ياتامازسڭز.
صوڭره او دعوانڭ بر دليلنه إشارت ايدر: اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ كلمه‌سيله رمزًا دير: "أى حشرى إنكار ايدن آدم! آغاجلره باق! قيشده ئولمش، كميكلر گبى حدسز آغاجلرى بهارده ديريلتن، يشيللنديره‌ن، حتّى هر بر آغاجده ياپراق و چيچك و ميوه جهتيله اوچ حشرڭ نمونه‌لرينى گوسترن بر ذاته قارشى إنكار ايله، إستبعاد ايله قدرتنه ميدان اوقونماز." صوڭره بر دليله داها إشارت ايدر، دير: "سزه آغاج گبى كثيف، ثقيل، قراڭلقلى بر مادّه‌دن آتش گبى لطيف، خفيف، نورانى بر مادّه‌يى چيقاران بر ذاتدن، اودون گبى كميكلره آتش گبى بر حيات و نور گبى بر شعور ويرمه‌يى ناصل إستبعاد ايدييورسڭز؟" صوڭره بر دليله داها تصريح ايدر دير كه: "بدويلر ايچون كبريت يرينه آتش چيقاران مشهور آغاجڭ، يشيل ايكن ايكى دالى بربرينه سورولديگى وقت آتشى يارادان و رطوبتيله يشيل و حرارتيله قورو گبى ايكى ضد طبيعتى جمع ايدوب، اونى بوڭا منشأ ايتمكله هر بر شى حتّى عناصرِ أصليه و طبايعِ أساسيه، اونڭ أمرينه باقار، اونڭ قوّتيله حركت ايدر، هيچ بريسى باشى بوش اولوب طبيعتيله حركت ايتمديگنى گوسترن بر ذاتدن، طوپراقدن ياپيلان و صوڭره طوپراغه دونن إنسانى، طوپراقدن يڭيدن چيقارمسى إستبعاد ايديلمز. عصيان ايله اوڭا ميدان اوقونماز." صوڭره حضرتِ موسى عليه السلامڭ شجرهٔ‌ِ مشهوره‌سنى خاطره گتيرمكله شو دعواىِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، موسى عليه السلامڭ دخى دعواسيدر. أنبيانڭ إتّفاقنه خفى بر ايما ايدوب، شو كلمه‌نڭ ايجازينه بر لطافت داها قاتار.
دردنجى ايشيق:ايجازِ قرآنى او درجه جامع و خارقدر، دقّت ايديلسه گورونويور كه: بعضًا بر دڭزى بر إبريقده گوسترييور گبى پك گنيش و چوق اوزون و كلّى دستورلرى و عمومى قانونلرى، بسيط و عامى فهملره مرحمةً بسيط بر جزئيله، خصوصى بر حادثه ايله گوسترييور. بيڭلر مثاللرندن يالڭز ايكى مثالنه إشارت ايدرز.
— 452 —
برنجى مثال:يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده تفصيلًا بيان اولونان اوچ آيتدر كه، شخصِ آدمه تعليمِ أسما عنوانيله نوعِ بنى آدمه إلهام اولونان بتون علوم و فنونڭ تعليمنى إفاده ايدر. و آدمه، ملائكه‌نڭ سجده ايتمه‌سى و شيطانڭ ايتمه‌مسى حادثه‌سيله نوعِ إنسانه سمكدن مَلگه قدر أكثر موجودات مسخّر اولديغى گبى، ييلاندن شيطانه قدر مضر مخلوقاتڭ دخى اوڭا إطاعت ايتمه‌يوب دشمنلق ايتديگنى إفاده ايدييور. هم قَومِ موسى (ع‌س) بر بقره‌يى، بر اينگى كسمكله مصر بقرپرستلگندن آلينان و "عجل" حادثه‌سنده تأثيرينى گوسترن بر بقرپرستلك مفكوره‌سنڭ موسى عليه السلامڭ بيچاغيله كسيلديگنى إفاده ايدييور. هم طاشدن صو چيقماسى، چاى آقماسى و طاغيلوب يووارلانمسى عنوانيله؛ طبقهٔ‌ِ ترابيه آلتنده اولان طاش طبقه‌سى، صو طمارلرينه خزينه‌دارلق و طوپراغه آنالق ايتديگنى إفاده ايدييور.
ايكنجى مثال:قرآنده چوق تكرار ايديلن قصّهٔ‌ِ موسى عليه السلامڭ جمله‌لرى و جزءلريدر كه، هر بر جمله‌سى، حتّى هر بر جزئى، بر دستورِ كلّينڭ اوجى اولارق گوستريلمش و او دستورى إفاده ايدييور. مثلا:
يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صَرْحًا
فرعون، وزيرينه أمر ايدر كه: "بڭا يوكسك بر قله ياپ، سماواتڭ حالنى رصد ايدوب باقاجغم. سمانڭ گيديشاتندن عجبا موسى‌نڭ (ع‌س) دعوا ايتديگى گبى سماده تصرّف ايدن بر إلٰه وار ميدر؟" ايشته صَرْحًا كلمه‌سيله و شو جزئى حادثه ايله، طاغسز بر چولده اولديغندن طاغلرى آرزولايان و خالقى طانيمديغندن طبيعت‌پرست اولوب ربوبيت دعوا ايدن و آثارِ جبروتلرينى گوسترمكله إبقاىِ نام ايدن، شهرت‌پرست اولوب طاغ‌مثال مشهور أهراملرى بنا ايدن و سحر و تناسخه قائل اولوب جنازه‌لرينى موميا ايدوب طاغ مِثللو مزارلرده محافظه ايدن مصر فرعونلرينڭ عنعنه‌سنده حكمفرما بر دستورِ عجيبى إفاده ايدر.
مثلا:
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ
غرق اولان فرعونه دير: "بوگون سنڭ غرق اولان جسديڭه نجات ويره‌جگم" عنوانيله عموم فرعونلرڭ تناسخ فكرينه بناءً جنازه‌لرينى موميالامقله ماضيدن آلوب مستقبلده‌كى أنسالِ آتيه‌نڭ تماشاگاهنه گوندرمك اولان موت‌آلود، عبرتنما بر دستورِ حياتيه‌لرينى إفاده ايتمكله برابر، شو عصرِ آخرده او غرق
— 453 —
اولان فرعونڭ عين جسدى اولارق كشف اولنان بر بدن، او محلِّ غرق دڭزندن ساحله آتيلديغى گبى، زمانڭ دڭزندن عصرلرڭ موجه‌لرى اوستنده شو عصر ساحلنه آتيلاجغنى، معجزانه بر إشارتِ غيبيه‌يى، بر لمعهٔ‌ِ إعجازى و بو تك كلمه بر معجزه اولديغنى إفاده ايدر.
هم مثلا:
يُذَبِّحُونَ اَبْنَاءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ
بنى إسرائيلڭ اوغللرينڭ كسيلوب، قادين و قيزلرينى حياتده بيراقمق؛ بر فرعون زماننده ياپيلان بر حادثه عنوانيله، يهودى ملّتنڭ أكثر مملكتلرده هر عصرده معروض اولديغى متعدّد قتلِ عاملرى، قادين و قيزلرى حياتِ بشريهٔ‌ِ سفيهانه‌ده اوينادقلرى رولى إفاده ايدر.
وَ لَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ ٭ وَ تَرٰى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِى الْاِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٭ وَ يَسْعَوْنَ فِى الْاَرْضِ فَسَادًا وَ اللّٰه‌ُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ٭ وَ قَضَيْنَا اِلٰى بَنِى اِسْرَائِيلَ فِى الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ مَرَّتَيْنِ ٭ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ ٭
يهوديلره متوجّه شو ايكى حُكمِ قرآنى، او ملّتڭ حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه‌ده طولاب حيله‌سيله چويردكلرى شو ايكى مدهش دستورِ عمومى‌يى تضمّن ايدر كه: حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشريه‌يى صارصان و سعى و عملى، سرمايه ايله مبارزه ايتديروب فقرايى زنگينلرله چارپيشديران، مضاعف ربا ياپوب بانقه‌لرى تأسيسه سببيت ويرن و حيله و خدعه ايله جمعِ مال ايدن او ملّت اولديغى گبى؛ محروم قالدقلرى و دائما ظلمنى گوردكلرى حكومتلردن و غالبلردن إنتقاملرينى آلمق ايچون هر چشيد فساد قوميته‌لرينه قاريشان و هر نوع إختلاله پارمق قاريشديران ينه او ملّت اولديغنى إفاده ايدييور.
مثلا:
فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ
"أگر طوغرى ايسه‌ڭز، موتى ايسته‌يڭز. هيچ ايسته‌ميه‌جكسڭز." ايشته مجلسِ نبويده كوچك بر جماعتڭ جزئى بر حادثه عنوانيله، مللِ إنسانيه ايچنده حرصِ حيات و خوفِ مماتله أڭ مشهور اولان ملّتِ يهودڭ تا قيامته قدر لسانِ حاللرى، موتى ايسته‌ميه‌جگنى و حيات حرصنى بيراقميه‌جغنى إفاده ايدر.
— 454 —
مثلا:
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ
شو عنوانله او ملّتڭ مقدّراتِ إستقباليه‌سنى عمومى بر صورتده إفاده ايدر. ايشته شو ملّتڭ سجيه‌لرنده و مقدّراتنده مندرج اولان شويله مدهش دساتير ايچوندر كه، قرآن اونلره قارشى پك شدّتلى طاورانييور. دهشتلى سيللهٔ‌ِ تأديب وورييور.
ايشته شو مثاللردن قصّهٔ‌ِ موسى عليه السلام و بنى إسرائيلڭ سائر جزءلرينى و سائر قصّه‌لرينى بو قصّه‌يه قياس ايت. شيمدى شو دردنجى ايشيقده‌كى إعجازى لمعهٔ‌ِ ايجاز گبى قرآنڭ بسيط كلماتلرينڭ و جزئى مبحثلرينڭ آرقه‌لرنده پك چوق لمعاتِ إعجازيه واردر. عارفه إشارت يتر.
بشنجى ايشيق:قرآنڭ مقاصد و مسائل، معانى و أساليب و لطائف و محاسن جهتيله جامعيتِ خارقه‌سيدر. أوت قرآنِ معجز البيانڭ سوره‌لرينه و آيتلرينه و خصوصًا سوره‌لرڭ فاتحه‌لرينه، آيتلرڭ مبدأ و مقطعلرينه دقّت ايديلسه گورونويور كه: بلاغتلرڭ بتون أنواعنى، فضائلِ كلاميه‌نڭ بتون أقسامنى، علوى اسلوبلرڭ بتون أصنافنى، محاسنِ أخلاقيه‌نڭ بتون أفرادينى، علومِ كونيه‌نڭ بتون فذلكه‌لرينى، معارفِ إلٰهيه‌نڭ بتون فهرسته‌لرينى، حياتِ شخصيه و إجتماعيهٔ‌ِ بشريه‌نڭ بتون نافع دستورلرينى و حكمتِ عاليهٔ‌ِ كائناتڭ بتون نورانى قانونلرينى جمع ايتمكله برابر هيچ بر مشوّشيت أثرى گورونميور. الحقّ، او قدر أجناسِ مختلفه‌يى بر يرده طوپلايوب بر مناقشه، بر قاريشق چيقمه‌مق، قهّار بر نظامِ إعجازينڭ ايشى اولابيلير.
الحقّ، بتون بو جامعيت ايچنده شو إنتظام ايله برابر گچمش يگرمى درت عدد سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى؛ جهلِ مركّبڭ منشئى اولان عاديات پرده‌لرينى كسكين بياناتيله ييرتمق، عادت پرده‌لرى آلتنده گيزلى اولان خارق العاده‌لرى چيقاروب گوسترمك و ضلالتڭ منبعى اولان طبيعت طاغوتنى، برهانڭ ألماس قلنجيله پارچه‌لامق و غفلت اويقوسنڭ قالين طبقه‌لرينى رعدمثال صيحه‌لريله طاغيتمق و فلسفهٔ‌ِ بشريه‌يى و حكمتِ إنسانيه‌يى عاجز بيراقان كائناتڭ طلسمِ مغلقنى و خلقتِ عالمڭ معمّاىِ عجيبه‌سنى فتح و كشف ايتمك، ألبته حقيقتبين و غيب‌آشنا و هدايت‌بخش و حق‌نما اولان قرآن گبى بر معجزه‌كارڭ خارق العاده ايشلريدر.
— 455 —
أوت، قرآنڭ آيتلرينه إنصاف ايله دقّت ايديلسه گورونويور كه: سائر كتابلر گبى بر ايكى مقصدى تعقيب ايدن تدريجى بر فكرڭ سلسله‌سنه بڭزه‌ميور. بلكه، دفعى و آنى بر طورى وار و إلقا اولونيور بر گيديشاتى وار و برابر گلن هر بر طائفه‌سى مستقل اولارق اوزاق بر يردن و غايت جدّى و أهمّيتلى بر مخابره‌نڭ تك تك، قيصه قيصه بر صورتده گلديگنڭ نشانى وار. أوت كائناتڭ خالقندن باشقه كيم وار كه، بو درجه كائنات و خالقِ كائناتله جدّى علاقه‌دار بر مخابره‌يى ياپابيلسين؟ حدسز درجه حدّندن چيقوب خالقِ ذو الجلالى كندى كيفيله سويلشديرسين، كائناتى طوغرى اولارق قونوشديرسون. أوت، قرآنده كائنات صانعنڭ پك جدّى و حقيقى و علوى و حق اولارق قونوشماسى و قونوشديرماسى گورونويور. تقليدى ايما ايده‌جك هيچ بر أماره بولونمييور. او سويلر و سويلتديرر. فرضِ محال اولارق مسيلمه گبى حدسز درجه حدّندن چيقوب تقليدكارانه او عزّت و جبروت صاحبى اولان خالقِ ذو الجلالنى كندى فكريله قونوشديروب و كائناتى اونڭله قونوشدورسه، ألبته بيڭلر تقليد أماره‌لرى و بيڭلر ساخته‌كارلق علامتلرى بولونه‌جقدر. چونكه أڭ پست بر حالنده أڭ يوكسك طورى طاقينانلرڭ هر حالتى تقليدجيلگنى گوسترر. ايشته شو حقيقتى قَسَم ايله إعلان ايدن
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوٰى ٭ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوٰى ٭ اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى
يه باق، دقّت ايت...
اوچنجى شعاع:
قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتِ غيبيه‌سى و هر عصرده شبابيتنى محافظه ايتمه‌سى و هر طبقه إنسانه موافق گلمه‌سيله حاصل اولان إعجازدر. شو شعاعڭ "اوچ جلوه"سى وار.
برنجى جلوه:إخباراتِ غيبيه‌سيدر. شو جلوه‌نڭ "اوچ شوقى" وار.
برنجى شوق:ماضى‌يه عائد إخباراتِ غيبيه‌سيدر. أوت، قرآنِ حكيم بِالإتّفاق اُمّى و أمين بر ذاتڭ لسانيله، زمانِ آدمدن تا عصرِ سعادته قدر أنبيالرڭ مهمّ حالاتنى و أهمّيتلى وقوعاتنى اويله بر طرزده ذكر ايدييور كه، تورات و إنجيل گبى كتابلرڭ تصديقى آلتنده غايت قوّت و جدّيتله إخبار ايدييور. كتبِ سالفه‌نڭ إتّفاق ايتدكلرى نقطه‌لرده موافقت ايتمشدر. إختلاف ايتدكلرى بحثلرده، مصحّحانه حقيقتِ واقعه‌يى فصل
— 456 —
ايدييور. ديمك قرآنڭ نظرِ غيب‌بينيسى، او كتبِ سالفه‌نڭ عمومنڭ فوقنده أحوالِ ماضيه‌يى گورويور كه، إتّفاقى مسئله‌لرده مصدّقانه اونلرى تزكيه ايدييور. إختلافى مسئله‌لرده مصحّحانه اونلره فيصل اولويور. حالبوكه قرآنڭ وقوعات و أحوالِ ماضيه‌يه دائر إخباراتى عقلى بر ايش دگل كه، عقل ايله إخبار ايديلسين. بلكه، سماعه متوقّف نقلدر. نقل ايسه، قرائت و كتابت أهلنه مخصوصدر. دوست و دشمنڭ إتّفاقيله قرائتسز، كتابتسز، أمانتله معروف، اُمّى لقبيله موصوف بر ذاته نزول ايدييور. هم او أحوالِ ماضيه‌يى اويله بر صورتده إخبار ايدر كه، بتون او أحوالى گورور گبى بحث ايدر. چونكه اوزون بر حادثه‌نڭ عقدهٔ‌ِ حياتيه‌سنى و روحنى آلير، مقصدينه مقدّمه ياپار. ديمك قرآنده‌كى فذلكه‌لر، خلاصه‌لر گوسترييور كه، بو خلاصه و فذلكه‌يى گوسترن، بتون مضى‌يى بتون أحوالى ايله گورويور. زيرا بر ذاتڭ بر فنده ويا بر صنعتده متخصّص اولديغى؛ خلاصه‌لى بر سوزله، فذلكه‌لى بر صنعتجقله، او شخصلرڭ مهارت و مَلكه‌لرينى گوسترديگى گبى، قرآنده ذكر اولونان وقوعاتڭ خلاصه‌لرى و روحلرى گوسترييور كه، اونلرى سويله‌ين، بتون وقوعاتى إحاطه ايتمش، گورويور، (تعبير جائز ايسه) بر مهارتِ فوق العاده ايله إخبار ايدييور.
ايكنجى شوق:إستقباله عائد إخباراتِ غيبيه‌سيدر. شو قسم إخباراتڭ چوق أنواعى وار. برنجى قسم، خصوصيدر. بر قسم أهلِ كشف و ولايته مخصوصدر. مثلا: محيى الدينِ عربى الٓمٓ ٭ غُلِبَتِ الرُّومُ سوره‌سنده پك چوق إخباراتِ غيبيه‌يى بولمشدر. إمامِ ربّانى، سوره‌لرڭ باشنده‌كى مقطّعاتِ حروف ايله چوق معاملاتِ غيبيه‌نڭ إشارتلرينى و إخباراتنى گورمشدر و هكذا... علماءِ باطن ايچون قرآن، باشدن باشه إخباراتِ غيبيه نوعندندر. بز ايسه، عمومه عائد اولاجق بر قسمنه إشارت ايده‌جگز. بونڭ ده پك چوق طبقاتى وار. يالڭز بر طبقه‌دن بحث ايده‌جگز. ايشته قرآنِ حكيم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه دير:
(حاشيه): بو غيبدن خبر ويرن آيتلر، پك چوق تفسيرلرده ايضاح ايديلمه‌سندن و أسكى حرفله طبع ايتمك نيّتى مؤلّفنه ويرديگى عجله‌لك خطاسندن بوراده ايضاحسز و او قيمتدار خزينه‌لر قپالى قالديلر.
— 457 —
فَاصْبِرْ اِنَّ وَعْدَ اللّٰه‌ِ حَقٌّ ٭ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰه‌ُ اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ٭ هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ٭ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِى بِضْعِ سِنِينَ ِللّٰه‌ِ الْاَمْرُ ٭ فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ بِاَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭ وَ اللّٰه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا ٭ وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ اَبَدًا ٭ سَنُرِيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى اْلٰافَاقِ وَ فِى اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ ٭ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ٭ يَأْتِى اللّٰه‌ُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّٰه‌ِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا ٭ قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ اٰمَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ ٭ وَعَدَ اللّٰه‌ُ الَّذِينَ اٰمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الْاَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِى ارْتَضٰى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا ٭
گبى چوق آياتڭ إفاده ايتديگى إخباراتِ غيبيه‌در كه، عينًا طوغرى اولارق چيقمشدر. ايشته پك چوق إعتراضات و تنقيداته معروض و أڭ كوچك بر خطاسندن طولايى دعواسنى غيب ايده‌جك بر ذاتڭ لسانندن بويله تردّدسز، كمالِ جدّيت و أمنيتله و قوّتلى بر وثوقى إحساس ايدن بر طرزده بويله إخباراتِ غيبيه، قطعيًا گوسترر كه؛ او ذات، استادِ أزليسندن درس آلييور، صوڭره سويله‌يور.
اوچنجى شوق:حقائقِ إلٰهيه‌يه و حقائقِ كونيه‌يه و امورِ اُخرويه‌يه دائر إخباراتِ غيبيه‌سيدر. أوت قرآنڭ حقائقِ إلٰهيه‌يه دائر بياناتى و طلسمِ كائناتى فتح ايدوب و خلقتِ عالمڭ معمّاسنى آچان بياناتِ كونيه‌سى، إخباراتِ غيبيه‌نڭ أڭ مهمّيدر. چونكه
— 458 —
او حقائقِ غيبيه‌يى حدسز ضلالت يوللرى ايچنده إستقامتله اونلرى گيدوب بولمق، عقلِ بشرڭ كارى دگلدر و اولاماز. بشرڭ أڭ داهى حكمالرى او مسائلڭ أڭ كوچگنه عقللريله يتيشمديگى معلومدر. هم قرآن، گوسترديگى او حقائقِ إلٰهيه و او حقائقِ كونيه‌يى بياندن صوڭره و صفاىِ قلب و تزكيهٔ‌ِ نفسدن صوڭره و روحڭ ترقّياتندن و عقلڭ تكمّلندن صوڭره بشرڭ عقولى "صدقت" دييوب او حقائقى قبول ايدر. قرآنه "بارك اللّٰه‌" دير. بو قسمڭ، قسمًا اون برنجى سوزده ايضاح و إثباتى گچمشدر. تكراره حاجت قالمامشدر. امّا أحوالِ اُخرويه و برزخيه ايسه، چندان عقلِ بشر كندى باشيله يتيشه‌ميور، گوره‌ميور. فقط، قرآنڭ گوسترديگى يوللر ايله اونلرى گورمك درجه‌سنده إثبات ايدييور. اوننجى سوزده، قرآنڭ شو إخباراتِ غيبيه‌سى نه درجه طوغرى و حق اولديغى ايضاح و إثبات ايديلمشدر. اوڭا مراجعت ايت.
ايكنجى جلوه:قرآنڭ شبابتيدر. هر عصرده تازه نازل اولويور گبى تازه‌لگنى، گنجلگنى محافظه ايدييور. أوت قرآن، بر خطبهٔ‌ِ أزليه اولارق عموم عصرلرده‌كى عموم طبقاتِ بشريه‌يه بردن خطاب ايتديگى ايچون اويله دائمى بر شبابتى بولونمق لازمدر. هم ده، اويله گورولمش و گورونويور. حتّى أفكارجه مختلف و إستعدادجه متباين عصرلردن هر عصره گوره گويا او عصره مخصوص گبى باقار، باقديرر و درس ويرر. بشرڭ آثار و قانونلرى، بشر گبى إختيار اولويور، دگيشييور، تبديل ايديلييور. فقط قرآنڭ حكملرى و قانونلرى، او قدر ثابت و راسخدر كه، عصرلر گچدكجه داها زياده قوّتنى گوسترييور. أوت، أڭ زياده كندينه گووه‌نن و قرآنڭ سوزلرينه قارشى قولاغنى قپايان شو عصرِ حاضر و شو عصرڭ أهلِ كتاب إنسانلرى قرآنڭ يَا اَهْلَ الْكِتَابِ يَا اَهْلَ الْكِتَابِ خطابِ مرشدانه‌سنه او قدر محتاجدر كه، گويا او خطاب طوغريدن طوغرى‌يه شو عصره متوجّهدر و يَا اَهْلَ الْكِتَابِ لفظى يَا اَهْلَ الْمَكْتَبِ معناسنى دخى تضمّن ايدر. بتون شدّتيله، بتون تازه‌لگيله، بتون شبابتيله
يَا اَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا اِلٰى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ
صيحه‌سنى عالمڭ أقطارينه صاوورييور.
مثلا: شخصلر، جماعتلر، معارضه‌سندن عاجز قالدقلرى قرآنه قارشى؛ بتون نوعِ بشرڭ و بلكه جنّيلرڭ ده نتيجهٔ‌ِ أفكارلرى اولان مدنيتِ حاضره، قرآنه قارشى معارضه
— 459 —
وضعيتنى آلمشلر. إعجازِ قرآنه قارشى، سحرلريله معارضه ايدييور. شيمدى، شو مدهش يڭى معارضه‌جى‌يه قارشى إعجازِ قرآنى،
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ
آيتنڭ دعواسنى إثبات ايتمك ايچون مدنيتڭ معارضه صورتيله وضع ايتديگى أساساتى و دساتيرينى، أساساتِ قرآنيه ايله قارشيلاشديره‌جغز.
برنجى درجه‌ده:برنجى سوزدن تا يگرمى بشنجى سوزه قدر اولان موازنه‌لر و ميزانلر و او سوزلرڭ حقيقتلرى و باشلرى اولان آيتلر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجه‌سنده مدنيته قارشى قرآنڭ إعجازينى و غلبه‌سنى إثبات ايدر.
ايكنجى درجه‌ده:اون ايكنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى، بر قسم دستورلرينى خلاصه ايتمكدر. ايشته مدنيتِ حاضره، فلسفه‌سيله حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشريه‌ده نقطهٔ‌ِ إستنادى "قوّت" قبول ايدر. هدفى "منفعت" بيلير. دستورِ حياتى "جدال" طانير. جماعتلرڭ رابطه‌سنى "عنصريت و منفى ملّيت" بيلير. غايه‌سى، هوساتِ نفسانيه‌يى تطمين و حاجاتِ بشريه‌يى تزييد ايتمك ايچون بعض "لهويات"در. حالبوكه: قوّتڭ شأنى، تجاوزدر. منفعتڭ شأنى، هر آرزويه كافى گلمديگندن اوستنده بوغوشمقدر. دستورِ جدالڭ شأنى، چارپيشمقدر. عنصريتڭ شأنى، باشقه‌سنى يوتمقله بسلنمك اولديغندن تجاوزدر. ايشته شو مدنيتڭ شو دستورلرندندر كه، بتون محاسنيله برابر بشرڭ يوزده آنجق يگرميسنه بر نوع صورى سعادت ويروب سكساننى راحتسزلغه، سفالته آتمشدر.
امّا حكمتِ قرآنيه ايسه نقطهٔ‌ِ إستنادى، قوّت يرينه "حقّى" قبول ايدر. غايه‌ده، منفعت يرينه "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطه‌لرنده، عنصريت و ملّيت يرينه "رابطهٔ‌ِ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى، "هوساتِ نفسانيه‌نڭ نامشروع تجاوزاتنه سد چكوب روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويه‌سنى تطمين ايتمكدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيه‌يه سَوق ايدوب إنسان ايتمكدر." حقّڭ شأنى ايسه، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى أخوّتدر، إنجذابدر. نفسِ أمّاره‌يى گمله‌مكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمه‌نڭ شأنى، سعادتِ داريْندر. ايشته مدنيتِ حاضره، أديانِ سابقهٔ‌ِ سماويه‌دن،
— 460 —
باخصوص قرآنڭ إرشاداتندن آلديغى محاسنله برابر، قرآنه قارشى بويله حقيقت نظرنده مغلوب دوشمشدر.
اوچنجى درجه:بيڭلر مسائلندن يالڭز نمونه اولارق اوچ درت مسئله‌يى گوستره‌جگز. أوت قرآنڭ دستورلرى، قانونلرى، أزلدن گلديگندن أبده گيده‌جكدر. مدنيتڭ قانونلرى گبى إختيار اولوب ئولومه محكوم دگلدر. دائما گنجدر، قوّتليدر. مثلا: مدنيتڭ بتون جمعياتِ خيريه‌لرى ايله، بتون جبّارانه شديد إنضباط و نظاماتلريله، بتون أخلاقى تربيه‌گاهلريله، قرآنِ حكيمڭ ايكى مسئله‌سنه قارشى معارضه ايده‌ميوب مغلوب دوشمشلردر. مثلا:
وَ اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ وَ اٰتُوا الزَّكٰوةَ ٭ وَ اَحَلَّ اللّٰه‌ُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰوا
قرآنڭ بو غلبهٔ‌ِ إعجازكارانه‌سنى بر مقدّمه ايله بيان ايده‌جگز. شويله كه:
"إشارات الإعجاز"ده إثبات ايديلديگى گبى؛ بتون إختلالاتِ بشريه‌نڭ معدنى بر كلمه اولديغى گبى، بتون أخلاقِ سيّئه‌نڭ منبعى دخى بر كلمه‌در.
برنجى كلمه:"بن طوق اولايم، باشقه‌سى آجلقدن ئولسه بڭا نه."
ايكنجى كلمه:"سن چاليش، بن ييه‌يم."
أوت حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشريه‌ده خواص و عوام، يعنى زنگينلر و فقيرلر، موازنه‌لريله راحتله ياشارلر. او موازنه‌نڭ أساسى ايسه: خواص طبقه‌سنده مرحمت و شفقت، آشاغيسنده حرمت و إطاعتدر. شيمدى برنجى كلمه، خواص طبقه‌سنى ظلمه، أخلاقسزلغه، مرحمتسزلگه سَوق ايتمشدر. ايكنجى كلمه، عوامى كينه، حسده، مبارزه‌يه سَوق ايدوب راحتِ بشريه‌يى بر قاچ عصردر سلب ايتديگى گبى؛ شو عصرده سعى، سرمايه ايله مبارزه نتيجه‌سى هركسجه معلوم اولان آوروپا حادثاتِ عظيمه‌سى ميدانه گلدى. ايشته مدنيت، بتون جمعياتِ خيريه ايله و أخلاقى مكتبلريله و شديد إنضباط و نظاماتيله، بشرڭ او ايكى طبقه‌سنى مصالحه ايده‌مديگى گبى، حياتِ بشرڭ ايكى مدهش ياره‌سنى تداوى ايده‌مه‌مشدر. قرآن، برنجى كلمه‌يى أساسندن "وجوبِ زكات" ايله قلع ايدر، تداوى ايدر. ايكنجى كلمه‌نڭ أساسنى "حرمتِ ربا" ايله قلع ايدوب تداوى ايدر. أوت، آيتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب ربايه ياساقدر دير.
— 461 —
"غاوغه قپوسنى قپامق ايچون بانقه قپوسنى قپايڭز" دييه‌رك إنسانلره فرمان ايدر. شاكردلرينه "گيرمه‌يڭز" أمر ايدر.
ايكنجى أساس:مدنيت، تعدّدِ أزواجى قبول ايتمييور. قرآنڭ او حكمنى كندينه مخالف حكمت و مصلحتِ بشريه‌يه منافى تلقّى ايدر. أوت أگر إزدواجده‌كى حكمت، يالڭز قضاىِ شهوت اولسه، تعدّد بِالعكس اولمالى. حالبوكه، حتّى بتون حيواناتڭ شهادتيله و إزدواج ايدن نباتاتڭ تصديقيله ثابتدر كه؛ إزدواجڭ حكمتى و غايه‌سى، تناسلدر. قضاىِ شهوت لذّتى ايسه، او وظيفه‌يى گورديرمك ايچون رحمت طرفندن ويريلن بر اجرتِ جزئيه‌در. مادام حكمةً، حقيقةً، إزدواج نسل ايچوندر، نوعڭ بقاسى ايچوندر. ألبته، بر سنه‌ده يالڭز بر دفعه تولّده قابل و آيڭ يالڭز ياريسنده قابلِ تلقّح اولان و أللى سنه‌ده يأسه دوشن بر قادين، أكثرى وقتده تا يوز سنه‌يه قدر قابلِ تلقيح بر أركگه كافى گلمديگندن، مدنيت پك چوق فاحشه‌خانه‌لرى قبول ايتمگه مجبوردر.
اوچنجى أساس:محاكمه‌سز مدنيت، قرآن قادينه ثُلث ويرديگى ايچون آيتى تنقيد ايدر. حالبوكه حياتِ إجتماعيه‌ده أكثر أحكام، أكثريت إعتباريله اولديغندن؛ أكثريت إعتباريله بر قادين، كندينى حمايه ايده‌جك بريسنى بولور. أركك ايسه، اوڭا يوك اولاجق و نفقه‌سنى اوڭا بيراقه‌جق بريسيله تشريكِ مساعى ايتمگه مجبور اولور. ايشته بو صورتده بر قادين، پدرندن ياريسنى آلسه، قوجه‌سى نقصانيتنى تأمين ايدر. أركك، پدرندن ايكى پارچه آلسه، بر پارچه‌سنى تزوّج ايتديگى قادينڭ إداره‌سنه ويره‌جك؛ قيز قارداشنه مساوى گلير. ايشته عدالتِ قرآنيه بويله إقتضا ايدر، بويله حكم ايتمشدر.
(حاشيه): محكمه‌يه قارشى و محكمه‌يى صوصديران لايحهٔ‌ِ تمييزڭ مدافعاتندن بر پارچه‌در. بو مقامه حاشيه اولمش.
"بن ده عدليه‌نڭ محكمه‌سنه ديرم كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنه‌ده و هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيه‌سنده أڭ قدسى و حقيقتلى بر دستورِ إلٰهى‌يى، اوچ يوز أللى بيڭ تفسيرڭ تصديقلرينه و إتّفاقلرينه إستنادًا و بيڭ اوچ يوز أللى سنه ظرفنده گچمش أجداديمزڭ إعتقادلرينه إقتداءً تفسير ايدن بر آدمى محكوم ايدن حقسز بر قرارى، ألبته روىِ زمينده عدالت وارسه، او قرارى ردّ و بو حكمى نقض ايده‌جكدر."
— 462 —
دردنجى أساس:صنم‌پرستلگى شدّتله قرآن منع ايتديگى گبى، صنم‌پرستلگڭ بر نوع تقليدى اولان صورت‌پرستلگى ده منع ايدر. مدنيت ايسه، صورتلرى كندى محاسنندن صايوب قرآنه معارضه ايتمك ايسته‌مش. حالبوكه گولگه‌لى گولگه‌سز صورتلر، يا بر ظلمِ متحجّر ويا بر رياىِ متجسّد ويا بر هوسِ متجسّمدر كه، بشرى ظلمه و ريايه و هوايه، هوسى قامچيلايوب تشويق ايدر. هم قرآن مرحمةً، قادينلرڭ حرمتنى محافظه ايچون، حيا پرده‌سنى طاقماسنى أمر ايدر. تا هوساتِ رذيله‌نڭ آياغى آلتنده او شفقت معدنلرى ذلّت چكمه‌سينلر. آلَتِ هوسات، أهمّيتسز بر متاع حكمنه گچمه‌سينلر.
(حاشيه): تستّرِ نسوان حقّنده اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى دردنجى لمعه‌سى، غايت قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه: تستّر، قادينلر ايچون فطريدر. رفعِ تستّر، فطرته منافيدر.
مدنيت ايسه، قادينلرى يووالرندن چيقاروب، پرده‌لرينى ييرتوب، بشرى ده باشدن چيقارمشدر. حالبوكه عائله حياتى، قادين أركك مابيْننده متقابل حرمت و محبّتله دوام ايدر. حالبوكه آچيق صاچيقلق، صميمى حرمت و محبّتى إزاله ايدوب عائله‌وى حياتى زهرله‌مشدر. خصوصًا صورت‌پرستلك، أخلاقى فنا حالده صارصديغى و سقوطِ روحه سببيت ويرديگى شونڭله آڭلاشيلير: ناصلكه مرحومه و رحمته محتاج بر گوزل قادين جنازه‌سنه نظرِ شهوت و هوسله باقمق، نه قدر أخلاقى تخريب ايدر. اويله ده: ئولمش قادينلرڭ صورتلرينه وياخود صاغ قادينلرڭ كوچك جنازه‌لرى حكمنده اولان صورتلرينه هوس‌پرورانه باقمق، دريندن درينه حسّياتِ علويهٔ‌ِ إنسانيه‌يى صارصار، تخريب ايدر.
ايشته شو اوچ مثال گبى بيڭلر مسائلِ قرآنيه‌نڭ هر بريسى، سعادتِ بشريه‌يى دنياده تأمينه خدمت ايتمكله برابر حياتِ أبديه‌سنه ده خدمت ايدر. سائر مسئله‌لرى مذكور مسئله‌لره قياس ايده‌بيليرسڭ.
ناصل مدنيتِ حاضره، قرآنڭ حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشره عائد اولان دستورلرينه قارشى مغلوب اولوب قرآنڭ إعجازِ معنويسنه قارشى حقيقت نقطه‌سنده إفلاس ايدر. اويله ده: مدنيتڭ روحى اولان فلسفهٔ‌ِ آوروپا و حكمتِ بشريه‌يى، حكمتِ قرآنله يگرمى بش عدد
— 463 —
سوزلرده ميزانلرله ايكى حكمتڭ موازنه‌سنده، حكمتِ فلسفيه عاجزه و حكمتِ قرآنيه‌نڭ معجزه اولديغى قطعيتله إثبات ايديلمشدر. ناصلكه اون برنجى و اون ايكنجى سوزلرده، حكمتِ فلسفيه‌نڭ عجزى و إفلاسى؛ و حكمتِ قرآنيه‌نڭ إعجازى و غناسى إثبات ايديلمشدر، مراجعت ايده‌بيليرسڭ.
هم ناصل مدنيتِ حاضره، حكمتِ قرآنڭ علمى و عملى إعجازينه قارشى مغلوب اولويور. اويله ده: مدنيتڭ أدبيات و بلاغتى ده، قرآنڭ أدب و بلاغتنه قارشى نسبتى: اوكسوز بر يتيمڭ مظلم بر حزن ايله اميدسز آغلاييشى، هم سفلى بر وضعيتده سرخوش بر عيّاشڭ ولولهٔ‌ِ غناسنڭ (شرقى ديمكدر) نسبتى ايله، علوى بر عاشقڭ موقّت بر إفتراقدن مشتاقانه، اميدكارانه بر حزن ايله غناسى (شرقيسى)؛ هم ظفر ويا حربه و علوى فداكارلقلره سَوق ايتمك ايچون تشويقكارانه قصائدِ وطنيه‌يه نسبتى گبيدر. چونكه أدب و بلاغت، تأثيرِ اُسلوب إعتباريله يا حزن ويرر، يا نشئه ويرر. حزن ايسه، ايكى قسمدر: يا فقد الأحبابدن گلير، يعنى أحبابسزلقدن، صاحبسزلكدن گلن قراڭلقلى بر حزندر كه؛ ضلالت‌آلود، طبيعت‌پرست، غفلت‌پيشه اولان مدنيتڭ أدبياتنڭ ويرديگى حزندر. ايكنجى حزن، فراق الأحبابدن گلير، يعنى أحباب وار، فراقنده مشتاقانه بر حزن ويرر. ايشته شو حزن، هدايت‌أدا، نورأفشان قرآنڭ ويرديگى حزندر. امّا نشئه ايسه، او ده ايكى قسمدر: بريسى، نفسى هوساتنه تشويق ايدر. او ده تياتروجى، سينه‌ماجى، رومانجى مدنيتڭ أدبياتنڭ شأنيدر. ايكنجى نشئه، نفسى صوصديروب، روحى، قلبى، عقلى، سرّى معالياته، وطنِ أصليلرينه، مقرِّ أبديلرينه، أحبابِ اُخرويلرينه يتيشمك ايچون لطيف و أدبلى معصومانه بر تشويقدر كه، او ده جنّت و سعادتِ أبديه‌يه و رؤيتِ جمال اللّٰهه بشرى سَوق ايدن و شوقه گتيرن قرآنِ معجز البيانڭ ويرديگى نشئه‌در. ايشته
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
إفاده ايتديگى عظيم معنا و بيوك حقيقت، قاصر الفهم اولانلرجه و دقّتسزلكله مبالغه‌لى بر بلاغت ايچون محال بر صورت ظن ايديلييور. حاشا! مبالغه دگل، محال بر صورت دگل، عينِ حقيقت بر بلاغت و ممكن و واقع بر صورتده‌در.
— 464 —
او صورتڭ بر وجهى شودر كه؛ يعنى، قرآندن ترشّح ايتمه‌ين و قرآنڭ مالى اولميان إنس و جنّڭ بتون گوزل سوزلرى طوپلانسه، قرآنى تنظير ايده‌مز، ديمكدر. هم ايده‌مه‌مش كه، گوستريلميور. ايكنجى وجه شودر كه: جنّ و إنسڭ حتّى شيطانلرڭ نتيجهٔ‌ِ أفكارلرى و مُحَصَّلهٔ‌ِ مساعيلرى اولان مدنيت و حكمتِ فلسفه و أدبياتِ أجنبيه، قرآنڭ أحكام و حكمت و بلاغتنه قارشى عاجز دركه‌سنده‌درلر، ديمكدر. ناصل ده نمونه‌سنى گوستردك.
اوچنجى جلوه:قرآنِ حكيم، هر عصرده‌كى طبقاتِ بشرڭ هر بر طبقه‌سنه گويا طوغريدن طوغرى‌يه او طبقه‌يه خصوصى متوجّهدر، خطاب ايدييور. أوت بتون بنى آدمه بتون طبقاتيله أڭ يوكسك و أڭ دقيق علم اولان ايمانه و أڭ گنيش و نورانى فن اولان معرفت اللّٰهه و أڭ أهمّيتلى و متنوّع معارف اولان أحكامِ إسلاميه‌يه دعوت ايدن، درس ويرن قرآن ايسه، هر نوعه، هر طائفه‌يه موافق گله‌جك بر درس ويرمك ألزمدر. حالبوكه درس بردر، آيرى آيرى دگل. اويله ايسه، عين درسده طبقات بولونمق لازمدر. درجاته گوره هر برى، قرآنڭ پرده‌لرندن بر پرده‌دن حصّهٔ‌ِ درسنى آلير. شو حقيقتڭ چوق نمونه‌لرينى ذكر ايتمشز. اونلره مراجعت ايديله‌بيلير. يالڭز بوراده بر ايكى جزئنڭ، هم يالڭز بر ايكى طبقه‌سنڭ حصّهٔ‌ِ فهمنه إشارت ايدرز:
مثلا:
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
كثرتلى طبقه اولان عوام طبقه‌سنڭ شوندن حصّهٔ‌ِ فهمى: "جنابِ حق، پدر و ولددن و أقراندن و زوجه‌دن منزّهدر." داها متوسّط بر طبقه، شوندن "عيسى عليه السلامڭ و ملائكه‌لرڭ و تولّده مظهر شيلرڭ الوهيتنى نفى ايتمكدر." چونكه محال بر شيئى نفى ايتمك، ظاهرًا فائده‌سز اولديغندن بلاغتده مدارِ فائده اولاجق بر لازمِ حكم مراد اولونور. ايشته جسمانيته مخصوص ولد و والدى نفى ايتمكدن مراد ايسه، ولد و والدى و كفوى بولونانلرڭ، نفىِ الوهيتلريدر و معبود اولمغه لايق اولمادقلرينى گوسترمكدر. شو سردندر كه، سورهٔ‌ِ إخلاص هركسه، هم هر وقت فائده ويره‌بيلير. داها بر پارچه ايلرى بر طبقه‌نڭ حصّهٔ‌ِ فهمى: "جنابِ حق موجوداته قارشى توليد و تولّدى إشمام ايده‌جك بتون رابطه‌لردن منزّهدر. شريك و معيندن و همجنسدن مبرّادر. بلكه موجوداته قارشى نسبتى،
— 465 —
خلّاقيتدر. "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله، إرادهٔ‌ِ أزليه‌سيله، إختياريله ايجاد ايدر. ايجابى و إضطرارى و صدورِ غيرِ إختيارى گبى منافئِ كمال هر بر رابطه‌دن منزّهدر." داها يوكسك بر طبقه‌نڭ حصّهٔ‌ِ فهمى: جنابِ حق أزليدر، أبديدر، أوّل و آخردر. هيچ بر جهتده نه ذاتنده، نه صفاتنده، نه أفعالنده نظيرى، كفوى، شبيهى، مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. يالڭز أفعالنده، شئوننده تشبيهى إفاده ايدن مَثل وار:
وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
بو طبقاته؛ عارفين طبقه‌سى، أهلِ عشق طبقه‌سى، صدّيقين طبقه‌سى گبى آيرى آيرى حصّه صاحبلرينى قياس ايده‌بيليرسڭ.
ايكنجى مثال:مثلا، مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ طبقهٔ‌ِ اولٰى‌نڭ شوندن حصّهٔ‌ِ فهمى شودر كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارى ويا "ولدم" خطابنه مظهر اولان زيد، عزّتلى زوجه‌سنى كندينه كفو بولمديغى ايچون تطليق ايتمش. اللّٰهڭ أمريله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام آلمش. آيت دير: "پيغمبر سزه أولادم ديسه، رسالت جهتيله سويلر. شخصيت إعتباريله پدريڭز دگل كه، آلديغى قادينلر اوڭا مناسب دوشمه‌سين." ايكنجى طبقه‌نڭ حصّهٔ‌ِ فهمى شودر كه: بر بيوك آمر، رعيتنه پدرانه شفقتله باقار. أگر او آمر، ظاهر و باطن بر پادشاهِ روحانى اولسه، او وقت مرحمتى پدرڭ يوز دفعه شفقتندن ايلرى گيتديگندن او رعيتڭ أفرادى اونڭ حقيقى أولادى گبى اوڭا پدر نظريله باقارلر. پدر نظرى، زوج نظرينه إنقلاب ايده‌مديگندن؛ قيز نظرى ده زوجه نظرينه قولايجه دگيشمديگندن، أفكارِ عامّه‌ده پيغمبر (ع‌ص‌م)، مؤمنلرڭ قيزلرينى آلماسى شو سرّه اويغون گلمديگندن قرآن دير: "پيغمبر (ع‌ص‌م)، مرحمتِ إلٰهيه نظريله سزه شفقت ايدر، پدرانه معامله ياپار. رسالت نامنه سز اونڭ أولادى گبيسڭز. فقط شخصيتِ إنسانيت إعتباريله پدريڭز دگلدر كه، سزدن زوجه آلماسى مناسب دوشمه‌سين." اوچنجى قسم شويله فهم ايدر كه: پيغمبره (ع‌ص‌م) إنتساب ايدوب اونڭ كمالاتنه إستناد ايده‌رك اونڭ پدرانه شفقتنه إعتماد ايدوب قصور و خطيئات ايتمه‌مليسڭز، ديمكدر. أوت چوقلر وار كه، بيوكلرينه و مرشدلرينه إعتماد ايدوب تنبللك ايدر. حتّى بعضًا، "نمازيمز قيلنمش" دير. (بر قسم عَلويلر گبى) دردنجى نكته: بر قسم شو آيتدن شويله بر إشارتِ غيبيه فهم ايدر كه:
— 466 —
پيغمبرڭ (ع‌ص‌م) أولادِ ذكورى، رجال درجه‌سنده قالمه‌يوب، رجال اولارق نسلى، بر حكمته بناءً قالميه‌جقدر. يالڭز "رجال" تعبيرينڭ إفاده‌سيله، نسانڭ پدرى اولديغنى إشارت ايتديگندن، نساء اولارق نسلى دوام ايده‌جكدر. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ حضرتِ فاطمه‌نڭ نسلِ مباركى، حسن و حسين گبى ايكى نورانى سلسله‌نڭ بدرِ منوّرى، شمسِ نبوّتڭ معنوى و مادّى نسلنى إدامه ايدييورلر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ
(برنجى شعله، اوچ شعاعيله ختامه ايردى.)
ايكنجى شعله:
ايكنجى شعله‌نڭ "اوچ نورى" وار
برنجى نور:قرآنِ معجز البيانڭ هيئتِ مجموعه‌سنده رائق بر سلاست، فائق بر سلامت، متين بر تساند، محكم بر تناسب، جمله‌لرى و هيئتلرى مابيْننده قوى بر تعاون؛ و آيتلر و مقصدلرى مابيْننده علوى بر تجاوب اولديغنى علمِ بيان و فنِّ معانى و بيانى‌نڭ زمخشرى، سكّاكى، عبد القاهرِ جُرجانى گبى بيڭلرله داهى إماملرڭ شهادتيله ثابت اولديغى حالده؛ او تجاوب و تعاون و تساندى و سلاست و سلامتى قيره‌جق، بوزاجق سكز طوقوز مهمّ أسباب بولونوركن، او أسباب بوزمغه دگل، بلكه سلاستنه، سلامتنه، تساندينه قوّت ويرمشدر. يالڭز، او أسباب بر درجه حكمنى إجرا ايدوب، باشلرينى پردهٔ‌ِ نظام و سلاستدن چيقارمشلر. فقط ناصلكه يكنسق، دوز بر آغاجڭ گووده‌سندن بر قسم چيقينتيلر، سيوريجكلر چيقار. لٰكن آغاجڭ تناسبنى بوزمق ايچون چيقمييورلر. بلكه، او آغاجڭ زينتلى تكمّلنه و جمالنه مدار اولان ميوه‌يى ويرمك ايچون چيقييورلر. عينًا بونڭ گبى، شو أسباب دخى، قرآنڭ سلاستِ نظمنه قيمتدار معنالرى إفاده ايچون سيورى باشلرينى چيقارييورلر.
ايشته او قرآنِ مبين، يگرمى سنه‌ده حاجتلرڭ موقعلرى إعتباريله نجم نجم اولارق، متفرّق پارچه پارچه نزول ايتديگى حالده، اويله بر كمالِ تناسبى واردر كه، گويا بر دفعه‌ده نازل اولمش گبى بر مناسبت گوسترييور. هم او قرآن، يگرمى سنه‌ده، هم مختلف، متباين أسبابِ نزوله گوره گلديگى حالده، تساندڭ كمالنى اويله گوسترييور؛ گويا بر سببِ واحدله نزول ايتمشدر. هم او قرآن، متفاوت و مكرّر سؤاللرڭ جوابى اولارق گلديگى حالده، نهايت إمتزاج و إتّحادى گوسترييور. گويا بر سؤالِ واحدڭ
— 467 —
جوابيدر. هم قرآن متغاير، متعدّد حادثاتڭ أحكامنى بيان ايچون گلديگى حالده، اويله بر كمالِ إنتظامى گوسترييور كه، گويا بر حادثهٔ‌ِ واحدڭ بيانيدر. هم قرآن متخالف، متنوّع حالتده حدسز مخاطبلرڭ فهملرينه مناسب اُسلوبلرده تنزّلاتِ كلاميه ايله نازل اولديغى حالده، اويله بر حسنِ تماثل و گوزل بر سلاست گوسترييور كه، گويا حالت بردر، بر درجهٔ‌ِ فهمدر؛ صو گبى آقار بر سلاست گوسترييور. هم او قرآن متباعد، متعدّد مخاطبين أصنافنه متوجّهًا متكلّم اولديغى حالده، اويله بر سهولتِ بيانى، بر جزالتِ نظامى بر وضوحِ إفهامى وار كه؛ گويا مخاطبى بر صنفدر. حتّى هر بر صنف ظن ايدر كه، بِالأصاله مخاطب يالڭز كنديسيدر. هم قرآن، متفاوت متدرّج إرشادى بعض غايه‌لره ايصال و هدايت ايتمك ايچون نازل اولديغى حالده، اويله بر كمالِ إستقامت، اويله بر دقّتِ موازنت، اويله بر حسنِ إنتظام واردر كه؛ گويا مقصد بردر.
ايشته بو أسبابلر، مشوّشيتڭ أسبابى ايكن، قرآنڭ إعجازِ بياننده، سلاست و تناسبنده إستخدام ايديلمشلردر. أوت قلبى سقمسز، عقلى مستقيم، وجدانى مرضسز، ذوقى سليم هر آدم قرآنڭ بياننده گوزل بر سلاست، رعنا بر تناسب، خوش بر آهنك، يكتا بر فصاحت گورور. هم بصيره‌سنده سليم بر گوزى اولان گورور كه، قرآنده اويله بر گوز واردر كه، او گوز بتون كائناتى ظاهر و باطنى ايله واضح، گوز اوڭنده بر صحيفه گبى گورور، ايستديگى گبى چويرر، ايستديگى بر طرزده او صحيفه‌نڭ معنالرينى سويلر. شو برنجى نورڭ حقيقتنى مثاللر ايله توضيح ايتسه‌ك، بر قاچ مجلَّد لازم. اويله ايسه، سائر رسالهٔ‌ِ عربيه‌مده و "إشارات الإعجاز"ده و شو يگرمى بش عدد سوزلرده شو حقيقتڭ إثباتنه دائر اولان ايضاحاتله إكتفا ايدوب مثال اولارق مجموعِ قرآنى بردن گوسترييورم.
ايكنجى نورى:قرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ خاتمه‌لرنده گوسترديگى فذلكه‌لر و أسماءِ حسنى جهتنده‌كى اُسلوبِ بديعيسنده اولان مزيتِ إعجازيه‌يه دائردر.
إخطار: شو ايكنجى نورده چوق آيتلر گله‌جكدر. او آيتلر، يالڭز ايكنجى نورڭ مثاللرى دگل، بلكه گچمش مسائل و شعاعلرڭ مثاللرى دخى اولورلر. بونلرى حقّيله ايضاح ايتمك چوق اوزون گلير. شيمديلك إختصار و إجماله مجبورم. اونڭ ايچون غايت مختصر بر طرزده شو سرِّ عظيمِ إعجازڭ مثاللرندن اولان آيتلره برر إشارت ايدوب تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايتدك.
— 468 —
ايشته قرآنِ معجز البيان، آيتلرڭ خاتمه‌لرنده غالبًا بعض فذلكه‌لرى ذكر ايدر كه؛ او فذلكه‌لر، يا أسماءِ حسنى‌يى ويا معنالرينى تضمّن ايدييور وياخود عقلى تفكّره سَوق ايتمك ايچون عقله حواله ايدر وياخود مقاصدِ قرآنيه‌دن بر قاعدهٔ‌ِ كلّيه‌يى تضمّن ايدر كه، آيتڭ تأكيد و تأييدى ايچون فذلكه‌لر ياپار. ايشته او فذلكه‌لرده قرآنڭ حكمتِ علويه‌سندن بعض إشارات و هدايتِ إلٰهيه‌نڭ آبِ حياتندن بعض رشاشات، إعجازِ قرآنڭ برقلرندن بعض شرارات واردر. شيمدى پك چوق او إشاراتدن يالڭز اون دانه‌سنى إجمالًا ذكر ايدرز. هم پك چوق مثاللرندن برر مثال و هر بر مثالڭ پك چوق حقائقندن يالڭز هر برنده بر حقيقتڭ مئالِ إجماليسنه إشارت ايدرز. بو اون إشارتڭ أكثريسى، أكثر آيتلرده مجتمعًا برابر بولونوب حقيقى بر نقشِ إعجازى تشكيل ايدرلر. هم مثال اولارق گتيرديگمز آيتلرڭ أكثريسى، أكثر إشاراته مثالدر. بز يالڭز هر آيتدن بر إشارت گوستره‌جگز. مثال گتيره‌جگمز آيتلردن أسكى سوزلرده بحثى گچنلرڭ يالڭز مئالنه بر خفيف إشارت ايدرز.
برنجى مزيتِ جزالت:قرآنِ حكيم، إعجازكار بياناتيله صانعِ ذو الجلالڭ أفعال و أثرلرينى نظره قارشى سره‌ر، بسط ايدر. صوڭره او آثار و أفعالنده أسماءِ إلٰهيه‌يى إستخراج ايدر؛ ويا حشر و توحيد گبى بر مقاصدِ أصليهٔ‌ِ قرآنيه‌يى إثبات ايدييور. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ايكنجى شقّڭ مثاللرندن مثلا:
اَلَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَ خَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجًا
إلى آخر...
اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا
ه قدر...
برنجى آيتده آثارى بسط ايدوب بر نتيجه‌نڭ، بر مهمّ مقصودڭ مقدّماتى گبى؛ علم و قدرته، غايات و نظاماتيله شهادت ايدن أڭ عظيم أثرلرى سرد ايدر. عليم إسمنى إستخراج ايدر. ايكنجى آيتده، برنجى شعله‌نڭ برنجى شعاعنڭ اوچنجى نقطه‌سنده بر درجه ايضاح اولونديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ بيوك أفعالنى، عظيم آثارينى ذكر ايده‌رك نتيجه‌سنده يومِ فصل اولان حشرى، نتيجه اولارق ذكر ايدييور.
— 469 —
ايكنجى نكتهٔ‌ِ بلاغت:قرآن، بشرڭ نظرينه صنعتِ إلٰهيه‌نڭ منسوجاتنى آچار، گوسترر. صوڭره فذلكه‌ده او منسوجاتى، أسماء ايچنده طىّ ايدر وياخود عقله حواله ايدر. برنجينڭ مثاللرندن مثلا:
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْاَبْصَارَ وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰه‌ُ فَقُلْ اَفَلَا تَتَّقُونَ فَذٰلِكُمُ اللّٰه‌ُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
ايشته باشده دير: "سما و زمينى، رزقڭزه ايكى خزينه گبى مهيّا ايدوب اورادن ياغمورى، بورادن حبوباتى چيقاران كيمدر؟ اللّٰهدن باشقه قوجه سما و زمينى ايكى مطيع خزينه‌دار حكمنه كيمسه گتيره‌بيلير مى؟ اويله ايسه، شكر اوڭا منحصردر."
ايكنجى فقره‌ده دير كه: "سزڭ أعضالريڭز ايچنده أڭ قيمتدار گوز و قولاقلريڭزڭ مالكى كيمدر؟ هانگى تزگاه و دكّاندن آلديڭز؟ بو لطيف قيمتدار گوز و قولاغى ويره‌جك آنجق ربّڭزدر. سزى ايجاد ايدوب تربيه ايدن اودر كه، بونلرى سزه ويرمشدر. اويله ايسه يالڭز ربّ اودر، معبود ده او اولابيلير."
اوچنجى فقره‌ده دير: "ئولمش يرى إحيا ايدوب يوز بيڭلر ئولمش طائفه‌لرى إحيا ايدن كيمدر؟ حقدن باشقه و بتون كائناتڭ خالقندن باشقه شو ايشى كيم ياپابيلير؟ ألبته او ياپار. او إحيا ايدر. مادام حقدر، حقوقى ضايع ايتميه‌جكدر. سزى بر محكمهٔ‌ِ كبرايه گوندره‌جكدر. يرى إحيا ايتديگى گبى، سزى ده إحيا ايده‌جكدر."
دردنجى فقره‌ده دير: "بو عظيم كائناتى بر سراى گبى، بر شهر گبى كمالِ إنتظامله إداره ايدوب تدبيرينى گورن، اللّٰهدن باشقه كيم اولابيلير؟ مادام اللّٰهدن باشقه اولاماز؛ قوجه كائناتى بتون أجراميله غايت قولاى إداره ايدن قدرت او درجه قصورسز، نهايتسزدر كه، هيچ بر شريك و إشتراكه و معاونت و يارديمه إحتياجى اولاماز. قوجه كائناتى إداره ايدن، كوچك مخلوقاتى باشقه أللره بيراقماز. ديمك، ايستر ايسته‌مز "اللّٰه‌" دييه‌جكسڭز."
ايشته، برنجى و دردنجى فقره "اللّٰه‌" دير، ايكنجى فقره "ربّ" دير، اوچنجى فقره "الحقّ" دير.
فَذٰلِكُمُ اللّٰه‌ُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
نه قدر معجزانه دوشديگنى آڭلا. ايشته
— 470 —
جنابِ حقّڭ عظيم تصرّفاتنى، قدرتنڭ مهمّ منسوجاتنى ذكر ايدر. صوڭره ده او عظيم آثارڭ، منسوجاتڭ دستگاهى
فَذٰلِكُمُ اللّٰه‌ُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ
دير. يعنى "حقّ" "ربّ" "اللّٰه‌" إسملرينى ذكر ايتمكله او تصرّفاتِ عظيمه‌نڭ منبعنى گوسترر.
ايكنجينڭ مثاللرندن:
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰه‌ُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
ايشته جنابِ حقّڭ كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و وحدانيتنه شهادت ايدن سماوات و أرضڭ خلقتنده‌كى تجلّئِ سلطنتِ الوهيت؛ و گيجه گوندوزڭ إختلافنده‌كى تجلّئِ ربوبيت؛ و حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانه أڭ بيوك بر واسطه اولان گمى‌يى دڭزده تسخير ايله تجلّئِ رحمت؛ و سمادن آبِ حياتى ئولمش زمينه گوندروب زمينى يوز بيڭ طائفه‌لريله إحيا ايدوب بر محشرِ عجائب صورتنه گتيرمكده‌كى تجلّئِ عظمتِ قدرت؛ و زمينده حدسز مختلف حيواناتى بسيط بر طوپراقدن خلق ايتمكده‌كى تجلّئِ رحمت و قدرت؛ و روزگارلرى، نباتات و حيواناتڭ تنفّس و تلقيحلرينه خدمت گبى وظائفِ عظيمه ايله توظيف ايدوب تدبير و تنفّسه صالح وضعيته گتيرمك ايچون تحريك و إداره‌سنده‌كى تجلّئِ رحمت و حكمت؛ و زمين و آسمان اورته‌سنده واسطهٔ‌ِ رحمت اولان بلوطلرى بر محشرِ عجائب گبى معلّقده طوپلايوب طاغيتمق، بر اوردو گبى إستراحت ايتديروب وظيفه باشنه دعوت ايتمك گبى تسخيرنده‌كى تجلّئِ ربوبيت گبى منسوجاتِ صنعتى تعداد ايتدكدن صوڭره عقلى، اونلرڭ حقائقنه و تفصيلنه سَوق ايدوب تفكّر ايتديرمك ايچون لٰايَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ دير. اونڭله عقولى ايقاظ ايچون عقله حواله ايدر.
اوچنجى مزيتِ جزالت:بعضًا قرآن، جنابِ حقّڭ فعللرينى تفصيل ايدييور. صوڭره بر فذلكه ايله إجمال ايدر. تفصيليله قناعت ويرر، إجمال ايله حفظ ايتديرر، باغلار. مثلا:
— 471 —
وَ كَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْاَحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلٰى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَا اَتَمَّهَا عَلٰى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرَاهِيمَ وَ اِسْحٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
ايشته حضرتِ يوسف و أجدادينه ايديلن نعمتلرى شو آيتله إشارت ايدر. دير كه: سزى بتون إنسانلر ايچنده مقامِ نبوّتله سرفراز، بتون سلسلهٔ‌ِ أنبيايى، سلسله‌ڭزه ربط ايدوب، سلسله‌ڭزى نوعِ بشر ايچنده بتون سلسله‌نڭ سردارى؛ خانَدانڭزى علومِ إلٰهيه و حكمتِ ربّانيه‌يه بر حجرهٔ‌ِ تعليم و هدايت صورتنده گتيروب او علم و حكمتله دنيانڭ سعادتكارانه سلطنتنى، آخرتڭ سعادتِ أبديه‌سيله سزده برلشديرمك، سنى علم و حكمتله مصره هم عزيز بر رئيس، هم عالى بر نبى، هم حكيم بر مرشد ايتمك اولان نعمتِ إلٰهيه‌يى ذكر و تعداد ايدوب؛ علم و حكمت ايله اونى، آباء و أجدادينى ممتاز ايتديگنى ذكر ايدييور. صوڭره "سنڭ ربّڭ عليم و حكيمدر" دير. "اونڭ ربوبيتى و حكمتى إقتضا ايدر كه، سنى و آباء و أجداديڭى عليم، حكيم إسمنه مظهر ايتسين." ايشته او مفصّل نعمتلرى، شو فذلكه ايله إجمال ايدر.
هم مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ
ايشته شو آيت جنابِ حقّڭ، نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيه‌سنده‌كى تصرّفاتنى شويله گوسترييور كه؛ عزّت و ذلّت، فقر و ثروت طوغريدن طوغرى‌يه جنابِ حقّڭ مشيئتنه و إراده‌سنه باغليدر. ديمك كثرتِ طبقاتڭ أڭ طاغنيق تصرّفاتنه قدر، مشيئت و تقديرِ إلٰهيه ايله‌در. تصادف قاريشه‌ماز. شو حكمى ويردكدن صوڭره إنسانيت حياتنده أڭ مهمّ ايش، اونڭ رزقيدر. شو آيت، بشرڭ رزقنى طوغريدن طوغرى‌يه رزّاقِ حقيقينڭ خزينهٔ‌ِ رحمتندن گوندرديگنى بر ايكى مقدّمه ايله إثبات ايدر. شويله كه: دير: "رزقڭز، يرڭ حياتنه باغليدر. يرڭ ديرلمسى ايسه، بهاره باقار. بهار ايسه، شمس و قمرى تسخير ايدن، گيجه و گوندوزى چويرن ذاتڭ ألنده‌در. اويله ايسه بر ألمايى، بر آدمه حقيقى رزق اولارق ويرمك؛ بتون ير يوزينى بتون ميوه‌لرله طولديران او ذات ويره‌بيلير. و او، اوڭا حقيقى رزّاق اولور." صوڭره ده:
وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
— 472 —
دير. بو جمله‌ده او تفصيلاتلى فعللرى إجمال و إثبات ايدر. يعنى "سزه حسابسز رزق ويرن اودر كه، بو فعللرى ياپار."
دردنجى نكتهٔ‌ِ بلاغت:قرآن كاه اولور، مخلوقاتِ إلٰهيه‌يى بر ترتيبله ذكر ايدر؛ صوڭره او مخلوقات ايچنده بر نظام، بر ميزان اولديغنى و اونڭ ثمره‌لرى اولديغنى گوسترمكله گويا بر شفّافيت، بر پارلاقلق ويرييور كه؛ صوڭره او آيينه‌مثال ترتيبندن جلوه‌سى بولونان أسماءِ إلٰهيه‌يى گوسترييور. گويا او مخلوقاتِ مذكوره، ألفاظدر. شو أسماء اونڭ معنالرى، ياخود او ميوه‌لرڭ چكردكلرى، ياخود خلاصه‌لريدرلر. مثلا:
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ٭ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَكِينٍ ٭ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الِْعظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰه‌ُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايشته قرآن، خلقتِ إنسانڭ او عجيب، غريب، بديع، منتظم، موزون أطوارينى اويله آيينه‌مثال بر طرزده ذكر ايدوب ترتيب ايدييور كه؛
فَتَبَارَكَ اللّٰه‌ُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايچنده كندى كندينه گورونويور و كندينى ديديرتديرييور. حتّى وحيڭ بر كاتبى شو آيتى يازاركن، داها شو كلمه گلمزدن أوّل شو كلمه‌يى سويله‌مشدر. "عجبا بڭا ده مى وحى گلمش" ظنّنده بولونمش. حالبوكه أوّلكى كلامڭ كمالِ نظام و شفّافيتيدر و إنسجاميدر كه، او كلام گلمه‌دن كندينى گوسترمشدر.
هم مثلا:
اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰه‌ُ الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ اَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ تَبَارَكَ اللّٰه‌ُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
ايشته قرآن شو آيتده عظمتِ قدرتِ إلٰهيه و سلطنتِ ربوبيتى اويله بر طرزده گوسترييور كه: گونش، آى، ييلديزلر أمربر نفرلرى گبى أمرينه مهيّا؛ گيجه و گوندوزى، بياض و سياه ايكى خط گبى ويا ايكى شريد گبى بربرى آرقه‌سنده دونديروب آياتِ ربوبيتنى
— 473 —
كائنات صحيفه‌لرنده يازان و عرشِ ربوبيتنده طوران بر قديرِ ذو الجلالى گوسترديگندن، هر روح ايشيتسه بَارَكَ اللّٰه‌ُ مَاشَاءَ اللّٰه‌ُ فَتَبَارَكَ اللّٰه‌ُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ديمگه خواهشگر اولور. ديمك تَبَارَكَ اللّٰه‌ُ رَبُّ الْعَالَمِينَ سابقڭ خلاصه‌سى، چكردگى، ميوه‌سى و آبِ حياتى حكمنه گچر.
بشنجى مزيتِ جزالت:قرآن بعضًا تغيّره معروض و مختلف كيفياته مدار مادّى جزئياتى ذكر ايدر. اونلرى حقائقِ ثابته صورتنه چويرمك ايچون؛ ثابت، نورانى، كلّى أسماء ايله إجمال ايدر، باغلار. وياخود تفكّره و عبرته تشويق ايدر بر فذلكه ايله خاتمه ويرر. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ايشته شو آيت أوّلا: "حضرتِ آدمڭ خلافت مسئله‌سنده، ملائكه‌لره رجحانيتنه مدار اونڭ علمى اولديغى" اولان بر حادثهٔ‌ِ جزئيه‌يى ذكر ايدر. صوڭره او حادثه‌ده ملائكه‌لرڭ حضرتِ آدمه قارشى علم نقطه‌سنده حادثهٔ‌ِ مغلوبيتلرينى ذكر ايدر. صوڭره بو ايكى حادثه‌يى ايكى إسمِ كلّى ايله إجمال ايدييور. يعنى، اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ يعنى "عليم و حكيم سن اولديغڭ ايچون آدمى تعليم ايتدڭ، بزه غالب اولدى. حكيم اولديغڭ ايچون، بزه إستعداديمزه گوره ويرييورسڭ. اونڭ إستعدادينه گوره رجحانيت ويرييورسڭ."
ايكنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنَْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِى بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ
إلى آخر..
فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
ايشته شو آيتلر، جنابِ حقّڭ قويون، كچى، اينك، دوه گبى مخلوقلرينى إنسانلره خالص، صافى، لذيذ بر سوت چشمه‌سى؛ اوزوم و خرما گبى مصنوعلرى ده إنسانلره لطيف، لذيذ، طاتلى برر نعمت
— 474 —
طبله‌لرى و قزغانلرى؛ و آرى گبى كوچك معجزاتِ قدرتنى شفالى و طاتلى گوزل بر شربتجى ياپديغنى آيت شويله‌جه گوستردكدن صوڭره تفكّره، عبرته، باشقه شيلرى ده قياس ايتمگه تشويق ايچون
اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
دير، خاتمه ويرر.
آلتنجى نكتهٔ‌ِ بلاغت:كاه اولويور كه آيت، گنيش بر كثرته أحكامِ ربوبيتى سره‌ر، صوڭره برلك جهتى حكمنده بر رابطهٔ‌ِ وحدت ايله برلشديرر وياخود بر قاعدهٔ‌ِ كلّيه ايچنده يرلشديرر. مثلا:
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ
ايشته آيت الكرسيده اون جمله ايله اون طبقهٔ‌ِ توحيدى آيرى آيرى رنكلرده إثبات ايتمكله برابر
مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلَّا بِاِذْنِهِ
جمله‌سيله غايت كسكين بر شدّتله شركى و غيرڭ مداخله‌سنى كسر، آتار. هم شو آيت إسمِ أعظمڭ مظهرى اولديغندن، حقائقِ إلٰهيه‌يه عائد معنالرى أعظمى درجه‌ده‌در كه، أعظميت درجه‌سنده بر تصرّفِ ربوبيتى گوسترييور. هم عموم سماوات و أرضه بردن متوجّه تدبيرِ الوهيتى أڭ أعظمى بر درجه‌ده عمومه شامل بر حفيظيتى ذكر ايتدكدن صوڭره؛ بر رابطهٔ‌ِ وحدت و برلك جهتى، او أعظمى تجلّياتلرينڭ منبعلرينى وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ ايله خلاصه ايدر.
هم مثلا:
اَللّٰه‌ُ الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ٭ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ ٭ وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰه‌ِ لَا تُحْصُوهَا
ايشته شو آيتلر، أوّلا جنابِ حقّڭ إنسانه قارشى شو قوجه كائناتى ناصل بر سراى حكمنده خلق ايدوب سمادن زمينه آبِ حياتى گوندروب، إنسانلره رزقى يتيشديرمك ايچون زمينى و سمايى ايكى خدمتكار ايتديگى گبى، زمينڭ سائر أقطارنده بولونان هر بر نوع ميوه‌لرندن، هر بر آدمه إستفاده إمكانى ويرمك، هم إنسانلره ثمرهٔ‌ِ سعيلرينى مبادله
— 475 —
ايدوب هر نوع مدارِ معيشتنى تأمين ايتمك ايچون گمى‌يى إنسانه مسخّر ايتمشدر. يعنى دڭزه، روزگاره، آغاجه اويله بر وضعيت ويرمش كه؛ روزگار بر قامچى، گمى بر آت، دڭز اونڭ آياغى آلتنده بر چول گبى طورور. إنسانلرى گمى واسطه‌سيله بتون زمينه مناسبتدار ايتمكله برابر ايرماقلرى، بيوك نهرلرى، إنسانڭ فطرى برر وسائطِ نقليه‌سى حكمنده تسخير؛ هم گونش ايله آيى سير ايتديروب موسملرى و موسملرده دگيشن منعمِ حقيقينڭ رنك رنك نعمتلرينى إنسانلره تقديم ايتمك ايچون ايكى مسخّر خدمتكار و او بيوك طولابى چويرمك ايچون ايكى دومنجى حكمنده خلق ايتمش. هم گيجه و گوندوزى إنسانه مسخّر يعنى خوابِ راحتنه گيجه‌يى اورتو، گوندوزى معيشتلرينه تجارتگاه حكمنده تسخير ايتمشدر. ايشته بو نعمِ إلٰهيه‌يى تعداد ايتدكدن صوڭره، إنسانه ويريلن نعمتلرڭ نه قدر گنيش بر دائره‌سى اولديغنى گوستروب، او دائره‌ده نه درجه حدسز نعمتلر طولو اولديغنى شو
وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰه‌ِ لَا تُحْصُوهَا
فذلكه ايله گوسترر. يعنى: إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله إنسان نه ايسته‌مشسه، بتون ويريلمش. إنسانه اولان نعمتِ إلٰهيه، تعداد ايله بيتمز، توكنمز. أوت إنسانڭ مادام بر سفرهٔ‌ِ نعمتى سماوات و أرض ايسه و او سفره‌ده‌كى نعمتلردن بر قسمى شمس، قمر، گيجه، گوندوز گبى شيلر ايسه، ألبته إنسانه متوجّه اولان نعمتلر حدّ و حسابه گلمز.
يدنجى سرِّ بلاغت:كاه اولويور كه آيت؛ ظاهرى سببى، ايجادڭ قابليتندن عزل ايتمك و اوزاق گوسترمك ايچون مسبَّبڭ غايه‌لرينى، ثمره‌لرينى گوسترييور. تا آڭلاشيلسين كه؛ سبب، يالڭز ظاهرى بر پرده‌در. چونكه غايت حكيمانه غايه‌لرى و مهمّ ثمره‌لرى إراده ايتمك، غايت عليم، حكيم برينڭ ايشى اولمق لازمدر. سببى ايسه شعورسز، جامددر. هم ثمره و غايتنى ذكر ايتمكله آيت گوسترييور كه؛ سببلر چندان نظرِ ظاهريده و وجودده مسبّبات ايله متّصل و بتيشيك گورونور. فقط حقيقتده مابيْنلرنده اوزاق بر مسافه وار. سببدن مسبَّبڭ ايجادينه قدر او درجه اوزاقلق وار كه؛ أڭ بيوك بر سببڭ ألى، أڭ أدنا بر مسبَّبڭ ايجادينه يتيشه‌مز. ايشته سبب و مسبَّب اورته‌سنده‌كى اوزون مسافه‌ده، أسماءِ إلٰهيه برر ييلديز گبى طلوع ايدر. مطلعلرى، او
— 476 —
مسافهٔ‌ِ معنويه‌در. ناصلكه ظاهر نظرده طاغلرڭ دائرهٔ‌ِ اُفقنده سمانڭ أتكلرى متّصل و مقارن گورونور. حالبوكه دائرهٔ‌ِ اُفقِ جباليدن سمانڭ أتگنه قدر، عموم ييلديزلرڭ مطلعلرى و باشقه شيلرڭ مسكنلرى اولان بر مسافهٔ‌ِ عظيمه بولونديغى گبى؛ أسباب ايله مسبّبات مابيْننده اويله بر مسافهٔ‌ِ معنويه وار كه، ايمانڭ دوربينيله، قرآنڭ نوريله گورونور. مثلا:
فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِهِ ٭ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ٭ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ٭ فَاَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا ٭ وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا ٭ وَ زَيْتُونًا وَ نَخْلًا ٭ وَ حَدَائِقَ غُلْبًا ٭ وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا ٭ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ
ايشته شو آيتِ كريمه، معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه‌يى بر ترتيبِ حكمتله ذكر ايده‌رك أسبابى مسبّباته ربط ايدوب أڭ آخرده مَتَاعًا لَكُمْ لفظيله بر غايه‌يى گوسترر كه؛ او غايه، بتون او متسلسل أسباب و مسبّبات ايچنده او غايه‌يى گورن و تعقيب ايدن گيزلى بر متصرّف بولونديغنى و او أسباب، اونڭ پرده‌سى اولديغنى إثبات ايدر. أوت مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ تعبيريله بتون أسبابى، ايجاد قابليتندن عزل ايدر. معنًا دير: "سزه و حيواناتڭزه رزقى يتيشديرمك ايچون صو سمادن گلييور. او صوده، سزه و حيواناتڭزه آجييوب شفقت ايدوب رزق يتيشديرمك قابليتى اولماديغندن؛ صو گلمييور، گوندريلييور ديمكدر. هم طوپراق، نباتاتيله آچيلوب، رزقڭز اورادن گلييور. حسسز، شعورسز طوپراق، سزڭ رزقڭزى دوشونوب شفقت ايتمك قابليتندن پك اوزاق اولديغندن، طوپراق كندى كندينه آچيلمه‌يور، بريسى او قپويى آچييور، نعمتلرى أللريڭزه ويرييور. هم اوتلر، آغاجلر سزڭ رزقڭزى دوشونوب مرحمةً سزه ميوه‌لرى، حبوباتى يتيشديرمكدن پك چوق اوزاق اولديغندن، آيت گوسترييور كه، اونلر بر حكيمِ رحيمڭ پرده آرقه‌سندن اوزاتديغى ايپلر و شريدلردر كه، نعمتلرينى اونلره طاقمش، ذى‌حياتلره اوزاتيور. ايشته شو بياناتدن رحيم، رزّاق، منعم، كريم گبى چوق أسمانڭ مطلعلرى گورونويور. هم مثلا:
اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰه‌َ يُزْجِى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ ٭
— 477 —
يُقَلِّبُ اللّٰه‌ُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُولِى الْاَبْصَارِ ٭ وَ اللّٰه‌ُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰه‌ُ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰه‌َ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو آيت، معجزاتِ ربوبيتڭ أڭ مهملرندن و خزينهٔ‌ِ رحمتڭ أڭ عجيب پرده‌سى اولان بلوطلرڭ تشكيلاتنده ياغمور ياغديرمقده‌كى تصرّفاتِ عجيبه‌يى بيان ايدركن گويا بلوطڭ أجزالرى جوِّ هواده طاغيلوب صاقلانديغى وقت، إستراحته گيدن نفرات مِثللو بر بورو سسيله طوپلانديغى گبى أمرِ إلٰهى ايله طوپلانير، بلوط تشكيل ايدر. صوڭره كوچك كوچك طائفه‌لر بر اوردو تشكيل ايدر گبى، او پارچه پارچه بلوطلرى تأليف ايدوب، (قيامتده سيّار طاغلر جسامت و شكلنده و رطوبت و بياضلق جهتنده قار و طولو كيفيتنده اولان) او سحاب پارچه‌لرندن آبِ حياتى بتون ذى‌حياته گوندرييور. فقط او گوندرمكده بر إراده، بر قصد گورونويور. حاجاته گوره گلييور؛ ديمك گوندريلييور. جوّ برّاق، صافى، هيچ بر شى يوقكن بر محشرِ عجائب گبى طاغ‌وارى پارچه‌لر كندى كندينه طوپلانميور؛ بلكه ذى‌حياتى طانييان بريسيدر كه، گوندرييور. ايشته شو مسافهٔ‌ِ معنويه‌ده قدير، عليم، متصرّف، مدبّر، مربّى، مغيث، محيى گبى أسمالرڭ مطلعلرى گورونويور.
سكزنجى مزيتِ جزالت:قرآن كاه اولويور كه، جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده دنياده‌كى عجائب أفعالنى ذكر ايدر وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهٔ‌ِ إلٰهيه‌يى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيره‌لريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا:
اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
تا سوره‌نڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئله‌سنده قرآنِ حكيم، حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده مختلف بر طرزده إثبات ايدييور. أوّلا نشئهٔ‌ِ اولٰى‌يى نظره ويرر. دير كه: "نطفه‌دن علقه‌يه، علقه‌دن مضغه‌يه، مضغه‌دن تا خلقتِ إنسانيه‌يه قدر اولان
— 478 —
نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهٔ‌ِ اُخرٰى‌يى إنكار ايدييورسڭز. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر." هم جنابِ حق إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمه‌يى
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
كلمه‌سيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمه‌مق اوزره ياتاسڭز." هم رمزًا دير: "ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايده‌ميوب إستبعاد ايدييورسڭز. هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوه‌سى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوه‌سنه أهمّيت ويرمه‌يوب باشقه‌سنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجه‌سنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجره‌سنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟" دير: "حشرده سزى إحيا ايده‌جك ذات، اويله بر ذاتدر كه؛ بتون كائنات، اوڭا أمربر نفر حكمنده‌در. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى، مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ دييوب قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز... صوڭره
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
تعبيريله: هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفه‌لرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى، ايكى منزل گبى بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر." مادام بويله‌در، بتون دلائلڭ نتيجه‌سى اولارق وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يعنى: "قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب، حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گوره‌جكدر." ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه، أفعالِ اُخرويه‌سنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين، تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ايشته شو
— 479 —
سوره‌لرده قيامت و حشرده‌كى إنقلاباتِ عظيمه‌يى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ إنسان اونلرڭ نظيره‌لرينى دنياده، مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سوره‌نڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمه‌يى نمونه اولارق گوستره‌جگز. مثلا:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
كلمه‌سى إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله، كندى كندينه چوق عجائب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سوره‌نڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطه‌لرڭ نظيره‌سى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيره‌سى پك ظاهردر. چونكه هر ميوه‌دار آغاجڭ، يا چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفه‌لرى وار، أسماءِ إلٰهيه‌يى نه شكلده گوستره‌رك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله، غايت فصيح بر صورتده، آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى؛ دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوه‌لريله، صحيفهٔ‌ِ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
باشقه نقطه‌لرى بوڭا قياس أيله، قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويله‌يه‌جگز. ايشته
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
شو كلام؛ "تكوير" لفظيله، يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله، پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر:
برنجى: أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پرده‌لرينى آچوب، گونش گبى، دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطه‌مثال بر لامبايى، خزينهٔ‌ِ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره، او پيرلانطه‌يى پرده‌لرينه صاروب قالديره‌جق.
ايكنجى: ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى، ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى طوپلاتديروب
— 480 —
گيزلتديگى گبى، كاه اولور بر بلوط پرده‌سيله آليش ويريشنى آز ياپار؛ كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معامله‌سنى بر درجه چكر، متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى، ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايده‌جكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك فقط بيومگه يوز طوتمش يوزنده‌كى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرى‌يه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب، "هايدى يرده ايشڭ قالمادى" دير. "جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق." دير.
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
فرماننى لكه‌لى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
طوقوزنجى نكتهٔ‌ِ بلاغت:قرآنِ حكيم كاه اولور جزئى بعض مقصدلرى ذكر ايدر. صوڭره او جزئيات واسطه‌سيله كلّى مقاملره ذهنلرى سَوق ايتمك ايچون، او جزئى مقصدى، بر قاعدهٔ‌ِ كلّيه حكمنده اولان أسماءِ حسنى ايله تقرير ايده‌رك تثبيت ايدر، تحقيق ايدوب إثبات ايدر. مثلا:
قَدْ سَمِعَ اللّٰه‌ُ قَوْلَ الَّتِى تُجَادِلُكَ فِى زَوْجِهَا وَ تَشْتَكِى اِلَى اللّٰه‌ِ وَ اللّٰه‌ُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰه‌َ سَمِيعٌ بَصِيرٌ
ايشته قرآن دير: "جنابِ حق، سميعِ مطلقدر، هر شيئى ايشيتير. حتّى أڭ جزئى بر ماجرا اولان و زوجندن تشكّى ايدن بر زوجه‌نڭ سڭا قارشى مجادله‌سنى حق إسميله ايشيتير. هم رحمتڭ أڭ لطيف جلوه‌سنه مظهر و شفقتڭ أڭ فداكار بر حقيقتنه معدن اولان بر قادينڭ حقلى اولارق زوجندن دعواسنى و جنابِ حقّه شكواسنى امورِ عظيمه صورتنده رحيم إسميله أهمّيتله ايشيتير و حق إسميله جدّيتله باقار." ايشته بو جزئى مقصدى كلّيلشديرمك ايچون، مخلوقاتڭ أڭ جزئى بر حادثه‌سنى ايشيدن، گورن؛ كائناتڭ دائرهٔ‌ِ إمكانيسندن خارج بر ذات، ألبته هر شيئى ايشيتير، هر شيئى گورور بر ذات اولمق لازم گلير. و كائناته ربّ اولان، كائنات ايچنده مظلوم كوچك مخلوقلرڭ دردلرينى گورمك، فريادلرينى ايشيتمك گركدر. دردلرينى گورمه‌ين، فريادلرينى ايشيتمه‌ين، "ربّ" اولاماز. اويله ايسه، اِنَّ اللّٰه‌َ سَمِيعٌ بَصِيرٌ جمله‌سيله ايكى حقيقتِ عظيمه‌يى تثبيت ايدر.
— 481 —
هم مثلا:
سُبْحَانَ الَّذِى اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
ايشته قرآن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معراجنڭ مبدئى اولان، مسجدِ حرامدن مسجدِ أقصايه اولان سيراننى ذكر ايتدكدن صوڭره اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ دير. اِنَّهُ ده‌كى ضمير، يا جنابِ حقّه‌در وياخود پيغمبره‌در. پيغمبره گوره اولسه، شويله اولويور كه: "بو سياحتِ جزئيده، بر سيرِ عمومى، بر عروجِ كلّى وار كه؛ تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر، مراتبِ كلّيهٔ‌ِ أسمائيه‌ده گوزينه، قولاغنه تظاهر ايدن آياتِ ربّانيه‌يى و عجائبِ صنعتِ إلٰهيه‌يى ايشيتمش، گورمشدر" دير. او كوچك، جزئى سياحتى؛ كلّى و محشرِ عجائب بر سياحتڭ آناختارى حكمنده گوسترييور. أگر ضمير، جنابِ حقّه راجع اولسه شويله اولويور كه: "بر عبدينى بر سياحتده حضورينه دعوت ايدوب بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايچون مسجدِ حرامدن مجمعِ أنبيا اولان مسجدِ أقصايه گوندروب أنبيالرله گوروشديروب بتون أنبيالرڭ اصولِ دينلرينه وارثِ مطلق اولديغنى گوستردكدن صوڭره، تا قاب قوسَيْنه قدر ملك و ملكوتنده گزديردى." ايشته چندان او ذات بر عبددر، بر معراجِ جزئيده سياحت ايدر. فقط بو عبدده بتون كائناته تعلّق ايدن بر أمانت برابردر. هم شو كائناتڭ رنگنى دگيشديره‌جك بر نور برابردر. هم سعادتِ أبديه‌نڭ قپوسنى آچاجق بر آناختار برابر اولديغى ايچون، جنابِ حق كندى ذاتنى بتون أشيايى ايشيتير و گورور صفتيله توصيف ايدر. تا او أمانت، او نور، او آناختارڭ جهان‌شمول حكمتلرينى گوسترسين.
هم مثلا:
اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلٰئِكَةِ رُسُلًا اُولِى اَجْنِحَةٍ مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فِى الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰه‌َ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو سوره‌ده، "سماوات و أرضڭ فاطرِ ذو الجلالى، سماوات و أرضى اويله بر طرزده تزيين ايدوب آثارِ كمالنى گوسترمكله حدسز سيرجيلرندن فاطرينه حدسز مدح و ثنالر ايتديرييور و اويله ده حدسز نعمتلرله سوسلنديرمش كه، سما و زمين بتون نعمتلرڭ
— 482 —
و نعمت‌ديده‌لرڭ لسانلريله او فاطرِ رحماننه نهايتسز حمد و ستايش ايدرلر." ديدكدن صوڭره، يرڭ شهرلرى و مملكتلرى ايچنده فاطرڭ ويرديگى جهازات و قنادلريله سير و سياحت ايدن إنسانلرله حيوانات و طيور گبى؛ سماوى سرايلر اولان ييلديزلر و علوى مملكتلرى اولان برجلرده گزمك و طيران ايتمك ايچون، او مملكتڭ سكنه‌لرى اولان مَلكلرينه قناد ويرن ذاتِ ذو الجلال، ألبته هر شيئه قدير اولمق لازم گلير. بر سينگه، بر ميوه‌دن بر ميوه‌يه؛ بر سرچه‌يه، بر آغاجدن بر آغاجه اوچمق قنادينى ويرن، زهره‌دن مشترى‌يه، مشتريدن زحله اوچه‌جق قنادلرى او ويرييور. هم ملائكه‌لر، سكنهٔ‌ِ زمين گبى جزئيته منحصر دگللر، بر مكانِ معيّن اونلرى قيد ايده‌ميور. بر وقتده درت ويا داها زياده ييلديزلرده بولونديغنه إشارت مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ كلمه‌لريله تفصيل ويرر. ايشته شو حادثهٔ‌ِ جزئيه اولان "ملائكه‌لرى قنادلرله تجهيز ايتمك" تعبيريله، غايت كلّى و عمومى بر عظمتِ قدرتڭ دستگاهنه إشارت ايده‌رك؛ اِنَّ اللّٰه‌َ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فذلكه‌سيله تحقيق ايدوب تثبيت ايدر.
اوننجى نكتهٔ‌ِ بلاغت:كاه اولويور آيت، إنسانڭ عصيانكارانه عمللرينى ذكر ايدر، شديد بر تهديد ايله زجر ايدر. صوڭره شدّتِ تهديد، يأسه و اميدسزلگه آتمامق ايچون، رحمتنه إشارت ايدن بر قسم أسما ايله خاتمه ويرر، تسلّى ايدر. مثلا:
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبِيلًا ٭ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا ٭ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
ايشته شو آيت دير كه: دى: أگر ديديگڭز گبى ملكنده شريكى اولسه ايدى، ألبته عرشِ ربوبيتنه أل اوزاتوب مداخله أثرى گورونه‌جك بر درجه‌ده بر إنتظامسزلق اولاجقدى. حالبوكه يدى طبقه سماواتدن، تا خرده‌بينى ذى‌حياتلره قدر، هر بر مخلوق كلّى اولسون جزئى اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، مظهر اولديغى بتون إسملرڭ جلوه و نقشلرى ديللريله، او أسماءِ حسنى‌نڭ مسمّاءِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب،
— 483 —
شريك و نظيردن تنزيه ايدييورلر. أوت ناصلكه سما گونشلر، ييلديزلر دينلن نورأفشان كلماتيله، حكمت و إنتظاميله، اونى تقديس ايدييور، وحدتنه شهادت ايدييور و جوِّ هوا دخى، بلوطلرڭ و برق و رعد و قطره‌لرڭ كلماتيله اونى تسبيح و تقديس و وحدانيتنه شهادت ايدر. اويله ده زمين، حيوانات و نباتات و موجودات دينلن حياتدار كلماتيله خالقِ ذو الجلالنى تسبيح و توحيد ايتمكله برابر، هر بر آغاجى، ياپراق و چيچك و ميوه‌لرڭ كلماتيله ينه تسبيح ايدوب برلگنه شهادت ايدر. اويله ده أڭ كوچك مخلوق، أڭ جزئى بر مصنوع، كوچكلگى و جزئيتيله برابر، طاشيديغى نقشلر و كيفيتلر إشارتيله پك چوق أسماءِ كلّيه‌يى گوسترمك ايله مسمّاءِ ذو الجلالى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدر. ايشته بتون كائنات بردن، بر لسان ايله، متّفقًا خالقِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايده‌رك كنديلرينه گوره موظّف اولدقلرى وظيفهٔ‌ِ عبوديتى، كمالِ إطاعتله يرينه گتيردكلرى حالده، شو كائناتڭ خلاصه‌سى و نتيجه‌سى و نازدار بر خليفه‌سى و نازنين بر ميوه‌سى اولان إنسان، بتون بونلرڭ عكسنه، ضدّينه اولارق، ايتدكلرى كفر و شركڭ نه قدر چركين دوشوب نه درجه جزايه شايسته اولديغنى إفاده ايدوب بتون بتون يأسه دوشورمه‌مك ايچون، هم شونڭ گبى نهايتسز بر جنايته، حدسز چركين بر عصيانه قهّارِ ذو الجلال ناصل ميدان ويروب كائناتى باشلرينه خراب ايتمديگنڭ حكمتنى گوسترمك ايچون اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا دير. او خاتمه ايله حكمتِ إمهالى گوستروب، بر رجا قپوسى آچيق بيراقير.
ايشته شو اون إشاراتِ إعجازيه‌دن آڭلا كه، آيتلرڭ خاتمه‌لرنده‌كى فذلكه‌لرده، چوق رشحاتِ هدايتيله برابر چوق لمعاتِ إعجازيه واردر كه؛ بلغالرڭ أڭ بيوك داهيلرى، شو بديع اُسلوبلره قارشى كمالِ حيرت و إستحسانلرندن پارمغنى ايصيرمش، دوداغنى ديشله‌مش، مَا هٰذَا كَلَامُ الْبَشَرِ ديمش. اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى يه حقّ اليقين اولارق ايمان ايتمشلر. ديمك بعض آيتده، بتون مذكور إشاراتله برابر بحثمزه گيرمه‌ين چوق مزاياىِ آخَرى ده تضمّن ايدر كه؛ او مزايانڭ إجماعنده اويله بر نقشِ إعجاز گورونور كه، كور دخى گوره‌بيلير.
— 484 —
ايكنجى شعله‌نڭ اوچنجى نورى شودر كه:قرآن، باشقه كلاملرله قابلِ قياس اولاماز. چونكه كلامڭ طبقه‌لرى، علويت و قوّت و حسنِ جمال جهتندن درت منبعى وار. برى متكلّم، برى مخاطب، برى مقصد، برى مقامدر. أديبلرڭ، ياڭليش اولارق يالڭز مقام گوستردكلرى گبى دگلدر. اويله ايسه، سوزده "كيم سويله‌مش؟ كيمه سويله‌مش؟ نه ايچون سويله‌مش؟ نه مقامده سويله‌مش؟" ايسه باق. يالڭز سوزه باقوب طورمه. مادام كلام قوّتنى، حُسننى بو درت منبعدن آلير. قرآنڭ منبعنه دقّت ايديلسه، قرآنڭ درجهٔ‌ِ بلاغتى، علويت و حسنى آڭلاشيلير.
أوت مادام كلام، متكلّمه باقييور. أگر او كلام أمر و نهى ايسه، متكلّمڭ درجه‌سنه گوره إراده و قدرتى ده تضمّن ايدر. او وقت سوز مقاومتسوز اولور؛ مادّى ألكتريق گبى تأثير ايدر، كلامڭ علويت و قوّتى او نسبتده تزايد ايدر. مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
يعنى "يا أرض! وظيفه‌ڭ بيتدى، صويڭى يوت. يا سما! حاجت قالمادى، ياغمورى كس."
مثلا:
فَقَالَ لَهَا وَ لِلْاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا قَالَتَا اَتَيْنَا طَائِعِينَ
يعنى "يا أرض! يا سما! ايستر ايسته‌مز گليڭز، حكمت و قدرتمه رام اولڭز. عدمدن چيقوب، وجودده مشهرگاهِ صنعتمه گليڭز." ديدى. اونلر ده: "بز كمالِ إطاعتله گلييورز. بزه گوسترديگڭ هر وظيفه‌يى سنڭ قوّتڭله گوره‌جگز."
ايشته قوّت و إراده‌يى تضمّن ايدن حقيقى و نافذ شو أمرلرڭ قوّت و علويتنه باق. صوڭره إنسانلرڭ
اُسْكُنِى يَا اَرْضُ وَ انْشَقِّى يَا سَمَاءُ وَ قُومِى اَيَّتُهَا الْقِيَامَةُ
گبى صورتِ أمرده جماداته هذيان‌وارى محاوره‌سى، هيچ او ايكى أمره قابلِ قياس اولابيلير مى؟ أوت تمنّيدن نشئت ايدن آرزولر و او آرزولردن نشئت ايدن فضوليانه أمرلر نره‌ده؟ حقيقتِ آمريتله متّصف بر آمرڭ ايش باشنده حقيقتِ أمرى نره‌ده؟ أوت أمرى نافذ بيوك بر آمرڭ مطيع و بيوك بر اوردوسنه "آرش" أمرى نره‌ده؟ و شويله بر أمر، عادى بر نفردن ايشيتيلسه؛ ايكى أمر صورةً بر ايكن، معنًا بر نفرله بر اوردو قوماندانى قدر فرقى وار.
— 485 —
مثلا:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
هم مثلا:
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ
شو ايكى آيتده ايكى أمرڭ قوّت و علويتنه باق، صوڭره بشرڭ أمرلر نوعنده‌كى كلامنه باق. عجبا ييلديز بوجگنڭ گونشه نسبتى گبى قالميورلر مى؟ أوت حقيقى بر مالكڭ ايش باشنده‌كى بر تصويرى و حقيقى بر صنعتكارڭ ايشلديگى وقت صنعتنه دائر ويرديگى بياناتى و حقيقى بر منعمڭ إحسان باشنده ايكن بيان ايتديگى إحساناتى، يعنى قَول ايله فعلى برلشديرمك، كندى فعلنى هم گوزه، هم قولاغه تصوير ايتمك ايچون شويله ديسه: "باقڭز! ايشته بونى ياپدم، بويله ياپييورم. ايشته بونى بونڭ ايچون ياپدم. بو بويله اولاجق، بونڭ ايچون ايشته بونى بويله ياپييورم." مثلا:
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ ٭ وَ الْاَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَ اَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ وَ اَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ٭ تَبْصِرَةً وَ ذِكْرٰى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ ٭ وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَاَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ٭ وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ ٭ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَ اَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ
قرآنڭ سماسنده شو سوره‌نڭ برجنده پارلايان ييلديزمثال جنّت ميوه‌لرى گبى شو تصويراتى، شو أفعاللرى ايچنده‌كى إنتظامِ بلاغتله چوق طبقه حشرڭ دلائلنى ذكر ايدوب نتيجه‌سى اولان حشرى كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ تعبيرى ايله إثبات ايدوب سوره‌نڭ باشنده حشرى إنكار ايدنلرى إلزام ايتمك نره‌ده؟ إنسانلرڭ فضوليانه اونلرله تماسى آز اولان أفعالدن بحثلرى نره‌ده؟ تقليد صورتنده چيچك رسملرى؛ حقيقى، حياتدار چيچكلره نسبتى درجه‌سنده اولاماز. شو اَفَلَمْ يَنْظُرُوا دن تا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ه قدر گوزلجه مئالى سويله‌مك چوق اوزون گيدر. يالڭز بر إشارت ايدوب گچه‌جگز. شويله كه:
سوره‌نڭ باشنده، كفّار حشرى إنكار ايتدكلرندن قرآن اونلرى حشرڭ قبولنه مجبور ايتمك ايچون شويله‌جه بسطِ مقدّمات ايدر. دير: "آيا، اوستڭزده‌كى سمايه باقمييور ميسڭز كه، بز نه كيفيتده، نه قدر منتظم، محتشم بر صورتده بنا ايتمشز. هم گورمييور
— 486 —
ميسڭز كه؛ ناصل ييلديزلرله، آى و گونش ايله تزيين ايتمشز، هيچ بر قصور و نقصانيت بيراقمامشز. هم گورمييور ميسڭز كه، زمينى سزه نه كيفيتده سرمشز، نه قدر حكمتله تفريش ايتمشز. او يرده طاغلرى تثبيت ايتمشز، دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايتمشز. هم گورمييور ميسڭز، او يرده نه قدر گوزل، رنگارنك هر بر جنسدن چيفت خضرواتى، نباتاتى خلق ايتدك؛ يرڭ هر طرفنى او گوزللرله گوزللشديردك. هم گورمييور ميسڭز، نه كيفيتده سما جانبندن بركتلى بر صويى گوندرييورز. او صو ايله باغ و بوستانلرى، حبوباتى، يوكسك لذيذ ميوه‌لى خرما گبى آغاجلرى خلق ايدوب عباديمه رزقى اونڭله گوندرييورم، يتيشديرييورم. هم گورمييور ميسڭز؛ او صو ايله ئولمش مملكتى إحيا ايدييورم. بيڭلر دنيوى حشرلرى ايجاد ايدييورم. ناصل بو نباتاتى، قدرتمله بو ئولمش مملكتدن چيقارييورم؛ سزڭ حشرده‌كى خروجڭز ده بويله‌در. قيامتده أرض ئولوب، سز صاغ اولارق چيقه‌جقسڭز." ايشته شو آيتڭ إثباتِ حشرده گوسترديگى جزالتِ بيانيه (كه، بيڭدن بريسنه آنجق إشارت ايده‌بيلدك) نره‌ده؛ إنسانلرڭ بر دعوا ايچون سرد ايتدكلرى كلمات نره‌ده؟
شو رساله‌نڭ باشندن شيمدى‌يه قدر تحقيق نامنه بى‌طرفانه محاكمه صورتنده، قرآنڭ إعجازينى معنّد بر خصمه قبول ايتديرمك ايچون قرآنڭ چوق حقوقنى گيزلى بيراقدق. او گونشى، موملر صيره‌سنه گتيروب موازنه ايدييوردق. شيمدى تحقيق وظيفه‌سنى ايفا ايدوب، پارلاق بر صورتده إعجازينى إثبات ايتدى. شيمدى ايسه تحقيق نامنه دگل، حقيقت نامنه بر ايكى سوز ايله قرآنڭ موازنه‌يه گلمز حقيقى مقامنه إشارت ايده‌جگز:
أوت سائر كلاملرڭ قرآنڭ آياتنه نسبتى، شيشه‌لرده‌كى گورونن ييلديزلرڭ كوچوجك عكسلريله ييلديزلرڭ عيننه نسبتى گبيدر. أوت هر برى برر حقيقتِ ثابته‌يى تصوير ايدن، گوسترن قرآنڭ كلماتى نره‌ده؟ بشرڭ فكرى و طويغولرينڭ آيينه‌جكلرنده كلماتيله ترسيم ايتدكلرى معنالر نره‌ده؟ أوت أنوارِ هدايتى إلهام ايدن و شمس و قمرڭ خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولان قرآنڭ ملائكه‌مثال ذى‌حيات كلماتى نره‌ده؟ بشرڭ هوساتنى اويانديرمق ايچون سحّار نفسلريله، مُزَوَّر اينجه‌لكلريله ايصيريجى كلماتى
— 487 —
نره‌ده؟ أوت ايصيريجى حشرات و بوجكلرڭ، مبارك ملائكه و نورانى روحانيلره نسبتى نه ايسه؛ بشرڭ كلماتى، قرآنڭ كلماتنه نسبتى اودر. شو حقيقتلرى يگرمى بشنجى سوز ايله برابر گچن يگرمى درت عدد سوزلر إثبات ايتمشدر. شو دعوامز مجرّد دگل؛ برهانى گچمش نتيجه‌در.
أوت هر برى جواهرِ هدايتڭ برر صدفى و حقائقِ ايمانيه‌نڭ برر منبعى و أساساتِ إسلاميه‌نڭ برر معدنى و طوغريدن طوغرى‌يه عرش الرحماندن گلن و كائناتڭ فوقنده و خارجنده إنسانه باقوب اينن و علم و قدرت و إراده‌يى تضمّن ايدن و خطابِ أزلى اولان ألفاظِ قرآنيه نره‌ده؟ إنسانڭ هوائى، هواپرستانه، واهى، هوس‌پرورانه ألفاظى نره‌ده؟ أوت قرآن بر شجرهٔ‌ِ طوبٰى حكمنه گچوب شو عالمِ إسلاميه‌يى بتون معنوياتيله، شعائر و كمالاتيله، دساتير و أحكاميله ياپراقلر صورتنده نشر ايدوب أصفيا و أولياسنى برر چيچك حكمنده او آغاجڭ آبِ حياتيله تازه، گوزل گوستروب بتون كمالات و حقائقِ كونيه و إلٰهيه‌يى ثمره ويروب ميوه‌لرنده‌كى چوق چكردكلرى عملى برر دستور، برر پروغرام حكمنه گچوب ينه ميوه‌دار آغاج حكمنده متسلسل حقائقى گوسترن قرآن نره‌ده؟ بشرڭ معلوممز اولان كلامى نره‌ده؟
اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا
بيڭ اوچ يوز أللى سنه‌در قراٰنِ حكيم، بتون حقائقنى كائنات چارشوسنده آچوب تشهير ايتديگى حالده؛ هركس، هر ملّت، هر مملكت اونڭ جواهرندن، حقائقندن آلمشدر و آلييورلر. حالبوكه نه او الفت، نه او مبذوليت، نه او مرورِ زمان، نه او بيوك تحوّلاتلر؛ اونڭ قيمتدار حقائقنه، اونڭ گوزل اُسلوبلرينه خلل ويره‌مه‌مش، إختيارلاتمه‌مش، قوروتمه‌مش، قيمتدن دوشورمه‌مش، حُسننى سوندورمه‌مشدر. شو حالت تك باشيله بر إعجازدر.
شيمدى برى چيقسه، قرآنڭ گتيرديگى حقائقدن بر قسمنه كندى هوسنجه چوجقجه بر إنتظام ويرسه، قرآنڭ بعض آياتنه معارضه ايچون نسبت ايتسه، "قرآنه ياقين بر كلام سويله‌دم" ديسه، اويله أحمقانه بر سوزدر كه؛ مثلا طاشلرى مختلف جواهردن بر سراىِ محتشمى ياپان و او طاشلرڭ وضعيتنده عموم سرايڭ نقوشِ عاليه‌سنه باقان ميزانلى نقشلر ايله تزيين ايدن بر اوسته‌نڭ صنعتيله؛ او نقوشِ عاليه‌دن فهمى قاصر، او
— 488 —
سرايڭ بتون جواهر و زينتلرندن بى‌بهره بر عادى آدم، عادى خانه‌لرڭ بر اوسته‌سى، او سرايه گيروب او قيمتدار طاشلرده‌كى علوى نقشلرى بوزوب چوجقجه هوسنه گوره عادى بر خانه‌نڭ وضعيتنه گوره بر إنتظام، بر صورت ويرسه و چوجقلرڭ نظرينه خوش گورونه‌جك بعض بونجقلرى طاقسه، صوڭره "باقڭز! او سرايڭ اوسته‌سندن داها زياده مهارت و ثروتم وار و قيمتدار زينتلرم وار" ديسه؛ ديوانه‌جه بر هذيان ايدن بر ساخته‌كارڭ نسبتِ صنعتى گبيدر.
اوچنجى شعله:
اوچ ضياسى وار.
برنجى ضيا:قرآنِ معجز البيانڭ بيوك بر وجهِ إعجازى اون اوچنجى سوزده بيان ايديلمشدر. قارداشلرى اولان سائر وجوهِ إعجاز صيره‌سنه گيرمك ايچون بو مقامه آلينمشدر. ايشته قرآنڭ هر بر آيتى، برر نجمِ ثاقب گبى إعجاز و هدايت نورينى نشر ايله كفر و غفلت ظلماتنى طاغيتديغنى گورمك و ذوق ايتمك ايسترسه‌ڭ؛ كنديڭى قرآنڭ نزولندن أوّل اولان او عصرِ جاهليتده و او صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهٔ‌ِ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده بردن قرآنڭ لسانِ علويسندن
سَبَّحَ ِللّٰه‌ِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ يُسَبِّحُ ِللّٰه‌ِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
گبى آيتلرى ايشيت باق: او ئولمش ويا ياتمش موجوداتِ عالم سَبَّحَ يُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. هم او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتش‌پاره اولان ييلديزلر و يرده‌كى پريشان مخلوقات،
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ
صيحه‌سيله ايشيدنڭ نظرنده ناصل گوك يوزى بر آغز؛ بتون ييلديزلر برر كلمهٔ‌ِ حكمت‌نما، برر نورِ حقيقت‌أدا و أرض بر قفا و برّ و بحر برر لسان و بتون حيوانات و نباتات برر كلمهٔ‌ِ تسبيح‌فشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. يوقسه بو زماندن تا او زمانه باقمقله، مذكور ذوقڭ دقائقنى گوره‌مزسڭ. أوت او زماندن بَرى نورينى نشر ايدن و مرورِ زمانله علومِ متعارفه حكمنه گچن و سائر نيّراتِ إسلاميه ايله پارلايان و قرآنڭ گونشيله گوندوز رنگنى آلان بر
— 489 —
وضعيت ايله وياخود سطحى و بسيط بر پردهٔ‌ِ الفت ايله باقسه‌ڭ؛ ألبته هر بر آيتڭ نه قدر طاتلى بر زمزمهٔ‌ِ إعجاز ايچنده نه چشيد ظلماتى طاغيتديغنى حقّيله گوره‌مزسڭ و بر چوق أنواعِ إعجازى ايچنده بو نوع إعجازينى ذوق ايده‌مزسڭ.
قرآنِ معجز البيانڭ أڭ يوكسك درجهٔ‌ِ إعجازينه باقمق ايسترسه‌ڭ، شو تمثيل دوربينيله باق. شويله كه:
غايت بيوك و غريب و غايتله ياييلمش عجيب بر آغاج فرض ايده‌لم كه، او آغاج گنيش بر پردهٔ‌ِ غيب آلتنده بر طبقهٔ‌ِ مستوريت ايچنده صقلانمشدر. معلومدر كه، بر آغاجڭ إنسانڭ أعضالرى گبى اونڭ داللرى، ميوه‌لرى، ياپراقلرى، چيچكلرى گبى بتون عضولرى آراسنده بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئى، او آغاجڭ ماهيتنه گوره بر شكل آلير، بر صورت ويريلير. ايشته هيچ گورولمه‌ين (و حالا گورونميور) او آغاجه دائر برى جيقسه، پرده اوستنده اونڭ هر بر أعضاسنه مقابل بر رسم چكسه، بر حدود چيزسه؛ دالدن ميوه‌يه، ميوه‌دن ياپراغه بر تناسبله بر صورت ترسيم ايتسه و بربرندن نهايت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورته‌سنده عضولرينڭ عين شكل و صورتنى گوستره‌جك موافق ترسيمات ايله طولديرسه؛ ألبته شبهه قالماز كه، او رسّام بتون او غيبى آغاجى غيب‌آشنا نظريله گورور، إحاطه ايدر، صوڭره تصوير ايدر.
عينًا اونڭ گبى، قرآنِ معجز البيان دخى حقيقتِ ممكناته دائر (كه او حقيقت، دنيانڭ إبتداسندن طوت، تا آخرتڭ أڭ نهايتنه قدر اوزانمش و عرشدن فرشه، ذرّه‌دن شمسه قدر ياييلمش اولان شجرهٔ‌ِ خلقتڭ حقيقتنه دائر) بياناتِ قرآنيه او قدر تناسبى محافظه ايتمش و هر بر عضوه و ميوه‌يه لايق بر صورت ويرمشدر كه؛ بتون محقّقلر نهايتِ تحقيقنده قرآنڭ تصويرينه "ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌" دييوب، "طلسمِ كائناتى و معمّاىِ خلقتى كشف و فتح ايدن يالڭز سنسڭ أى قرآنِ كريم!" ديمشلر.
وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
تمثيلده قصور يوق. أسماء و صفاتِ إلٰهيه و شئون و أفعالِ ربّانيه، بر شجرهٔ‌ِ طوباءِ نور حكمنده تمثيل ايديلمكله؛ او شجرهٔ‌ِ نورانيه‌نڭ دائرهٔ‌ِ عظمتى أزلدن أبده اوزانوب گيدييور. حدودِ كبرياسى، غيرِ متناهى فضاىِ إطلاقده ياييلوب إحاطه ايدييور. حدودِ إجراآتى
يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى
حدودندن طوت، تا
— 490 —
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
حدودينه قدر إنتشار ايتمش او حقيقتِ نورانيه‌يى بتون دال و بوداقلريله، غايات و ميوه‌لريله او قدر تناسبله بربرينه اويغون، بربرينه لايق، بربرينى قيرميه‌جق، بربرينڭ حكمنى بوزميه‌جق، بربرندن توحّش ايتميه‌جك بر صورتده او حقائقِ أسماء و صفاتى و شئون و أفعالى بيان ايدر كه؛ بتون أهلِ كشف و حقيقت و دائرهٔ‌ِ ملكوتده جولان ايدن بتون أصحابِ عرفان و حكمت، او بياناتِ قرآنيه‌يه قارشى "سبحان اللّٰه‌" دييوب، "نه قدر طوغرى، نه قدر مطابق، نه قدر گوزل، نه قدر لايق" دييه‌رك تصديق ايدييورلر.
مثلا: بتون دائرهٔ‌ِ إمكان و دائرهٔ‌ِ وجوبه باقان، هم او ايكى شجرهٔ‌ِ عظيمه‌نڭ بر تك دالى حكمنده اولان ايمانڭ أركانِ ستّه‌سى و او أركانڭ دال و بوداقلرينڭ أڭ اينجه ميوه و چيچكلرى آرالرنده او قدر بر تناسب گوزه‌تيله‌رك تصوير ايدر و او درجه بر موازنت صورتنده تعريف ايدر و او مرتبه بر مناسبت طرزنده إظهار ايدر كه، عقلِ بشر إدراكندن عاجز و حُسننه قارشى حيران قالير. و او ايمان دالنڭ بوداغى حكمنده اولان إسلاميتڭ أركانِ خمسه‌سى آرالرنده و او أركانڭ تا أڭ اينجه تفرّعاتى، أڭ كوچك آدابى و أڭ اوزاق غاياتى و أڭ درين حِكَمِياتى و أڭ جزئى ثمراتنه وارنجه‌يه قدر آرالرنده حسنِ تناسب و كمالِ مناسبت و تام بر موازنت محافظه ايتديگنه دليل ايسه، او قرآنِ جامعڭ نصوص و وجوهندن و إشارات و رموزندن چيقان شريعتِ كبراىِ إسلاميه‌نڭ كمالِ إنتظامى و موازنتى و حسنِ تناسبى و رصانتى؛ جرح ايديلمز بر شاهدِ عادل، شبهه گتيرمز بر برهانِ قاطعدر. ديمك اولويور كه، بياناتِ قرآنيه، بشرڭ علمِ جزئيسنه، باخصوص بر امّينڭ علمنه مستند اولاماز. بلكه بر علمِ محيطه إستناد ايدييور و جميع أشيايى بردن گوره‌بيلير، أزل و أبد اورته‌سنده بتون حقائقى بر آنده مشاهده ايدر بر ذاتڭ كلاميدر. آمنّا...
ايكنجى ضيا:حكمتِ قرآنيه‌نڭ قارشيسنده ميدانِ معارضه‌يه چيقان فلسفهٔ‌ِ بشريه‌نڭ، حكمتِ قرآنه قارشى نه درجه سقوط ايتديگنى اون ايكنجى سوزده ايضاح و تمثيل ايله تصوير و سائر سوزلرده إثبات ايتديگمزدن اونلره حواله ايدوب شيمديلك باشقه بر جهتده كوچك بر موازنه ايدرز. شويله كه:
— 491 —
فلسفه و حكمتِ إنسانيه، دنيايه ثابت باقار؛ موجوداتڭ ماهيتلرندن، خاصيتلرندن تفصيلًا بحث ايدر. صانعنه قارشى وظيفه‌لرندن بحث ايتسه ده، إجمالًا بحث ايدر. عادتا كائنات كتابنڭ يالڭز نقش و حروفلرندن بحث ايدر، معناسنه أهمّيت ويرمز. قرآن ايسه، دنيايه گچيجى، سيّال، آلداتيجى، سيّار، قرارسز، إنقلابجى اولارق باقار. موجوداتڭ ماهيتلرندن، صورى و مادّى خاصيتلرندن إجمالًا بحث ايدر. فقط صانع طرفندن توظيف ايديلن وظائفِ عبوديتكارانه‌لرندن و صانعڭ إسملرينه نه وجهله و ناصل دلالت ايتدكلرى و أوامرِ تكوينيهٔ‌ِ إلٰهيه‌يه قارشى إنقيادلرينى تفصيلًا ذكر ايدر. ايشته فلسفهٔ‌ِ بشريه ايله حكمتِ قرآنيه‌نڭ شو تفصيل و إجمال خصوصنده‌كى فرقلرينه باقه‌جغز كه، محضِ حق و عينِ حقيقت هانگيسيدر گوره‌جگز.
ايشته ناصل ألمزده‌كى ساعت، صورةً ثابت گورونويور. فقط ايچنده‌كى چرخلرڭ حركاتيله، دائمى ايچنده بر زلزله و آلَت و چرخلرينڭ إضطرابلرى واردر. عينًا اونڭ گبى؛ قدرتِ إلٰهيه‌نڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو دنيا، ظاهرى ثابتيتيله برابر دائمى زلزله و تغيّرده، فنا و زوالده يووارلانيور. أوت دنيايه زمان گيرديگى ايچون، گيجه و گوندوز، او ساعتِ كبرانڭ ثانيه‌لرينى صايان ايكى باشلى بر ميل حكمنده‌در. سنه، او ساعتڭ دقيقه‌لرينى صايان بر إبره وضعيتنده‌در. عصر ايسه، او ساعتڭ ساعتلرينى تعداد ايدن بر ايگنه‌در. ايشته زمان، دنيايى أمواجِ زوال اوستنه آتار. بتون ماضى و إستقبالى عدمه ويروب، يالڭز زمانِ حاضرى وجوده بيراقير.
شيمدى زمانڭ دنيايه ويرديگى شو شكل ايله برابر، مكان إعتباريله دخى ينه دنيا زلزله‌لى، غيرِ ثابت بر ساعت حكمنده‌در. چونكه جوِّ هوا مكانى چابوق تغيّر ايتديگندن، بر حالدن بر حاله سرعةً گچديگندن بعض گونده بر قاچ دفعه بلوطلر ايله طولوب بوشالمقله، ثانيه صايان ميلڭ صورتِ تغيّرى حكمنده بر تغيّر ويرييور. شيمدى، دنيا خانه‌سنڭ طابانى اولان مكانِ أرض ايسه، يوزى موت و حياتجه، نبات و حيوانجه پك چابوق تبدّل ايتديگندن دقيقه‌لرى صايان بر ميل حكمنده، دنيانڭ شو جهتى گچيجى اولديغنى گوسترر. زمين يوزى إعتباريله بويله اولديغى گبى، بطننده‌كى إنقلابات و زلزله‌لرله و اونلرڭ نتيجه‌سنده جبالڭ چيقمه‌لرى و خسفلر وقوع بولماسى،
— 492 —
ساعتلرى صايان بر ميل گبى دنيانڭ شو جهتى آغيرجه مرور ايديجيدر، گوسترر. دنيا خانه‌سنڭ طاوانى اولان سما مكانى ايسه، أجراملرڭ حركاتيله، قويروقلى ييلديزلرڭ ظهوريله، كسوفات و خسوفاتڭ وقوع بولماسيله، ييلديزلرڭ سقوط ايتمه‌لرى گبى تغيّرات گوسترر كه؛ سماوات دخى ثابت دگل؛ إختيارلغه، خرابيته گيدييور. اونڭ تغيّراتى، هفته‌لق ساعتده گونلرى صايان بر ميل گبى چندان آغير و گج اولويور. فقط هر حالده گچيجى و زوال و خرابيته قارشى گيتديگنى گوسترر.
ايشته دنيا، دنيا جهتيله شو يدى ركن اوزرنده بنا ايديلمشدر. شو ركنلر، دائم اونى صارصييور. فقط شو صارصيلان و حركت ايدن دنيا، صانعنه باقديغى وقت، او حركات و تغيّرات، قلمِ قدرتڭ مكتوباتِ صمدانيه‌يى يازماسى ايچون او قلمڭ ايشلمه‌سيدر. او تبدّلاتِ أحوال ايسه، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ جلوهٔ‌ِ شئوناتنى آيرى آيرى توصيفات ايله گوسترن، تازه‌له‌نن آيينه‌لريدر. ايشته دنيا، دنيا إعتباريله هم فنايه گيدر، هم ئولمگه قوشار، هم زلزله ايچنده‌در. حقيقتده آقار صو گبى رحلت ايتديگى حالده، غفلت ايله صورةً إنجماد ايتمش، فكرِ طبيعتله كثافت و كدورت پيدا ايدوب آخرته پرده اولمشدر. ايشته فلسفهٔ‌ِ سقيمه تدقيقاتِ فلسفه ايله و حكمتِ طبيعيه ايله و مدنيتِ سفيهه‌نڭ جاذبه‌دار لهوياتيله، سرخوشانه هوساتيله او دنيانڭ هم جمودتنى زياده ايدوب غفلتى قالينلاشديرمش، هم كدورتله بولانماسنى تضعيف ايدوب صانعى و آخرتى اونوتديرييور.
امّا قرآن ايسه، شو حقيقتده‌كى دنيايى، دنيا جهتيله
اَلْقَارِعَةُ مَا الْقَارِعَةُ ٭ اِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ ٭ وَ الطّوُرِ وَ كِتَابٍ مَسْطوُرٍ
آياتيله پاموق گبى حلّاج ايدر، آتار.
اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا ٭ اَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا
گبى بياناتيله او دنيايه شفّافيت ويرر و بولانماسنى إزاله ايدر.
اَللّٰه‌ُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ
گبى نورأفشان نيّراتيله، جامد دنيايى أريتير.
— 493 —
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ و
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ مَنْ فِى الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَاءَ اللّٰه‌ُ
موت‌آلود تعبيرلريله دنيانڭ أبديتِ موهومه‌سنى پارچه پارچه ايدر.
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِى الْاَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَ اللّٰه‌ُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
گوك گورله‌مسى گبى صيحه‌لريله طبيعت فكرينى توليد ايدن غفلتى طاغيتير. ايشته قرآنڭ باشدن باشه كائناته متوجّه اولان آياتى، شو أساسه گوره گيدر. حقيقتِ دنيايى اولديغى گبى آچار، گوسترر. چركين دنيايى، نه قدر چركين اولديغنى گوسترمكله بشرڭ يوزينى اوندن چويرتير، صانعه باقان گوزل دنيانڭ گوزل يوزينى گوسترر. بشرڭ گوزينى اوڭا ديكديرر. حقيقى حكمتى درس ويرر. كائنات كتابنڭ معنالرينى تعليم ايدر. حروفات و نقوشلرينه آز باقار. سرخوش فلسفه گبى، چركينه عاشق اولوب، معنايى اونوتديروب، حروفاتڭ نقوشيله إنسانلرڭ وقتنى مالايعنياتده صرف ايتدرمييور.
اوچنجى ضيا:ايكنجى ضياده حكمتِ بشريه‌نڭ حكمتِ قرآنيه‌يه قارشى سقوطنه و حكمتِ قرآنيه‌نڭ إعجازينه إشارت ايتدك. شيمدى شو ضياده، قرآنڭ شاكردلرى اولان أصفياء و أولياء؛ و حكمانڭ منوّر قسمى اولان حكماىِ اشراقيّونڭ حكمتلريله قرآنڭ حكمتنه قارشى درجه‌سنى گوستروب، شو جهتده قرآنڭ إعجازينه مختصر بر إشارت ايده‌جگز:
ايشته قرآنِ حكيمڭ علويتنه أڭ صادق بر دليل و حقّانيتنه أڭ ظاهر بر برهان و إعجازينه أڭ قوى بر علامت شودر كه: قرآن، بتون أقسامِ توحيدڭ بتون مراتبنى، بتون لوازماتيله محافظه ايده‌رك بيان ايدوب موازنه‌سنى بوزمامش، محافظه ايتمش. هم بتون حقائقِ عاليهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ موازنه‌سنى محافظه ايتمش. هم بتون أسماءِ حسنى‌نڭ إقتضا ايتدكلرى أحكاملرى جمع ايتمش، او أحكامڭ تناسبنى محافظه ايتمش. هم ربوبيت
— 494 —
و الوهيتڭ شئوناتنى كمالِ موازنه ايله جمع ايتمشدر. ايشته شو محافظه و موازنه و جمع، بر خاصيتدر. قطعيًا بشرڭ أثرنده موجود دگل و أعاظمِ إنسانيه‌نڭ نتائجِ أفكارنده بولونمييور. نه، ملكوته گچن أوليالرڭ أثرنده؛ نه، امورڭ باطنلرينه گچن اشراقيّونڭ كتابلرنده؛ نه، عالمِ غيبه نفوذ ايدن روحانيلرڭ معارفنده هيچ بولونمييور. گويا بر تقسيم الأعمال حكمنده هر بر قسمى حقيقتڭ شجرهٔ‌ِ عظماسندن يالڭز بر ايكى دالنه ياپيشييور. يالڭز اونڭ ميوه‌سيله، ياپراغيله اوغراشييور. باشقه‌سندن يا خبرى يوق، ياخود باقمه‌يور. أوت حقيقتِ مطلقه، مقيّد أنظار ايله إحاطه ايديلمز. قرآن گبى بر نظرِ كلّى لازم كه، إحاطه ايتسين. قرآندن باشقه چندان قرآندن ده درس آلييورلر، فقط حقيقتِ كلّيه‌نڭ، جزئى ذهنيله يالڭز بر ايكى طرفنى تمامًا گورور، اونڭله مشغول اولور، اونده حپس اولور. يا إفراط ويا تفريط ايله حقائقڭ موازنه‌سنى إخلال ايدوب تناسبنى إزاله ايدر. شو حقيقت، يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده عجيب بر تمثيل ايله ايضاح ايديلمشدر. شيمدى ده باشقه بر تمثيل ايله شو مسئله‌يه إشارت ايدرز. مثلا:
بر دڭزده حسابسز جوهرلرڭ أقساميله طولو بر دفينه‌نڭ بولونديغنى فرض ايده‌لم. غوّاص دالغيجلر، او دفينه‌نڭ جواهرينى آرامق ايچون طالييورلر. گوزلرى قپالى اولديغندن أل يورداميله آڭلارلر. بر قسمنڭ ألنه اوزونجه بر ألماس گچر. او غوّاص حكم ايدر كه؛ بتون خزينه، اوزون ديرك گبى بر ألماسدن عبارتدر. آرقداشلرندن باشقه جواهرى ايشيتديگى وقت خيال ايدر كه؛ او جوهرلر، بولديغى ألماسڭ تابعلريدر، فصوص و نقوشلريدر. بر قسمنڭ ده كروى بر ياقوت ألنه گچر؛ باشقه‌سى، مربّع بر كهربار بولور و هكذا... هر برى أليله گورديگى جوهرى، او خزينه‌نڭ أصلى و معظمى إعتقاد ايدوب، ايشيتدكلرينى او خزينه‌نڭ زوائد و تفرّعاتى ظن ايدر. او وقت حقائقڭ موازنه‌سى بوزولور. تناسب ده گيدر. چوق حقيقتڭ رنگى دگيشير. حقيقتڭ حقيقى رنگنى گورمك ايچون تأويلاته و تكلّفاته مضطر قالير. حتّى بعضًا إنكار و تعطيله قدر گيدرلر. حكماىِ اشراقيّونڭ كتابلرينه و سنّتڭ ميزانيله طارتمايوب كشفيات و مشهوداتنه إعتماد ايدن متصوّفينڭ كتابلرينه تأمّل ايدن، بو حكممزى بِلا شبهه تصديق ايدر. ديمك حقائقِ قرآنيه‌نڭ جنسندن و قرآنڭ درسندن آلدقلرى حالده، (چونكه قرآن دگللر) بويله ناقص گلييور.
— 495 —
بحرِ حقائق اولان قرآنڭ آيتلرى دخى، او دڭز ايچنده‌كى دفينه‌نڭ بر غوّاصيدر. لٰكن اونلرڭ گوزلرى آچيق، دفينه‌يى إحاطه ايدر. دفينه‌ده نه وار، نه يوق گورور. او دفينه‌يى اويله بر تناسب و إنتظام و إنسجامله توصيف ايدر، بيان ايدر كه، حقيقى حسن جمالى گوسترر. مثلا: آيتِ
وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ
إفاده ايتدكلرى عظمتِ ربوبيتى گورديگى گبى،
اِنَّ اللّٰه‌َ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَاءِ ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَ كَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰه‌ُ يَرْزُقُهَا وَ اِيَّاكُمْ
إفاده ايتدكلرى شمولِ رحمتى گورويور، گوسترييور. هم
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَ النُّورَ
إفاده ايتديگى وسعتِ خلّاقيتى گوروب گوسترديگى گبى، خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ إفاده ايتديگى شمولِ تصرّفى و إحاطهٔ‌ِ ربوبيتى گوروب، گوسترر. يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ إفاده ايتديگى حقيقتِ كريمانه‌يى
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمهٔ‌ِ حاكمانهٔ‌ِ آمرانه‌يى گورور، گوسترر.
اَوَ لَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ مَا ُيمْسِكُهُنَّ اِلَّا الرَّحْمٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
إفاده ايتدكلرى حقيقتِ رحيمانهٔ‌ِ مدبّرانه‌يى
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله
وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ
إفاده ايتديگى حقيقتِ رقيبانه‌يى
هُوَ الْاَوَّلُ وَ اْلٰاخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
إفاده ايتديگى حقيقتِ محيطه گبى
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
إفاده ايتديگى أقربيتى
تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
— 496 —
إشارت ايتديگى حقيقتِ علويه‌يى،
اِنَّ اللّٰه‌َ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاِحْسَانِ وَ اِيتَائِ ذِى الْقُرْبٰى وَ يَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْىِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ جامعه گبى بتون اُخروى و دنيوى، علمى و عملى أركانِ ستّهٔ‌ِ ايمانيه‌نڭ هر بريسنى تفصيلًا و أركانِ خمسهٔ‌ِ إسلاميه‌نڭ هر بريسنى قصدًا و جدًّا و سعادتِ داريْنى تأمين ايدن بتون دستورلرى گورور، گوسترر. موازنه‌سنى محافظه ايدوب، تناسبنى إدامه ايدوب او حقائقڭ هيئتِ مجموعه‌سنڭ تناسبندن حاصل اولان حُسن و جمالڭ منبعندن قرآنڭ بر إعجازِ معنويسى نشئت ايدر.
ايشته شو سرِّ عظيمدندر كه؛ علماءِ علمِ كلام، قرآنڭ شاكردلرى اولدقلرى حالده، بر قسمى اونر جلد اولارق أركانِ ايمانيه‌يه دائر بيڭلر أثر يازدقلرى حالده، معتزله گبى عقلى نقله ترجيح ايتدكلرى ايچون، قرآنڭ اون آيتى قدر وضوح ايله إفاده و قطعى إثبات و جدّى إقناع ايده‌مه‌مشلر. عادتا اونلر، اوزاق طاغلرڭ آلتنده لغم ياپوب، بورولرله تا عالمڭ نهايتنه قدر سلسلهٔ‌ِ أسباب ايله گيدوب اوراده سلسله‌يى كسر. صوڭره آبِ حيات حكمنده اولان معرفتِ إلٰهيه‌يى و وجودِ واجب الوجودى إثبات ايدرلر. آيتِ كريمه ايسه، هر بريسى برر عصاىِ موسى گبى هر يرده صويى چيقاره‌بيلير، هر شيدن بر پنجره آچار، صانعِ ذو الجلالى طانتديرر. قرآنڭ بحرندن ترشّح ايدن عربى "قطره" رساله‌سنده و سائر سوزلرده شو حقيقت فعلًا إثبات ايديلمش و گوسترمشز. ايشته هم شو سردندر كه: باطنِ اموره گيدوب، سنّتِ سنيه‌يه إتّباع ايتميه‌رك، مشهوداتنه إعتماد ايده‌رك يارى يولدن دونن و بر جماعتڭ رياستنه گچوب بر فرقه تشكيل ايدن فِرَقِ ضالّه‌نڭ بتون إماملرى حقائقڭ تناسبنى، موازنه‌سنى محافظه ايده‌مديگندندر كه، بويله بدعه‌يه، ضلالته دوشوب بر جماعتِ بشريه‌يى ياڭليش يوله سَوق ايتمشلر. ايشته بونلرڭ بتون عجزلرى، آياتِ قرآنيه‌نڭ إعجازينى گوسترر.
٭ ٭ ٭
— 497 —
خاتمه
قرآنڭ لمعاتِ إعجازندن ايكى لمعهٔ‌ِ إعجازيه، اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحه‌سنده گچمشدر كه؛ بر سببِ قصور ظن ايديلن تكراراتى و علومِ كونيه‌ده إجمالى، هر برى برر لمعهٔ‌ِ إعجازڭ منبعيدر. هم قرآنده معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهٔ‌ِ إعجازِ قرآن، يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده واضحًا گوستريلمشدر. داها بونلر گبى سائر سوزلرده و رسالهٔ‌ِ عربيه‌مده چوق لمعاتِ إعجازيه ذكر ايديلوب اونلره إكتفاءً يالڭز شونى ديرز كه:
بر معجزهٔ‌ِ قرآنيه داها شودر كه: ناصل بتون معجزاتِ أنبيا، قرآنڭ بر نقشِ إعجازينى گوسترمشدر؛ اويله ده قرآن بتون معجزاتيله بر معجزهٔ‌ِ أحمديه (ع‌ص‌م) اولور و بتون معجزاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) دخى، قرآنڭ بر معجزه‌سيدر كه، قرآنڭ جنابِ حقّه قارشى نسبتنى گوسترر و او نسبتڭ ظهوريله هر بر كلمه‌سى بر معجزه اولور. چونكه او وقت بر تك كلمه، بر چكردك گبى بر شجرهٔ‌ِ حقائقى معنًا تضمّن ايده‌بيلير. هم مركزِ قلب گبى حقيقتِ عظمانڭ بتون أعضاسنه مناسبتدار اولابيلير. هم بر علمِ محيطه و نهايتسز بر إراده‌يه إستناد ايتديگى ايچون، حروفيله، هيئتيله، وضعيتيله، موقعيله حدسز أشيايه باقه‌بيلير. ايشته شو سردندر كه؛ علماءِ علمِ حروف، قرآنڭ بر حرفندن بر صحيفه قدر أسرار بولدقلرينى إدّعا ايدرلر و دعوالرينى او فنّڭ أهلنه إثبات ايدييورلر.
رساله‌نڭ باشندن شورايه قدر بتون شعله‌لرى، شعاعلرى، لمعه‌لرى، نورلرى، ضيالرى نظره طوپلا؛ بردن باق. باشده‌كى دعوا، شيمدى قطعى نتيجه اولارق، يعنى
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
ى يوكسك بر صدا ايله اوقويوب إعلان ايدييورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
— 498 —
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا ٭ رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى ٭ وَ يَسِّرْلِى اَمْرِى ٭ وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى ٭ يَفْقَهُوا قَوْلِى
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ اَفْضَلَ وَ اَجْمَلَ وَ اَنْبَلَ وَ اَظْهَرَ وَ اَطْهَرَ وَ اَحْسَنَ وَ اَبَرَّ وَ اَكْرَمَ وَ اَعَزَّ وَ اَعْظَمَ وَ اَشْرَفَ وَ اَعْلٰى وَ اَزْكٰى وَ اَبْرَكَ وَ اَلْطَفَ صَلَوَاتِكَ وَ اَوْفٰى وَ اَكْثَرَ وَ اَزْيَدَ وَ اَرْقٰى وَ اَرْفَعَ وَ اَدْوَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَ سَلَامًا وَ رَحْمَةً وَ رِضْوَانًا وَ عَفْوًا وَ غُفْرَانًا تَمْتَدُّ وَ تَزِيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ تَنْمُوا وَ تَزْكُوا بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَ مِنَنِكَ اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ عَلٰى عَبْدِكَ وَ حَبِيبِكَ وَ رَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَيْرِ خَلْقِكَ النُّورِ الْبَاهِرِ اللَّامِعِ وَ الْبُرْهَانِ الظَّاهِرِ الْقَاطِعِ وَ الْبَحْرِ الذَّاخِرِ وَ النُّورِ الْغَامِرِ وَ الْجَمَالِ الزَّاهِرِ وَ الْجَلَالِ الْقَاهِرِ وَ الْكَمَالِ الْفَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتِى صَلَّيْتَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغْفِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَ تَشْرَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَ تُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَ تُرَوِّحُ بِهَا اَرْوَاحَنَا وَ تُقَدِّسُ بِهَا اَسْرَارَنَا وَ تُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَ اَفْكَارَنَا وَ تُصَفِّى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فِى اَسْرَارِنَا وَ تَشْفِى بِهَا اَمْرَاضَنَا وَ تَفْتَحُ بِهَا اَقْفَالَ قُلُوبِنَا رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٭ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 499 —
برنجى ذيل
(مقام إعتباريله يگرمى بشنجى سوزه إلحاق ايديلن ذيللردن، يدنجى شعاعڭ برنجى مقامنڭ اون يدنجى مرتبه‌سيدر.)
بو دنياده حياتڭ غايه‌سى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز دنيا سيّاحى و كائناتدن ربّنى صوران يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: "آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينلن، بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامنده‌كى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيله‌لم. فقط أڭ أوّل بو كتاب، بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر، دييه تحرّى‌يه باشلادى. بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنينڭ لمعه‌لرى اولان رسالهٔ‌ِ نوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رساله‌لرى، آياتِ فرقانيه‌نڭ نكته‌لرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالهٔ‌ِ نور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيه‌يى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقه‌مديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسالهٔ‌ِ نورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيه‌سى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمشسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايده‌رك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه‌ اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالهٔ‌ِ نوره حواله ايده‌رك، يالڭز قيصه بر إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطه‌يه دقّت ايتدى.
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزه‌سيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام
— 500 —
ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميه‌سيله قرآنڭ بر معجزه‌سيدر و قرآن كلام اللّٰه‌ اولديغنه بر حجّتِ قاطعه‌سيدر.
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيه‌لرنده، هم حياتِ إجتماعيه‌لرنده، هم حياتِ سياسيه‌لرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه، اون درت عصر مدّتنده هر دقيقه‌ده آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور؛ روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقه‌در، فوق العاده‌در، معجزه‌در.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدى‌يه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبه‌نڭ ديوارنده آلتونله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرت‌شعار قصيده‌لرينى او درجه‌يه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى باباسنڭ قصيده‌سنى كعبه‌دن اينديرركن ديمش: "آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى." هم بدوى بر أديب فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجده‌يه قپانمش. اوڭا ديديلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" ديدى: "يوق، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلر داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقنده‌در، يتيشيلمز."
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضه‌يه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب؛ غرورلرينى قيره‌جق بر طرزده دير: "يا بر تك سوره‌نڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سوره‌نڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر
— 501 —
يول اولان معارضه‌يى بيراقوب، اوزون اولان و جان و ماللرينى تهلكه‌يه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمه‌لرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر. هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزه‌مك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلر عربى كتابلر اورته‌ده گزييور. هيچ بريسى اوڭا يتيشه‌مديگنى، حتّى أڭ عامى آدم دخى ديڭله‌سه، ألبته دييه‌جك: بو قرآن، بونلره بڭزه‌مز و اونلرڭ مرتبه‌سنده دگل. يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييه‌مز. ديمك مرتبهٔ‌ِ بلاغتى عمومڭ فوقنده‌در.
حتّى بر آدم
سَبَّحَ ِللّٰه‌ِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتنى اوقودى. ديدى: "بونڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گوره‌ميورم." اوڭا دينلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلقلى جامد و شعورسز و وظيفه‌سز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى، ايشيقلانديردى كه؛ بو أزلى نطق و سرمدى فرمان، عصرلر صيره‌لرنده ديزيلن ذى‌شعورلره درس ويروب گوسترييور كه، بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقات حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفه‌لر باشنده جوش و خروشله مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونويور دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهٔ‌ِ بلاغتنى ذوق ايده‌رك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهٔ‌ِ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايده‌رك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومه‌مش و ذوقى بوزولمه‌مش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زياده‌لشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه
— 502 —
گچمش. هم اويله بر تازه‌لك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازه‌لگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهٔ‌ِ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفاده‌سنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده او اُسلوبنده‌كى و طرزِ بياننده‌كى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجى نقطه:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى؛ اويله ده أولياء و أصفياء گبى اوندن حيات آلان ثمره‌لرى، حياتدار تكمّللريله، شجرهٔ‌ِ مباركه‌لرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقت‌مدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايه‌سى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
آلتنجى نقطه:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت، آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهٔ‌ِ إعجاز لمعه‌لرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديه‌لرى و آرقه‌سنده نقطهٔ‌ِ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمه‌نڭ دليللر ايله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين، هجوم ايديلمز بر قلعهٔ‌ِ سماويهٔ‌ِ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى؛ آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنى و بشرڭ كلامى اولماديغنى و ياڭليشى بولونماديغنى إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساخته‌كارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهٔ‌ِ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى؛ إسلاميتڭ منبعى و
— 503 —
قرآنڭ بر ترجمانى اولان ذاتڭ (ع‌ص‌م) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانه‌ده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشه‌مه‌مسى و بر درجه بڭزه‌مه‌مسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گله‌جك حقيقى حادثاتِ كونيه‌يى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمه‌سى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمه‌ين او ترجمان، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنى اويله ايمان و تصديق ايدوب هيچ بر شى اونى صارصمه‌مسى دخى قرآنڭ سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭنده‌كى او قرآنه منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقت‌پرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمه‌سى و چوق أماره‌لرڭ و واقعه‌لرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلر دخى، تلاوتى وقتنده پروانه گبى أطرافنده حق‌پرستانه طوپلانمه‌لرى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقه‌لرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمه‌لرى و يوزر فن و علومِ إسلاميه‌نڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى هر طائفه كندى علمنه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمه‌لرى، قرآنڭ منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (شيمدى‌يه قدر مسلمان اولميانلر) معارضه‌يه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده، قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ (تك بر سوره‌سنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدى‌يه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايسته‌ين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقه‌مه‌ملرى و عاجزانه سكوت ايتمه‌لرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت، بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينلمه‌سيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمه‌سى نقطه‌سندن قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيله‌مز.
— 504 —
چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و بتون كائناتڭ خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايده‌جك هيچ بر أماره بولونميان بر مكالمه‌سى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقاره‌رق مخاطبِ صمدانيه‌يه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجه‌لرينه و اونده‌كى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميه‌يى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتى بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهٔ‌ِ إعجازينه يتيشيلمز.
هم قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلر متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآنده‌كى حدسز مزيتلرى و نكته‌لرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيه‌نڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمه‌لرى و بِالخاصّه رسالهٔ‌ِ نورڭ يوز اوتوز كتابى، هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكته‌سنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمه‌سى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رساله‌سى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقه‌لرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهٔ‌ِ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامنده‌كى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم و أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامنده‌كى سكز كوچك رساله‌لر و سورهٔ‌ِ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزه‌لگنى إثبات ايدن كوچوجك بر رساله گبى رسالهٔ‌ِ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمه‌سى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطه‌ده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه، حشمتلى حاكميتِ نورانيه‌سى و عظمتلى سلطنتِ قدسيه‌سى،
— 505 —
عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديره‌رق زمين يوزينى دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايده‌رك كمالِ إحترام ايله دوام ايتمه‌سى، هم او خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى، اون حسنه‌يى و اون ميوهٔ‌ِ باقى ويرمه‌سى، حتّى بر قسم آياتڭ و سوره‌لرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمه‌سى و مبارك وقتلرده هر بر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: "ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن، سوره‌لرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه؛ بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر."
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبه‌سنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجوُهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ ٭
دينلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 506 —
اون برنجى شعاع اولان ميوه رساله‌سنڭ اوننجى مسئله‌سى
أميرطاغى چيچگى
(قرآنده اولان تكراراته گلن إعتراضلره قارشى غايت قوّتلى بر جوابدر.)
عزيز صدّيق قارداشلرم،
گرچه بو مسئله، پريشان وضعيتمدن مشوّش و لطافتسز اولمش. فقط او مشوّش عباره آلتنده چوق قيمتلى بر نوع إعجازى قطعى بيلدم، مع التأسّف إفاده‌يه مقتدر اولامادم. هر نه قدر عباره‌سى سونوك اولسه ده، قرآنه عائد اولمق جهتيله هم عبادتِ تفكّريه، هم قدسى، يوكسك، پارلاق بر جوهرڭ صدفيدر. ييرتيق لباسنه دگل، ألنده‌كى ألماسه باقيلسين. هم بونى غايت خسته و پريشان و غداسز، بر ايكى گون رمضانده، مجبوريتله غايت مجمل و قيصه و بر جمله‌ده پك چوق حقيقتلرى و متعدّد حجّتلرى درج ايده‌رك يازدم. قصوره باقيلماسين.
(حاشيه): دڭزلى حپسنڭ ميوه‌سنه اوننجى مسئله اولارق أميرطاغنڭ و بو رمضانِ شريفڭ نورلى بر كوچك چيچگيدر. تكراراتِ قرآنيه‌نڭ بر حكمتنى بيانله، أهلِ ضلالتڭ عفونتلى و زهرلى أوهاملرينى إزاله ايدر.
عزيز صدّيق قارداشلرم! رمضانِ شريفده قرآنِ معجز البيانى اوقوركن رسالهٔ‌ِ النوره إشارتلرى برنجى شعاعده بيان اولونان اوتوز اوچ آيتدن هانگيسى گلسه باقييوردم كه، او آيتڭ صحيفه‌سى و ياپراغى و قصّه‌سى دخى رسالهٔ‌ِ النوره و شاكردلرينه قصّه‌دن حصّه آلمق نقطه‌سنده بر درجه باقييور. خصوصًا سورهٔ‌ِ نوردن آيت النور، اون پارمقله رسالهٔ‌ِ النوره باقديغى گبى، آرقه‌سنده‌كى آيتِ ظلمات دخى معارضلرينه تام باقييور و زياده حصّه ويرييور. عادتا او مقام، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر و بو عصرده او كلّينڭ تام بر فردى رسالهٔ‌ِ النور و شاكردلريدر دييه حسّ ايتدم.
— 507 —
أوت قرآنڭ خطابى أوّلا متكلّمِ أزلينڭ ربوبيتِ عامّه‌سنڭ گنيش مقامندن، هم نوعِ بشر بلكه كائنات نامنه مخاطب اولان ذاتڭ گنيش مقامندن، هم عموم نوعِ بنى آدمڭ بتون عصرلرده إرشادلرينڭ غايت وسعتلى مقامندن، هم دنيا و آخرتڭ و أرض و سماواتڭ و أزل و أبدڭ و خالقِ كائناتڭ ربوبيتنه و بتون مخلوقاتڭ تدبيرينه دائر قوانينِ إلٰهيه‌نڭ غايت يوكسك و إحاطه‌لى بياناتنڭ گنيش مقامندن آلديغى وسعت و علويت و إحاطه جهتيله او خطاب، اويله بر يوكسك إعجاز و شمول گوسترر كه؛ درسِ قرآنڭ مخاطبلرندن أڭ كثرتلى طائفه اولان طبقهٔ‌ِ عوامڭ بسيط فهملرينى اوقشايان ظاهرى و بسيط مرتبه‌سى دخى، أڭ علوى طبقه‌يى ده تام حصّه‌دار ايدر. گويا قصّه‌دن يالڭز بر حصّه و بر حكايهٔ‌ِ تاريخيه‌دن بر عبرت دگل، بلكه بر كلّى دستورڭ أفرادى اولارق هر عصره و هر طبقه‌يه خطاب ايده‌رك تازه نازل اولويور و بِالخاصّه چوق تكرارله اَلظَّالِمِينَ اَلظَّالِمِينَ دييوب تهديدلرى و ظلملرينڭ جزاسى اولان مصيبتِ سماويه و أرضيه‌يى شدّتله بيانى، بو عصرڭ أمثالسز ظلملرينه قَومِ عاد و ثمود و فرعونڭ باشلرينه گلن عذابلر ايله باقديرييور و مظلوم أهلِ ايمانه إبراهيم (ع‌س) و موسى (ع‌س) گبى أنبيانڭ نجاتلرى ايله تسلّى ويرييور.
أوت نظرِ غفلت و ضلالتده، وحشتلى و دهشتلى بر عدمستان و أليم و محو اولمش بر مزارستان اولان بتون گچمش زمان و ئولمش قرنلر و عصرلر؛ جانلى برر صحيفهٔ‌ِ عبرت و باشدن باشه روحلى، حياتدار بر عجيب عالم و موجود و بزمله مناسبتدار بر مملكتِ ربّانيه صورتنده سينه‌ما پرده‌لرى گبى، كاه بزى او زمانلره، كاه او زمانلرى يانمزه گتيره‌رك هر عصره و هر طبقه‌يه گوستروب يوكسك بر إعجاز ايله درس ويرن قرآنِ معجز البيان عين إعجازله، نظرِ ضلالتده جامد، پريشان، ئولو، حدسز بر وحشتگاه اولان و فراق و زوالده يووارلانان بو كائناتى بر كتابِ صمدانى، بر شهرِ رحمانى، بر مشهرِ صنعِ ربّانى اولارق او جامداتى جانلانديره‌رق برر وظيفه‌دار صورتنده بربريله قونوشديروب و بربرينڭ إمدادينه قوشديروب نوعِ بشره و جنّ و مَلگه حقيقى و نورلى و ذوقلى حكمت درسلرى ويرن بو قرآنِ عظيم الشان، ألبته هر حرفنده اون و يوز و بعضًا بيڭ و بيڭلر ثواب بولونماسى و بتون جنّ و إنس طوپلانسه اونڭ مِثلنى گتيره‌مه‌مسى و بتون بنى آدمله و
— 508 —
كائناتله تام يرنده قونوشماسى و هر زمان ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده ذوقله يازيلماسى و چوق تكرارله و كثرتلى تكراراتيله اوصانديرمه‌مسى و چوق إلتباس يرلرى و جمله‌لريله برابر چوجقلرڭ نازك و بسيط قفالرنده مكمّل يرلشمسى و خسته‌لرڭ و آز سوزدن متأثّر اولان و سكراتده اولانلرڭ قولاغنده ماءِ زمزم مِثللو خوش گلمسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانير و ايكى جهانڭ سعادتلرينى كندى شاكردلرينه قزانديرر. و ترجماننڭ اُمّيت مرتبه‌سنى تام رعايت ايتمك سرّيله هيچ بر تكلّف و هيچ بر تصنّع و هيچ بر گوستريشه ميدان ويرمه‌دن سلاستِ فطريه‌سنى و طوغريدن طوغرى‌يه سمادن گلمسنى و أڭ كثرتلى اولان طبقهٔ‌ِ عوامڭ بسيط فهملرينى تنزّلاتِ كلاميه ايله اوقشامق حكمتيله، أڭ زياده سماء و أرض گبى أڭ ظاهر و بديهى صحيفه‌لرى آچوب او عاديات آلتنده‌كى خارق العاده معجزاتِ قدرتنى و معنيدار سطورِ حكمتنى درس ويرمكله لطفِ إرشادده گوزل بر إعجاز گوسترر.
تكرارى إقتضا ايدن دعا و دعوت، ذكر و توحيد كتابى دخى اولديغنى بيلديرمك سرّيله گوزل، طاتلى تكراراتيله بر تك جمله‌ده و بر تك قصّه‌ده آيرى آيرى چوق معنالرى، آيرى آيرى مخاطب طبقه‌لرينه تفهيم ايتمكده و جزئى و عادى بر حادثه‌ده أڭ جزئى و أهمّيتسز شيلر دخى نظرِ مرحمتنده و دائرهٔ‌ِ تدبير و إراده‌سنده بولونماسنى بيلديرمك سرّيله تأسيسِ إسلاميتده و تدوينِ شريعتده صحابه‌لرڭ جزئى حادثه‌لرينى دخى نظرِ أهمّيته آلماسنده؛ هم كلّى دستورلرڭ بولونماسى، هم عمومى اولان إسلاميتڭ و شريعتڭ تأسيسنده او جزئى حادثه‌لر، چكردكلر حكمنده چوق أهمّيتلى ميوه‌لرى ويردكلرى جهتنده ده بر نوع إعجازينى گوسترر.
أوت إحتياجڭ تكرّريله، تكرارڭ لزومى حيثيتيله، يگرمى سنه ظرفنده پك چوق مكرّر سؤاللره جواب اولارق آيرى آيرى چوق طبقه‌لره درس ويرن و قوجه كائناتى پارچه پارچه ايدوب قيامتده شكلنى دگيشديره‌رك دنيايى قالديروب اونڭ يرينه عظمتلى آخرتى قوراجق و ذرّاتدن ييلديزلره قدر بتون جزئيات و كلّياتى تك بر ذاتڭ ألنده و تصرّفنده بولونديغنى إثبات ايده‌جك و كائناتى و أرض و سماواتى و عناصرى قيزديران و حدّته گتيرن نوعِ بشرڭ ظلملرينه، كائناتڭ نتيجهٔ‌ِ خلقتى حسابنه غضبِ إلٰهى‌ و
— 509 —
حدّتِ ربّانيه‌يى گوستره‌جك حدسز خارقه و نهايتسز دهشتلى و گنيش بر إنقلابڭ تأسيسنده بيڭلر نتيجه قوّتنده بعض جمله‌لرى و حدسز دليللرڭ نتيجه‌سى اولان بر قسم آيتلرى تكرار ايتمك؛ دگل بر قصور، بلكه غايت قوّتلى بر إعجاز و غايت يوكسك بر بلاغت و مقتضاىِ حاله غايت مطابق بر جزالتدر و فصاحتدر.
مثلا: بر تك آيت ايكن يوز اون درت دفعه تكرّر ايدن بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ جمله‌سى، رسالهٔ‌ِ النورڭ اون دردنجى لمعه‌سنده بيان ايديلديگى گبى؛ عرشى فرشله باغلايان و كائناتى ايشيقلانديران و هر دقيقه هركس اوڭا محتاج اولان اويله بر حقيقتدر كه، ميليونلر دفعه تكرار ايديلسه ينه إحتياج وار. دگل يالڭز أكمك گبى هر گون، بلكه هوا و ضيا گبى هر دقيقه اوڭا إحتياج و إشتياق واردر.
هم مثلا: سورهٔ‌ِ طٰسٓمٓ ده سكز دفعه تكرار ايديلن شو اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ آيتى، او سوره‌ده حكايه ايديلن پيغمبرلرڭ نجاتلرينى و قَوملرينڭ عذابلرينى، كائناتڭ نتيجهٔ‌ِ خلقتى حسابنه و ربوبيتِ عامّه‌نڭ نامنه او بيڭلر حقيقت قوّتنده اولان آيتى تكرار ايده‌رك؛ عزّتِ ربّانيه، او ظالم قَوملرڭ عذابنى و رحيميتِ إلٰهيه دخى أنبيانڭ نجاتلرينى إقتضا ايتديگنى درس ويرمك ايچون بيڭلر دفعه تكرار اولسه ينه إحتياج و إشتياق وار و إعجازلى و ايجازلى بر علوى بلاغتدر.
هم مثلا: سورهٔ‌ِ رحمٰن‌ده تكرار ايديلن فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ آيتى ايله سورهٔ‌ِ مرسلات‌ده وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ آيتى، جنّ و نوعِ بشرڭ، كائناتى قيزديران و أرض و سماواتى حدّته گتيرن و خلقتِ عالمڭ نتيجه‌لرينى بوزان و حشمتِ سلطنتِ إلٰهيه‌يه قارشى إنكار و إستخفافله مقابله ايدن، كفر و كفرانلرينى و ظلملرينى و بتون مخلوقاتڭ حقوقلرينه تجاوزلرينى عصرلره و أرض و سماواته تهديدكارانه هايقيران بو ايكى آيت، بويله بيڭلر حقيقتلرله علاقه‌دار و بيڭلر مسئله قوّتنده اولان بر درسِ عموميده بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه لزوم وار و جلاللى بر إعجاز و جماللى بر ايجازِ بلاغتدر.
هم مثلا: قرآنڭ حقيقى و تام بر نوع مناجاتى و قرآندن چيقان بر چشيد خلاصه‌سى اولان جوشن الكبير نامنده‌كى مناجاتِ پيغمبريده يوز دفعه
— 510 —
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
جمله‌سنڭ تكرارنده توحيد گبى كائناتجه أڭ بيوك حقيقت و تسبيح و تقديس گبى، مخلوقاتڭ ربوبيته قارشى اوچ معظّم وظيفه‌سندن أڭ أهمّيتلى وظيفه‌سى و شقاوتِ أبديه‌دن قورتولمق گبى نوعِ إنسانڭ أڭ دهشتلى مسئله‌سى و عبوديت و عجزِ بشرينڭ أڭ لزوملى نتيجه‌سى بولونماسى جهتيله بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه آزدر.
ايشته تكراراتِ قرآنيه (٭): نماز تسبيحاتى گبى، عبادتلردن بر قسمنڭ تكرارى سنّت بولونان مادّه‌لر گبى. بو گبى متين أساسلره باقييور. حتّى بعضًا بر صحيفه‌ده إقتضاىِ مقام و إحتياجِ افهام و بلاغتِ بيان جهتيله يگرمى دفعه صريحًا و ضمنًا توحيد حقيقتنى إفاده ايدر. دگل اوصانج، بلكه قوّت و شوق و حلاوت ويرر. رسالهٔ‌ِ النورده، تكراراتِ قرآنيه نه قدر يرنده و مناسب و بلاغتجه مقبول اولديغى حجّتلريله بيان ايديلمش.
قرآنِ معجز البيانڭ مكّيه سوره‌لريله مدنيه سوره‌لرى بلاغت نقطه‌سنده و إعجاز جهتنده و تفصيل و إجمال وجهنده بربرندن آيرى اولماسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: مكّه‌ده، برنجى صفده مخاطب و معارضلرى، قُريش مشركلرى و اُمّيلرى اولديغندن بلاغتجه قوّتلى بر اُسلوبِ عالى و ايجازلى، مقنع، قناعت ويريجى بر إجمال و تثبيت ايچون تكرار لازم گلديگندن أكثريتجه مكّى سوره‌لرى أركانِ ايمانيه‌يى و توحيدڭ مرتبه‌لرينى غايت قوّتلى و يوكسك و إعجازلى بر ايجاز ايله إفاده و تكرار ايده‌رك مبدأ و معادى، اللّٰهى و آخرتى، دگل يالڭز بر صحيفه‌ده، بر آيتده، بر جمله‌ده، بر كلمه‌ده؛ بلكه بعضًا بر حرفده و تقديم - تأخير، تعريف - تنكير و حذف - ذكر گبى هيئتلرده اويله قوّتلى إثبات ايدر كه، علمِ بلاغتڭ داهى إماملرى حيرتله قارشيلامشلر. رسالهٔ‌ِ النور و بِالخاصّه قرآنڭ قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا إثبات ايدن يگرمى بشنجى سوز، ذيللريله برابر و نظمده‌كى وجهِ إعجازى خارقه بر طرزده بيان و إثبات ايدن عربى رسالهٔ‌ِ النوردن "إشارات الإعجاز" تفسيرى بِالفعل گوسترمشلر كه، مكّى سوره و آيتلرده أڭ عالى بر اُسلوبِ بلاغت و أڭ يوكسك بر إعجازِ ايجازى واردر.
امّا مدينه سوره و آيتلرينڭ برنجى صفده مخاطب و معارضلرى ايسه، اللّٰهى تصديق ايدن يهودى و نصارا گبى أهلِ كتاب اولديغندن مقتضاىِ بلاغت و إرشاد و مطابقِ مقام
— 511 —
و حالڭ لزومندن ساده و واضح و تفصيللى بر اُسلوبله أهلِ كتابه قارشى دينڭ يوكسك اصولنى و ايمانڭ ركنلرينى دگل، بلكه مدارِ إختلاف اولان شريعتڭ و أحكامڭ و تفرّعاتڭ و كلّى قانونلرڭ منشألرى و سببلرى اولان جزئياتڭ بيانى لازم گلديگندن او سوره و آيتلرده أكثريتجه تفصيل و ايضاح و ساده اُسلوبله بيانات ايچنده قرآنه مخصوص أمثالسز بر طرزِ بيانله بردن او جزئى تفرّعات حادثه‌سى ايچنده يوكسك قوّتلى بر فذلكه، بر خاتمه، بر حجّت و او جزئى حادثهٔ‌ِ شرعيه‌يى كلّيلشديرن و إمتثالنى ايمانِ بِاللّٰه‌ ايله تأمين ايدن بر جملهٔ‌ِ توحيديه‌ و أسمائيه و اُخرويه‌يى ذكر ايدر. او مقامى نورلانديرر، علويلشديرر، كلّيلشديرر. رسالهٔ‌ِ النور، آيتلرڭ آخرلرنده أكثريتله گلن
اِنَّ اللّٰه‌َ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ اِنَّ اللّٰه‌َ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
گبى توحيدى ويا آخرتى إفاده ايدن فذلكه‌لر و خاتمه‌لرده نه قدر يوكسك بر بلاغت و مزيتلر و جزالتلر و نكته‌لر بولونديغنى يگرمى بشنجى سوزڭ ايكنجى شعله‌سنڭ ايكنجى نورنده او فذلكه و خاتمه‌لرڭ پك چوق نكته‌لرندن و مزيتلرندن اون دانه‌سنى بيان ايده‌رك، او خلاصه‌لرده بر معجزهٔ‌ِ كبرا بولونديغنى معنّدلره ده إثبات ايتمش.
أوت قرآن، او تفرّعاتِ شرعيه و قوانينِ إجتماعيه‌نڭ بيانى ايچنده بردن مخاطبڭ نظرينى أڭ يوكسك و كلّى نقطه‌لره قالديروب، ساده اسلوبى بر علوى اسلوبه و شريعت درسندن توحيد درسنه چويره‌رك؛ قرآنى هم بر كتابِ شريعت و أحكام و حكمت، هم بر كتابِ عقيده و ايمان و ذكر و فكر و دعا و دعوت اولديغنى گوستروب هر مقامده چوق مقاصدِ إرشاديه و قرآنيه‌يى درس ويرمسيله، مكّيه آيتلرڭ طرزِ بلاغتلرندن آيرى و پارلاق معجزانه بر جزالت إظهار ايدر. بعضًا ايكى كلمه‌ده مثلا رَبُّ الْعَالَمِينَ و رَبُّكَ ده، رَبُّكَ تعبيريله أحديتى و رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله واحديتى بيلديرر. أحديت ايچنده واحديتى إفاده ايدر. حتّى بر جمله‌ده؛ بر ذرّه‌يى بر گوز ببگنده گورديگى و يرلشديرديگى گبى، گونشى دخى عين آيتله، عين چكيجله گوگڭ گوز ببگنده يرلشديرر و گوگه بر گوز ياپار. مثلا:
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ
آيتندن صوڭره
— 512 —
يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ
آيتنڭ عقبنده
وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
دير. "زمين و گوكلرڭ حشمتِ خلقتنده، قلبڭ دخى خطراتنى بيلير، إداره ايدر." دير، طرزنده بر بيانات جهتيله او ساده و اُمّيت مرتبه‌سنى و عوامڭ فهمنى نظره آلان او بسيط و جزئى محاوره، او طرز ايله علوى و جاذبه‌دار و عمومى و إرشادكار بر مكالمه‌يه دونر.
أهمّيتلى بر سؤال:"بعضًا بر حقيقت، سطحى نظرلره گورونمديگندن و بعض مقاملرده جزئى و عادى بر حادثه‌دن يوكسك بر فذلكهٔ‌ِ توحيدى ويا كلّى بر دستورى بيان ايتمكده مناسبت بيلينمديگندن، بر قصور توهّم ايديلير. مثلا: "حضرتِ يوسف عليه السلام، قارداشنى بر حيله ايله آلماسى" ايچنده وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ دييه غايت يوكسك بر دستورڭ ذكرى، بلاغتجه مناسبتى گورونمييور. بونڭ سرّى و حكمتى نه‌در؟"
الجواب:هر برى برر كوچك قرآن اولان أكثر اوزون سوره و متوسّطلرده و چوق صحيفه و مقاملرده يالڭز ايكى اوچ مقصد دگل، بلكه قرآن ماهيتى هم بر كتابِ ذكر و ايمان و فكر، هم بر كتابِ شريعت و حكمت و إرشاد گبى چوق كتابلرى و آيرى آيرى درسلرى تضمّن ايده‌رك ربوبيتِ إلٰهيه‌نڭ هر شيئه إحاطه‌سنى و حشمتلى تجلّياتنى إفاده ايتمك جهتيله، كائنات كتابِ كبيرينڭ بر نوع قرائتى اولان قرآن، ألبته هر مقامده، حتّى بعضًا بر صحيفه‌ده چوق مقصدلرى تعقيبًا معرفت اللّٰهدن و توحيدڭ مرتبه‌لرندن و ايمان حقيقتلرندن درس ويرديگى حيثيتيله؛ اوبر مقامده، مثلا ظاهرجه ضعيف بر مناسبتله، باشقه بر درس آچار و او ضعيف مناسبته چوق قوّتلى مناسبتلر إلتحاق ايدرلر. او مقامه غايت مطابق اولور، مرتبهٔ‌ِ بلاغتى يوكسكله‌نير.
ايكنجى بر سؤال:"قرآنده صريحًا و ضمنًا و إشارةً، آخرت و توحيدى و بشرڭ مكافات و مجازاتنى بيڭلر دفعه إثبات ايدوب نظره ويرمه‌نڭ و هر سوره‌ده، هر صحيفه‌ده، هر مقامده درس ويرمه‌نڭ حكمتى نه‌در؟"
الجواب:دائرهٔ‌ِ إمكانده و كائناتڭ سرگذشتنه عائد إنقلابلرده و أمانتِ كبرايى و خلافتِ أرضيه‌يى اوموزينه آلان نوعِ بشرڭ شقاوت و سعادتِ أبديه‌يه مدار اولان
— 513 —
وظيفه‌سنه دائر أڭ أهمّيتلى، أڭ بيوك، أڭ دهشتلى مسئله‌لرندن أڭ عظمتليلرينى درس ويرمك و حدسز شبهه‌لرى إزاله ايتمك و غايت شدّتلى إنكارلرى و عنادلرى قيرمق جهتنده ألبته او دهشتلى إنقلابلرى تصديق ايتديرمك و او إنقلابلر عظمتنده بيوك و بشره أڭ ألزم و أڭ ضرورى مسئله‌لرى تسليم ايتديرمك ايچون قرآن بيڭلر دفعه دگل، بلكه ميليونلر دفعه اونلره باقديرسه ينه إسراف دگل كه، ميليونلر كرّه تكرار ايله او بحثلر قرآنده اوقونور، اوصانج ويرمز، إحتياج كسيلمز.
مثلا:
اِنَّ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ... خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا
آيتنڭ گوسترديگى مژدهٔ‌ِ سعادتِ أبديه حقيقتى، بيچاره بشره هر دقيقه كندينى گوسترن حقيقتِ موتڭ هم إنسانى، هم دنياسنى، هم بتون أحبابنى إعدامِ أبديسندن قورتاروب أبدى بر سلطنتى قزانديرديغندن ميليارلر دفعه تكرار ايديلسه و كائنات قدر أهمّيت ويريلسه ينه إسراف اولماز، قيمتدن دوشمز. ايشته بو چشيد حدسز قيمتدار مسئله‌لرى درس ويرن و كائناتى بر خانه گبى دگيشديرن و شكلنى بوزان دهشتلى إنقلابلرى تأسيس ايتمكده إقناعه و اينانديرمغه و إثباته چاليشان قرآنِ معجز البيان ألبته صريحًا و ضمنًا و إشارةً بيڭلر دفعه او مسئله‌لره نظرِ دقّتى جلب ايتمك؛ دگل إسراف، بلكه أكمك، علاج، هوا، ضيا گبى برر حاجتِ ضروريه حكمنده إحساننى تازه‌لنديرر.
هم مثلا:
اِنَّ الْكَافِرِينَ فِى نَارِ جَهَنَّمَ
و
اَلظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ
گبى تهديد آيتلرينى قرآن غايت شدّتله و حدّتله و غايت قوّت و تكرارله ذكر ايتمسنڭ حكمتى ايسه؛ (رسالهٔ‌ِ النورده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) بشرڭ كفرى، كائناتڭ و أكثر مخلوقاتڭ حقوقنه اويله بر تجاوزدر كه، سماواتى و أرضى قيزديرييور و عناصرى حدّته گتيروب طوفانلر ايله او ظالملرى طوقاتلايور. و
اِذَا اُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
آيتنڭ صراحتيله او ظالم منكِرلره جهنّم اويله اوفكه‌لنيور كه، حدّتندن پارچه‌لانمق درجه‌سنه گلييور. ايشته بويله بر جنايتِ عامّه‌يه و حدسز بر تجاوزه قارشى بشرڭ كوچكلك و أهمّيتسزلگى نقطه‌سنه دگل، بلكه ظالمانه
— 514 —
جنايتنڭ عظمتنه و كافرانه تجاوزينڭ دهشتنه قارشى سلطانِ كائنات كندى رعيتنڭ حقوقلرينڭ أهمّيتنى و او منكِرلرڭ كفر و ظلمنده‌كى نهايتسز چركينلگنى گوسترمك حكمتيله فرماننده غايت حدّت و شدّتله او جنايتى و جزاسنى دگل بيڭ دفعه، بلكه ميليونلر و ميليارلر ايله تكرار ايتسه، ينه إسراف و قصور دگل كه، بيڭ سنه‌دن بَرى يوزر ميليون إنسانلر هر گون اوصانمه‌دن كمالِ إشتياقله و إحتياجله اوقورلر.
أوت هر گون، هر زمان، هركس ايچون بر عالم گيدر، تازه بر عالمڭ قپوسى كندينه آچيلمه‌سندن، او گچيجى هر بر عالمنى نورلانديرمق ايچون إحتياج و إشتياقله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ جمله‌سنى بيڭلر دفعه تكرار ايله او دگيشن پرده‌لره و عالملره هر بريسنه بر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ ى لامبا ياپديغى گبى، اويله ده او كثرتلى، گچيجى پرده‌لرى و تازه‌له‌نن سيّار كائناتلرى قراڭلقلانديرمه‌مق و آيينهٔ‌ِ حياتنده إنعكاس ايدن صورتلرينى چركينلشديرمه‌مك و لهنده شاهد اولابيلن او مسافر وضعيتلرى عليهنه چويرمه‌مك ايچون، او جنايتلرڭ جزالرينى و پادشاهِ أزلينڭ شدّتلى و عنادلرى قيران تهديدلرينى، هر وقت قرآنى اوقومقله تخطّر ايدوب نفسڭ طغيانندن قورتولمغه چاليشمق حكمتيله، قرآن غايت معجزانه تكرار ايدر و بو درجه قوّت و شدّت و تكرارله تهديداتِ قرآنيه‌يى حقيقتسز توهّم ايتمكدن، شيطان بيله قاچار. و اونلرى ديڭله‌مه‌ين منكِرلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر، دييه گوسترر.
هم مثلا: عصاىِ موسى گبى چوق حكمتلرى و فائده‌لرى بولونان قصّهٔ‌ِ موسى‌نڭ (ع‌س) و سائر أنبيانڭ قصّه‌لرينى چوق تكرارنده، رسالتِ أحمديه‌نڭ حقّانيتنه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى حجّت گوستروب اونلرڭ عمومنى إنكار ايده‌مه‌ين، بو ذاتڭ رسالتنى حقيقت نقطه‌سنده إنكار ايده‌مز حكمتيله و هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر و موفّق اولاماديغندن هر بر اوزون و متوسّط سوره‌يى برر كوچك قرآن حكمنه گتيرمك ايچون أهمّيتلى أركانِ ايمانيه گبى او قصّه‌لرى تكرار ايتمه‌سى؛ دگل إسراف بلكه معجزانه بر بلاغتدر و حادثهٔ‌ِ محمّديه بتون بنى آدمڭ أڭ بيوك حادثه‌سى و كائناتڭ أڭ عظمتلى مسئله‌سى اولديغنى درس ويرمكدر.
أوت قرآنده ذاتِ أحمديه‌يه أڭ بيوك مقام ويرمك و درت أركانِ ايمانيه‌يى ايچنه آلمقله، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ ركننه دنك طوتولان مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه‌ِ
— 515 —
و رسالتِ محمّديه، كائناتڭ أڭ بيوك حقيقتى و ذاتِ أحمديه بتون مخلوقاتڭ أڭ أشرفى و حقيقتِ محمّديه تعبير ايديلن كلّى شخصيتِ معنويه‌سى و مقامِ قدسيسى، ايكى جهانڭ أڭ پارلاق بر گونشى اولديغنه و بو خارقه مقامه لياقتنه پك چوق حجّتلر و أماره‌لرى، قطعى بر صورتده رسالهٔ‌ِ النورده إثبات ايديلمش. بيڭدن بريسى شودر كه:
اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ
دستوريله: بتون امّتنڭ، بتون زمانلرده ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى اونڭ دفترِ حسناتنه گيرمه‌سى و بتون كائناتڭ حقيقتلرينى، گتيرديگى نور ايله نورلانديرمسى، دگل يالڭز جنّ إنس ملك و ذى‌حياتى، بلكه كائناتى، سماوات و أرضى منّتدار أيله‌مسى و إستعداد لسانيله نباتاتڭ دعالرى و إحتياجِ فطرى ديليله حيواناتڭ دعالرى، گوزيمز اوڭنده بِالفعل قبول اولماسنڭ شهادتيله ميليونلر، بلكه ميليارلر فطرى و ردّ ايديلمز دعالرى مقبول اولان صلحاىِ اُمّتى هر گون او ذاته صلاة و سلام عنوانيله رحمت دعالرى و معنوى قزانجلرينى أڭ أوّل او ذاته باغيشلامه‌لرى و بتون اُمّتجه اوقونان قرآنڭ اوچ يوز بيڭ حرفنڭ هر بريسنده اون ثوابدن تا يوز، تا بيڭ حسنه و ميوه ويرمسندن يالڭز قرائتِ قرآن جهتيله دفترِ أعمالنه حدسز نورلر گيرمه‌سى حيثيتيله او ذاتڭ شخصيتِ معنويه‌سى اولان حقيقتِ محمّديه، إستقبالده بر شجرهٔ‌ِ طوباءِ جنّت حكمنده اولاجغنى علّام الغيوب بيلمش و گورمش. او مقامه گوره قرآننده او عظيم أهمّيتى ويرمش و فرماننده اوڭا تبعيتله و سنّتنه إتّباعله شفاعتنه مظهريتى أڭ أهمّيتلى بر مسئلهٔ‌ِ إنسانيه گوسترمش و او حشمتلى شجرهٔ‌ِ طوبانڭ بر چكردگى اولان شخصيتِ بشريتنى و بدايتده‌كى وضعيتِ إنسانيه‌سنى آرا صيره نظره آلماسيدر.
ايشته قرآنڭ تكرار ايديلن حقيقتلرى بو قيمتده اولديغندن، تكراراتنده قوّتلى و گنيش بر معجزهٔ‌ِ معنويه بولونماسنه فطرتِ سليمه شهادت ايدر. مگر مادّيونلق طاعونيله مرضِ قلبه و وجدان خسته‌لغنه مبتلا اوله...
قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ
قاعده‌سنه داخل اولور.
٭ ٭ ٭
— 516 —
بو اوننجى مسئله‌يه بر خاتمه اولارق ايكى حاشيه‌در
برنجيسى:بوندن اون ايكى سنه أوّل ايشيتدم كه، أڭ دهشتلى و معنّد بر زنديق قرآنه قارشى سوءِ قصدينى ترجمه‌سيله ياپمغه باشلامش و ديمش كه: "قرآن ترجمه ايديلسين، تا نه مال اولديغى بيلينسين." يعنى، لزومسز تكراراتى هركس گورسون و ترجمه‌سى اونڭ يرنده اوقونسون دييه دهشتلى بر پلان چويرمش. فقط رسالهٔ‌ِ النورڭ جرح ايديلمز حجّتلرى قطعى إثبات ايتمش كه: قرآنڭ حقيقى ترجمه‌سى قابل دگل و لسانِ نحوى اولان لسانِ عربى يرنده قرآنڭ مزيتلرينى و نكته‌لرينى باشقه لسان محافظه ايده‌مز و هر بر حرفى، اون عدددن بيڭه قدر ثواب ويرن كلماتِ قرآنيه‌نڭ معجزانه و جمعيتلى تعبيرلرى يرنده، بشرڭ عادى و جزئى ترجمه‌لرى طوتاماز، اونڭ يرنده جامعلرده اوقونماز دييه رسالهٔ‌ِ النور هر طرفده إنتشاريله او دهشتلى پلانى عقيم بيراقدى. فقط او زنديقدن درس آلان منافقلر، ينه شيطان حسابنه قرآن گونشنى ئوفله‌مكله سوندورمگه عبدال چوجقلر گبى أحمقانه و ديوانه‌جه‌سنه چاليشمه‌لرى حكمتيله، بڭا غايت صيقى و صيقيجى و صيقنتيلى بر حالتده بو اوننجى مسئله يازديرلدى تخمين ايدييورم. باشقه‌لرله گوروشه‌مديگم ايچون حقيقتِ حالى بيله‌مييورم.
ايكنجى حاشيه:دڭزلى حپسندن تخليه‌مزدن صوڭره مشهور شهر اوتلنڭ يوكسك قاتنده اوطورمشدم. قارشيمده گوزل باغچه‌لرده كثرتلى قواق آغاجلرى برر حلقهٔ‌ِ ذكر طرزنده غايت لطيف طاتلى بر صورتده هم كنديلرى، هم داللرى، هم ياپراقلرى، هوانڭ طوقونمسيله جذبه‌كارانه و جاذبه‌دارانه حركتله رقصلرى، قارداشلريمڭ مفارقتلرندن و يالڭز قالديغمدن حزنلى و غملى قلبمه ايليشدى. بردن گوز و قيش موسمى خاطره گلدى و بڭا بر غفلت باصدى. بن او كمالِ نشئه ايله جلوه‌له‌نن او نازنين قواقلره و ذى‌حياتلره او قدر آجيدم كه، گوزلرم ياشله طولدى. كائناتڭ سوسلى پرده‌سى آلتنده‌كى عدملرى، فراقلرى إخطار و إحساسيله كائنات طولوسى
— 517 —
فراقلرڭ، زواللرڭ حزنلرى باشمه طوپلاندى. بردن حقيقتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م) گتيرديگى نور، إمداده يتيشدى. او حدسز حزنلرى و غملرى، سرورلره چويردى. حتّى او نورڭ، هركس و هر أهلِ ايمان گبى بنم حقّمده ميليون فيضندن يالڭز او وقتده، او وضعيته تماس ايدن إمداد و تسلّيسى ايچون، ذاتِ محمّديه‌يه (ع‌ص‌م) قارشى أبديًا منّتدار اولدم. شويله كه:
اول نظرِ غفلت، او مبارك نازنينلرى وظيفه‌سز، نتيجه‌سز، بر موسمده گورونوب، حركتلرى نشئه‌دن دگل بلكه گويا عدمدن و فراقدن تيتره‌يه‌رك هيچلگه دوشدكلرينى گوسترمكله، هركس گبى بنده‌كى عشقِ بقا و حبِّ محاسن و محبّتِ وجود و شفقتِ جنسيه و علاقهٔ‌ِ حياتيه‌يه مدار اولان طمارلريمه او درجه طوقوندى كه، بويله دنيايى بر معنوى جهنّمه و عقلى بر تعذيب آلَتنه چويرديگى صيره‌ده، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بشره هديه گتيرديگى نور پرده‌يى قالديردى؛ إعدام، عدم، هيچلك، وظيفه‌سزلك، عبث، فراق، فانيلك يرنده، او قواقلرڭ هر برينڭ ياپراقلرى عددنجه حكمتلرى، معنالرى و رسالهٔ‌ِ النورده إثبات ايديلديگى گبى، اوچ قسمه آيريلان نتيجه‌لرى و وظيفه‌لرى وار دييه گوستردى.
برنجى قسم نتيجه‌لرى،صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه باقار. مثلا: ناصلكه بر اوسته خارقه بر ماكينه‌يى ياپسه، اونى تقدير ايدن هركس او ذاته "ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌" دييوب آلقيشلار. اويله ده: او ماكينه دخى، اوندن مقصود نتيجه‌لرى تام تامنه گوسترمه‌سيله، لسانِ حاليله اوسته‌سنى تبريك ايدر، آلقيشلار. هر ذى‌حيات و هر شى بويله بر ماكينه‌در، اوسته‌سنى تبريكلرله آلقيشلار.
ايكنجى قسم حكمتلرى ايسه:ذى‌حياتڭ و ذى‌شعورڭ نظرلرينه باقار. اونلره شيرين بر مطالعه‌گاه، برر كتابِ معرفت اولور. معنالرينى ذى‌شعورڭ ذهنلرنده و صورتلرينى قوّهٔ‌ِ حافظه‌لرنده و ألواحِ مثاليه‌ده و عالمِ غيبڭ دفترلرنده دائرهٔ‌ِ وجودده بيراقوب، صوڭره عالمِ شهادتى ترك ايدر، عالمِ غيبه چكيلير. ديمك صورى بر وجودى بيراقير، معنوى و غيبى و علمى چوق وجودلرى قزانير. أوت مادام اللّٰه‌ وار و علمى إحاطه
— 518 —
ايدر. ألبته عدم، إعدام، هيچلك، محو، فنا؛ حقيقت نقطه‌سنده أهلِ ايمانڭ دنياسنده يوقدر و كافر منكرلرڭ دنيالرى عدمله، فراقله، هيچلكله، فانيلكله طولودر. ايشته بو حقيقتى، عمومڭ لساننده گزن بو گلن ضربِ مَثل درس ويروب، دير: "كيمڭ ايچون اللّٰه‌ وار، اوڭا هر شى وار و كيمڭ ايچون يوقسه، هر شى اوڭا يوقدر، هيچدر."
الحاصل:ناصلكه ايمان، ئولوم وقتنده إنسانى إعدامِ أبديدن قورتارييور؛ اويله ده هركسڭ خصوصى دنياسنى دخى إعدامدن و هيچلك قراڭلقلرندن قورتارييور. و كفر ايسه خصوصًا كفرِ مطلق اولسه؛ هم او إنسانى، هم خصوصى دنياسنى ئولومله إعدام ايدوب معنوى جهنّم ظلمتلرينه آتار. حياتنڭ لذّتلرينى آجى زهرلره چويرر. حياتِ دنيويه‌يى آخرتنه ترجيح ايدنلرڭ قولاقلرى چينلاسين. گلسينلر، بوڭا يا بر چاره بولسونلر ويا ايمانه گيرسينلر. بو دهشتلى خساراتدن قورتولسونلر!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
دعاڭزه چوق محتاج و سزه چوق مشتاق قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 519 —
يگرمى آلتنجى سوز
قدر رساله‌سى
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ
(قدر ايله جزءِ إختيارى، ايكى مسئلهٔ‌ِ مهمّه‌در. اوڭا دائر درت مبحث ايچنده بر قاچ سرلرينى آچمغه چاليشه‌جغز.)
برنجى مبحث:قدر و جزءِ إختيارى، إسلاميتڭ و ايمانڭ نهايت حدودينى گوسترن، حالى و وجدانى بر ايمانڭ جزءلرندندر. يوقسه علمى و نظرى دگللردر. يعنى مؤمن هر شيئى، حتّى فعلنى، نفسنى جنابِ حقّه ويره ويره، تا نهايتده تكليف و مسئوليتدن قورتولمه‌مق ايچون "جزءِ إختيارى" اوڭنه چيقييور. اوڭا "مسئول و مكلّفسڭ" دير. صوڭره، اوندن صدور ايدن اييلكلر و كمالات ايله مغرور اولمامق ايچون، "قدر" قارشيسنه گلييور. دير: "حدّيڭى بيل، ياپان سن دگلسڭ."
أوت قدر، جزءِ إختيارى؛ ايمان و إسلاميتڭ نهايت مراتبنده.. قدر، نفسى غروردن و جزءِ إختيارى، عدمِ مسئوليتدن قورتارمق ايچوندر كه، مسائلِ ايمانيه‌يه گيرمشلر. يوقسه متمرّد نفوسِ أمّاره‌نڭ ايشلدكلرى سيّئاتنڭ مسئوليتندن كنديلرينى قورتارمق ايچون قدره ياپيشمق و اونلره إنعام اولونان محاسنله إفتخار ايتمك، غرورلانمق، جزءِ إختيارى‌يه إستناد ايتمك؛ بتون بتون سرِّ قدره و حكمتِ جزءِ إختياريه‌يه ضد بر حركته سببيت ويرن علمى مسئله‌لر دگلدر.
— 520 —
أوت، معنًا ترقّى ايتمه‌ين عوام ايچنده قدرڭ جاىِ إستعمالى وار. فقط او ده ماضيات و مصائبده‌در كه، يأسڭ و حزنڭ علاجيدر. يوقسه معاصى و إستقبالياتده دگلدر كه، سفاهته و عطالته سبب اولسون.
ديمك قدر مسئله‌سى، تكليف و مسئوليتدن قورتارمق ايچون دگل، بلكه فخر و غروردن قورتارمق ايچوندر كه، ايمانه گيرمش. جزءِ إختيارى، سيّئاته مرجع اولمق ايچوندر كه، عقيده‌يه داخل اولمش. يوقسه محاسنه مصدر اولارق تفرعن ايتمك ايچون دگلدر.
أوت قرآنڭ ديديگى گبى، إنسان سيّئاتندن تمامًا مسئولدر. چونكه سيّئاتى ايسته‌ين اودر. سيّئات تخريبات نوعندن اولديغى ايچون، إنسان بر سيّئه ايله چوق تخريبات ياپابيلير. مدهش بر جزايه كسبِ إستحقاق ايدر. بر كبريت ايله بر أوى ياقمق گبى. فقط حسناتده إفتخاره حقّى يوقدر. اونده اونڭ حقّى پك آزدر. چونكه حسناتى ايسته‌ين، إقتضا ايدن رحمتِ إلٰهيه و ايجاد ايدن قدرتِ ربّانيه‌در. سؤال و جواب، داعى و سبب، ايكيسى ده حقدندر. إنسان يالڭز دعا ايله، ايمان ايله، شعور ايله، رضا ايله اونلره صاحب اولور. فقط سيّئاتى ايسته‌ين، نفسِ إنسانيه‌در (يا إستعداد ايله، يا إختيار ايله). ناصلكه بياض، گوزل گونشڭ ضياسندن بعض مادّه‌لر سياهلق و تعفّن آلير. او سياهلق، اونڭ إستعدادينه عائددر. فقط او سيّئاتى، چوق مصالحى تضمّن ايدن بر قانونِ إلٰهى ايله ايجاد ايدن ينه حقدر. ديمك سببيت و سؤال نفسدندر كه، مسئوليتى او چكر. حقّه عائد اولان خلق و ايجاد ايسه، داها باشقه گوزل نتيجه و ميوه‌لرى اولديغى ايچون گوزلدر، خيردر. ايشته شو سردندر كه: كسبِ شر، شردر؛ خلقِ شر، شر دگلدر. ناصلكه پك چوق مصالحى تضمّن ايدن بر ياغموردن ضرر گورن تنبل بر آدم دييه‌مز: "ياغمور رحمت دگل." أوت خلق و ايجادده بر شرِّ جزئى ايله برابر خيرِ كثير واردر. بر شرِّ جزئى ايچون خيرِ كثيرى ترك ايتمك، شرِّ كثير اولور. اونڭ ايچون او شرِّ جزئى، خير حكمنه گچر. ايجادِ إلٰهيده شر و چركينلك يوقدر. بلكه، عبدڭ كسبنه و إستعدادينه عائددر.
هم ناصل قدرِ إلٰهى، نتيجه و ميوه‌لر إعتباريله شردن و چركينلكدن منزّهدر. اويله ده: علّت و سبب إعتباريله دخى، ظلمدن و قبحدن مقدّسدر. چونكه قدر، حقيقى
— 521 —
علّتلره باقار، عدالت ايدر. إنسانلر ظاهرى گوردكلرى علّتلره، حكملرينى بنا ايدر؛ قدرڭ عين عدالتنده ظلمه دوشرلر. مثلا: حاكم سنى سرقتله محكوم ايدوب حپس ايتدى. حالبوكه سن سارق دگلسڭ. فقط كيمسه بيلمز گيزلى بر قتلڭ وار. ايشته قدرِ إلٰهى دخى سنى او حپس ايله محكوم ايتمش. فقط قدر، او گيزلى قتلڭ ايچون محكوم ايدوب عدالت ايتمش. حاكم ايسه، سن اوندن معصوم اولديغڭ سرقته بناءً محكوم ايتديگى ايچون ظلم ايتمشدر. ايشته شئِ واحدده ايكى جهتله قدر و ايجادِ إلٰهينڭ عدالتى و إنسان كسبنڭ ظلمى گورونديگى گبى، باشقه شيلرى بوڭا قياس ايت. ديمك قدر و ايجادِ إلٰهى؛ مبدأ و منتها، أصل و فرع، علّت و نتيجه‌لر إعتباريله شردن و قبحدن و ظلمدن منزّهدر.
أگر دينلسه:"مادام جزءِ إختيارينڭ ايجاده قابليتى يوق. بر أمرِ إعتبارى حكمنده اولان كسبدن باشقه إنسانڭ ألنده بر شى بولونمييور. ناصل اولويور كه، قرآنِ معجز البيانده، خالقِ سماوات و أرضه قارشى، إنسانه عاصى و دشمن وضعيتى ويريلمش. خالقِ أرض و سماوات، اوندن عظيم شكايتلر ايدييور. او عاصى إنسانه قارشى عبدِ مؤمنه يارديم ايچون كندينى و ملائكه‌سنى تحشيد ايدييور. اوڭا عظيم بر أهمّيت ويرييور."
الجواب:چونكه كفر و عصيان و سيّئه، تخريبدر، عدمدر. حالبوكه عظيم تخريبات و حدسز عدملر، بر تك أمرِ إعتبارى‌يه و عدمى‌يه ترتّب ايده‌بيلير. ناصلكه بر عظيم سفينه‌نڭ دومنجيسى، وظيفه‌سنڭ عدمِ ايفاسيله، سفينه غرق اولوب بتون خدمه‌لرڭ نتيجهٔ‌ِ سعيلرى إبطال اولور. بتون او تخريبات، بر عدمه ترتّب ايدييور. اويله ده: كفر و معصيت، عدم و تخريب نوعندن اولديغى ايچون، جزءِ إختيارى بر أمرِ إعتبارى ايله اونلرى تحريك ايدوب مدهش نتائجه سببيت ويره‌بيلير. زيرا كفر، چندان بر سيّئه‌در. فقط، بتون كائناتى قيمتسزلكله و عبثيتله تحقير و دلائلِ وحدانيتى گوسترن بتون موجوداتى تكذيب و بتون تجلّياتِ أسمايى تزييف اولديغندن، بتون كائنات و موجودات و أسماءِ إلٰهيه نامنه جنابِ حق كافردن شديد شكايت و دهشتلى تهديدات ايتمك؛ عينِ حكمتدر و أبدى عذاب ويرمك، عينِ عدالتدر. مادام إنسان، كفر و
— 522 —
عصيانله تخريبات طرفنه گيدييور. آز بر خدمتله پك چوق ايشلرى ياپار. اونڭ ايچون أهلِ ايمان، اونلره قارشى جنابِ حقّڭ عنايتِ عظيمنه محتاجدر. چونكه اون قوّتلى آدم، بر أوڭ محافظه‌سنى و تعميراتنى درعهده ايتسه، هايلاز بر چوجغڭ او خانه‌يه آتش ويرمگه چاليشمه‌سنه قارشى، او چوجغڭ وليسنه، بلكه پادشاهنه مراجعته، يالوارمغه مجبور اولماسى گبى؛ مؤمنلرڭ ده، بويله أدبسز أهلِ عصيانه قارشى طايانمق ايچون جنابِ حقّڭ چوق عناياتنه محتاجدرلر.
الحاصل:أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ حضور و كمالِ ايمان صاحبى ايسه، كائناتى و نفسنى جنابِ حقّه ويرر، اونڭ تصرّفنده بيلير. او وقت حقّى وار، قدردن و جزءِ إختياريدن بحث ايتسين. چونكه مادام نفسنى و هر شيئى جنابِ حقدن بيلير، او وقت جزءِ إختيارى‌يه إستناد ايده‌رك مسئوليتى درعهده ايدر. سيّئاته مرجعيتى قبول ايدوب، ربّنى تقديس ايدر. دائرهٔ‌ِ عبوديتده قالوب، تكليفِ إلٰهيه‌يى ذمّتنه آلير. هم كندندن صدور ايدن كمالات و حسنات ايله غرورلانمه‌مق ايچون قدره باقار، فخر يرينه شكر ايدر. باشنه گلن مصيبتلرده قدرى گورور، صبر ايدر. أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ غفلت ايسه؛ او وقت قدردن و جزءِ إختياريدن بحثه حقّى يوقدر. چونكه نفسِ أمّاره‌سى، غفلت ويا ضلالت سائقه‌سيله كائناتى أسبابه ويروب، اللّٰهڭ مالنى اونلره تقسيم ايدر، كندينى ده كندينه تمليك ايدر. فعلنى كندينه و أسبابه ويرر. مسئوليتى و قصورى قدره حواله ايدر. او وقت، نهايتده جنابِ حقّه ويريله‌جك اولان جزءِ إختيارى و أڭ نهايتده مدارِ نظر اولاجق اولان قدر بحثى معناسزدر. يالڭز، بتون بتون اونلرڭ حكمتنه ضد و مسئوليتدن قورتولمق ايچون بر دسيسهٔ‌ِ نفسيه‌در.
ايكنجى مبحث:أهلِ علمه مخصوص، (حاشيه): بو ايكنجى مبحث، أڭ درين و أڭ مشكل بر سرِّ قدر مسئله‌سيدر. بتون علماءِ محقّقينجه أڭ أهمّيتلى و مناظره‌لى بر مسئلهٔ‌ِ عقائدِ كلاميه‌در. رسالهٔ‌ِ نور تام حلّ ايتمش. اينجه بر تدقيقِ علميدر.
أگر ديسه‌ڭ:"قدر ايله جزءِ إختيارى، ناصل توفيق ايديله‌بيلير؟"
الجواب:يدى وجهله...
— 523 —
برنجيسى:ألبته كائناتڭ إنتظام و ميزان لسانيله حكمت و عدالتنه شهادت ايتديگى بر عادلِ حكيم، إنسان ايچون مدارِ ثواب و عقاب اولاجق، ماهيتى مجهول بر جزءِ إختيارى ويرمشدر. او عادلِ حكيمڭ پك چوق حكمتنى بيلمديگمز گبى، شو جزءِ إختيارينڭ قدرله ناصل توفيق ايديلديگنى بيلمديگمز، اولمامسنه دلالت ايتمز.
ايكنجيسى:بِالضروره هركس كنديسنده بر إختيار حسّ ايدر. او إختيارڭ وجودينى وجدانًا بيلير. موجوداتڭ ماهيتنى بيلمك آيريدر، وجودينى بيلمك آيريدر. چوق شيلر وار: وجودى بزجه بديهى اولديغى حالده، ماهيتى بزجه مجهول... ايشته شو جزءِ إختيارى، اويله‌لر صيره‌سنه گيره‌بيلير. هر شى، معلوماتمزه منحصر دگلدر. عدمِ علممز، اونڭ عدمنه دلالت ايتمز.
اوچنجيسى:جزءِ إختيارى، قدره منافى دگل. بلكه قدر، إختيارى تأييد ايدر. چونكه قدر، علمِ إلٰهينڭ بر نوعيدر. علمِ إلٰهى، إختياريمزه تعلّق ايتمش. اويله ايسه، إختيارى تأييد ايدييور، إبطال ايتمييور.
دردنجيسى:قدر، علم نوعندندر. علم، معلومه تابعدر. يعنى ناصل اولاجق، اويله تعلّق ايدييور. يوقسه معلوم، علمه تابع دگل. يعنى علم دساتيرى؛ معلومى، خارجى وجود نقطه‌سنده إداره ايتمك ايچون أساس دگل. چونكه معلومڭ ذاتى و وجودِ خارجيسى، إراده‌يه باقار و قدرته إستناد ايدر. هم أزل؛ ماضى سلسله‌سنڭ بر اوجى دگل كه، أشيانڭ وجودنده أساس طوتولوب اوڭا گوره بر مجبوريت تصوّر ايديلسين. بلكه أزل؛ ماضى و حال و إستقبالى بردن طوتار، يوكسكدن باقار بر آيينه‌مثالدر. اويله ايسه، دائرهٔ‌ِ ممكنات ايچنده اوزانوب گيدن زمانڭ ماضى طرفنده بر اوج تخيّل ايدوب، اوڭا أزل دييوب، او أزل علمنه، أشيانڭ ترتيب ايله گيرمسنى و كنديسنى اونڭ خارجنده توهّم ايتمه‌سى، اوڭا گوره محاكمه ايتمك حقيقت دگلدر.
شو سرّڭ كشفى ايچون شو مثاله باق: سنڭ ألڭده بر آيينه بولونسه، صاغ طرفڭده‌كى مسافه ماضى، صول طرفڭده‌كى مسافه مستقبل فرض ايديلسه؛ او آيينه يالڭز مقابلنى طوتار. صوڭره او ايكى طرفى بر ترتيب ايله طوتار، چوغنى طوتاماز.
— 524 —
او آيينه نه قدر آشاغى ايسه، او قدر آز گورور. فقط او آيينه ايله يوكسگه چيقدقجه، او آيينه‌نڭ مقابل دائره‌سى گنيشلنير. گيت گيده، بتون ايكى طرف مسافه‌يى بردن بر آنده طوتار. ايشته شو آيينه شو وضعيتده اونڭ إرتسامنده، او مسافه‌لرده جريان ايدن حالات بربرينه مقدَّم، مؤخّر، موافق، مخالف دينلمز. ايشته قدر، علمِ أزليدن اولديغى ايچون؛ علمِ أزلى، حديثڭ تعبيريله "منظرِ أعلٰى‌دن، أزلدن أبده قدر هر شى، اولمش و اولاجق، بردن طوتار، إحاطه ايدر بر مقامِ أعلاده‌در." بز و محاكماتمز، اونڭ خارجنده اولاماز كه، ماضى مسافه‌سنده بر آيينه طرزنده اولسون.
بشنجيسى:قدر، سببله مسبّبه بر تعلّقى وار. يعنى، شو مسبَّب، شو سببله وقوعه گله‌جك. اويله ايسه دينلمه‌سين كه: "مادام فلان آدمڭ ئولمسى، فلان وقتده مقدّردر. جزءِ إختياريله تفنك آتان آدمڭ نه قباحتى وار، آتماسه ايدى ينه ئوله‌جكدى؟"
سؤال:نه ايچون دينلمه‌سين؟
الجواب:چونكه قدر، اونڭ ئولمسنى اونڭ تفنگيله تعيين ايتمشدر. أگر اونڭ تفنك آتمامسنى فرض ايتسه‌ڭ، او وقت قدرڭ عدمِ تعلّقنى فرض ايدييورسڭ. او وقت ئولمسنى نه ايله حكم ايده‌جكسڭ؟ يا جبرى گبى سببه آيرى، مسبّبه آيرى برر قدر تصوّر ايتسه‌ڭ وياخود معتزله گبى قدرى إنكار ايتسه‌ڭ، أهلِ سنّت و جماعتى بيراقوب فرقهٔ‌ِ ضالّه‌يه گيررسڭ. اويله ايسه، بز أهلِ حق ديرز كه: "تفنك آتماسه ايدى، ئولمسى بزجه مجهول." جبرى دير: "آتماسه ايدى ينه ئوله‌جكدى." معتزله دير: "آتماسه ايدى ئولميه‌جكدى."
آلتنجيسى:(حاشيه): غايت مدقّق عالملره مخصوص بر حقيقتدر.
جزءِ إختيارينڭ اُسّ الأساسى اولان ميلان، ماتريديجه بر أمرِ إعتباريدر، عبده ويريله‌بيلير. فقط أشعرى، اوڭا موجود نظريله باقديغى ايچون عبده ويرمه‌مش. فقط او ميلانده‌كى تصرّف، أشعريه‌جه بر أمرِ إعتباريدر. اويله ايسه او ميلان، او تصرّف، بر أمرِ نسبيدر. محقّق بر وجودِ خارجيسى يوقدر. أمرِ إعتبارى ايسه، علّتِ تامّه ايسته‌مز كه؛ علّتِ تامّه وجودى ايچون لزوم و ضرورت و وجوب اورته‌يه
— 525 —
گيروب إختيارى رفع ايتسين. بلكه او أمرِ إعتبارينڭ علّتى، بر رجحانيت درجه‌سنده بر وضعيت آلسه، او أمرِ إعتبارى ثبوت بولابيلير. اويله ايسه او آنده اونى ترك ايده‌بيلير. قرآن اوڭا او آنده دييه‌بيلير كه: "شو شردر، ياپمه."
أوت أگر عبد خالقِ أفعالى بولونسه ايدى و ايجاده إقتدارى اولسه ايدى، او وقت إختيارى رفع اولوردى. چونكه علمِ اصول و حكمتده مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ قاعده‌سنجه مقرّردر كه: "بر شى واجب اولمازسه، وجوده گلمز." يعنى، علّتِ تامّه بولونه‌جق؛ صوڭره وجوده گله‌بيلير. علّتِ تامّه ايسه؛ معلولى، بِالضروره و بِالوجوب إقتضا ايدييور. او وقت إختيار قالماز.
أگر ديسه‌ڭ:ترجيح بِلا مرجّح محالدر. حالبوكه، او أمرِ إعتبارى ديديگمز كسبِ إنسانى؛ بعضًا ياپمق و بعضًا ياپمامق؛ أگر موجب بر مرجّح بولونمازسه ترجيح بِلا مرجّح لازم گلير. شو ايسه، اصولِ كلاميه‌نڭ أڭ مهمّ بر أساسنى هدم ايدر؟
الجواب:ترجّح بِلا مرجّح محالدر. (حاشيه): ترجّح آيريدر، ترجيح آيريدر، چوق فرق وار. يعنى: مرجّحسز، سببسز رجحانيت محالدر. يوقسه، ترجيح بِلا مرجّح جائزدر و واقعدر. إراده بر صفتدر؛ اونڭ شأنى، بويله بر ايشى گورمكدر.
أگر ديسه‌ڭ:"مادام قتلى خلق ايدن حقدر. نه ايچون بڭا قاتل دينلير؟
الجواب:چونكه علمِ صرف قاعده‌سنجه إسمِ فاعل، بر أمرِ نسبى اولان مصدردن مشتقدر. يوقسه بر أمرِ ثابت اولان حاصلِ بِالمصدردن إنشقاق ايتمز. مصدر كسبمزدر، قاتل عنواننى ده بز آليرز. حاصلِ بِالمصدر، حقّڭ مخلوقيدر. مسئوليتى إشمام ايدن بر شى، حاصلِ بِالمصدردن مشتق قيلنماز.
يدنجيسى:إرادهٔ‌ِ جزئيهٔ‌ِ إنسانيه و جزءِ إختياريه‌سى چندان ضعيفدر، بر أمرِ إعتباريدر، فقط جنابِ حق و حكيمِ مطلق، او ضعيف جزئى إراده‌يى، إرادهٔ‌ِ كلّيه‌سنڭ تعلّقنه بر شرطِ عادى ياپمشدر. يعنى معنًا دير: "أى عبدم! إختيارڭله هانگى يولى
— 526 —
ايسترسه‌ڭ، سنى او يولده گوتورورم. اويله ايسه مسئوليت سڭا عائددر!" تشبيهده خطا اولماسين، سن بر إقتدارسز چوجغى اوموزيڭه آلسه‌ڭ، اونى مخيّر بيراقوب "نره‌يى ايسترسه‌ڭ سنى اورايه گوتوره‌جگم" ديسه‌ڭ، او چوجق يوكسك بر طاغى ايستدى، گوتوردڭ. چوجق اوشودى ياخود دوشدى. ألبته "سن ايستدڭ" دييه‌رك عتاب ايدوب اوستنده بر طوقات ووراجقسڭ. ايشته جنابِ حق، أحكم الحاكمين، نهايت ضعفده اولان عبدڭ إراده‌سنى بر شرطِ عادى ياپوب، إرادهٔ‌ِ كلّيه‌سى اوڭا نظر ايدر.
الحاصل:أى إنسان! سنڭ ألڭده غايت ضعيف، فقط سيّئاتده و تخريباتده ألى غايت اوزون و حسناتده ألى غايت قيصه، جزءِ إختيارى نامنده بر إراده‌ڭ وار. او إراده‌نڭ بر ألنه دعايى وير كه، سلسلهٔ‌ِ حسناتڭ بر ميوه‌سى اولان جنّته ألى يتيشسين و بر چيچگى اولان سعادتِ أبديه‌يه ألى اوزانسين. ديگر ألنه إستغفارى وير كه، اونڭ ألى سيّئاتدن قيصه‌لسين و او شجرهٔ‌ِ ملعونه‌نڭ بر ميوه‌سى اولان زقّومِ جهنّمه يتيشمه‌سين. ديمك دعا و توكّل، ميلانِ خيره بيوك بر قوّت ويرديگى گبى؛ إستغفار و توبه دخى، ميلانِ شرّى كسر، تجاوزاتنى قيرار.
اوچنجى مبحث:قدره ايمان، ايمانڭ أركانندندر. يعنى: "هر شى، جنابِ حقّڭ تقديريله‌در." قدره دلائلِ قطعيه او قدر چوقدر كه، حدّ و حسابه گلمز. بز، بسيط و ظاهر بر طرز ايله شو ركنِ ايمانى‌يى، نه درجه قوّتلى و گنيش اولديغنى، بر مقدّمه ايله گوستره‌جگز.
مقدّمه:هر شى وجودندن أوّل و وجودندن صوڭره يازيلديغنى
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
گبى، پك چوق آياتِ قرآنيه تصريح ايدييور و شو كائنات دينلن، قدرتڭ قرآنِ كبيرينڭ آياتى دخى شو حُكمِ قرآنى‌يى، نظام و ميزان و إنتظام و تصوير و تزيين و إمتياز گبى آياتِ تكوينيه‌سيله تصديق ايدييور. أوت شو كائنات كتابنڭ منظوم مكتوباتى و موزون آياتى شهادت ايدر كه، هر شى يازيليدر.
امّا وجودندن أوّل هر شى مقدّر و يازيلى اولديغنه دليل، بتون مبادى و چكردكلر و مقادير و صورتلر، برر شاهددر. زيرا هر بر تخم و چكردكلر، "كاف نون" تزگاهندن
— 527 —
چيقان برر لطيف صندوقچه‌در كه، قدرله ترسيم ايديلن بر فهرسته‌جك، اوڭا توديع ايديلمشدر كه؛ قدرت، او قدرڭ هندسه‌سنه گوره ذرّاتى إستخدام ايدوب، او تخمجقلر اوستنده قوجه معجزاتِ قدرتى بنا ايدييور. ديمك بتون آغاجڭ باشنه گله‌جك بتون واقعاتى ايله چكردگنده يازيلى حكمنده‌در. زيرا تخملر مادّةً بسيطدر، بربرينڭ عينيدر، مادّةً بر شى يوقدر.
هم هر شيئڭ مقدارِ منتظمه‌سى، قدرى واضحًا گوسترر. أوت هانگى ذى‌حياته باقيلسه گورونويور كه، غايت حكمتلى و صنعتلى بر قالبدن چيقمش گبى، بر مقدار، بر شكل وار كه؛ او مقدارى، او صورتى، او شكلى آلمق يا خارقه و نهايت درجه‌ده أگرى بوگرى مادّى بر قالب بولونمالى وياخود قدردن گلن موزون، علمى بر قالبِ معنوى ايله قدرتِ أزليه او صورتى، او شكلى بيچوب گيديرييور. مثلا: سن شو آغاجه، شو حيوانه دقّت ايله باق كه؛ جامد، صاغير، كور، شعورسز، بربرينڭ مِثلى اولان ذرّه‌لر، اونڭ نشو و نماسنده حركت ايدر. بعض أگرى بوگرى حدودلرده ميوه و فائده‌لرڭ يرينى طانير گورور، بيلير گبى طورور، توقّف ايدر. صوڭره باشقه بر يرده، بيوك بر غايه‌يى تعقيب ايدر گبى يولنى دگيشديرر. ديمك قدردن گلن مقدارِ معنوينڭ و او مقدارڭ أمرِ معنويسيله ذرّه‌لر حركت ايدرلر.
مادام مادّى و گورونه‌جك أشياده بو درجه قدرڭ تجلّياتى وار. ألبته أشيانڭ مرورِ زمانله گيدكلرى صورتلر و ايتدكلرى حركات ايله حاصل اولان وضعيتلر دخى، بر إنتظامِ قدره تابعدر. أوت بر چكردكده، هم بديهى اولارق، إراده و أوامرِ تكوينيه‌نڭ عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن خبر ويرن و إشارت ايدن؛ هم نظرى اولارق أمر و علمِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"دن خبر ويرن و رمز ايدن ايكى قدر تجلّيسى وار: بديهى قدر ايسه، او چكردگڭ تضمّن ايتديگى آغاجڭ، مادّى كيفيات و وضعيتلرى و هيئتلريدر كه، صوڭره گوز ايله گورونه‌جك. نظرى ايسه، او چكردكده، اوندن خلق اولنه‌جق آغاجڭ مدّتِ حياتنده‌كى گچيره‌جگى طورلر، وضعيتلر، شكللر، حركتلر، تسبيحاتلردر كه، تاريخچهٔ‌ِ حيات ناميله تعبير ايديلن وقت بوقت دگيشن طورلر، وضعيتلر، شكللر، فعللر؛ او آغاجڭ داللرى، ياپراقلرى گبى إنتظاملى برر قدرى مقدارى واردر. مادام أڭ
— 528 —
عادى و بسيط أشياده بويله قدرڭ تجلّيسى وار. ألبته عموم أشيانڭ وجودندن أوّل يازيلى اولديغنى إفاده ايدر و آز بر دقّتله آڭلاشيلير.
شيمدى، وجودندن صوڭره هر شيئڭ سرگذشتِ حياتى يازيلديغنه دليل ايسه؛ عالمده "كتابِ مبين" و "إمامِ مبين"دن خبر ويرن بتون ميوه‌لر و "لوحِ محفوظ"دن خبر ويرن و إشارت ايدن إنسانده‌كى بتون قوّهٔ‌ِ حافظه‌لر برر شاهددر، برر أماره‌در. أوت هر بر ميوه، بتون آغاجڭ مقدّراتِ حياتى اونڭ قلبى حكمنده اولان چكردگنده يازيلييور. إنسانڭ سرگذشتِ حياتيله برابر قسمًا عالمڭ حادثاتِ ماضيه‌سى، قوّهٔ‌ِ حافظه‌سنده اويله بر صورتده يازيلييور كه؛ گويا خردل كوچكلگنده بو قوّه‌جكده دستِ قدرت، قلمِ قدريله إنسانڭ صحيفهٔ‌ِ أعمالندن كوچك بر سند إستنساخ ايده‌رك، إنسانڭ ألنه ويروب، دماغنڭ جيبنه قويمش. تا، محاسبه وقتنده اونڭله خاطرلاتسين. هم تا مطمئن اولسون كه؛ بو فنا و زوال هرج و مرجنده بقا ايچون پك چوق آيينه‌لر وار كه، قديرِ حكيم زائللرڭ هويتلرينى اونلرده ترسيم ايدوب إبقا ايدييور. هم بقا ايچون پك چوق لوحه‌لر وار كه، حفيظِ عليم فانيلرڭ معنالرينى اونلرده يازييور.
الحاصل:مادام أڭ بسيط و أڭ آشاغى درجهٔ‌ِ حيات اولان نباتات حياتى، بو درجه قدرڭ نظامنه تابعدر. ألبته أڭ يوكسك درجهٔ‌ِ حيات اولان حياتِ إنسانيه، بتون تفرّعاتيله قدرڭ مقياسيله چيزيلمشدر و قلميله يازيلييور. أوت ناصل قطره‌لر، بلوطدن خبر ويرر؛ رشحه‌لر، صو منبعنى گوسترر؛ سندلر، جزدانلر، بر دفترِ كبيرڭ وجودينه إشارت ايدرلر. اويله ده: شو مشهوديمز اولان، ذى‌حياتلرده‌كى إنتظامِ مادّى اولان بديهى قدر و إنتظامِ معنوى و حياتى اولان نظرى قدرڭ رشحه‌لرى، قطره‌لرى، سندلرى، جزدانلرى حكمنده اولان ميوه‌لر، نطفه‌لر، تخملر، چكردكلر، صورتلر، شكللر؛ بِالبداهه "كتابِ مبين" دينلن إراده و أوامرِ تكوينيه‌نڭ دفترينى و "إمامِ مبين" دينلن علمِ إلٰهينڭ بر ديوانى اولان لوحِ محفوظى گوسترر.
نتيجهٔ‌ِ مرام:مادام بِالمشاهده گورويورز كه، هر بر ذى‌حياتڭ نشو و نما زماننده، ذرّه‌لرى أگرى بوگرى حدودلره گيدر، طورور. ذرّه‌لر يولنى دگيشديرر. او حدودلرڭ
— 529 —
نهايتلرنده برر حكمت، برر فائده، برر مصلحتى ثمره ويررلر. بِالبداهه او شيئڭ مقدارِ صوريسى، بر قدر قلميله ترسيم ايديلمشدر. ايشته مشهود، بديهى قدر، او ذى‌حياتڭ معنوى حالاتنده دخى بر قدر قلميله چيزيلمش منتظم ميوه‌دار حدودلرى، نهايتلرى وار اولديغنى گوسترر. قدرت مصدردر، قدر مسطردر. قدرت او معانى كتابنى، او مسطر اوستنده يازار. مادام مادّى و معنوى قدر قلميله ترسيم ايديلمش مثمر حدودلر، حكمتلى نهايتلر اولديغنى قطعيًا آڭلايورز. ألبته هر بر ذى‌حياتڭ مدّتِ حياتنده گچيره‌جگى أحوال و أطوارى، او قدرڭ قلميله ترسيم ايديلمش. چونكه سرگذشتِ حياتى، بر إنتظام و ميزان ايله جريان ايدييور. صورتلر دگيشديرييور، شكللر آلييور. مادام بويله عموم ذى‌حياتده قلمِ قدر حكمراندر. ألبته عالمڭ أڭ مكمّل ميوه‌سى و أرضڭ خليفه‌سى و أمانتِ كبرانڭ حاملى اولان إنسانڭ سرگذشتِ حياتيه‌سى، هر شيدن زياده قدرڭ قانوننه تابعدر.
أگر ديسه‌ڭ:"قدر بزى بويله باغلامش. حرّيتمزى سلب ايتمشدر. إنبساط و جولانه مشتاق اولان قلب و روح ايچون قدره ايمان بر آغيرلق، بر صيقنتى ويرمييور مى؟"
الجواب:قطعا و أصلا!.. صيقنتى ويرمديگى گبى، نهايتسز بر خفّت، بر راحتلق و روح و ريحانى ويرن و أمن و أمانى تأمين ايدن بر سُرور، بر نور ويرييور. چونكه إنسان قدره ايمان ايتمزسه، كوچك بر دائره‌ده جزئى بر سربستيت، موقّت بر حرّيت ايچنده، دنيا قدر آغير بر يوكى، بيچاره روحڭ اوموزنده طاشيمغه مجبوردر. چونكه إنسان بتون كائناتله علاقه‌داردر. نهايتسز مقاصد و مطالبى وار. قدرتى، إراده‌سى، حرّيتى ميليوندن بريسنه كافى گلمديگى ايچون، چكديگى معنوى صيقنتى آغيرلغى، نه قدر مدهش و موحش اولديغى آڭلاشيلير. ايشته قدره ايمان، بتون او آغيرلغى قدرڭ سفينه‌سنه آتار، كمالِ راحت ايله، روح و قلبڭ كمالِ حرّيتيله كمالاتنده سربست جولاننه ميدان ويرييور. يالڭز نفسِ أمّاره‌نڭ جزئى حرّيتنى سلب ايدر و فرعونيتنى و ربوبيتنى و كيف مايشاء حركتنى قيرار. قدره ايمان او قدر لذّتلى، سعادتليدر كه، تعريف ايديلمز. يالڭز شو تمثيل ايله او لذّته و او سعادته بر إشارت ايده‌جگز. شويله كه:
— 530 —
ايكى آدم، بر پادشاهڭ پاى تختنه گيدرلر. او پادشاهڭ محلِّ غرائب اولان خاص سراينه گيررلر. برى، پادشاهى بيلمز؛ او يرده غاصبانه، سارقانه توطّن ايتمك ايستر. فقط او باغچه، او سرايڭ إقتضا ايتدكلرى إداره و تدبير و واردات و ماكينه‌لرينى ايشلتديرمك و غريب حيواناتڭ أرزاقنى ويرمك گبى زحمتلى كلفتلرى گورور، متماديًا إضطراب چكر. او جنّت گبى باغچه، باشنه بر جهنّم گبى اولويور. هر شيئه آجييور. إداره ايده‌مييور. تأسّفله وقتنى گچيرر. صوڭره ده، او خيرسز أدبسز آدم، تأديب صورتيله حپسه آتيلير. ايكنجى آدم، پادشاهى طانير، پادشاهه كندينى مسافر بيلير. بتون او باغچه‌ده، او سرايده اولان ايشلر، بر نظامِ قانونله جريان ايتديگنى، هر شى بر پروغرامله، كمالِ سهولتله ايشلديگنى إعتقاد ايدر. زحمت و كلفتلرى، پادشاهڭ قانوننه بيراقوب كمالِ صفا ايله او جنّت‌مثال باغچه‌نڭ بتون لذّتلرندن إستفاده ايدوب پادشاهڭ مرحمتنه و إداره قانونلرينڭ گوزللگنه إستنادًا هر شيئى خوش گورور، كمالِ لذّت و سعادتله حياتنى گچيرر. ايشته مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ سرّينى آڭلا.
دردنجى مبحث:أگر ديسه‌ڭ: "برنجى مبحثده إثبات ايتدڭ كه: قدرڭ هر شيئى گوزلدر، خيردر. اوندن گلن شر ده خيردر، چركينلك ده گوزلدر. حالبوكه شو دارِ دنياده‌كى مصيبتلر، بليّه‌لر، او حكمى جرح ايدييور."
الجواب:أى شدّتِ شفقتدن شديد بر ألمى حسّ ايدن نفسم و آرقداشم! وجود، خيرِ محض؛ عدم، شرِّ محض اولديغنه؛ بتون محاسن و كمالاتڭ وجوده رجوعى و بتون معاصى و مصائب و نقائصڭ أساسى عدم اولديغى، دليلدر. مادام عدم شرِّ محضدر. عدمه منجر اولان ويا عدمى إشمام ايدن حالات دخى شرّى تضمّن ايدر. اونڭ ايچون، وجودڭ أڭ پارلاق نورى اولان حيات، أحوالِ مختلفه ايچنده يووارلانوب قوّت بولويور. متباين وضعيتلره گيروب تصفّى ايدييور و متعدّد كيفياتى آلوب، مطلوب ثمراتى ويرييور و متعدّد طورلره گيروب، واهبِ حياتڭ نقوشِ أسماسنى گوزلجه گوسترر. ايشته شو حقيقتدندر كه، ذى‌حياتلره آلام و مصائب و مشقّت و بليّات صورتنده بعض حالات عارض اولور كه؛ او حالات ايله حياتلرينه أنوارِ وجود تجدّد ايدوب ظلماتِ عدم تباعد ايده‌رك حياتلرى تصفّى ايدييور. زيرا توقّف،
— 531 —
سكونت، سكوت، عطالت، إستراحت، يكنسقلق؛ كيفياتده و أحوالده برر عدمدر. حتّى أڭ بيوك بر لذّت، يكنسقلق ايچنده هيچه اينر.
الحاصل:مادام حيات، أسماءِ حسنى‌نڭ نقوشنى گوسترر. حياتڭ باشنه گلن هر شى حسندر. مثلا: غايت زنگين، نهايت درجه‌ده صنعتكار و چوق صنعتلرده ماهر بر ذات؛ آثارِ صنعتنى، هم قيمتدار ثروتنى گوسترمك ايچون عادى بر مسكين آدمى، موده‌للك وظيفه‌سنى گورديرمك ايچون، بر اجرته مقابل بر ساعتده مرصّع، مصنّع ياپديغى گوملگى گيديرر، اونڭ اوستنده ايشلر و وضعيتلر ويرر، تبديل ايدر. هم هر نوع صنعتنى گوسترمك ايچون كسر، دگيشديرر، اوزالتير، قيصه‌لتير. عجبا شو اجرتلى مسكين آدم او ذاته ديسه: "بڭا زحمت ويرييورسڭ. أگيلوب قالقمقله وضعيت ويرييورسڭ، بنى گوزللشديرن بو گوملگى كسوب قيصه‌لتمقله گوزللگمى بوزويورسڭ" ديمگه حق قزانه‌بيلير مى؟ "مرحمتسزلك، إنصافسزلق ايتدڭ" دييه‌بيلير مى؟ ايشته اونڭ گبى صانعِ ذو الجلال، فاطرِ بى‌مثال؛ ذى‌حياته گوز، قولاق، عقل، قلب گبى حواس و لطائف ايله مرصّع اولارق گيديرديگى وجود گوملگنى أسماءِ حسنى‌نڭ نقشلرينى گوسترمك ايچون چوق حالات ايچنده چويرر، چوق وضعيتلرده دگيشديرر. ألملر، مصيبتلر نوعنده اولان كيفيات؛ بعض أسماسنڭ أحكامنى گوسترمك ايچون لمعاتِ حكمت ايچنده بعض شعاعاتِ رحمت و او شعاعاتِ رحمت ايچنده لطيف گوزللكلر واردر.
٭ ٭ ٭
— 532 —
خاتمه
(أسكى سعيدڭ سركش، مفتخر، مغرور، عُجْبلى، رياكار نفسنى صوصديران، تسليمه مجبور ايدن بش فقره‌در.)
برنجى فقره:مادام أشيا وار و صنعتليدر. ألبته بر اوسته‌لرى وار. يگرمى ايكنجى سوزده غايت قطعى إثبات ايديلديگى گبى: أگر هر شى برينڭ اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون أشيا قدر مشكل و آغير اولور. أگر هر شى برينڭ اولسه، او زمان بتون أشيا، بر شى قدر آسان و قولاى اولور. مادام زمين و آسمانى بريسى ياپمش، ياراتمش. ألبته او پك حكمتلى و چوق صنعتكار ذات، زمين و آسمانڭ ميوه‌لرى و نتيجه‌لرى و غايه‌لرى اولان ذى‌حياتلرى باشقه‌لره بيراقوب ايشى بوزميه‌جق. باشقه أللره تسليم ايدوب بتون حكمتلى ايشلرينى عبث ايتميه‌جك، هيچه اينديرميه‌جك، شكر و عبادتلرينى باشقه‌سنه ويرميه‌جكدر.
ايكنجى فقره:سن أى مغرور نفسم! اوزوم آغاجنه بڭزرسڭ. فخرلنمه! صالقيملرى او آغاج كندى طاقمه‌مش، باشقه‌سى اونلرى اوڭا طاقمش.
اوچنجى فقره:سن أى رياكار نفسم! "دينه خدمت ايتدم" دييه غرورلانمه.
اِنَّ اللّٰه‌َ لَيُؤَيِّدُ هٰذَا الدِّينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِرِ
سرّنجه: مزكّٰى اولماديغڭ ايچون، بلكه سن كنديڭى او رجلِ فاجر بيلمليسڭ. خدمتڭى، عبوديتڭى؛ گچن نعمتلرڭ شكرى و وظيفهٔ‌ِ فطرت و فريضهٔ‌ِ خلقت و نتيجهٔ‌ِ صنعت بيل، عُجْب و ريادن قورتول!.
دردنجى فقره:حقيقت علمنى، حقيقى حكمتى ايسترسه‌ڭ؛ جنابِ حقّڭ معرفتنى قازان. چونكه بتون حقائقِ موجودات، إسمِ حقّڭ شعاعاتى و أسماسنڭ تظاهراتى و صفاتنڭ تجلّياتيدرلر. مادّى و معنوى، جوهرى، عرضى هر بر شيئڭ، هر بر إنسانڭ حقيقتى، برر إسمڭ نورينه طايانير و حقيقتنه إستناد ايدر. يوقسه حقيقتسز،
— 533 —
أهمّيتسز بر صورتدر. يگرمنجى سوزڭ آخرنده، شو سرّه دائر بر نبذه بحثى گچمشدر. أى نفس! أگر شو دنيا حياتنه مشتاقسه‌ڭ، موتدن قاچارسه‌ڭ قطعيًا بيل كه: حيات ظن ايتديگڭ حالات، يالڭز بولونديغڭ دقيقه‌در. او دقيقه‌دن أوّل بتون زمانڭ و او زمان ايچنده‌كى أشياءِ دنيويه، او دقيقه‌ده ميّتدر، ئولمشدر. او دقيقه‌دن صوڭره بتون زمانڭ و اونڭ مظروفى، او دقيقه‌ده عدمدر، هيچدر. ديمك گوونديگڭ حياتِ مادّيه، يالڭز بر دقيقه‌در. حتّى بر قسم أهلِ تدقيق، "بر عاشره‌در بلكه بر آنِ سيّاله‌در" ديمشلر. ايشته شو سردندر كه؛ بعض أهلِ ولايت، دنيانڭ دنيا جهتيله عدمنه حكم ايتمشلر. مادام بويله‌در، حياتِ مادّيهٔ‌ِ نفسيه‌يى بيراق. قلب و روح و سرّڭ درجهٔ‌ِ حياتلرينه چيق، باق؛ نه قدر گنيش بر دائرهٔ‌ِ حياتلرى وار. سنڭ ايچون ميّت اولان ماضى، مستقبل؛ اونلر ايچون حى‌در، حياتدار و موجوددر. أى نفسم! مادام اويله‌در، سن دخى قلبم گبى آغلا و باغير و دى كه: "فانى‌يم، فانى اولانى ايسته‌مم. عاجزم، عاجز اولانى ايسته‌مم. روحمى رحمانه تسليم أيلدم، غير ايسته‌مم. ايسترم، فقط بر يارِ باقى ايسترم. ذرّه‌يم، فقط بر شمسِ سرمد ايسترم. هيچ أندر هيچم، فقط بو موجوداتى بردن ايسترم."
بشنجى فقره:شو فقره، عربى گلديگى ايچون عربى يازيلدى. هم شو فقرهٔ‌ِ عربيه، "اللّٰه‌ أكبر" ذكرنده اوتوز اوچ مرتبهٔ‌ِ تفكّردن بر مرتبه‌يه إشارتدر.
اَللّٰه‌ُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْجَمِيلُ النَّقَّاشُ الْاَزَلِىُّ الَّذِى مَا حَقِيقَةُ هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ كُلًّا وَ جُزْءً وَ صَحَائِفَ وَ طَبَقَاتٍ وَ مَا حَقَائِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّيًّا وَ جُزْئِيًّا وَ وُجُودًا وَ بَقَاءً اِلَّا خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ وَ تَنْظِيمِهِ وَ تَقْدِيرِهِ بِعِلْمٍ وَ حِكْمَةٍ وَ نُقُوشُ پَرْكَارِ عِلْمِهِ وَ حِكْمَتِهِ وَ تَصْوِيرِهِ وَ تَدْبِيرِهِ بِصُنْعٍ وَ عِنَايَةٍ وَ تَزْيِينَاتُ يَدِ بَيْضَاءِ صُنْعِهِ وَ عِنَايَتِهِ وَ تَزْيِينِهِ وَ تَنْوِيرِهِ بِلُطْفٍ وَ كَرَمٍ وَ اَزَاهِيرُ لَطَائِفِ لُطْفِهِ وَ كَرَمِهِ وَ تَوَدُّدِهِ وَ تَعَرُّفِهِ بِرَحْمَةٍ وَ نِعْمَةٍ وَ
— 534 —
ثَمَرَاتُ فَيَّاضِ رَحْمَتِهِ وَ نِعْمَتِهِ وَ تَرَحُّمِهِ وَ تَحَنُّنِهِ بِجَمَالِ وَ كَمَالِ وَ لَمَعَاتِ تَجَلِّيَاتِ جَمَالِهِ وَ كَمَالِهِ بِشَهَادَةِ تَفَانِيَةِ الْمَرَايَا وَ سَيَّالِيَّةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ بَقَاءِ الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ السَّرْمَدِىِّ الدَّائِمِ التَّجَلِّى وَ الظُّهُورِ عَلٰى مَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الدُّهُورِ وَ الدَّائِمِ الْاِنْعَامِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَ الْاَيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ نَعَمْ فَالْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ لِذِى عَقْلٍ عَلَى الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ لِذِى فَهْمٍ عَلَى الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى الشَّأْنِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الشَّأْنُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْيَقِينِ عَلٰى كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا يَلِيقُ بِالذَّاتِ وَ هُوَ الْحَقُّ الْيَقِينُ. نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰةِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِلْبَاقِى الْوَدُودِ.. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فِى عِلْمِ اللّٰه‌ِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
٭ ٭ ٭
— 535 —
ذيل
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم "عجز و فقر و شفقت و تفكّر" طريقيدر. أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر. فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر. هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه رحيم إسمنه ايصال ايدر. هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين، داها پارلاق، داها گنيش بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر. شو طريق، خفى طريقلر مِثللو، "لطائفِ عشره" گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى "نفوسِ سبعه" يدى مرتبه‌يه آتيلان آديملر دگل، بلكه "درت خطوه"دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمه‌سين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر. يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر. شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشله‌مك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقه‌سنده‌كى تسبيحاتى ياپمقدر.
برنجى خطوه‌يه:فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوه‌يه:وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰه‌َ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ آيتى إشارت ايدييور.
— 536 —
اوچنجى خطوه‌يه:مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰه‌ِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوه‌يه:كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ آيتى إشارت ايدييور.
شو درت خطوه‌نڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوه‌ده:
فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ
آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيهٔ‌ِ نفس ايتمه‌مك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايده‌رك مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووه‌نير، كندينى بگه‌نير. ايشته شو مرتبه‌ده، شو خطوه‌ده تزكيه‌سى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمه‌مك، تبرئه ايتمه‌مكدر.
ايكنجى خطوه‌ده:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰه‌َ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ
درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقه‌سنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز. و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادهٔ‌ِ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّاره‌نڭ مقتضاسيدر. شو مقامده تزكيه‌سى، تطهيرى، تربيه‌سى؛ شو حالتڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمه‌مك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوه‌ده:
مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰه‌ِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
درسنى ويرديگى گبى: نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن
— 537 —
بيلوب فخر و عُجْبه گيرر. بو خطوه‌ده: نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب؛ بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر. شو مرتبه‌ده تزكيه‌سى، قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوه‌ده:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ
درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گله‌جك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور. حقيقت شويله‌در كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينه‌دارلق جهتيله و وظيفه‌دارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر، واجددر، موجوددر. شو مقامده تزكيه‌سى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچنده‌در. يعنى وجودِ شخصيسنه گووه‌نوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه؛ ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى، نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينهٔ‌ِ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوه‌لرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان، هر شيئى بولور.
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقنده‌كى درت خطوه‌نڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطه‌يه قيصه بر إشارت ايده‌جگز. شويله كه:
— 538 —
أوت شو طريق داها قيصه‌در. چونكه درت خطوه‌در. عجز، ألنى نفسدن چكسه، طوغريدن طوغرى‌يه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسدن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازى‌يه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقى‌يه گيدر. هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين. هم، بو طريق داها عمومى و جادّهٔ‌ِ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب، لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب، لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايده‌رك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب، أسماءِ حسنى‌سنڭ مظهريت و آيينه‌دارلق وظيفه‌سنده إستعمال ايده‌رك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمى‌يه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل:موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايده‌رك، معناىِ إسميله باقمه‌مقدر.
٭ ٭ ٭
— 539 —
يگرمى يدنجى سوز
إجتهاد رساله‌سى
بش آلتى سنه مقدَّم، عربى بر رساله‌ده، إجتهاده دائر يازديغم بر مسئله، ايكى قارداشمڭ آرزولريله، او مسئله‌يه دائر حدّندن تجاوز ايدنڭ حدّينى بيلديرمك ايچون، شو سوز، او مسئلهٔ‌ِ إجتهاديه‌يه دائر يازيلدى.
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ لَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلٰى اُولِى الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ
إجتهاد قپوسى آچيقدر. فقط شو زمانده اورايه گيرمگه "آلتى مانع" واردر.
برنجيسى:ناصلكه قيشده، فورطنه‌لرڭ شدّتلى اولديغى بر وقتده، طار دليكلر دخى سدّ ايديلير. يڭى قپولرى آچمق، هيچ بر جهتله كارِ عقل دگل. هم ناصلكه بيوك بر سيلڭ هجومنده، تعمير ايچون ديوارلرده دليكلر آچمق غرق اولمغه وسيله‌در. اويله ده، شو مُنكَرات زماننده و عاداتِ أجانبڭ إستيلاسى آننده و بدعه‌لرڭ كثرتى وقتنده و ضلالتڭ تخريباتى هنگامنده، إجتهاد ناميله، قصرِ إسلاميتدن يڭى قپولر آچوب، ديوارلرندن مخرّبلرڭ گيرمه‌سنه وسيله اولاجق دليكلر آچمق، إسلاميته جنايتدر.
ايكنجيسى:دينڭ ضرورياتى كه، إجتهاد اونلره گيره‌مز. چونكه قطعى و معيّندرلر. هم او ضروريات، قوت و غدا حكمنده‌درلر. شو زمانده تركه اوغرايورلر و تزلزلده‌درلر. و بتون همّت و غيرتى، اونلرڭ إقامه‌سنه و إحياسنه صرف ايتمك لازم گليركن، إسلاميتڭ نظريات قسمنده و سلفڭ إجتهاداتِ صافيانه و خالصانه‌سيله، بتون زمانلرڭ حاجاتنه طار گلمه‌ين أفكارلرى اولديغى حالده، اونلرى بيراقوب هوسكارانه يڭى إجتهادلر ياپمق، بدعه‌كارانه بر خيانتدر.
— 540 —
اوچنجيسى:ناصلكه چارشوده موسملره گوره، برر متاع مرغوب اولويور. وقت بَوقت برر مال رواج بولويور. اويله ده، عالم مشهرنده، إجتماعياتِ إنسانيه و مدنيتِ بشريه چارشوسنده، هر عصرده برر متاع مرغوب اولوب رواج بولويور. سُوقنده يعنى چارشوسنده تشهير ايديلييور، رغبتلر اوڭا جلب اولويور، نظرلر اوڭا توجّه ايدييور، فكرلر اوڭا منجذب اولويور. مثلا: شو زمانده سياست متاعى و حياتِ دنيويه‌نڭ تأمينى و فلسفه‌نڭ رواجلرى گبى... و سلفِ صالحين عصرنده و او زمان چارشوسنده أڭ مرغوب متاع، خالقِ سماوات و أرضڭ مرضياتلرينى و بزدن آرزولرينى، كلامندن إستنباط ايتمك و نورِ نبوّت و قرآن ايله، قپاديلميه‌جق درجه‌ده آچيلان آخرت عالمنده‌كى سعادتِ أبديه‌يى قزانديرمق وسائلنى ألده ايتمك ايدى.
ايشته او زمانده ذهنلر، قلبلر، روحلر، بتون قوّتلريله، يرلر و گوكلر ربّنڭ مرضياتنى آڭلامغه متوجّه اولديغندن؛ إجتماعياتِ بشريه‌نڭ صحبتلرى، محاوره‌لرى، وقوعاتلرى، أحواللرى اوڭا باقييوردى. اوڭا گوره جريان ايتديگندن هر كيمڭ گوزلجه بر إستعدادى بولونسه، اونڭ قلبى و فطرتى، شعورسز اولارق هر شيدن بر درسِ معرفت آلير. او زمانده جريان ايدن أحوال و وقوعات و محاوراتدن تعلّم ايدييوردى. گويا هر بر شى، اوڭا بر معلّم حكمنه گچوب، اونڭ فطرت و إستعدادينه، إجتهاده بر إستعدادِ إحضارى تلقين ايدييوردى. حتّى او درجه شو فطرى درس تنوير ايدييوردى كه؛ ياقين ايدى كه، كسبسز إجتهاده قابليتى اوله، آتشسز نورلانه... ايشته شو طرزده فطرى بر درس آلان بر مستعد، إجتهاده چاليشمغه باشلاديغى وقت، كبريت حكمنه گچن إستعدادى، نُورٌ عَلٰى نُورٍ سرّينه مظهر اولور؛ چابوق و آز زمانده مجتهد اولوردى.
امّا شو زمانده، مدنيتِ آوروپانڭ تحكّميله، فلسفهٔ‌ِ طبيعيه‌نڭ تسلّطيله، شرائطِ حياتِ دنيويه‌نڭ آغيرلاشمه‌سيله، أفكار و قلوب طاغلمش، همّت و عنايت إنقسام ايتمشدر. ذهنلر معنوياته قارشى يبانيلشمشدر. ايشته بونڭ ايچوندر كه، شو زمانده بريسى؛ درت ياشنده قرآنى حفظ ايدوب، عالملرله مباحثه ايدن سفيان ابن عُيينه اولان بر مجتهدڭ ذكاسنده بولونسه، سفيانڭ إجتهادى قزانديغى زمانه نسبةً، اون دفعه داها فضله زمانه محتاجدر. سفيان، اون سنه‌ده إجتهادى تحصيل ايتمش ايسه، شو آدم يوز
— 541 —
سنه‌يه محتاجدر كه تحصيل ايده‌بيلسين. چونكه سفيانڭ إبتداءِ تحصيلِ فطريسى سنِّ تمييز زمانندن باشلار. يواش يواش إستعدادى مهيّا اولور، نورلانير، هر شيدن درس آلير، كبريت حكمنه گچر. امّا اونڭ نظيرى، شو زمانده چونكه ذهنى فلسفه‌ده بوغولمش، عقلى سياسته طالمش، قلبى حياتِ دنيويه‌ده سرسم اولمش، إستعدادى إجتهاددن اوزاقلاشمش. ألبته فنونِ حاضره‌ده توغّلى درجه‌سنده إستعدادى إجتهادِ شرعى قابليتندن اوزاقلاشمش و علومِ أرضيه‌ده تفنّنى درجه‌سنده إجتهادڭ قبولندن گرى قالمشدر. اونڭ ايچون "بن ده اونڭ گبى ذكى‌يم، نيچون اوڭا يتيشه‌ميورم؟" دييه‌مز و ديمگه حقّى يوقدر و يتيشه‌مز.
دردنجيسى:ناصلكه بر جسمده، نشو و نما ايچون توسّع مَيلى بولونور. او مَيلِ توسّع ايسه، (چونكه داخلدندر) وجود و جسم ايچون بر تكمّلدر. فقط أگر خارجده توسيع ايچون بر مَيل ايسه، او وجودڭ جلدينى ييرتمقدر، تخريب ايتمكدر؛ توسيع دگلدر. اويله ده، إسلاميتڭ دائره‌سنه سلفِ صالحين گبى تقواىِ كامله قپوسيله و ضرورياتِ دينيه‌نڭ إمتثالى طريقيله داخل اولانلرده مَيل التوسّع و إرادهٔ‌ِ إجتهاد بولونسه؛ او كمالدر و تكمّلدر. يوقسه ضرورياتى ترك ايدن و حياتِ دنيويه‌يى حياتِ اُخرويه‌يه ترجيح ايدن و فلسفهٔ‌ِ مادّيه ايله آلوده اولانلردن اولان او مَيل التوسيع و إرادهٔ‌ِ إجتهاد، وجودِ إسلاميه‌يى تخريب و بويننده‌كى شرعى زنجيرينى چيقارمغه وسيله‌در.
بشنجيسى:اوچ نقطهٔ‌ِ نظر، شو زمانڭ إچتهاداتنى أرضيه ياپار، سماويلكدن چيقارييور. حالبوكه شريعت سماويه‌در و إجتهاداتِ شرعيه دخى، اونڭ أحكامِ مستوره‌سنى إظهار ايتديگندن سماويه‌درلر.
برنجيسى:بر حكمڭ حكمتى آيريدر، علّتى آيريدر. حكمت و مصلحت ايسه؛ ترجيحه سببدر، ايجابه ايجاده مدار دگلدر. علّت ايسه، وجودينه مداردر. مثلا: سفرده نماز قصر ايديلير، ايكى ركعت قيلينير. شو رخصتِ شرعيه‌نڭ علّتى سفردر، حكمتى ايسه مشقّتدر. سفر بولونسه، مشقّت هيچ اولماسه ده نماز قصر ايديلير. چونكه علّت وار. فقط سفر بولونماسه، يوز مشقّت بولونسه، نمازڭ قصر ايديلمسنه علّت اولاماز. ايشته شو حقيقتڭ عكسنه اولارق، شو زمانڭ نظرى ايسه، مصلحت و
— 542 —
حكمتى علّت يرينه إقامه ايدوب اوڭا گوره حكم ايدييور. ألبته بويله إجتهادات أرضيه‌در، سماوى دگلدر.
ايكنجيسى:شو زمانڭ نظرى، أوّلا و بِالذّات سعادتِ دنيويه‌يه باقييور و أحكاملرى اوڭا توجيه ايدييور. حالبوكه شريعتڭ نظرى ايسه، أوّلا و بِالذّات سعادتِ اُخرويه‌يه باقار، ايكنجى درجه‌ده (آخرته وسيله اولمق طولاييسيله) دنيانڭ سعادتنه نظر ايدر. ديمك شو زمانڭ نظرى، روحِ شريعتدن يبانيدر. اويله ايسه، شريعت نامنه إجتهاد ايده‌مز.
اوچنجيسى:
اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُبِيحُ الْمَحْظُورَاتِ
قاعده‌سى، يعنى "ضرورت، حرامى حلال درجه‌سنه گتيرر." ايشته شو قاعده ايسه، كلّى دگل. ضرورت أگر حرام يوليله اولمامش ايسه، حرامى حلال ايتمگه سببيت ويرر. يوقسه سوءِ إختياريله، غيرِ مشروع سببلرله ضرورت اولمش ايسه، حرامى حلال ايده‌مز، رخصتلى أحكاملره مدار اولاماز، عذر تشكيل ايده‌مز. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله، حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه؛ تصرّفاتى، علماءِ شريعتجه عليهنده جاريدر، معذور صاييلماز. تطليق ايتسه، طلاقى واقع اولور. بر جنايت ايتسه، جزا گورور. فقط سوءِ إختياريله اولمازسه، طلاق واقع اولماز، جزا ده گورمز. هم مثلا، بر ايچكى مبتلاسى ضرورت درجه‌سنده مبتلا اولسه ده، دييه‌مز كه: "ضرورتدر، بڭا حلالدر."
ايشته شو زمانده ضرورت درجه‌سنه گچن و إنسانلرى مبتلا ايدن بر بليّهٔ‌ِ عامّه صورتنه گيرن چوق امورلر واردر كه؛ سوءِ إختياردن، غيرِ مشروع مَيللردن و حرام معامله‌لردن تولّد ايتدكلرندن، رخصتلى أحكاملره مدار اولوب، حرامى حلال ايتمگه مدار اولامازلر. حالبوكه شو زمانڭ أهلِ إجتهادى، او ضروراتى أحكامِ شرعيه‌يه مدار ياپدقلرندن، إجتهادلرى أرضيه‌در، هوسيدر، فلسفيدر، سماوى اولاماز، شرعى دگل. حالبوكه سماوات و أرضڭ خالقنڭ أحكامِ إلٰهيه‌سنده تصرّف و عبادينڭ عباداتنه مداخله، او خالقڭ إذنِ معنويسى اولمازسه؛ او تصرّف او مداخله مردوددر. مثلا: بعض غافللر، خطبه گبى بعض شعائرِ إسلاميه‌يى، عربيدن چيقاروب هر ملّتڭ لسانيله سويله‌مگى، ايكى سبب ايچون إستحسان ايدييورلر:
— 543 —
برنجيسى:"تا، سياستِ حاضره عوامِ مسلمينه ده او صورتله تفهيم ايديلسين." حالبوكه سياستِ حاضره، او قدر چوق يالان و حيله و شيطنت ايچنه گيرمش كه، وسوسهٔ‌ِ شياطين حكمنه گچمشدر. حالبوكه منبر، وحىِ إلٰهينڭ تبليغ مقامى اولديغندن، او وسوسهٔ‌ِ سياسيه‌نڭ حقّى يوقدر كه، او مقامِ عالى‌يه چيقه‌بيلسين.
ايكنجى سبب:"خطبه، بعض سُوَرِ قرآنيه‌نڭ نصيحتلرى آڭلاشيلمق ايچوندر." أوت أگر ملّتِ إسلام، إسلاميتڭ ضرورياتى و مسلّماتى و معلوم اولان أحكامنى، أكثريت إعتباريله إمتثال ايدوب يرينه گتيرسه ايدى، او وقت نظرياتِ شرعيه و مسائلِ دقيقه و نصايحِ خفيه‌يى آڭلامق ايچون، بيلديگى لسان ايله خطبه اوقونماسى و سُوَرِ قرآنيه‌نڭ (أگر ممكن اولسه ايدى) ترجمه‌سى
(حاشيه): إعجازه دائر اولان يگرمى بشنجى سوز، قرآنڭ حقيقى ترجمه‌سى ممكن اولماديغنى گوسترمشدر.
بلكه مستحسن اولوردى. فقط نماز، زكات، اوروجڭ وجوبى و قتل، زنا و شرابڭ حراميتى گبى معلوم اولان أحكامِ قطعيهٔ‌ِ إسلاميه مهمل قالييور. عوامِ ناس، اونلرڭ وجوبنى و حراميتنى درس آلمغه محتاج دگللر. بلكه تشويق و إخطار ايله او أحكامِ قدسيه‌يى خاطرلاتوب، إسلاميت طمارينى و ايمان حسّنى تحريك ايتمكله إمتثاللرينه تشويق و تذكيره و إخطاره محتاجدرلر. حالبوكه بر عامى نه قدر جاهل دخى اولسه، قرآندن و خطبهٔ‌ِ عربيه‌دن شو مئالِ إجماليه‌يى آڭلار كه: "هركسه و بڭا معلوم اولان ايمانڭ ركنلرينى و إسلاميتڭ عمده‌لرينى خطيب و حافظ إخطار ايدييور و درس ويرييور، اوقويور" دير؛ قلبنده اونلره قارشى بر إشتياق حاصل اولور. عجبا كائناتده هانگى تعبيرات وار كه؛ عرشِ أعظمدن گلن قرآنِ حكيمڭ إعجازكارانه، مفهّمانه إخطارلرينه، تذكيرلرينه، تشويقلرينه مقابل گله‌بيلسين؟
آلتنجيسى:سلفِ صالحينڭ مجتهدينِ عظامى، عصرِ نور و عصرِ حقيقت اولان عصرِ صحابه‌يه ياقين اولدقلرندن، صافى بر نور آلوب، خالص بر إجتهاد ايده‌بيليرلردى. شو زمانڭ أهلِ إجتهادى ايسه، او قدر پرده‌لر آرقه‌سنده و اوزاق بر مسافه‌ده حقيقت كتابنه باقار كه، أڭ واضح بر حرفنى ده زور ايله گوره‌بيليرلر.
— 544 —
أگر ديسه‌ڭ:"صحابه‌لر ده إنساندرلر، خطادن، خلافدن خالى اولمازلر. حالبوكه إجتهاداتڭ و أحكامِ شريعتڭ مدارى، صحابه‌لرڭ عدالتى و صدقيدر كه، حتّى اُمّت "صحابه‌لر عمومًا عادلدرلر، طوغرى سويلرلر" دييه إتّفاق ايتمشلر.
الجواب:أوت صحابه‌لر أكثريتِ مطلقه إعتباريله حقّه عاشق، صدقه مشتاق، عدالته خواهشگردرلر. چونكه يالانڭ و كذبڭ چركينلگى، بتون چركينلگيله و صدقڭ و طوغريلغڭ گوزللگى، بتون گوزللگيله او عصرده اويله بر طرزده گوستريلمش كه، اورته‌لرنده‌كى مسافه عرشدن فرشه قدر آچيلمش. أسفلِ سافلينده‌كى مسيلمهٔ‌ِ كذّابڭ دركه‌سندن، أعلاىِ علّيّينده اولان حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ درجهٔ‌ِ صدقى قدر بر آيريلق گورولمشدر. أوت مسيلمه‌يى أسفلِ سافلينه دوشورن كذب اولديغى گبى، محمّد الأمين عليه الصلاة والسلامى أعلاىِ علّيّينه چيقاران صدقدر و طوغريلقدر.
ايشته، حسّياتِ علويه‌يى طاشييان و محاسنِ أخلاقيه‌يه پرستش ايدن و شمسِ نبوّتڭ ضياءِ صحبتيله نورلانان صحابه‌لر، او درجه چركين و سقوطه سبب و مسيلمه‌نڭ مسخره‌آلود مزخرفات دكّاننده‌كى كذبه، إختياريله أللرينى اوزاتمه‌مق و كفردن چكيندكلرى گبى كفرڭ آرقداشى اولان كذبدن چكينمه‌لرى و او درجه گوزل و مدارِ فخر و مباهات و معراجِ صعود و ترقّى و فخرِ رسالتڭ خزينهٔ‌ِ عاليه‌سنده أڭ رواجلى بولونان و شعشعهٔ‌ِ جماليله إجتماعاتِ إنسانيه‌يى نورلانديران صدقه و طوغريلغه و حقّه (و بِالخاصّه أحكامِ شرعيه روايتنده و تبليغنده) ألبته أللرندن گلديگى قدر طالب و موافق و عاشق اولمالرى قطعيدر، ضروريدر، شبهه‌سزدر. حالبوكه شو زمانده، كذب و صدقڭ اورته‌سنده‌كى مسافه او قدر قيصه‌لمش كه، عادتا اوموز اوموزه ويرمشلر. صدقدن يالانه (گچمك) پك قولاى گيديلييور. حتّى سياست پروپاغنده‌سى واسطه‌سيله يالانجيلق، طوغريلغه ترجيح ايديلييور. ايشته أڭ چركين شى، أڭ گوزل شيلرله برابر بر دكّانده، بر فيآتله صاتيلسه؛ ألبته پك عالى اولان و حقيقت جوهرينه گيدن صدق و حق پيرلانطه‌سى او دكّانجينڭ معرفتنه و سوزينه إعتماد ايدوب، كوركورينه آلينماز.
٭ ٭ ٭
— 545 —
خاتمه
عصرلره گوره شريعتلر دگيشير. بلكه بر عصرده، قَوملره گوره آيرى آيرى شريعتلر، پيغمبرلر گله‌بيلير و گلمشدر. خاتم الأنبيادن صوڭره شريعتِ كبراسى، هر عصرده، هر قَومه كافى گلديگندن، مختلف شريعتلره إحتياج قالمامشدر. فقط تفرّعاتده، بر درجه آيرى آيرى مذهبلره إحتياج قالمشدر. أوت ناصلكه موسملرڭ دگيشمه‌سيله ألبسه‌لر دگيشير، مزاجلره گوره علاجلر تبدّل ايدر. اويله ده، عصرلره گوره شريعتلر دگيشير، ملّتلرڭ إستعدادينه گوره أحكام تحوّل ايدر. چونكه أحكامِ شرعيه‌نڭ تفرّعات قسمى، أحوالِ بشريه‌يه باقار. اوڭا گوره گلير، علاج اولور. أنبياءِ سالفه زماننده، طبقاتِ بشريه بربرندن چوق اوزاق و سجيه‌لرى هم بر درجه قابا، هم شدّتلى و أفكارجه إبتدائى و بدويته ياقين اولديغندن، او زمانده‌كى شريعتلر، اونلرڭ حالنه موافق بر طرزده آيرى آيرى گلمشدر. حتّى بر قطعه‌ده بر عصرده، آيرى آيرى پيغمبرلر و شريعتلر بولونورمش. صوڭره آخر زمان پيغمبرينڭ گلمسيله، إنسانلر گويا إبتدائى درجه‌سندن، إعداديه درجه‌سنه ترقّى ايتديگندن، چوق إنقلابات و إختلاطات ايله أقوامِ بشريه بر تك درس آلاجق، بر تك معلّمى ديڭله‌يه‌جك، بر تك شريعتله عمل ايده‌جك وضعيته گلديگندن، آيرى آيرى شريعته إحتياج قالمامشدر، آيرى آيرى معلّمه ده لزوم گورولمه‌مشدر. فقط تمامًا بر سويه‌يه گلمديگندن و بر طرزِ حياتِ إجتماعيه ده گيمديگندن، مذهبلر تعدّد ايتمشدر. أگر بشرڭ أكثريتِ مطلقه‌سى بر مكتبِ عالينڭ طلبه‌سى گبى، بر طرزِ حياتِ إجتماعيه‌يى گيسه، بر سويه‌يه گيرسه؛ او وقت مذهبلر توحيد ايديله‌بيلير. فقط بو حالِ عالم، او حاله مساعده ايتمديگى گبى، مذاهب ده بر اولماز.
أگر ديسه‌ڭ:حق بر اولور؛ ناصل بويله درت و اون ايكى مذهبڭ مختلف أحكاملرى حق اولابيلير؟
الجواب:بر صو، بش مختلف مزاجلى خسته‌لره گوره ناصل بش حكم آلير؛ شويله كه: بريسنه، خسته‌لغنڭ مزاجنه گوره صو علاجدر، طبًّا واجبدر. ديگر بريسنه، خسته‌لغى ايچون زهر گبى مضردر؛ طبًّا اوڭا حرامدر. ديگر بريسنه، آز ضرر ويرر؛ طبًّا اوڭا مكروهدر.
— 546 —
ديگر بريسنه، ضررسز منفعت ويرر؛ طبًّا اوڭا سنّتدر. ديگر بريسنه نه ضرردر، نه منفعتدر؛ عافيتله ايچسين، طبًّا اوڭا مباحدر. ايشته حق بوراده تعدّد ايتدى. بشى ده حقدر. سن دييه‌بيلير ميسڭ كه: "صو يالڭز علاجدر، يالڭز واجبدر، باشقه حكمى يوقدر."
ايشته بونڭ گبى، أحكامِ إلٰهيه مذهبلره حكمتِ إلٰهيه‌نڭ سَوقيله إتّباع ايدنلره گوره دگيشير، هم حق اولارق دگيشير و هر بريسى ده حق اولور، مصلحت اولور. مثلا، حكمتِ إلٰهيه‌نڭ تنسيبيله إمامِ شافعى‌يه إتّباع ايدن، أكثريت إعتباريله حنفيلره نسبةً كويليلگه و بدويلگه داها ياقين اولوب جماعتى بر تك وجود حكمنه گتيرن حياتِ إجتماعيه ده ناقص اولديغندن، هر برى بِالذّات درگاهِ قاضى الحاجاتده كندى دردينى سويله‌مك و خصوصى مطلوبنى ايسته‌مك ايچون، إمام آرقه‌سنده فاتحه‌يى برر برر اوقويورلر. هم عينِ حق و محضِ حكمتدر. إمامِ أعظمه إتّباع ايدنلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله، إسلامى حكومتلرڭ أكثريسى، او مذهبى إلتزام ايتمه‌سيله مدنيته، شهرليلگه داها ياقين و حياتِ إجتماعيه‌يه مستعد اولديغندن؛ بر جماعت، بر شخص حكمنه گيروب، بر تك آدم عموم نامنه سويلر؛ عموم قلبًا اونى تصديق و ربطِ قلب ايدوب، اونڭ سوزى عمومڭ سوزى حكمنه گچديگندن، حنفى مذهبنه گوره إمام آرقه‌سنده فاتحه اوقونماز. اوقونمامسى عينِ حق و محضِ حكمتدر.
هم مثلا، مادام شريعت، طبيعتڭ تجاوزاتنه سد چكمكله اونى تعديل ايدوب نفسِ أمّاره‌يى تربيه ايدر. ألبته أكثر أتباعى، كويلى و نيم‌بدوى و عمله‌لكله مشغول اولان شافعى مذهبنه گوره "قادينه تماس ايله آبدست بوزولور، آز بر نجاست ضرر ويرر." أكثريت إعتباريله حياتِ إجتماعيه‌يه گيرن، نيم‌مدنى شكلنى آلان إنسانلر، إتّباع ايتدكلرى مذهبِ حنفى‌يه گوره "مسِّ نسوان آبدستى بوزماز، بر درهم قدر نجاسته فتوا وار."
ايشته بر عمله ايله بر أفندى‌يى نظره آلاجغز. عمله، طرزِ معيشت إعتباريله أجنبى قادينلرله إختلاطه، تماسه و بر اوجاق ياننده اوطورمغه و ملوّث شيلرڭ ايچنه قاريشمغه مبتلا اولديغندن؛ صنعت و معيشت إعتباريله، طبيعت و نفسِ أمّاره‌سى ميدانى بوش بولوب تجاوز ايده‌بيلير. اونڭ ايچون، شريعت اونلرڭ حقّنده، او تجاوزاته سد چكمك ايچون، "آبدست بوزولور، تماس ايتمه؛ نمازيڭى إبطال ايدر، بولاشمه!" معنوى قولاغنده بر صداىِ سماوى چينلاتديرر. امّا او أفندى، (ناموسلى اولمق شرطيله) عاداتِ إجتماعيه‌سى
— 547 —
إعتباريله، أخلاقِ عموميه نامنه، أجنبى قادينلره تماسه مبتلا دگل، ملوّث شيلرله نظافتِ مدنيه نامنه كندينى او قدر بولاشديرماز. اونڭ ايچون شريعت، مذهبِ حنفى ناميله اوڭا شدّت و عزيمت گوسترمه‌مش؛ رخصت طرفنى گوستروب، خفيفلشديرمشدر. "ألڭ طوقونمش ايسه، آبدستڭ بوزولماز؛ حجاب ايدوب، غلبه‌لك ايچنده صو ايله إستنجا ايتممه‌نڭ ضررى يوقدر. بر درهم قدر فتوا واردر." دير، اونى وسوسه‌دن قورتارير. ايشته دڭزدن ايكى قطره سڭا مثال.. اونلره قياس ايت. ميزانِ شعرانى ميزانيله، شريعت ميزانلرينى بو صورتله موازنه ايده‌بيليرسه‌ڭ ايت.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ تَمَثَّلَ فِيهِ اَنْوَارُ مَحَبَّتِكَ لِجَمَالِ صِفَاتِكَ وَ اَسْمَائِكَ بِكَوْنِهِ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ مَنْ تَمَرْكَزَ فِيهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فِى مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهِ اَكْمَلَ وَ اَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ صَيْرُورَتِهِ اَنْمُوذَجَ كَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ فِهْرِسْتَةَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَ مَنْ تَظَاهَرَ فِيهِ لَطَائِفُ مَحَبَّتِكَ وَ رَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهِ اَعْلٰى دَلَّالِى مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَ اَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنِينَ صَوْتًا فِى اِعْلَانِ حُسْنِ نُقُوشِكَ وَ اَبْدَعِهِمْ نَعْتًا لِكَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ مَنْ تَجَمَّعَ فِيهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَ اِسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ لَطَائِفِ اَوْصَافِ مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهِ جَامِعًا لِمَحَاسِنِ الْاَخْلَاقِ كَافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَ لِلَطَائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَ مَنْ صَارَ مِصْدَاقًا صَادِقًا وَ مِقْيَاسًا فَائِقًا لِجَمِيعِ مَنْ ذَكَرْتَ فِى فُرْقَانِكَ اِنَّكَ تُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَ الصَّابِرِينَ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُتَّقِينَ وَ التَّوَّابِينَ وَ الْاَوَّابِينَ وَ جَمِيعِ الْاَصْنَافِ الَّذِينَ اَحْبَبْتَهُمْ وَ شَرَفْتَهُمْ لِمَحَبَّتِكَ فِى فُرْقَانِكَ حَتَّى صَارَ اِمَامَ الْحَبِيبِينَ لَكَ وَ سَيِّدَ الْمَحْبُوبِينَ لَكَ وَ رَئِيسَ اَوِدَّائِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اِخْوَانِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.
٭ ٭ ٭
— 548 —
يگرمى يدنجى سوزڭ ذيلى
صحابه‌لر حقّنده‌در
مولانا جامى‌نڭ ديديگى گبى ديرم:
يَا رَسُولَ اللّٰه‌ِ چِه بَاشَدْ چُونْ سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ
دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَهٔ‌ِ اَصْحَابِ تُو
اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَىْ رَوَاسْتْ
اُو سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَگِ اَصْحَابِ تُو
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه‌ِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
إلى آخرِ الآية...
سؤال ايدييورسڭز:بعض روايتلرده واردر كه؛ "بدعه‌لرڭ رواجى هنگامنده أهلِ ايمان و تقوادن بر قسم صُلَحَا، صحابه درجه‌سنده ويا داها زياده أفضل اولابيلير" دييه روايتلر واردر. بو روايتلر صحيح ميدر؟ صحيح ايسه، حقيقتلرى نه‌در؟
الجواب:أنبيادن صوڭره نوعِ بشرڭ أڭ أفضلى صحابه اولديغى، أهلِ سنّت و جماعتڭ إجماعى بر حجّتِ قاطعه‌در كه؛ او روايتلرڭ صحيح قسمى، فضيلتِ جزئيه حقّنده‌در. چونكه جزئى فضيلتده و خصوصى بر كمالده، مرجوح راجحه ترجّح
— 549 —
ايده‌بيلير. يوقسه سورهٔ‌ِ فتحڭ آخرنده ستايشكارانه توصيفاتِ ربّانيه‌يه مظهر و تورات و إنجيل و قرآنڭ مدح و ثناسنه مظهر اولان صحابه‌لره، فضيلتِ كلّيه نقطهٔ‌ِ نظرنده يتيشيله‌مز. شو حقيقتڭ پك چوق أسباب و حكمتلرندن، شيمديلك اوچ سببى تضمّن ايدن اوچ حكمتى بيان ايده‌جگز:
برنجى حكمت:صحبتِ نبويه اويله بر إكسيردر كه، بر دقيقه‌ده اوڭا مظهر بر ذات، سنه‌لرله سير و سلوكه مقابل، حقيقتڭ أنوارينه مظهر اولور. چونكه صحبتده إنصباغ و إنعكاس واردر. معلومدر كه: إنعكاس و تبعيتله، او نورِ أعظمِ نبوّتله برابر أڭ عظيم بر مرتبه‌يه چيقه‌بيلير. ناصلكه، بر سلطانڭ خدمتكارى و اونڭ تبعيتيله اويله بر موقعه چيقار كه، بر شاه چيقه‌ماز. ايشته شو سردندر كه، أڭ بيوك وليلر صحابه درجه‌سنه چيقه‌مييورلر. حتّى جلال الدينِ سيوطى گبى، اويانيق ايكن چوق دفعه صحبتِ نبويه‌يه مظهر اولان وليلر، رسولِ أكرم (ع‌ص‌م) ايله يقظةً گوروشسه‌لر و شو عالمده صحبتنه مشرّف اولسه‌لر، ينه صحابه‌يه يتيشه‌ميورلر. چونكه صحابه‌لرڭ صحبتى، نبوّتِ أحمديه (ع‌ص‌م) نوريله، يعنى نبى اولارق اونڭله صحبت ايدييورلر. أوليالر ايسه، وفاتِ نبويدن صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورمه‌لرى، ولايتِ أحمديه (ع‌ص‌م) نوريله صحبتدر. ديمك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اونلرڭ نظرلرينه تمثّل و تظاهر ايتمه‌سى، ولايتِ أحمديه (ع‌ص‌م) جهتنده‌در؛ نبوّت إعتباريله دگل. مادام اويله‌در؛ نبوّت درجه‌سى، ولايت درجه‌سندن نه قدر يوكسك ايسه، او ايكى صحبت ده او درجه تفاوت ايتمك لازم گلير. صحبتِ نبويه نه درجه بر إكسيرِ نورانى اولديغى بونڭله آڭلاشيلير كه: بر بدوى آدم، قيزينى صاغ اولارق دفن ايده‌جك درجه‌ده بر قساوتِ وحشيانه‌ده بولونديغى حالده، گلوب بر ساعت صحبتِ نبويه‌يه مشرّف اولور، داها قارينجه‌يه آياغنى باصاماز درجه‌ده بر شفقتِ رحيمانه‌يى كسب ايدردى. هم جاهل، وحشى بر آدم، بر گون صحبتِ نبويه‌يه مظهر اولور؛ صوڭره چين و هند گبى مملكتلره گيدردى، او متمدّن قَوملره معلّمِ حقائق و رهبرِ كمالات اولوردى.
ايكنجى سبب:يگرمى يدنجى سوزده‌كى إجتهاد بحثنده بيان و إثبات ايديلديگى گبى؛ صحابه‌لر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله كمالاتِ إنسانيه‌نڭ أڭ أعلا
— 550 —
درجه‌سنده‌درلر. چونكه او زمانده، او إنقلابِ عظيمِ إسلاميده خير و حق بتون گوزللگيله، شر و باطل بتون چركينلگيله گورولمش و مادّةً حسّ ايديلمش. شر و خير اورته‌سنده اويله بر آيريلق و كذب و صدق مابيْننده اويله بر مسافه آچيلمشدى كه، كفر و ايمان قدر، بلكه جهنّم و جنّت قدر بيْنلرى اوزاقلاشدى. كذب و شر و باطلڭ دلّالى و نمونه‌سى اولان مسيلمهٔ‌ِ كذّاب و مسخره‌جه كلمه‌لرى اولديغندن، فطرةً حسّياتِ علويه صاحبى و معالئِ أخلاقه مفتون و عزّت و مباهاته ميال اولان صحابه‌لر، ألبته إختيارلريله، كذب و شرّه أللرينى اوزاتوب، مسيلمه دركه‌سنه دوشمه‌مشلر. صدق و خير و حقّڭ دلّالى و نمونه‌سى اولان حبيب اللّٰهڭ (ع‌ص‌م) أعلاىِ علّيّينِ كمالاتنده‌كى مقامنه باقه‌رق، بتون قوّت و همّتلريله، او طرفه قوشمق مقتضاىِ سجيه‌لريدر.
مثلا: ناصلكه زمان اولويور؛ مدنيتِ بشريه چارشوسنده و حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه دكّاننده، بعض شيلرڭ ويرديگى مدهش نتيجه‌لرى و چركين أثرلرى زهرِ قاتل گبى هركس اونى صاتون آلمق دگل، بتون قوّتيله اوندن نفرت ايدوب قاچار و بعض شيلرڭ و معنوى متاعلرڭ ويردكلرى گوزل نتيجه‌لر و قيمتدار أثرلر، بر ترياقِ نافع و بر پيرلانطه گبى، هركسڭ نظرِ رغبتنى كندينه جلب ايدر. هركس ألندن گلديگى قدر اونلرى صاتون آلمغه چاليشير. اويله ده، عصرِ سعادتده حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه‌نڭ چارشوسنده، كذب و شر و كفر گبى مادّه‌لر، شقاوتِ أبديه گبى نتيجه‌لرى و مسيلمهٔ‌ِ كذّاب گبى سفلى مسخره‌لرى توليد ايتديگندن، سجاياىِ عاليه و حبِّ معالى‌يه مفتون اولان صحابه‌لرڭ زهرِ قاتلدن قاچار گبى اوندن قاچمه‌لرى و نفرت ايتمه‌لرى بديهيدر. و سعادتِ أبديه گبى نتيجه ويرن و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گبى نورانى ميوه‌لر گوسترن صدق و حقّه و ايمانه أڭ نافع بر ترياق، أڭ قيمتدار بر ألماس گبى، او فطرتلرى صافيه و سجيه‌لرى ساميه اولان صحابه‌لر، بتون قوّتلريله و حسّيات و لطائفلريله، اونلره مشترى و مشتاق اولماسى ضروريدر. حالبوكه او زماندن صوڭره، گيت گيده و گله گله صدق و كذب اورته‌سنده‌كى مسافه آزاله آزاله، اوموز اوموزه گلدى. بر دكّانده، ايكيسى برابر صاتيلمغه باشلاديغى گبى، أخلاقِ إجتماعيه بوزولدى. پروپاغندهٔ‌ِ سياست، يالانه فضله رواج ويردى. يالانڭ مدهش چركينلگى گيزلنوب، طوغريلغڭ
— 551 —
پارلاق گوزللگى گورونمه‌مگه باشلاديغى زمانده، كيمڭ حدّى وار كه، صحابه‌نڭ عدالت و صدق و علويت و حقّانيت خصوصنده‌كى قوّتلرينه، متانتلرينه، تقوالرينه يتيشه‌بيلسين ويا درجه‌لرندن گچسين. گچن مسئله‌يى بر درجه تنوير ايده‌جك، باشمه گلمش بر حالمى بيان ايدييورم. شويله كه:
بر زمان قلبمه گلدى، نه ايچون محيى الدينِ عربى گبى خارقه ذاتلر صحابه‌لره يتيشه‌ميورلر؟ صوڭره نماز ايچنده سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى ديركن، شو كلمه‌نڭ معناسى إنكشاف ايتدى. تام معناسيله دگل، فقط بر پارچه حقيقتى گوروندى. قلبًا ديدم: كاشكه بر تك نمازه بو كلمه گبى موفّق اولسه ايدم، بر سنه عبادتدن داها ايى ايدى. نمازدن صوڭره آڭلادم كه؛ او خاطره و او حال، صحابه‌لرڭ عبادتده‌كى درجه‌لرينه يتيشيلمديگنه بر إرشاددر. أوت قرآنِ حكيمڭ أنواريله حاصل اولان او إنقلابِ عظيمِ إجتماعيده، أضداد بربرندن چيقوب آيريليركن؛ شرلر بتون توابعيله، ظلماتيله و تفرّعاتيله و خير و كمالات بتون أنواريله و نتائجيله قارشى قارشى‌يه گلوب، بر وضعيتده و مهيّج بر زمانده، هر ذكر و تسبيح، بتون معناسنڭ طبقاتنى طورفانده و طراوتلى و تازه و گنج بر صورتده إفاده ايتديگى گبى؛ او إنقلابِ عظيمڭ طرّاقه‌سى آلتنده اولان إنسانلرڭ بتون حسّياتنى، لطائفِ معنويه‌سنى اويانديرمش؛ حتّى وهم و خيال و سرّ گبى طويغولر هشيار و متيقّظ بر صورتده او ذكر، او تسبيحلرده‌كى متعدّد معنالرى كندى ذوقلرينه گوره آلير، أمر. ايشته شو حكمته بناءً بتون حسّياتلرى اويانيق و لطائفلرى هشيار اولان صحابه‌لر، أنوارِ ايمانيه و تسبيحيه‌يى جامع اولان كلماتِ مباركه‌يى ديدكلرى وقت، كلمه‌نڭ بتون معناسيله سويلر و بتون لطائفيله حصّه آليرلردى. حالبوكه او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، گيت گيده لطائف اويقويه و حواس او حقائق نقطه‌سنده غفلته دوشوب، او كلماتِ مباركه، ميوه‌لر گبى گيت گيده، الفت پرده‌سيله لطافتنى و طراوتنى غيب ايدر. عادتا سطحيلك هواسيله قورويور گبى، آز بر ياشلق قالييور كه؛ قوّتلى، تفكّرى بر عملياتله، آنجق أوّلكى حالى إعاده ايديله‌بيلير. ايشته بوندندر كه، قرق دقيقه‌ده بر صحابه‌نڭ قزانديغى فضيلته و مقامه، قرق گونده، حتّى قرق سنه‌ده باشقه‌سى آنجق يتيشه‌بيلير.
— 552 —
اوچنجى سبب:اون ايكنجى و يگرمى دردنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى، نبوّتڭ ولايته نسبتى، گونشڭ عينِ ذاتيله، آيينه‌لرده گورولن گونشڭ مثالى گبيدر. ايشته دائرهٔ‌ِ نبوّت، دائرهٔ‌ِ ولايتدن نه قدر يوكسك ايسه، دائرهٔ‌ِ نبوّتڭ خدمه‌لرى و او گونشڭ ييلديزلرى اولان صحابه‌لر دخى، دائرهٔ‌ِ ولايتده‌كى صلحايه او درجه تفوّقى اولمق لازم گلييور. حتّى ولايتِ كبرا اولان وراثتِ نبوّت و صدّيقيت كه، صحابه‌لرڭ ولايتيدر؛ بر ولى قزانسه، ينه صفِّ أوّل اولان صحابه‌لرڭ مقامنه يتيشمز. شو اوچنجى سببڭ متعدّد وجوهندن اوچ وجهنى بيان ايدرز:
برنجى وجه:إجتهادده يعنى إستنباطِ أحكامده، يعنى جنابِ حقّڭ مرضياتنى كلامندن آڭلامقده، صحابه‌لره يتيشيلمز. چونكه او زمانده‌كى او بيوك إنقلابِ إلٰهى، مرضياتِ ربّانيه‌يى و أحكامِ إلٰهيه‌يى آڭلامق اوزره دونردى. بتون أذهان، إستنباطِ أحكامه متوجّه ايدى. بتون قلبلر، "ربّمزڭ بزدن ايستديگى نه‌در؟" دييه مراق ايدردى. أحوالِ زمان، بو حالى إشمام و إحساس ايده‌جك بر طرزده جريان ايدييوردى. محاورات، بو معنالرى تضمّن ايده‌رك وقوع بولويوردى. ايشته بونڭ ايچون هر شى و هر حال و محاوره‌لر و صحبتلر و حكايه‌لر، بتون او معنالرى بر درجه درس ويره‌جك بر طرزده جريان ايتديگندن؛ صحابه‌نڭ إستعدادينى تكميل و فكرلرينى تنوير ايتديگندن؛ إجتهاد و إستنباطده إستعدادى كبريت درجه‌سنده نورلانمغه حاضر اولديغندن؛ بر گونده ويا بر آيده قزانديغى مرتبهٔ‌ِ إستنباط و إجتهادى، او صحابه‌نڭ درجهٔ‌ِ ذكاوتنده و إستعدادنده اولان بر آدم، شو زمانده اون سنه‌ده، بلكه يوز سنه‌ده قزانميه‌جقدر. چونكه شيمدى سعادتِ أبديه‌يه بدل، سعادتِ دنيويه مدارِ نظردر. بشرڭ نظرِ دقّتى، باشقه مقصدلره متوجّهدر. توكّلسزلك ايچنده دردِ معيشت، روحه سرسملك و فلسفهٔ‌ِ طبيعيه و مادّيه عقله كورلك ويرديگندن؛ بشرڭ محيطِ إجتماعيسى، او شخصڭ ذهننه و إستعدادينه، إجتهاد خصوصنده قوّت ويرمديگى گبى، تشتّت ويرييور، طاغيتييور. يگرمى يدنجى سوزڭ إجتهاد بحثنده، سفيان ابن عُيينه ايله اونڭ ذكاوتى درجه‌سنده برينڭ موازنه‌سنده إثبات ايتمشز كه؛ سفيانڭ اون سنه‌ده قزانديغنى، اوته‌كى يوز سنه‌ده قزانه‌ميور.
— 553 —
ايكنجى وجه:صحابه‌لرڭ قربيتِ إلٰهيه نقطه‌سنده‌كى مقاملرينه ولايت آياغيله يتيشيلمز. چونكه جنابِ حق بزه أقربدر و هر شيدن داها زياده ياقيندر. بز ايسه، اوندن نهايتسز اوزاغز. اونڭ قربيتنى قزانمق ايكى صورتله اولور. بريسى: أقربيتڭ إنكشافيله‌در كه، نبوّتده‌كى قربيت اوڭا باقار و نبوّت وراثتى و صحبتى جهتيله صحابه‌لر او سرّه مظهردرلر. ايكنجى صورت: بعديتمز نقطه‌سنده قطعِ مراتب ايدوب بر درجه قربيته مشرّف اولمقدر كه، أكثر سير و سلوكِ ولايت اوڭا گوره و سيرِ أنفسى و سيرِ آفاقى بو صورتله جريان ايدييور. ايشته برنجى صورت صِرف وهبيدر، كسبى دگل؛ إنجذابدر، جذبِ رحمانيدر و محبوبيتدر. يول قيصه‌در، فقط چوق متين و چوق يوكسكدر و چوق خالصدر و گولگه‌سزدر. ديگرى؛ كسبيدر، اوزوندر، گولگه‌ليدر. عجائب خارقه‌لرى چوق ايسه ده؛ قيمتجه قربيتجه أوّلكيسنه يتيشه‌مز. مثلا: ناصلكه دونكى گونه، بوگون يتيشمك ايچون ايكى يول وار. برنجيسى: زمانڭ جرياننه تابع اولميه‌رق، بر قوّتِ قدسيه ايله؛ فوق الزمان چيقوب، دونى بوگون گبى حاضر گورمكدر. ايكنجيسى: بر سنه قطعِ مسافه ايدوب، دونوب طولاشوب، دونه گلمكدر؛ فقط، ينه دونى ألده طوته‌ميور، اونى بيراقوب گيدييور. اويله ده، ظاهردن حقيقته گچمك ايكى صورتله‌در. برى: طوغريدن طوغرى‌يه حقيقتڭ إنجذابنه قاپيلوب، طريقت برزخنه گيرمه‌دن، حقيقتى عينِ ظاهر ايچنده بولمقدر. ايكنجيسى: چوق مراتبدن سير و سلوك صورتيله گچمكدر. أهلِ ولايت، چندان فناءِ نفسه موفّق اولورلر، نفسِ أمّاره‌يى ئولديررلر. ينه صحابه‌يه يتيشه‌ميورلر. چونكه صحابه‌لرڭ نفسلرى تزكيه و تطهير ايديلديگندن؛ نفسڭ ماهيتنده‌كى جهازاتِ كثيره ايله، عبوديتڭ أنواعنه و شكر و حمدڭ أقسامنه داها زياده مظهردرلر. فناءِ نفسدن صوڭره، عبوديتِ أوليا بساطت پيدا ايدر.
اوچنجى وجه:فضيلتِ أعمال و ثوابِ أفعال و فضيلتِ اُخرويه جهتنده صحابه‌لره يتيشيلمز. چونكه ناصل بر عسكر بعض شرائط داخلنده، مهمّ و مخوف بر موقعده، بر ساعت نوبتده، بر سنه عبادت قدر بر فضيلت قزانه‌بيلير و بر دقيقه‌ده بر قورشونى يمكله، أڭ أقلّ قرق گونده آنجق قزانيله‌جق ولايت درجه‌سى گبى بر مقامه
— 554 —
چيقييور. اويله ده، صحابه‌لرڭ تأسيسِ إسلاميتده و نشرِ أحكامِ قرآنيه‌ده خدمتلرى و إسلاميت ايچون بتون دنيايه إعلانِ حرب ايتمه‌لرى او قدر يوكسكدر كه، بر دقيقه‌سنه باشقه‌لرى بر سنه‌ده يتيشه‌مز. حتّى دينله‌بيلير كه؛ بتون دقيقه‌لرى، (او خدمتِ قدسيه‌ده) او شهيد اولان نفرڭ دقيقه‌سى گبيدر. بتون ساعتلرى، مدهش بر مقامده بر ساعت نوبت طوتان فداكار بر نفرڭ نوبتى گبيدر كه؛ عمل آز، اجرتى چوق، قيمتى يوكسكدر.
أوت صحابه‌لر مادام إسلاميتڭ تأسيسنده و أنوارِ قرآنيه‌نڭ نشرنده، صفِّ أوّل تشكيل ايدييورلر. اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون اُمّتڭ حسناتندن اونلره حصّه چيقار. اُمّتڭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ ديمه‌سيله؛ صحابه‌لرڭ، بتون اُمّتڭ حسناتندن حصّه‌دارلقلرينى گوسترييور. هم ناصلكه بر آغاجڭ كوكنده‌كى كوچك بر مزيت؛ آغاجڭ داللرنده بيوك بر صورت آلير، بيوك بر دالدن داها بيوكدر. هم ناصلكه مبدأده كوچك بر إرتفاع، گيتدكجه بر يكون تشكيل ايدر. هم ناصلكه نقطهٔ‌ِ مركزيه‌يه ياقين بر ايگنه اوجى قدر بر زياده‌لك؛ دائرهٔ‌ِ محيطه‌ده، بعضًا بر متره قدر زياده‌يه مقابل گلييور. عينًا شو درت مثال گبى؛ صحابه‌لر، إسلاميتڭ شجرهٔ‌ِ نورانيه‌سنڭ كوكلرندن، أساسلرندن اولدقلرى، هم بناءِ إسلاميتڭ خطوطِ نورانيه‌سنڭ مبدئنده، هم جماعتِ إسلاميه‌نڭ إماملرندن و عددلرينڭ أوّللرنده، هم شمسِ نبوّت و سراجِ حقيقتڭ مركزينه أڭ ياقين اولدقلرندن؛ آز عمللرى چوقدر، كوچك خدمتلرى بيوكدر. اونلره يتيشمك ايچون، حقيقى صحابه اولمق لازم گلييور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِى قَالَ (اَصْحَابِى كَالنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ) وَ (خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِى) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
— 555 —
سؤال:دينلييور كه: صحابه‌لر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورديلر، صوڭره ايمان ايتديلر. بز ايسه گورمه‌دن ايمان ايتدك. اويله ايسه، ايمانمز داها قويدر. هم، قوّتِ ايمانمزه دلالت ايدن روايت وار؟
الجواب:صحابه‌لر او زمانده، أفكارِ عامّهٔ‌ِ عالم حقائقِ إسلاميه‌يه معارض و مخالف ايكن؛ (صحابه‌لر) يالڭز صورتِ إنسانيه‌ده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گوروب، بعضًا معجزه‌سز اولارق، اويله بر ايمان گتيرمشلر كه؛ بتون أفكارِ عامّهٔ‌ِ عالم، اونلرڭ ايمانلرينى صارصمايوردى. شبهه دگل، بعضسنه وسوسه ده ويرمزدى. سزلر ايسه‌ڭز كندى ايمانڭزى، صحابه‌لرڭ ايمانلريله موازنه ايدييورسڭز. بتون أفكارِ عامّهٔ‌ِ إسلاميه، ايمانڭزه قوّت و سند اولديغى حالده؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شجرهٔ‌ِ طوباءِ نبوّتنڭ چكردگى اولان بشريتى و صورتِ جسمانيه‌سنى دگل، بلكه عموم أنوارِ إسلاميه و حقائقِ قرآنيه ايله نورانى محتشم شخصِ معنويسنى بيڭ معجزات ايله محاط اولارق عقل گوزيله گورديگڭز حالده، بر آوروپا فيلسوفنڭ سوزيله وسوسه‌يه و شبهه‌يه دوشن ايمانڭز نره‌ده؟ بتون عالمِ كفرڭ و نصارا و يهودڭ و فيلسوفلرڭ هجوملرينه قارشى صارصيلميان صحابه‌لرڭ ايمانلرى نره‌ده؟ هم، صحابه‌لرڭ قوّتِ ايمانلرينى گوسترن و ايمانلرينڭ ترشّحاتى اولان شدّتِ تقوالرى و كمالِ صلاحتلرى نره‌ده؟ أى مدّعى! سنڭ شدّتِ ضعفڭدن، فرائضى تماميله سندن گوسترمه‌ين سونوك ايمانڭ نره‌ده؟ امّا حديثده وارد اولان كه، "آخر زمانده بنى گورمه‌ين و ايمان گتيرن، داها زياده مقبولدر" مئالنده‌كى روايت، خصوصى فضيلته دائردر. خاص بعض أشخاص حقّنده‌در. بحثمز ايسه، فضيلتِ كلّيه و أكثريت إعتباريله‌در.
ايكنجى سؤال:دييورلر كه: أهلِ ولايت و أصحابِ كمالات، دنيايى ترك ايتمشلر. حتّى حديثده وار كه: "دنيا محبّتى بتون خطالرڭ باشيدر." حالبوكه صحابه‌لر دنيايه پك چوق گيرمشلر؛ تركِ دنيا دگل، بلكه بر قسم صحابه، او زمانڭ أهلِ مدنيتندن
— 556 —
داها ايلرى گيتمشلر. ناصل اولويور كه، بويله صحابه‌لرڭ أڭ أدناسنه، أڭ بيوك بر ولى قدر قيمتى وار، دييورسڭز؟
الجواب:اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى و اوچنجى موقفلرنده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر كه: دنيانڭ آخرته باقان يوزيله، أسماءِ إلٰهيه‌يه مقابل اولان يوزينى سومك؛ سببِ نقصانيت دگل، بلكه مدارِ كمالدر و او ايكى يوزده نه قدر ايلرى گيتسه، داها زياده عبادت و معرفت اللّٰهده ايلرى گيدر. صحابه‌لرڭ دنياسى ايسه، ايشته او ايكى يوزده‌در. دنيايى آخرت مزرعه‌سى گوروب، أكوب بيچمشلر. موجوداتى، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آيينه‌سى گوروب، مشتاقانه تماشا ايدوب باقمشلر. فناءِ دنيا ايسه، فانى يوزيدر كه، إنسانڭ هوساتنه باقار.
اوچنجى سؤال:طريقتلر، حقيقتلرڭ يوللريدر. طريقتلرڭ ايچرسنده أڭ مشهور و أڭ يوكسك و جادّهٔ‌ِ كبرا إدّعا اولونان طريقِ نقشبندى حقّنده، او طريقتڭ قهرمانلرندن و إماملرندن بعضلرى أساسنى بويله تعريف ايتمشلر. ديمشلر كه:
دَرْ طَرِيقِ نَقْشِبَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ:
تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ
يعنى، طريقِ نقشيده درت شيئى بيراقمق لازم. هم دنيايى، هم نفس حسابنه آخرتى دخى مقصودِ حقيقى ياپمامق، هم وجودينى اونوتمق، هم عُجْبه، فخره گيرمه‌مك ايچون بو تركلرى دوشونمه‌مكدر. ديمك حقيقى معرفت اللّٰه‌ و كمالاتِ إنسانيه تركِ ماسوا ايله اولور؟
الجواب:أگر إنسان يالڭز بر قلبدن عبارت اولسه ايدى؛ بتون ماسوايى ترك، حتّى أسماء و صفاتى دخى بيراقمق، يالڭز جنابِ حقّڭ ذاتنه ربطِ قلب ايتمك لازم گليردى. فقط إنسانڭ عقل، روح، سرّ، نفس گبى پك چوق وظيفه‌دار لطائفى و حاسّه‌لرى واردر. إنسانِ كامل اودر كه: بتون او لطائفى؛ كنديلرينه مخصوص آيرى آيرى طريقِ عبوديتده، حقيقت جانبنه سَوق ايتمك ايله صحابه گبى گنيش بر دائره‌ده، زنگين بر صورتده، قلب بر قوماندان گبى، لطائف عسكرلريله قهرمانانه مقصده
— 557 —
يوروسون. يوقسه قلب، يالڭز كندينى قورتارمق ايچون عسكرينى بيراقوب تك باشيله گيتمك، مدارِ إفتخار دگل، بلكه نتيجهٔ‌ِ إضطراردر.
دردنجى سؤال:صحابه‌لره قارشى إدّعاىِ رجحان نره‌دن چيقييور؟ كيم چيقارييور؟ شو زمانده، بو مسئله‌يى مدارِ بحث ايتمك نه‌دندر؟ هم مجتهدينِ عظامه قارشى مساوات دعوا ايتمك نه‌دن ايلرى گلييور؟
الجواب:شو مسئله‌يى سويله‌ين ايكى قسمدر: بر قسمى، صافى أهلِ ديانت و أهلِ علمدر كه؛ بعض أحاديثى گورمشلر، شو زمانده أهلِ تقوا و صلاحتى تشويق و ترغيب ايچون اويله مبحثلر آچييورلر. بو قسمه قارشى سوزيمز يوق. ذاتًا اونلر آزدرلر، چابوق ده إنتباهه گليرلر. ديگر قسم ايسه غايت مدهش مغرور إنسانلردر كه؛ مذهبسزلكلرينى، مجتهدينِ عظامه مساوات دعواسى آلتنده نشر ايتمك ايسته‌يورلر و دينسزلكلرينى، صحابه‌يه قارشى مساوات دعواسى آلتنده إجرا ايتمك ايسته‌يورلر. چونكه أوّلًا: او أهلِ ضلالت سفاهته گيرمش، سفاهتده ترياكى اولمش؛ سفاهته مانع اولان تكاليفِ شرعيه‌يى ياپه‌ميور. كندينه بر بهانه بولمق ايچون دير كه: "شو مسائل، إجتهاديه‌درلر. او مسائلده، مذهبلر بربرينه مخالف گيدييور. هم اونلر ده بزم گبى إنسانلردر، خطا ايده‌بيليرلر. اويله ايسه بز ده اونلر گبى إجتهاد ايدرز، ايستديگمز گبى عبادتمزى ياپارز. اونلره تابع اولمغه نه مجبوريتمز وار؟" ايشته بو بدبختلر، بو دسيسهٔ‌ِ شيطانيه ايله، باشلرينى مذاهبڭ زنجيرندن چيقارييورلر. بونلرڭ شو دعوالرى نه قدر چوروك، نه قدر أساسسز اولديغى يگرمى يدنجى سوزده قطعى بر صورتده گوسترلديگندن اوڭا حواله ايدرز.
ثانيًا:او قسم أهلِ ضلالت باقديلر كه، مجتهدينلرده ايش بيتمييور. اونلرڭ اوموزلرنده‌كى يالڭز نظرياتِ دينيه‌در. حالبوكه بو قسم أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيه‌يى ترك و تغيير ايتمك ايسته‌يورلر. "اونلردن داها ايى‌يز" ديسه‌لر، مسئله‌لرى تمام اولمايور. چونكه مجتهدين، نظرياته و قطعى اولميان تفرّعاته قاريشه‌بيليرلر. حالبوكه بو مذهبسز أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيه‌ده دخى فكرلرينى قاريشديرمق و قابلِ تبديل
— 558 —
اولميان مسائلى تبديل ايتمك و قطعى أركانِ إسلاميه‌يه قارشى گلمك ايستدكلرندن؛ ألبته ضرورياتِ دينيه‌نڭ حَمَله‌لرى و ديركلرى اولان صحابه‌لره ايليشه‌جكلر. هيهات! دگل بونلر گبى إنسان صورتنده‌كى حيوانلر، بلكه حقيقى إنسانلر و حقيقى إنسانلرڭ أڭ كامللرى اولان أوليانڭ بيوكلرى؛ صحابه‌نڭ كوچكلرينه قارشى مساوات دعواسنى قزانه‌مادقلرى، غايت قطعى بر صورتده يگرمى يدنجى سوزده إثبات ايديلمشدر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الَّذِى قَالَ لَا تَسُبُّوا اَصْحَابِى لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابِى صَدَقَ رَسُولُ اللّٰه‌ِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 559 —
يگرمى سكزنجى سوز
شو سوز، جنّته دائردر. شو سوزڭ ايكى مقامى وار. برنجى مقام، جنّتڭ بعض لطائفنه إشارت ايدر. فقط اوننجى سوزده اون ايكى حقيقتِ قاطعه ايله، غايت قطعى بر صورتده و بو سوزڭ ايكنجى مقامنده اوننجى سوزڭ خلاصه‌سى و أساسى، متسلسل غايت متين عربى بر برهانِ قطعى ايله غايت پارلاق بر طرزده وجودى إثبات اولونان جنّتڭ إثباتِ وجودندن بحث دگل، بلكه شو مقامده يالڭز سؤال و جوابه و تنقيده مدار اولان بر قاچ أحوالِ جنّتدن بحث ايدر. أگر توفيقِ إلٰهى رفيق اولسه صوڭره عظيم بر سوز، او معظّم حقيقته دائر يازيلاجقدر، إن شاء اللّٰه‌.
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
جنّتِ باقيه‌يه دائر بعض سؤاللره قيصه جوابلردر.
جنّته دائر، جنّتدن داها گوزل، حوريلرندن داها لطيف، سلسبيلندن داها طاتلى اولان بياناتِ آياتِ قرآنيه كيمسه‌يه سوز بيراقمامشدر كه، فضله بر شى سويلنسين. فقط او پارلاق، أزلى و أبدى، يوكسك و گوزل آيتلرى فهمه تقريب ايچون بعض باصامقلرى، هم او جنّتِ قرآنيه‌دن نمونه ايچون بعض چيچكلرڭ نمونه‌سى نوعندن بعض نكته‌لرى سويله‌يه‌جگز. بش رموزلى سؤال و جوابله إشارت ايده‌جگز. أوت، جنّت بتون لذائذِ معنويه‌يه مدار اولديغى گبى، بتون لذائذِ جسمانيه‌يه ده مداردر.
— 560 —
سؤال:قصورلى، نقصانيتلى، متغيّر، قرارسز، ألملى جسمانيتڭ أبديتله و جنّتله نه علاقه‌سى وار؟ مادام روحڭ عالى لذائذى واردر؛ اوڭا كافيدر. لذائذِ جسمانيه ايچون، بر حشرِ جسمانى نه‌دن ايجاب ايدييور؟
الجواب:چونكه ناصل طوپراق صويه، هوايه، ضيايه نسبةً كثافتلى، قراڭلقليدر؛ فقط مصنوعاتِ إلٰهيه‌نڭ بتون أنواعنه منشأ و مدار اولديغندن بتون عناصرِ سائره‌نڭ معنًا فوقنه چيقديغى گبى.. هم كثافتلى اولان نفسِ إنسانيه؛ سرِّ جامعيت إعتباريله، تزكّى ايتمك شرطيله بتون لطائفِ إنسانيه‌نڭ فوقنه چيقديغى گبى.. اويله ده، جسمانيت؛ أڭ جامع، أڭ محيط، أڭ زنگين بر آيينهٔ‌ِ تجلّياتِ أسماءِ إلٰهيه‌در. بتون خزائنِ رحمتڭ مدّخراتنى طارته‌جق و ميزانه چكه‌جك آلَتلر، جسمانيتده‌در. مثلا: ديلده‌كى قوّهٔ‌ِ ذائقه، رزق ذوقنده أنواعِ مطعومات عددنجه ميزانلره منشأ اولماسه ايدى؛ هر برينى آيرى آيرى حسّ ايدوب طانيمازدى، طاتوب طارتامازدى. هم أكثر أسماءِ إلٰهيه‌نڭ تجلّياتنى حسّ ايدوب بيلمك، ذوق ايدوب طانيمق جهازاتى، ينه جسمانيتده‌در. هم غايت متنوّع و نهايت درجه‌ده آيرى آيرى لذّتلرى حسّ ايده‌جك إستعدادلر، ينه جسمانيتده‌در. مادام شو كائناتڭ صانعى، شو كائناتله بتون خزائنِ رحمتنى طانيتديرمق و بتون تجلّياتِ أسماسنى بيلديرمك و بتون أنواعِ إحساناتنى طاتديرمق ايستديگنى؛ كائناتڭ گيديشاتندن و إنسانڭ جامعيتندن، (اون برنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى) قطعى آڭلاشيلييور. ألبته شو سَيْلِ كائناتڭ بر حوضِ أكبرى و بو كائنات تزگاهنڭ ايشلديگى محصولاتڭ بر مشهرِ أعظمى و شو مزرعهٔ‌ِ دنيانڭ بر مخزنِ أبديسى اولان دارِ سعادت، شو كائناته بر درجه بڭزه‌يه‌جكدر. هم جسمانى، هم روحانى بتون أساساتنى محافظه ايده‌جكدر. و او صانعِ حكيم و او عادلِ رحيم؛ ألبته جسمانى آلَتلرڭ وظائفنه اجرت اولارق و خدماتنه مكافات اولارق و عباداتِ مخصوصه‌لرينه ثواب اولارق، اونلره لايق لذائذى ويره‌جكدر. يوقسه حكمت و عدالت و رحمتنه ضد بر حالت اولور كه، هيچ بر جهتله اونڭ جمالِ رحمتنه و كمالِ عدالتنه اويغون دگلدر، قابلِ توفيق اولاماز.
سؤال:جسم، أگر حياتى اولسه؛ أجزاىِ بدنى دائم تركيب و تحليلده‌در، إنقراضه محكومدر، أبديته مظهر اولاماز. أكل و شرب، بقاءِ شخصى و معاملهٔ‌ِ زوجيه ايسه بقاءِ نوعى
— 561 —
ايچوندر كه؛ شو عالمده برر أساس اولمشلر. عالمِ أبديتده و عالمِ اُخرويده، شونلره إحتياج يوقدر. نه‌دن جنّتڭ أڭ بيوك لذائذى صيره‌سنه گچمشلر؟
الجواب:أوّلا، شو عالمده جسمِ ذى‌حياتڭ إنقراضه و موته محكوميتى ايسه، واردات و مصارفڭ موازنه‌سزلگندندر. چوجقلقدن سنِّ كماله قدر واردات چوقدر؛ اوندن صوڭره مصارف زياده‌لشير، موازنه غائب اولور.. او ده ئولور. عالمِ أبديتده ايسه؛ ذرّاتِ جسم ثابت قالوب تركيب و تحليله معروض دگل وياخود موازنه ثابت قالير،
(حاشيه): شو دنياده جسمِ إنسانى و حيوانى، ذرّات ايچون گويا بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمنده‌در كه؛ جامد ذرّه‌لر اوڭا گيررلر، حياتدار اولان عالمِ بقايه ذرّات اولمق ايچون لياقت كسب ايدرلر، چيقارلر. آخرتده ايسه اِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ سرّنجه، نورِ حيات اوراده عامدر. نورلانمق ايچون او سير و سفره و او تعليمات و تعليمه لزوم يوقدر. ذرّه‌لر دميرباش اولارق ثابت قالابيليرلر.
واردات ايله مصارف موازنتده‌در. دورِ دائمى گبى جسمِ ذى‌حيات؛ تلذّذات ايچون، حياتِ جسمانيه تزگاهنڭ ايشلتديرلمسيله برابر أبديلشير. أكل و شرب و معاملهٔ‌ِ زوجيه گرچه بو دنياده بر إحتياجدن گلير، بر وظيفه‌يه گيدر. فقط او وظيفه‌يه بر اجرتِ معجّله اولارق اويله متنوّع لذيذ لذّت ايچلرينه بيراقيلمشدر كه، سائر لذائذه ترجّح ايدييور. مادام بو دارِ ألمده، بو قدر عجيب و آيرى آيرى لذّتلره مدار؛ أكل و نكاحدر. ألبته دارِ لذّت و سعادت اولان جنّتده او لذّتلر؛ او قدر علوى بر صورت آلوب و وظيفهٔ‌ِ دنيويه‌نڭ اُخروى اجرتنى ده لذّت اولارق اوڭا قاته‌رق و دنيوى إحتياجى دخى اُخروى بر خوش إشتها صورتنده علاوه ايده‌رك، جنّته لايق و أبديته مناسب، أڭ جامع حياتدار بر معدنِ لذّت اولور. أوت
وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ اِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ
سرّنجه، شو دارِ دنياده، جامد و شعورسز و حياتسز مادّه‌لر، اوراده شعورلى حياتداردرلر. بوراده‌كى إنسانلر گبى اوراده ده آغاجلر، بوراده‌كى حيوانلر گبى اوراده‌كى طاشلر؛ أمرى آڭلار و ياپار. سن بر آغاجه ديسه‌ڭ "فلان ميوه‌يى بڭا گتير"، گتيرر. فلان طاشه ديسه‌ڭ "گل"، گلير. مادام طاش، آغاج، بو درجه علوى بر صورت آليرلر. ألبته أكل و شرب و
— 562 —
نكاح دخى حقيقتِ جسمانيه‌لرينى محافظه ايتمكله برابر؛ جنّتڭ دنيا فوقنده‌كى درجه‌سى نسبتنده، دنيوى درجه‌لرندن او درجه يوكسك بر صورت آلمالرى إقتضا ايدر.
سؤال:
اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ
سرّنجه: "دوست، دوستيله برابر جنّتده بولونه‌جقدر." حالبوكه بسيط بر بدوى، بر دقيقه‌ده صحبتِ نبويه‌ده ِللّٰه‌ ايچون بر محبّت پيدا ايدر؛ او محبّتله، جنّتده پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ ياننده بولونماسى لازم گلير. حالبوكه غيرِ متناهى فيضه مظهر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ فيضى، بر بسيط بدوى فيضيله ناصل برلشير؟
الجواب:بر تمثيل ايله، شو علوى حقيقته شويله بر إشارت ايدرز كه، مثلا: غايت گوزل و شعشعه‌لى بر باغده محتشم بر ذات غايت بيوك بر ضيافت، غايت مزيَّن بر سيرانگاه اويله بر صورتده إحضار ايتمش كه: قوّهٔ‌ِ ذائقه‌نڭ حسّ ايده‌جك بتون لذائذِ مطعوماتى جامع، قوّهٔ‌ِ باصره‌نڭ خوشنه گيده‌جك بتون محاسنى شامل، قوّهٔ‌ِ خياليه‌يى كيفلنديره‌جك بتون غرائبى مشتمل و هكذا.. بتون حواسِّ ظاهره و باطنه‌يى اوقشايه‌جق و ممنون ايده‌جك هر شيئى ايچنه قويمشدر. شيمدى ايكى دوست وار. برابر او ضيافته گيدرلر. بر لوجه‌ده، بر سفره‌ده اوطورويورلر. فقط بريسنڭ قوّهٔ‌ِ ذائقه‌سى پك آز اولديغندن جزئى ذوق آلير. گوزى ده آز گورويور. قوّهٔ‌ِ شامّه‌سى يوق. صنايعِ غريبه‌دن آڭلاماز. خارقه شيلرى بيلمز. او نزهتگاهڭ، بيڭدن و بلكه ميليوندن بريسنى، قابليتى نسبتنده آنجق ذوق ايده‌رك إستفاده ايدر. ديگرى ايسه بتون ظاهرى و باطنى طويغولرى، عقل و قلب و حسّ و لطيفه‌لرى، او درجه مكمّل و او مرتبه إنكشاف ايتمشدر كه؛ او سيرانگاهده‌كى بتون اينجه‌لكلرى، گوزللكلرى و لطائفى و غرائبى آيرى آيرى حسّ ايدوب ذوق ايده‌رك، آيرى آيرى لذّت آلديغى حالده او دوست ايله اوموز اوموزه‌در. مادام بو قارمه‌قاريشق، ألملى و طاراجق شو دنياده بويله اولويور. أڭ كوچك ايله أڭ بيوك برابر ايكن، ثرادن ثريّايه قدر فرق اولويور. ألبته دارِ سعادت و أبديت اولان جنّتده بِالطريق الأولٰى دوست دوستى ايله برابر ايكن، هر بريسى إستعدادينه گوره سفرهٔ‌ِ رحمٰن الرّحيمدن، إستعدادلرى درجه‌سنده حصّه‌لرينى آليرلر. بولوندقلرى جنّتلر آيرى آيرى ده اولسه، برابر بولونمه‌لرينه مانع اولماز. چونكه جنّتڭ سكز طبقه‌سى بربرندن يوكسك
— 563 —
اولدقلرى حالده، عمومڭ طامى عرشِ أعظمدر. ناصلكه محروطى بر طاغڭ أطرافنده، بربرى ايچنده، بربرندن يوكسك، قاعده‌سندن ذروه‌سنه قدر سورلى دائره‌لر بولونسه؛ او دائره‌لر بربرينڭ اوستنده‌در فقط بربرينڭ گونش گورمه‌لرينه مانع اولماز، بربرندن گچه‌بيلير، بربرينه باقار. اويله ده جنّتلر ده بوڭا ياقين بر طرز ايله اولديغى، أحاديثڭ متنوّع رواياتى إشارت ايدييور.
سؤال:أحاديثده دينلمش: "حوريلر يتمش حُلّه‌يى گيدكلرى حالده، باجاقلرينڭ كميكلرنده‌كى ايليكلرى گورونويور." بو نه ديمكدر؟ نه معناسى وار؟ ناصل گوزللكدر؟
الجواب:معناسى پك گوزلدر و گوزللگى پك شيريندر. شويله كه: شو چركين، ئولو، جامد و چوغى قشر اولان دنياده؛ حُسن و جمال، يالڭز گوزه گوزل گورونوب، الفته مانع اولمازسه، يتر. حالبوكه گوزل، حياتدار، رونقدار، بتون قشرسز لبّ و قابوقسز ايچ اولان جنّتده؛ گوز گبى بتون إنسانڭ طويغولرى، لطيفه‌لرى جنسِ لطيف اولان حوريلردن و حوريلر گبى و داها گوزل، دنيادن گلمه، جنّتده‌كى نساءِ دنيويه‌دن آيرى آيرى حصّهٔ‌ِ ذوقلرينى، چشيد چشيد لذّتلرينى آلمق ايسترلر. ديمك أڭ يوقارى حلّه‌نڭ گوزللگندن طوت، تا كميك ايچنده‌كى ايليكلره قدر، برر حسّڭ برر لطيفه‌نڭ مدارِ ذوقى اولديغنى حديث إشارت ايدييور. أوت "حوريلرڭ يتمش حُلّه‌يى گيمه‌لرى و باجاقلرنده‌كى كميكلرڭ ايليكلرى گورونمسى" تعبيريله حديثِ شريف إشارت ايدييور كه: إنسانڭ نه قدر حُسن‌پرور و ذوق‌پرست و زينته مفتون و جماله مشتاق طويغولرى و حاسّه‌لرى و قوالرى و لطيفه‌لرى وارسه، عمومنى ممنون ايدوب طويوره‌جق و هر بريسنى آيرى آيرى اوقشايوب مسعود ايده‌جك، مادّى و معنوى هر نوع زينت و حسنِ جماله حوريلر جامعدرلر. ديمك حوريلر جنّتڭ أقسامِ زينتندن يتمش طرزينى، بر تك جنسدن اولماديغندن بربرينى ستر ايتميه‌جك صورتده گيدكلرى گبى؛ كندى وجودلرندن و نفس و جسملرندن، بلكه يتمش مرتبه‌دن زياده آيرى آيرى حُسن و جمالڭ أقسامنى گوسترييورلر.
وَ فِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ
إشارتنڭ حقيقتنى گوسترييورلر. هم جنّتده لزومسز، قشرلى و فضولى مادّه‌لر اولماديغندن؛ أهلِ جنّتڭ أكل و شربندن صوڭره قاذوراتى اولماديغنى، حديثِ شريف بيان ايدييور. مادام شو سفلى
— 564 —
دنياده، أڭ عادى ذى‌حيات اولان آغاجلر، چوق تغدّى ايتدكلرى حالده قاذوراتسز اولويورلر. أڭ يوكسك طبقهٔ‌ِ حيات اولان جنّت أهلى، نه‌دن قاذوراتسز اولماسين؟
سؤال:أحاديثِ شريفه‌ده دينلمشدر كه: "بعض أهلِ جنّته، دنيا قدر بر ير ويريلييور، يوز بيڭلر قصر، يوز بيڭلر حورى إحسان ايديلييور." بر تك آدمه بو قدر شيلرڭ نه لزومى وار، نه إحتياجى وار، ناصل اولابيلير و نه ديمكدر؟
الجواب:أگر إنسان يالڭز جامد بر وجود اولسه ايدى وياخود يالڭز معده‌دن عبارت نباتى بر مخلوق اولسه ايدى وياخود يالڭز مقيّد، آغير و موقّت و بسيط بر ذاتِ جسمانيه و بر جسمِ حيوانيدن عبارت اولسه ايدى؛ اويله چوق قصرلره، چوق حوريلره لايق و مالك اولمازدى. فقط إنسان، اويله جامع بر معجزهٔ‌ِ قدرتدر كه؛ حتّى شو دنياىِ فانيده، شو قيصه بر عمرده، شو إنكشاف ايتمه‌مش بعض لطائفنڭ إحتياجى جهتيله بتون دنيانڭ سلطنتى، ثروتى و لذائذى ويريلسه بلكه حرصى طوق اولميه‌جقدر. حالبوكه أبدى بر دارِ سعادتده، نهايتسز إستعداده مالك، نهايتسز إحتياجلر لسانيله، نهايتسز آرزولر أليله، نهايتسز بر رحمتڭ قپوسنى چالان بر إنسان؛ ألبته أحاديثده بيان اولونان إحساناتِ إلٰهيه‌يه مظهريتى معقولدر و حقدر و حقيقتدر. و شو حقيقتِ علويه‌يه بر تمثيل دوربينيله رصد ايده‌جگز. شويله كه:
بو دره باغچه‌سى گبى، (حاشيه): سكز سنه كمالِ صداقتله بو فقيره خدمت ايدن سليمانڭ باغچه‌سيدر كه، بر ويا ايكى ساعت ظرفنده شو سوز اوراده يازيلدى. شو بارلا باغ و باغچه‌لرينڭ هر برينڭ آيرى آيرى مالكى بولونديغى حالده؛ بارلاده غداسى إعتباريله آنجق بر آووج يمه مالك اولان هر بر قوش، هر بر سرچه، هر بر آرى "بتون بارلانڭ باغ و بوستانلرى، بنم نزهتگاهم و سيرانگاهمدر" دييه‌بيلير. بارلايى ضبط ايدوب دائرهٔ‌ِ ملكنه داخل ايدر. باشقه‌لرينڭ إشتراكى اونڭ بو حكمنى بوزماز. هم إنسان اولان بر إنسان دييه‌بيلير كه: "بنم خالقم بو دنيايى بڭا خانه ياپمش، گونش بنم بر لامبامدر، ييلديزلر بنم ألكتريقلرمدر، ير يوزى چيچكلى ميچكلى خاليلرله سريلمش بنم بر بشيگمدر." دير، اللّٰهه شكر ايدر. سائر
— 565 —
مخلوقاتڭ إشتراكى، اونڭ بو حكمنى نقض ايتمز. بِالعكس مخلوقات اونڭ خانه‌سنى تزيين ايدر، خانه‌نڭ مزيّناتى حكمنده قاليرلر. عجبا بو طاراجق دنياده، إنسان إنسانيت إعتباريله، حتّى بر قوش دخى بويله بر دائرهٔ‌ِ عظيمه‌ده بر نوع تصرّف دعوا ايتسه، جسيم بر نعمته مظهر اولسه؛ گنيش و أبدى بر دارِ سعادتده، اوڭا بش يوز سنه‌لك بر مسافه‌ده بر ملك إحسان ايتمك، ناصل إستبعاد ايديله‌بيلير؟
هم ناصلكه شو كثافتلى، قراڭلقلى، طار دنياده گونشڭ پك چوق آيينه‌لرده بر آنده عينًا بولونماسى گبى، اويله ده: نورانى بر ذات، بر آنده چوق يرلرده عينًا بولونماسى (اون آلتنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى) مثلا، حضرتِ جبرائيل عليه السلام بيڭ ييلديزده بر آنده هم عرشده، هم حضورِ نبويده، هم حضورِ إلٰهيده بر وقتده بولونماسى؛ هم حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ حشرده بر آنده أكثر أتقياءِ امّتيله گوروشمسى و دنياده حدسز مقاملرده بر آنده تظاهر ايتمه‌سى و أوليانڭ بر نوع غريبى اولان أبداللرڭ بر وقتده چوق يرلرده گورونمسى و عوامڭ رؤياده بعضًا بر دقيقه‌ده بر سنه قدر ايشلر گورمسى و مشاهده ايتمه‌سى و هركسڭ قلب، روح، خيال جهتيله بر آنده پك چوق يرلرله تماس ايدوب علاقه‌دارانه بولونماسى، معلوم و مشهود اولديغندن.. ألبته نورانى، قيدسز، گنيش و أبدى اولان جنّتده، جسملرى روح قوّتنده و خفّتنده و خيال سرعتنده اولان أهلِ جنّت، بر وقتده يوز بيڭ يرلرده بولونوب يوز بيڭ حوريلرله صحبت ايده‌رك يوز بيڭ طرزده ذوق آلمق؛ او أبدى جنّته، او نهايتسز رحمته لايقدر و مخبرِ صادقڭ (ع‌ص‌م) خبر ويرديگى گبى حق و حقيقتدر. بونڭله برابر، بو كوچوجك عقلمزڭ ترازيسيله او معظّم حقيقتلر طارتيلماز.
إدراكِ معالى بو كوچك عقله گركمز
زيرا بو ترازى او قدر ثقلتى چكمز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
— 566 —
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى حَبِيبِكَ الَّذِى فَتَحَ اَبْوَابَ الْجَنَّةِ بِحَبِيبِيَّتِهِ وَ بِصَلَاتِهِ وَ اَيَّدَتْهُ اُمَّتُهُ عَلٰى فَتْحِهَا بِصَلَوَاتِهِمْ عَلَيْهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ
اَللّٰهُمَّ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِشَفَاعَةِ حَبِيبِكَ الْمُخْتَارِ اٰمِينَ.
٭ ٭ ٭
جنّت سوزينه كوچك بر ذيل
جهنّمه دائردر
ايكنجى و سكزنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى؛ ايمان، معنوى بر جنّتڭ چكردگنى طاشييور.. كفر دخى، معنوى بر جهنّمڭ تخمنى صاقلايور. ناصلكه كفر، جهنّمڭ بر چكردگيدر. اويله ده؛ جهنّم، اونڭ بر ميوه‌سيدر. ناصل كفر، جهنّمه دخولنه سببدر؛ اويله ده جهنّمڭ وجودينه و ايجادينه دخى سببدر. زيرا كوچك بر حاكمڭ كوچك بر عزّتى، كوچك بر غيرتى، كوچك بر جلالى بولونسه؛ بر أدبسز اوڭا سركشانه ديسه: "بنى تأديب ايتمزسڭ و ايده‌مزسڭ." هر حالده او يرده حپسخانه يوقسه ده، تك او أدبسز ايچون بر حپسخانه تشكيل ايده‌جك، اونى ايچنه آتاجقدر. حالبوكه كافر، جهنّمى إنكار ايله، نهايتسز عزّت و غيرت و جلال صاحبى و غايت بيوك و نهايتسز قدير بر ذاتى تكذيب و إسنادِ عجز ايدييور، يالانجيلقله و عجز ايله إتهام ايدييور، عزّتنه شدّتله طوقونويور، غيرتنه دهشتلى طوقونديرييور، جلالنه عاصيانه ايليشييور. ألبته فرضِ محال اولارق، جهنّمڭ هيچ بر سببِ وجودى بولونمازسه ده؛ شو درجه تكذيب و إسنادِ عجزى تضمّن ايدن كفر ايچون بر جهنّم خلق ايديله‌جك، او كافر ايچنه آتيلاجقدر.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
٭ ٭ ٭
— 567 —
يگرمى طوقوزنجى سوز
بقاءِ روح و ملائكه و حشره دائردر.
اَعُوذُ بِاللّٰه‌ِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تَنَزَّلُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ ٭ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى
(شو مقام، ايكى مقصدِ أساس ايله بر مقدّمه‌دن عبارتدر.)
مقدّمه
ملائكه و روحانياتڭ وجودى، إنسان و حيوانلرڭ وجودى قدر قطعيدر، دينله‌بيلير. أوت، اون بشنجى سوزڭ برنجى باصامغنده بيان ايديلديگى گبى: حقيقت قطعيًا إقتضا ايدر و حكمت يقينًا ايستر كه؛ زمين گبى، سماواتڭ دخى سكنه‌لرى بولونسون و ذى‌شعور سكنه‌لرى اولسون و او سكنه‌لر، او سماواته مناسب بولونسون. شريعتڭ لساننده، پك چوق مختلف الجنس اولان او سكنه‌لره ملائكه و روحانيات تسميه ايديلير.
أوت، حقيقت بويله إقتضا ايدر. زيرا شو زمينمز، سمايه نسبةً كوچكلگى و حقارتيله برابر ذى‌شعور مخلوقلرله طولديرلمسى، آرا صيره بوشالتوب يڭيدن يڭى ذى‌شعورلرله شنلنديرلمسى إشارت ايدر بلكه تصريح ايدر كه: شو محتشم برجلر صاحبى اولان مزيَّن قصرلر مثالى اولان سماوات دخى، نورِ وجودڭ نورى اولان ذى‌حيات و ذى‌حياتڭ ضياسى اولان ذى‌شعور و ذوى الإدراك مخلوقلرله ألبته طولودر. او مخلوقلر دخى، إنس و جنّ گبى، شو سراىِ عالمڭ سيرجيلرى و شو كائنات كتابنڭ
— 568 —
مطالعه‌جيلرى و شو سلطنتِ ربوبيتڭ دلّاللريدرلر. كلّى و عمومى عبوديتلرى ايله كائناتڭ بيوك و كلّى موجوداتڭ تسبيحاتلرينى تمثيل ايدييورلر.
أوت شو كائناتڭ كيفياتى، اونلرڭ وجودلرينى گوسترييور. چونكه كائناتى حدّ و حسابه گلمه‌ين دقيق صنعتلى تزيينات و او معنيدار محاسن ايله و حكمتدار نقوش ايله سوسلنديروب تزيين ايتمه‌سى؛ بِالبداهه اوڭا گوره متفكّر و إستحسان ايديجيلرڭ و متحيّر تقدير ايديجيلرڭ أنظارينى ايستر، وجودلرينى طلب ايدر. أوت ناصلكه حُسن ألبته بر عاشق ايستر، طعام ايسه آج اولانه ويريلير. اويله ايسه، شو نهايتسز حسنِ صنعت ايچنده غداءِ أرواح و قوتِ قلوب؛ ألبته ملائكه و روحانيلره باقار، گوسترر. مادام بو نهايتسز تزيينات، نهايتسز بر وظيفهٔ‌ِ تفكّر و عبوديت ايستر. حالبوكه إنس و جنّ، شو نهايتسز وظيفه‌يه، شو حكمتلى نظارته، شو وسعتلى عبوديته قارشى، ميليوندن آنجق بريسنى ياپابيلير. ديمك بو نهايتسز و چوق متنوّع اولان شو وظائف و عبادته، نهايتسز ملائكه أنواعلرى، روحانيات أجناسلرى لازمدر كه، شو مسجدِ كبيرِ عالمى صفلريله طولديروب شنلنديرسين.
أوت شو كائناتڭ هر بر جهتنده، هر بر دائره‌سنده، روحانيات و ملائكه‌لردن برر طائفه، برر وظيفهٔ‌ِ عبوديتله موظّف اولارق بولونورلر. بعض رواياتِ أحاديثيه‌نڭ إشاراتيله و شو إنتظامِ عالمڭ حكمتيله دينله‌بيلير كه: بر قسم أجسامِ جامدهٔ‌ِ سيّاره (ييلديزلر سيّاراتندن طوت، تا ياغمور قطراتنه قدر) بر قسم ملائكه‌نڭ سفينه و مراكبيدرلر. او ملائكه‌لر، بو سيّاره‌لره إذنِ إلٰهى ايله بينرلر، عالمِ شهادتى سير ايدوب گزرلر و او مركبلرينڭ تسبيحاتنى تمثيل ايدرلر.
هم دينله‌بيلير: بر قسم حياتدار أجسام، (بر حديثِ شريفده "أهلِ جنّت روحلرى، برزخ عالمنده يشيل قوشلرڭ جوفلرينه گيررلر و جنّتده گزرلر" دييه إشارت ايتديگى طُيُورٌ خُضْرٌ تسميه ايديلن جنّت قوشلرندن طوت، تا سينكلره قدر) بر جنس أرواحڭ طيّاره‌لريدر. اونلر بونلرڭ ايچنه أمرِ حقله گيررلر، عالمِ جسمانياتى سير ايدوب، او حياتدار جسدلرده‌كى گوز، قولاق گبى طويغولرى ايله، عالمِ جسمانيده‌كى معجزاتِ فطرتى تماشا ايدييورلر. تسبيحاتِ مخصوصه‌لرينى أدا ايدييورلر.
— 569 —
ايشته ناصل حقيقت بويله إقتضا ايدييور، حكمت دخى عينًا اويله إقتضا أيله‌يور. چونكه شو كثافتلى و روحه مناسبتى آز اولان طوپراقدن و شو كدورتلى و نورِ حياته مناسبتى پك جزئى اولان صودن، متماديًا حُمّالى بر فعاليتله، لطافتلى حياتى و نورانيتلى ذوى الإدراكى خلق ايدن فاطرِ حكيم، ألبته روحه چوق لايق و حياته چوق مناسب، شو نور دڭزندن و حتّى شو ظلمت بحرندن، شو هوادن، شو ألكتريق گبى سائر مادّهٔ‌ِ لطيفه‌دن بر قسم ذى‌شعور مخلوقلرى واردر. هم پك چوق كثرتلى اولارق واردر.
برنجى مقصد
ملائكه‌نڭ تصديقى ايمانڭ بر ركنيدر. شو مقصدده درت نكتهٔ‌ِ أساسيه واردر.
برنجى أساس
وجودڭ كمالى، حيات ايله‌در. بلكه وجودڭ حقيقى وجودى، حيات ايله‌در. حيات، وجودڭ نوريدر. شعور، حياتڭ ضياسيدر. حيات، هر شيئڭ باشيدر و أساسيدر. حيات، هر شيئى هر بر ذى‌حيات اولان شيئه مال ايدر. بر شيئى، بتون أشيايه مالك حكمنه گچيرر. حيات ايله بر شيءِ ذى‌حيات دييه‌بيلير كه: "شو بتون أشيا، مالمدر. دنيا، خانه‌مدر. كائنات، مالكم طرفندن ويريلمش بر ملكمدر." ناصلكه ضيا أجسامڭ گورولمسنه سببدر و رنكلرڭ (بر قَوله گوره) سببِ وجوديدر. اويله ده: حيات دخى، موجوداتڭ كشّافيدر. كيفياتڭ تحقّقنه سببدر. هم جزئى بر جزئى، كلّ و كلّى حكمنه گتيرر. و كلّى شيلرى بر جزئه صيغيشديرمغه سببدر. و حدسز أشيايى، إشتراك و إتّحاد ايتديروب بر وحدته مدار، بر روحه مظهر ياپمق گبى، كمالاتِ وجودڭ عمومنه سببدر. حتّى حيات، كثرت طبقاتنده بر چشيد تجلّئِ وحدتدر و كثرتده أحديتڭ بر آيينه‌سيدر. باق حياتسز بر جسم، بيوك بر طاغ دخى اولسه يتيمدر، غريبدر، يالڭزدر. مناسبتى يالڭز اوطورديغى مكان ايله و اوڭا قاريشان شيلر ايله واردر. باشقه كائناتده نه وارسه، او طاغه نسبةً معدومدر. چونكه نه حياتى وار كه، حيات ايله علاقه‌دار اولسون؛ نه شعورى وار كه، تعلّق ايتسين. شيمدى باق كوچوجك بر جسمه،
— 570 —
مثلا بال آريسنه. حيات اوڭا گيرديگى آنده، بتون كائناتله اويله مناسبت تأسيس ايدر كه، بتون كائناتله، خصوصًا زمينڭ چيچكلريله و نباتاتلريله اويله بر تجارت عقد ايدر كه، دييه‌بيلير: "شو أرض، بنم باغچه‌مدر، تجارتخانه‌مدر."
ايشته ذى‌حياتده‌كى مشهور حواسِّ ظاهره و باطنه طويغولرندن باشقه، غيرِ مشعور سائقه و شائقه حسلريله برابر او آرى، دنيانڭ أكثر أنواعيله إختصاص و اُنسيت و مبادله و تصرّفه صاحب اولور. ايشته أڭ كوچك ذى‌حياتده حيات بويله تأثيرينى گوسترسه، ألبته حيات طبقهٔ‌ِ إنسانيه اولان أڭ يوكسك مرتبه‌يه چيقدقجه، اويله بر إنبساط و إنكشاف و تنوّر ايدر كه؛ حياتڭ ضياسى اولان شعور ايله، عقل ايله بر إنسان كندى خانه‌سنده‌كى اوطه‌لرده گزديگى گبى، او ذى‌حيات كندى عقلى ايله عوالمِ علويه‌ده و روحيه‌ده و جسمانيه‌ده گزر. يعنى، او ذى‌شعور و ذى‌حيات معنًا او عالملره مسافر گيتديگى گبى، او عالملر دخى او ذى‌شعورڭ مرآتِ روحنه مسافر اولوب، إرتسام و تمثّل ايله گلييورلر.
حيات، ذاتِ ذو الجلالڭ أڭ پارلاق بر برهانِ وحدتى و أڭ بيوك بر معدنِ نعمتى و أڭ لطيف بر تجلّئِ مرحمتى و أڭ خفى و بيلينمز بر نقشِ نزيهِ صنعتيدر. أوت، خفى و دقيقدر. چونكه أنواعِ حياتڭ أڭ أدناسى اولان حياتِ نبات و او حياتِ نباتڭ أڭ برنجى درجه‌سى اولان چكردكده‌كى عقدهٔ‌ِ حياتيه‌نڭ تنبهّى، يعنى اويانوب آچيلارق نشو و نما بولماسى، او درجه ظاهر و كثرتده و مبذوليتده، الفت ايچنده، زمانِ آدمدن بَرى حكمتِ بشريه‌نڭ نظرنده گيزلى قالمشدر. حقيقتى، حقيقى اولارق بشرڭ عقلى ايله كشف ايديلمه‌مش.
هم حيات، او قدر نزيه و تميزدر كه؛ ايكى وجهى، يعنى ملك و ملكوتيت وجهلرى تميزدر، پاكدر، شفّافدر. دستِ قدرت، أسبابڭ پرده‌سنى وضع ايتميه‌رك، طوغريدن طوغرى‌يه مباشرت ايدييور. فقط، سائر شيلرده‌كى امورِ خسيسه‌يه و قدرتڭ عزّتنه اويغون گلمه‌ين ناپاك كيفياتِ ظاهريه‌يه منشأ اولمق ايچون أسبابِ ظاهريه‌يى پرده ايتمشدر.
الحاصل:دينله‌بيلير كه؛ حيات اولمازسه وجود وجود دگلدر، عدمدن فرقى اولماز. حيات، روحڭ ضياسيدر. شعور، حياتڭ نوريدر.
— 571 —
مادام كه حيات و شعور، بو قدر أهمّيتليدرلر. و مادام شو عالمده بِالمشاهده بر إنتظامِ كاملِ أكمل واردر. و شو كائناتده بر إتقانِ محكم، بر إنسجامِ أحكم گورونويور. مادام شو بيچاره پريشان كره‌مز، سرگردان زمينمز، بو قدر حدّ و حسابه گلمز ذوى الحيات ايله، ذوى الأرواح ايله و ذوى الإدراك ايله طولمشدر. ألبته صادق بر حدس ايله و قطعى بر يقين ايله حكم اولنور كه؛ شو قصورِ سماويه و شو بروجِ ساميه‌نڭ دخى كنديلرينه مناسب ذى‌حيات، ذى‌شعور سكنه‌لرى واردر. باليق صوده ياشاديغى گبى، گونشڭ آتشنده دخى او نورانى سكنه‌لر بولونور. نار نورى ياقماز، بلكه آتش ايشيغه مدد ويرر.
مادام قدرتِ أزليه بِالمشاهده أڭ عادى مادّه‌لردن، أڭ كثيف عنصرلردن حدسز ذى‌حيات و ذى‌روحى خلق ايدر و غايت أهمّيتله مادّهٔ‌ِ كثيفه‌يى، حيات واسطه‌سيله مادّهٔ‌ِ لطيفه‌يه چويرر و نورِ حياتى هر شيده كثرتله سرپيور و شعور ضياسيله أكثر شيلرى يالديزلايور. ألبته او قديرِ حكيم بو قصورسز قدرتيله، بو نقصانسز حكمتيله؛ نور گبى، أثير گبى روحه ياقين و مناسب اولان سائر سيّالاتِ لطيفه مادّه‌لرى إهمال ايدوب حياتسز بيراقماز، جامد بيراقماز، شعورسز بيراقماز. بلكه مادّهٔ‌ِ نوردن، حتّى ظلمتدن، حتّى أثير مادّه‌سندن، حتّى معنالردن، حتّى هوادن، حتّى كلمه‌لردن ذى‌حيات، ذى‌شعورى كثرتله خلق ايدر كه؛ حيواناتڭ پك چوق مختلف أجناسلرى گبى پك چوق مختلف روحانى مخلوقلرى، او سيّالاتِ لطيفه مادّه‌لرندن خلق ايدر. اونلرڭ بر قسمى ملائكه، بر قسمى ده روحانى و جنّ أجناسلريدر.
ملائكه‌لرڭ و روحانيلرڭ كثرتله وجودلرينى قبول ايتمك نه درجه حقيقت و بديهى و معقول اولديغنى و قرآنڭ بيان ايتديگى گبى اونلرى قبول ايتمه‌ين، نه درجه خلافِ حقيقت و خلافِ حكمت بر خرافه، بر ضلالت، بر هذيان، بر ديوانه‌لك اولديغنى شو تمثيله باق، گور:
ايكى آدم؛ برى بدوى، وحشى؛ برى مدنى، عقلى باشنده اولارق آرقداش اولوب إستانبول گبى حشمتلى بر شهره گيدييورلر. او مدنى محتشم شهرڭ اوزاق بر
— 572 —
كوشه‌سنده پيس، پريشان، كوچك بر خانه‌يه، بر فابريقه‌يه راست گلييورلر. گورويورلر كه، او خانه؛ عمله، سفيل، مسكين آدملرله طولودر. عجيب بر فابريقه ايچنده چاليشييورلر. او خانه‌نڭ أطرافى ده ذى‌روح و ذى‌حياتلرله طولودر. فقط اونلرڭ مدارِ تعيّشى و خصوصى شرائطِ حياتيه‌لرى واردر كه، اونلرڭ بر قسمى آكل النباتدر، يالڭز نباتات ايله ياشايورلر. ديگر بر قسمى آكل السمكدر، باليقدن باشقه بر شى ييمه‌يورلر. او ايكى آدم، بو حالى گورويورلر. صوڭره باقييورلر كه، اوزاقده بيڭلر مزيَّن سرايلر، عالى قصرلر گورونويور. او سرايلرڭ اورته‌لرنده گنيش تزگاهلر و وسعتلى ميدانلر واردر. او ايكى آدم، اوزاقلق سببيله وياخود گوز ضعيفلگيله ويا او سرايڭ سكنه‌لرينڭ گيزلنمسى سببيله؛ او سرايڭ سكنه‌لرى، او ايكى آدمه گورونمه‌يورلر. هم شو پريشان خانه‌ده‌كى شرائطِ حياتيه، او سرايلرده بولونمييور. او وحشى بدوى، هيچ شهر گورمه‌مش آدم، بو أسبابه بناءً گورونمدكلرندن و بوراده‌كى شرائطِ حيات اوراده بولونمديغندن دير: "او سرايلر سكنه‌لردن خاليدر، بوشدر، ذى‌روح ايچنده يوقدر." دير، وحشتڭ أڭ أحمقجه بر هذياننى ياپار. ايكنجى آدم دير كه: "أى بدبخت! شو حقير، كوچك خانه‌يى گورييورسڭ كه، ذى‌روح ايله، عمله‌لرله طولديرلمش و برى وار كه، بونلرى هر وقت تازه‌لنديرييور، إستخدام ايدييور. باق، بو خانه أطرافنده بوش بر ير يوقدر. ذى‌حيات و ذى‌روح ايله طولديرلمشدر. عجبا هيچ ممكن ميدر كه: شو اوزاقده بزه گورونن شو منتظم شهرڭ، شو حكمتلى تزييناتڭ، شو صنعتلى سرايلرڭ اونلره مناسب عالى سكنه‌لرى بولونماسين؟ ألبته او سرايلر، عمومًا طولودر و اونلرده ياشايانلره گوره باشقه شرائطِ حياتيه‌لرى وار. أوت، اوت يرينه بلكه بورك يرلر؛ باليق يرينه باقلاوا ييه‌بيليرلر. اوزاقلق سببيله وياخود گوزيڭڭ قابليتسزلگى ويا اونلرڭ گيزلنمكلگى ايله سڭا گورونمه‌مه‌لرى، اونلرڭ اولمه‌ملرينه هيچ بر وقت دليل اولاماز. عدمِ رؤيت، عدمِ وجوده دلالت ايتمز. گورونمه‌مك، اولمامغه حجّت اولاماز."
ايشته شو تمثيل گبى، أجرامِ علويه و أجسامِ سيّاره ايچنده كُرهٔ‌ِ أرضڭ حقارت و كثافتى ايله برابر بو قدر حدسز ذى‌روحلرڭ، ذى‌شعورلرڭ وطنى اولماسى و أڭ خسيس و أڭ متعفّن جزءلرى دخى، برر منبعِ حيات كسيلمسى، برر محشرِ حوينات اولماسى،
— 573 —
بِالضروره و بِالبداهه و بِالطريق الأولٰى و بِالحدسِ الصادق و بِاليقين القطعى دلالت ايدر، شهادت أيلر، إعلان ايدر كه: شو نهايتسز فضاىِ عالم و شو محتشم سماوات، برجلريله، ييلديزلريله ذى‌شعور، ذى‌حيات، ذى‌روحلرله طولودر. ناردن، نوردن، آتشدن، ايشيقدن، ظلمتدن، هوادن، صوتدن، رايحه‌دن، كلماتدن، أثيردن و حتّى ألكتريقدن و سائر سيّالاتِ لطيفه‌دن خلق اولونان او ذى‌حيات و او ذى‌روحلره و او ذى‌شعورلره، شريعتِ غرّاىِ محمّديه (عليه الصلاة والسلام)، قرآنِ معجز البيان، "ملائكه و جانّ و روحانياتدر" دير، تسميه ايدر. ملائكه‌نڭ ايسه، أجسامڭ مختلف جنسلرى گبى، جنسلرى مختلفدر. أوت، ألبته بر قطره ياغموره مؤكّل اولان مَلك، شمسه مؤكّل مَلگڭ جنسندن دگلدر. جنّ و روحانيات دخى، اونلرڭ ده پك چوق أجناسِ مختلفه‌لرى واردر.
شو نكتهٔ‌ِ أساسيه‌نڭ خاتمه‌سى:بِالتجربه، مادّه أصل دگل كه، وجود اوڭا مسخّر قالسين و تابع اولسون. بلكه مادّه، بر معنا ايله قائمدر. ايشته او معنا، حياتدر، روحدر. هم بِالمشاهده مادّه، مخدوم دگل كه هر شى اوڭا إرجاع ايديلسين. بلكه خادمدر، بر حقيقتڭ تكمّلنه خدمت ايدر. او حقيقت، حياتدر. او حقيقتڭ أساسى ده روحدر. بِالبداهه مادّه حاكم دگل كه، اوڭا مراجعت ايديلسين، كمالات اوندن ايسته‌نيلسين. بلكه محكومدر، بر أساسڭ حكمنه باقار، اونڭ گوسترديگى يوللر ايله حركت ايدر. ايشته او أساس؛ حياتدر، روحدر، شعوردر. هم بِالضروره مادّه لبّ دگل، أساس دگل، مستقر دگل كه، ايشلر و كمالات اوڭا طاقيلسين، اوڭا بنا ايديلسين؛ بلكه ياريلمغه، أريمگه، ييرتيلمغه مهيّا بر قشردر، بر قابوقدر و كوپوكدر و بر صورتدر. گورولميور مى كه: گوزله گورولمه‌ين خرده‌بينى بر حيوانڭ نه قدر كسكين طويغولرى وار كه، آرقداشنڭ سسنى ايشيتير، رزقنى گورور، غايت حسّاس و كسكين حسلرى واردر. شو حال گوسترييور كه؛ مادّه‌نڭ كوچولوب اينجه‌لشمسى نسبتنده آثارِ حيات تزايد ايدييور، نورِ روح تشدّد ايدييور. گويا مادّه اينجه‌لشدكجه، بزم مادّياتمزدن اوزاقلاشدقجه روح عالمنه، حيات عالمنه، شعور عالمنه ياقلاشييور گبى حرارتِ روح، نورِ حيات داها شدّتلى تجلّى ايدييور.
— 574 —
ايشته هيچ ممكن ميدر كه: بو مادّه پرده‌سنده بو قدر حيات و شعور و روحڭ ترشّحاتى بولونسون؛ او پرده آلتنده اولان عالمِ باطن، ذى‌روح و ذى‌شعورلرله طولو اولماسين. هيچ ممكن ميدر كه: شو مادّيات و عالمِ شهادتده‌كى معنانڭ و روحڭ و حياتڭ و حقيقتڭ شو حدسز ترشّحاتى و لمعات و ثمراتنڭ منابعى، يالڭز مادّه‌يه و مادّه‌نڭ حركتنه إرجاع ايديلوب ايضاح ايديلسين. حاشا و قطعا و أصلا! بو حدسز ترشّحات و لمعات گوسترييور كه: شو عالمِ مادّيات و شهادت ايسه، عالمِ ملكوت و أرواح اوستنده سرپيلمش تنتنه‌لى بر پرده‌در.
ايكنجى أساس
ملائكه‌نڭ وجودينه و روحانيلرڭ ثبوتنه و حقيقتلرينڭ وجودينه بر إجماعِ معنوى ايله (تعبيرده إختلافلريله برابر) بتون أهلِ عقل و أهلِ نقل، بيله‌رك بيلميه‌رك إتّفاق ايتمشلر دينله‌بيلير. حتّى مادّياتده چوق ايلرى گيدن حكمانڭ مشائيون قسمى، ملائكه‌نڭ معناسنى إنكار ايتميه‌رك "هر بر نوعڭ بر ماهيتِ مجرّدهٔ‌ِ روحانيه‌لرى واردر" ديرلر. ملائكه‌يى اويله تعبير ايدييورلر. أسكى حكمانڭ اشراقيّون قسمى دخى ملائكه‌نڭ معناسنده قبوله مضطر قالارق، يالڭز ياڭليش اولارق "عقولِ عشره و أرباب الأنواع" دييه إسم ويرمشلر. بتون أهلِ أديان "مَلك الجبال، مَلك البحار، مَلك الأمطار" گبى هر نوعه گوره برر مَلكِ مؤكّل، وحيڭ إلهامى و إرشادى ايله بولونديغنى قبول ايده‌رك او ناملرله تسميه ايدييورلر. حتّى عقللرى گوزلرينه اينمش و إنسانيتدن جمادات درجه‌سنه معنًا سقوط ايتمش اولان مادّيون و طبيعيّون دخى، ملائكه‌نڭ معناسنى إنكار ايده‌ميه‌رك (حاشيه): ملائكه معناسنى و روحانياتڭ حقيقتنى إنكاره مجال بولامامشلر، بلكه فطرتڭ ناموسلرندن "قواىِ ساريه" دييه، "جريان ايدن قوّتلر" نامنى ويره‌رك ياڭليش بر صورتده تصوير ايله بر جهتدن تصديقنه مجبور قالمشلر. (أى كندينى عقللى ظن ايدن!..) "قواىِ ساريه" ناميله بر جهتده قبوله مجبور اولمشلر.
أى ملائكه و روحانياتڭ قبولنده تردّد گوسترن بيچاره آدم! نه‌يه إستناد ايدييورسڭ؟ هانگى حقيقته گووه‌نيورسڭ كه؛ بتون أهلِ عقل، بيله‌رك بيلميه‌رك
— 575 —
ملائكه‌نڭ معناسنڭ ثبوتنه و تحقّقنه و روحانيلرڭ تحقّقلرى حقّنده إتّفاقلرينه قارشى گلييورسڭ، قبول ايتمييورسڭ؟ مادام كه برنجى أساسده إثبات ايديلديگى گبى؛ حيات موجوداتڭ كشّافيدر، بلكه نتيجه‌سيدر، زبده‌سيدر. بتون أهلِ عقل، معناىِ ملائكه‌نڭ قبولنده معنًا متّفقدرلر و شو زمينمز، بو قدر ذى‌حيات و ذى‌روحلرله شنلنديرلمشدر. شو حالده هيچ ممكن اولور مى كه: شو فضاىِ وسيعه سكنه‌لردن، شو سماواتِ لطيفه متوطّنيندن خالى قالسين؟ هيچ خاطريڭه گلمسين كه: شو خلقتده جارى اولان ناموسلر، قانونلر كائناتڭ حياتدار اولماسنه كافى گلير. چونكه او جريان ايدن ناموسلر، شو حكم ايدن قانونلر؛ إعتبارى أمرلردر، وهمى دستورلردر، عدمى صاييلير. اونلرى تمثيل ايده‌جك، اونلرى گوستره‌جك، اونلرڭ ديزگينلرينى أللرنده طوتاجق ملائكه دينلن عباد اللّٰه‌ اولمازسه؛ او ناموسلره، او قانونلره بر وجود تعيّن ايده‌مز، بر هويت تشخّص ايده‌مز، بر حقيقتِ خارجيه اولاماز. حالبوكه حيات، بر حقيقتِ خارجيه‌در. وهمى بر أمر، حقيقتِ خارجيه‌يى يوكلنه‌مز.
الحاصل:مادام أهلِ حكمتله أهلِ دين و أصحابِ عقل و نقل معنًا إتّفاق ايتمشلر كه: موجودات، شو عالمِ شهادته منحصر دگلدر. هم مادام ظاهر اولان عالمِ شهادت، جامد و تشكّلِ أرواحه ناموافق اولديغى حالده بو قدر ذى‌روحلرله تزيين ايديلمش. ألبته، وجود اوڭا منحصر دگلدر. بلكه داها چوق طبقاتِ وجود واردر كه، عالمِ شهادت اونلره نسبةً منقّش بر پرده‌در. هم مادام دڭزڭ باليغه نسبتى گبى، أرواحه موافق اولان عالمِ غيب و عالمِ معنا، أرواحلر ايله طولو اولمق إقتضا ايدر. هم مادام بتون أمرلر، معناىِ ملائكه‌نڭ وجودينه شهادت ايدرلر. ألبته بِلا شك ولا شبهه، ملائكه وجودلرينڭ و روحانى حقيقتلرينڭ أڭ گوزل صورتى و عقولِ سليمه قبول ايده‌جك و إستحسان ايده‌جك أڭ معقول كيفيتى اودر كه؛ قرآن، شرح و بيان ايتمشدر. او قرآنِ معجز البيان دير كه: "ملائكه، عبادِ مكرّمدر. أمره مخالفت ايتمزلر. نه أمر اولونسه اونى ياپارلر. ملائكه، أجسامِ لطيفهٔ‌ِ نورانيه‌درلر. مختلف نوعلره منقسمدرلر." أوت ناصلكه بشر بر اُمّتدر، "كلام" صفتندن گلن شريعتِ إلٰهيه‌نڭ حَمَله‌لرى، ممثّللرى، متمثّللريدر. اويله ده: ملائكه دخى معظّم بر اُمّتدر كه، اونلرڭ عمله قسمى "إراده" صفتندن گلن
— 576 —
شريعتِ تكوينيه‌نڭ حَمَله‌سى، ممثّلى و متمثّللريدرلر. مؤثّرِ حقيقى اولان قدرتِ فاطره‌نڭ و إرادهٔ‌ِ أزليه‌نڭ أمرلرينه تابع بر نوع عباد اللّٰه‌درلر كه؛ أجرامِ علويه‌نڭ هر برى اونلرڭ برر مسجدى، برر معبدى حكمنده‌درلر.
اوچنجى أساس
مسئلهٔ‌ِ ملائكه و روحانيات، او مسائلدندر كه: تك بر جزئڭ وجودى ايله، بر كلّڭ تحقّقى بيلينير. بر تك شخصڭ رؤيتى ايله عموم نوعڭ وجودى معلوم اولور. چونكه كيم إنكار ايدرسه، كلّيًا إنكار ايدر. بر تكنى قبول ايدن، او نوعڭ عمومنى قبول ايتمگه مجبوردر. مادام اويله‌در، ايشته باق: گورمييور ميسڭ و ايشيتمييور ميسڭ كه؛ بتون أهلِ أديان، بتون عصرلرده، زمانِ آدمدن شيمدى‌يه قدر ملائكه‌نڭ وجودينه و روحانيلرڭ تحقّقنه إتّفاق ايتمشلر و إنسانڭ طائفه‌لرى، بربرندن بحثى و محاوره‌سى و روايتى گبى ملائكه‌لرله محاوره ايديلمسنه و اونلرڭ مشاهده‌سنه و اونلردن روايت ايتمسنه إجماع ايتمشلردر. عجبا هيچ بر فرد ملائكه‌لردن بِالبداهه گورونمزسه، هم بِالمشاهده بر شخصڭ ويا متعدّد أشخاصڭ وجودى قطعى بيلينمزسه، هم اونلرڭ بِالبداهه، بِالمشاهده وجودلرى حسّ ايديلمزسه، هيچ ممكن ميدر كه: بويله بر إجماع و إتّفاق دوام ايتسين و بويله مثبت و وجودى بر أمرده و شهوده إستناد ايدن بر حالده مستمرًا و تواترًا او إتّفاق دوام ايتسين.
هم هيچ ممكن ميدر كه: شو إعتقادِ عمومينڭ منشئى، مبادئِ ضروريه و بديهى أمرلر اولماسين. هم هيچ ممكن ميدر كه: حقيقتسز بر وهم؛ بتون إنقلاباتِ بشريه‌ده، بتون عقائدِ إنسانيه‌ده إستمرار ايتسين، بقا بولسون. هم هيچ ممكن ميدر كه: شو أهلِ أديانڭ، بو إجماعِ عظيمڭ سندى؛ بر حدسِ قطعى اولماسين، بر يقينِ شهودى اولماسين. هم هيچ ممكن ميدر كه: او حدسِ قطعى، او يقينِ شهودى، حدسز أماره‌لردن و او أماره‌لر، حدسز مشاهدات واقعه‌لرندن و او مشاهدات واقعه‌لرى، شكسز و شبهه‌سز مبادئِ ضروريه‌يه إستناد ايتمه‌سين. اويله ايسه، شو أهلِ أديانده‌كى بو إعتقاداتِ عموميه‌نڭ سببى و سندى، تواترِ معنوى قوّتنى إفاده ايدن پك چوق كرّات ايله ملائكه
— 577 —
مشاهده‌لرندن و روحانيلرڭ رؤيتلرندن حاصل اولان مبادئِ ضروريه‌در، أساساتِ قطعيه‌در.
هم هيچ ممكن ميدر، هيچ معقول ميدر، هيچ قابل ميدر كه: حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ بشريه سماسنڭ گونشلرى، ييلديزلرى، آيلرى حكمنده اولان أنبياء و أولياء، تواتر صورتيله و إجماعِ معنوى قوّتيله إخبار ايتدكلرى و شهادت ايتدكلرى ملائكه و روحانياتڭ وجودلرى و مشاهده‌لرى، بر شبهه قبول ايتسين، بر شكّه مدار اولسون. باخصوص اونلر شو مسئله‌ده أهلِ إختصاصدرلر. معلومدر كه؛ ايكى أهلِ إختصاص، بيڭلر باشقه‌سنه مرجّحدرلر. هم شو مسئله‌ده أهلِ إثباتدرلر. معلومدر كه؛ ايكى أهلِ إثبات، بيڭلر أهلِ نفى و إنكاره مرجّحدرلر. و بِالخاصّه كائنات سماسنده دائم پارلايان و هيچ بر وقت غروب ايتمه‌ين، عالمِ حقيقتڭ شمس الشّموسى اولان قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتى و رسالت گونشى اولان ذاتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) شهاداتى و مشاهداتى، هيچ قابل ميدر كه، بر شبهه قبول ايتسين.
مادام تك بر روحانياتڭ وجودى، بر زمانده تحقّق ايتسه، شو نوعڭ عمومًا تحقّقنى گوسترييور. و مادام شو نوعڭ وجودى تحقّق ايدييور. ألبته اونلرڭ صورتِ تحقّقنڭ أڭ أحسنى، أڭ معقولى، أڭ مقبولى؛ شريعتڭ شرح ايتديگى گبيدر، قرآنڭ گوسترديگى گبيدر، صاحبِ معراجڭ گورديگى گبيدر.
دردنجى أساس
شو كائناتڭ موجوداتنه نظرِ دقّتله باقيلسه گورونور كه: جزئيات گبى كلّياتڭ دخى برر شخصِ معنويسى واردر كه، برر وظيفهٔ‌ِ كلّيه‌سى گورونويور. اونده بر خدمتِ كلّيه گورونويور. مثلا: بر چيچك، كندنجه بر نقشِ صنعتى گوستروب، لسانِ حاليله أسماءِ فاطرى ذكر ايتديگى گبى؛ كُرهٔ‌ِ أرض باغچه‌سى دخى، بر چيچك حكمنده‌در. غايت منتظم كلّى وظيفهٔ‌ِ تسبيحيه‌سى واردر. ناصلكه بر ميوه، بر إنتظام ايچنده بر إعلاناتى، تسبيحاتى إفاده ايدييور. اويله ده: قوجه بر آغاجڭ هيئتِ عموميه‌سيله غايت منتظم بر وظيفهٔ‌ِ فطريه‌سى و عبوديتى واردر. ناصل بر آغاج ياپراق، ميوه و چيچكلرينڭ
— 578 —
كلماتى ايله بر تسبيحاتى وار. اويله ده: قوجه سماوات دڭزى دخى، كلماتى حكمنده اولان گونشلر، ييلديزلر و آيلرى ايله فاطرِ ذو الجلالنه تسبيحات ياپار و صانعِ ذو الجلالنه حمد ايدر و هكذا... موجوداتِ خارجيه‌نڭ هر برى، صورةً جامد، شعورسز ايكن، غايت حياتكارانه و شعوردارانه وظيفه‌لرى و تسبيحاتلرى واردر. ألبته ناصل ملائكه‌لر بونلرڭ عالمِ ملكوتده ممثّليدرلر، تسبيحاتلرينى إفاده ايدرلر؛ بونلر دخى عالمِ ملك و عالمِ شهادتده او ملائكه‌لرڭ تمثاللرى، خانه‌لرى، مسجدلرى حكمنده‌درلر.
يگرمى دردنجى سوزڭ دردنجى دالنده بيان ايديلديگى گبى؛ شو سراىِ عالمڭ صانعِ ذو الجلالى، او سراى ايچنده إستخدام ايتديگى درت قسم عمله‌نڭ برنجيسى: ملائكه و روحانيلردر. مادام نباتات و جمادات بيلميه‌رك و بر بيلنڭ أمرنده غايت مهمّ اجرتسز خدماتده‌درلر. و حيوانات، بر اجرتِ جزئيه مقابلنده بيلميه‌رك غايت كلّى مقصدلره خدمت ايدييورلر. و إنسان، مؤجّل و معجّل ايكى اجرت مقابلنده او صانعِ ذو الجلالڭ مقاصدينى بيله‌رك توفيقِ حركت ايتمك و هر شيده نفسلرينه ده بر حصّه چيقارمق و سائر خدمه‌لره نظارت ايتمك ايله إستخدام ايديلمه‌لرى، بِالمشاهده گورونويور. ألبته دردنجى قسم، بلكه أڭ برنجى قسم اولان خدمتكارلر، عمله‌لر بولونه‌جقدر.
هم إنسانه بڭزر كه، او صانعِ ذو الجلالڭ مقاصدِ كلّيه‌سنى بيلير بر عبوديت ايله توفيقِ حركت ايدرلر. هم إنسانڭ خلافنه اولارق حظِّ نفسدن و جزئى اجرتلردن تجرّد ايده‌رك يالڭز صانعِ ذو الجلالڭ نظرى ايله، أمرى ايله، توجّهى ايله، حسابى ايله، نامى ايله و قربيتيله إختصاص ايله و إنتساب ايله حاصل ايتدكلرى لذّت و كمال و ذوق و سعادتى كافى گوروب، خالصًا مخلصًا چاليشييورلر. جنسلرينه گوره كائناتده‌كى موجوداتڭ أنواعنه گوره وظيفهٔ‌ِ عبادتلرى تنوّع ايدييور. بر حكومتڭ مختلف دائره‌لرده، مختلف وظيفه‌دارلرى گبى، سلطنتِ ربوبيت دائره‌لرنده وظائفِ عبوديتى و تسبيحاتى اويله تنوّع ايدييور. مثلا: حضرتِ ميكائيل، ير يوزى تارلاسنده أكيلن مصنوعاتِ إلٰهيه‌يه جنابِ حقّڭ حوليله، قوّتيله، حسابيله، أمريله بر ناظرِ عمومى حكمنده‌در. (تعبير جائز ايسه) عموم چيفتجى‌مثال ملائكه‌لرڭ رئيسيدر. هم فاطرِ ذو الجلالڭ
— 579 —
إذنيله، أمريله، قوّتيله، حكمتيله عموم حيواناتڭ معنوى چوبانلرينڭ رئيسى، بيوك بر مَلكِ مؤكّلى واردر. ايشته مادام شو موجوداتِ خارجيه‌نڭ، هر بريسنڭ اوستنده، برر مَلكِ مؤكّل وار اولمق لازم گلير. تا كه او جسمڭ گوسترديگى وظائفِ عبوديت و خدماتِ تسبيحيه‌سنى عالمِ ملكوتده تمثيل ايتسين، درگاهِ الوهيته بيله‌رك تقديم ايتسين. ألبته مخبرِ صادقڭ روايت ايتديگى، ملائكه‌لر حقّنده‌كى صورتلر غايت مناسبدر و معقولدر.
مثلا: فرمان ايتمش كه: "بعض ملائكه‌لر بولونور، قرق باشى ويا قرق بيڭ باشى وار. هر باشده قرق بيڭ آغزى وار، هر بر آغزده قرق بيڭ ديل ايله، قرق بيڭ تسبيحات ياپار." شو حقيقتِ حديثيه‌نڭ بر معناسى وار، بر ده صورتى وار.
معناسى شودر كه: ملائكه‌نڭ عباداتى، هم غايت منتظمدر، مكمّلدر، هم غايت كلّيدر، گنيشدر.
و شو حقيقتڭ صورتى ايسه شودر كه: بعض بيوك موجوداتِ جسمانيه واردر كه، قرق بيڭ باش، قرق بيڭ طرز ايله وظائفِ عبوديتى ياپار. مثلا: سما گونشلرله، ييلديزلرله تسبيحات ياپار. زمين تك بر مخلوق ايكن، يوز بيڭ باش ايله، هر باشده يوز بيڭلر آغز ايله، هر آغزده يوز بيڭلر لسان ايله وظيفهٔ‌ِ عبوديتى و تسبيحاتِ ربّانيه‌يى ياپييور. ايشته كُرهٔ‌ِ أرضه مؤكّل مَلك دخى، عالمِ ملكوتده شو معنايى گوسترمك ايچون اويله گورولمك لازمدر. حتّى بن، متوسّط بر بادم آغاجى گوردم كه: قرقه ياقين باش حكمنده بيوك داللرى وار. صوڭره بر دالنه باقدم، قرقه ياقين ديلى حكمنده كوچك داللرى وار. صوڭره او كوچك دالنڭ بر ديلنه باقدم، قرق چيچك آچمشدر. او چيچكلره نظرِ حكمتله دقّت ايتدم، هر بر چيچك ايچنده قرقه ياقين اينجه‌جك، منتظم پوسكوللرى، رنكلرى و صنعتلرى گوردم كه؛ هر برى صانعِ ذو الجلالڭ آيرى آيرى برر جلوهٔ‌ِ أسماسنى و برر إسمنى اوقوتديرييور. ايشته هيچ ممكن ميدر كه، شو بادم آغاجنڭ صانعِ ذو الجلالى و حكيمِ ذو الجمالى، بو جامد آغاجه بو قدر وظيفه‌لرى يوكلتسين؛ اونڭ معناسنى بيلن، إفاده ايدن، كائناته إعلان ايدن، درگاهِ إلٰهيه‌يه تقديم ايدن، اوڭا مناسب و روحى حكمنده بر مَلكِ مؤكّلى اوڭا بينديرمسين؟
— 580 —
أى آرقداش! شورايه قدر بياناتمز، قلبى قبوله إحضار ايتمك و نفسى تسليمه مجبور ايتمك و عقلى إذعانه گتيرمك ايچون بر مقدّمه ايدى. أگر او مقدّمه‌يى بر درجه فهم ايتدڭ ايسه، ملائكه‌لرله گوروشمك ايسترسه‌ڭ حاضر اول. هم أوهامِ سيّئه‌دن تميزلن. ايشته قرآن عالمى قپولرى آچيقدر. ايشته قرآن جنّتى "مفتّحة الأبواب"در؛ گير باق. ملائكه‌يى او جنّتِ قرآنيه ايچنده گوزل بر صورتده گور. هر بر آيتِ تنزيل، برر منزلدر. ايشته شو منزللردن باق:
وَ الْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا ٭ فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا ٭ وَ النَّاشِرَاتِ نَشْرًا ٭ فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا ٭ فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا ٭ وَ النَّازِعَاتِ غَرْقًا ٭ وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا ٭ وَ السَّابِحَاتِ سَبْحًا ٭ فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا ٭ فَالْمُدَبِّرَاتِ اَمْرًا ٭ تَنَزَّلُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ ٭ عَلَيْهَا مَلٰئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللّٰه‌َ مَا اَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ ٭
هم ديڭله:
سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ٭ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِهِ يَعْمَلُونَ
ثنالرينى ايشيت.
أگر جنّيلرله گوروشمك ايسترسه‌ڭ:
قُلْ اُوحِىَ اِلَىَّ اَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ
سورلى سوره‌يه گير، اونلرى گور، ديڭله نه دييورلر؟ اونلردن عبرت آل. باق، دييورلر كه:
اِنَّا سَمِعْنَا قُرْاٰنًا عَجَبًا ٭ يَهْدِى اِلَى الرُّشْدِ فَاٰمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا اَحَدًا
٭ ٭ ٭
— 581 —
ايكنجى مقصد
(قيامت و موتِ دنيا و حياتِ آخرت حقّنده‌در.)
شو مقصدڭ درت أساسى و بر مقدّمهٔ‌ِ تمثيليه‌سى واردر.
مقدّمه
ناصلكه بر سراى ويا بر شهر حقّنده برى دعوا ايتسه: "شو سراى ويا شهر، تخريب ايديلوب يڭيدن محكم بر صورتده بنا و تعمير ايديله‌جكدر." ألبته، اونڭ دعواسنه قارشى آلتى سؤال ترتّب ايدر:
برنجيسى:نه ايچون تخريب ايديله‌جك؟ سبب و مقتضى وار ميدر؟
أگر "أوت وار" دييه إثبات ايتدى،ايكنجيسىشويله بر سؤال گلير كه: "بونى تخريب ايدوب، تعمير ايده‌جك اوسته مقتدر ميدر؟ ياپابيلير مى؟
أگر "أوت ياپابيلير" دييه إثبات ايتدى،اوچنجيسىشويله بر سؤال گلير كه: "تخريبى ممكن ميدر؟ هم، صوڭره تخريب ايديله‌جك ميدر؟"
أگر "أوت" دييه إمكانِ تخريبى، هم وقوعنى إثبات ايتسه؛ ايكى سؤال داها اوڭا وارد اولور كه: "عجبا شو عجيب سراى ويا شهرڭ يڭيدن تعميرى ممكن ميدر؟ ممكن اولسه، عجبا تعمير ايديله‌جك ميدر؟"
أگر "أوت" دييه بونلرى ده إثبات ايتسه؛ او وقت بو مسئله‌نڭ هيچ بر جهتده هيچ بر كوشه‌سنده بر دليك، بر منفذ قالماز كه، شك و شبهه و وسوسه گيره‌بيلسين.
ايشته شو تمثيل گبى؛ دنيا سراينڭ، شو كائنات شهرينڭ تخريب و تعميرى ايچون مقتضى وار. فاعل و اوسته‌سى مقتدر. تخريبى ممكن و واقع اولاجق. تعميرى ممكن و واقع اولاجقدر. ايشته شو مسئله‌لر، برنجى أساسدن صوڭره إثبات ايديله‌جكدر.
— 582 —
برنجى أساس
روح، قطعيًا باقيدر. برنجى مقصدده‌كى ملائكه و روحانيلرڭ وجودلرينه دلالت ايدن همان بتون دليللر، شو مسئله‌مز اولان بقاءِ روحه دخى دليلدرلر. بنجه مسئله او قدر قطعيدر كه، فضله بيان عبث اولور. أوت شو عالمِ برزخده، عالمِ أرواحده بولونان و آخرته گيتمك ايچون بكله‌ين حدسز أرواحِ باقيه قافله‌لرى ايله بزم مابيْنمزده‌كى مسافه او قدر اينجه و قيصه‌در كه، برهان ايله گوسترمگه لزوم قالماز. حدّ و حسابه گلمه‌ين أهلِ كشفڭ و شهودڭ اونلرله تماس ايتمه‌لرى، حتّى أهلِ كشف القبورڭ اونلرى گورمه‌لرى، حتّى بر قسم عوامڭ ده اونلرله مخابره‌لرى و عمومڭ ده رؤياىِ صادقه‌ده اونلرله مناسبت پيدا ايتمه‌لرى، مضاعف تواترلر صورتنده عادتا بشرڭ علومِ متعارفه‌سى حكمنه گچمشدر. فقط شو زمانده مادّيون فكرى هركسى سرسم ايتديگندن، أڭ بديهى بر شيده ذهنلره وسوسه ويرمش. ايشته شويله وسوسه‌لرى إزاله ايچون؛ حدسِ قلبينڭ و إذعانِ عقلينڭ پك چوق منبعلرندن، بر مقدّمه ايله درت منبعنه إشارت ايده‌جگز.
مقدّمه
اوننجى سوزڭ دردنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگى گبى؛ أبدى، سرمدى، مِثلسز بر جمال، ألبته آيينه‌دار مشتاقنڭ أبديتنى و بقاسنى ايستر. هم قصورسز، أبدى بر كمالِ صنعت، متفكّر دلّالنڭ دوامنى طلب ايدر. هم نهايتسز بر رحمت و إحسان، محتاج متشكّرلرينڭ دوامِ تنعّملرينى إقتضا ايدر. ايشته او آيينه‌دار مشتاق، او دلّال متفكّر، او محتاج متشكّر؛ أڭ باشده روحِ إنسانيدر. اويله ايسه، أبد الآباد يولنده؛ او جمال، او كمال، او رحمته رفاقت ايده‌جك، باقى قالاجقدر.
ينه اوننجى سوزڭ آلتنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگى گبى؛ دگل روحِ بشر، حتّى أڭ بسيط طبقاتِ موجودات دخى، فنا ايچون ياراديلمه‌مشلر؛ بر نوع بقايه مظهردرلر. حتّى روحسز، أهمّيتسز بر چيچك دخى، وجودِ ظاهريدن گيتسه، بيڭ وجهله بر نوع بقايه مظهردر. چونكه صورتى، حدسز حافظه‌لرده باقى قالير. قانونِ تشكّلاتى، يوزر تخمجقلرنده بقا بولوب دوام ايدر. مادام بر پارچه‌جق روحه بڭزه‌ين او
— 583 —
چيچگڭ قانونِ تشكّلى، تمثالِ صورتى، بر حفيظِ حكيم طرفندن إبقا ايديلييور. دغدغه‌لى إنقلابلر ايچنده كمالِ إنتظام ايله، ذرّه‌جكلر گبى تخملرنده محافظه ايديلييور، باقى قالير. ألبته غايت جمعيتلى و غايت يوكسك بر ماهيته مالك و خارجى وجود گيديرلمش و ذى‌شعور و ذى‌حيات و نورانى قانونِ أمرى اولان روحِ بشر، نه درجه قطعيتله بقايه مظهر و أبديتله مربوط و سرمديتله علاقه‌دار اولديغنى آڭلامازسه‌ڭ، ناصل "ذى‌شعور بر إنسانم" دييه‌بيليرسڭ؟ أوت، قوجه بر آغاجڭ بر درجه روحه بڭزه‌ين پروغرامنى و قانونِ تشكّلاتنى، بر نقطه گبى أڭ كوچك چكردكده درج ايدوب محافظه ايدن بر ذاتِ حكيمِ ذو الجلال، بر ذاتِ حفيظِ بى‌زوال حقّنده "وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر" دينلير مى؟
برنجى منبع:أنفسيدر. يعنى، هركس حياتنه و نفسنه دقّت ايتسه، بر روحِ باقى‌يى آڭلار. أوت هر بر روح، قاچ سنه ياشامش ايسه او قدر بدن دگيشديرديگى حالده، بِالبداهه عينًا باقى قالمشدر. اويله ايسه؛ مادام جسد گلوب گچيجيدر. موت ايله بتون بتون چيپلاق اولمق دخى روحڭ بقاسنه تأثير ايتمز و ماهيتنى ده بوزماز. يالڭز مدّتِ حياتده تدريجى جسد لباسنى دگيشديرييور. موتده ايسه بردن صويونور. غايت قطعى بر حدس ايله بلكه مشاهده ايله ثابتدر كه، جسد روح ايله قائمدر. اويله ايسه روح، اونڭ ايله قائم دگلدر. بلكه روح، بِنفسه قائم و حاكم اولديغندن؛ جسد ايستديگى گبى طاغيلوب طوپلانسين، روحڭ إستقلاليتنه خلل ويرمز. بلكه جسد، روحڭ خانه‌سى و يوواسيدر، لباسى دگل. بلكه روحڭ لباسى بر درجه ثابت و لطافتجه روحه مناسب بر غلافِ لطيفى و بر بدنِ مثاليسى واردر. اويله ايسه، موت هنگامنده بتون بتون چيپلاق اولماز، يوواسندن چيقار، بدنِ مثاليسنى گيه‌ر.
ايكنجى منبع:آفاقيدر. يعنى، مكرّر مشاهدات و متعدّد واقعات و كرّات ايله مناسباتدن نشئت ايدن بر نوع حُكمِ تجربيدر. أوت تك بر روحڭ بَعْدَ الْممات بقاسى آڭلاشيلسه، شو روح نوعنڭ كلّيتله بقاسنى إستلزام ايدر. زيرا فنِّ منطقجه قطعيدر كه: ذاتى بر خاصّه، بر تك فردده گورونسه؛ بتون أفرادده دخى او خاصّه‌نڭ وجودينه حكم ايديلير. چونكه ذاتيدر. ذاتى اولسه، هر فردده بولونور. حالبوكه دگل بر فرد، بلكه او
— 584 —
قدر حدسز، او قدر حسابه، حصره گلمز مشاهداته إستناد ايدن آثار و بقاءِ أرواحه دلالت ايدن أمارات، او درجه قطعيدر كه؛ بزه ناصل يڭى دنيا، يعنى آمريقا وار و اوراده إنسانلر بولونور؛ او إنسانلرڭ وجودلرينه هيچ وهم خاطره گلمز. اويله ده شبهه قبول ايتمز كه، شيمدى عالمِ ملكوت و أرواحده؛ ئولمش، وفات ايتمش إنسانلرڭ أرواحى پك چوق كثرتله واردر و بزمله مناسبتداردرلر. معنوى هدايامز اونلره گيدييور، اونلرڭ نورانى فيضلرى ده بزلره گلييور.
هم حدسِ قطعى ايله وجدانًا حسّ ايديله‌بيلير كه؛ إنسان ئولدكدن صوڭره أساسلى بر جهتى باقيدر. او أساس ايسه روحدر. روح ايسه، تخريب و إنحلاله معروض دگل. چونكه بسيطدر، وحدتى وار. تخريب و إنحلال و بوزولمق ايسه؛ كثرت و تركيب ايديلمش شيلرڭ شأنيدر. سابقًا بيان ايتديگمز گبى؛ حيات، كثرتده بر طرزِ وحدتى تأمين ايدر، بر نوع بقايه سببيت ويرر. ديمك وحدت و بقا، روحده أساسدر كه، اوندن كثرته سرايت ايدر. روحڭ فناسى، يا تخريب و إنحلال ايله‌در. او تخريب و إنحلال ايسه، وحدت يول ويرمز كه گيرسين، بساطت بيراقماز كه بوزسون. وياخود إعدام ايله‌در. إعدام ايسه جوّادِ مطلقڭ حدسز مرحمتى مساعده ايتمز و نهايتسز جودى بيراقماز كه، ويرديگى نعمتِ وجودى او نعمتِ وجوده پك مشتاق و لايق اولان روحِ إنسانيدن گرى آلسين.
اوچنجى منبع:روح ذى‌حيات، ذى‌شعور، نورانى، وجودِ خارجى گيديرلمش، جامع، حقيقتدار، كلّيت كسب ايتمگه مستعد بر قانونِ أمريدر. حالبوكه أڭ ضعيف اولان قوانينِ أمريه، ثبات و بقايه مظهردرلر. چونكه دقّت ايديلسه، معروضِ تغيّر اولان بتون نوعلرده برر حقيقتِ ثابته واردر كه، بتون تغيّرات و إنقلابات و أطوارِ حيات ايچنده يووارلانارق صورتلر دگيشديروب، ئولميه‌رك، ياشايه‌رق باقى قالييور. ايشته هر بر شخصِ إنسانى، ماهيتنڭ جامعيتيله و كلّى شعوريله و عمومى تصوّراتيله بر شخص ايكن، بر نوع حكمنه گچمشدر. بر نوعه گلن و جارى اولان قانون، او شخصِ إنسانيده دخى جاريدر. مادام فاطرِ ذو الجلال، إنسانى جامع بر آيينه و كلّى بر عبوديتله و علوى بر ماهيتله ياراتمشدر. هر فردده‌كى حقيقتِ روحيه، يوز بيڭلر صورت دگيشديرسه، إذنِ ربّانى
— 585 —
ايله ئولميه‌جك، ياشايه‌رق گلديگى گبى گيده‌جك. اويله ايسه او شخصِ إنسانينڭ حقيقتِ ذى‌شعورى و عنصرِ ذى‌حياتى اولان روحى دخى، اللّٰهڭ أمريله، إذنيله و إبقاسيله دائما باقيدر.
دردنجى منبع:روحه بر درجه مشابه و ايكيسى ده عالمِ أمردن و إراده‌دن گلدكلرندن مصدر إعتباريله روحه بر درجه موافق، فقط يالڭز وجودِ حسّى اولميان نوعلرده حكمران اولان قوانينه دقّت ايديلسه و او ناموسلره باقيلسه گورونور كه: أگر او قانونِ أمرى، وجودِ خارجى گيسه ايدى، او نوعلرڭ برر روحى اولوردى. حالبوكه او قانون دائما باقيدر. دائما مستمر، ثابتدر. هيچ بر تغيّرات و إنقلابات، او قانونلرڭ وحدتنه تأثير ايتمز، بوزماز. مثلا: بر اينجير آغاجى ئولسه، طاغيلسه؛ اونڭ روحى حكمنده اولان قانونِ تشكّلاتى، ذرّه گبى بر چكردگنده ئولميه‌رك باقى قالير. ايشته مادام أڭ عادى و ضعيف أمرى قانونلر دخى بويله بقا ايله، دوام ايله علاقه‌داردر. ألبته روحِ إنسانى، دگل يالڭز بقا ايله، بلكه أبد الآباد ايله علاقه‌دار اولمق لازم گلير. چونكه روح دخى قرآنڭ نصّى ايله، قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى فرمانِ جليلى ايله عالمِ أمردن گلمش بر قانونِ ذى‌شعور و بر ناموسِ ذى‌حياتدر كه؛ قدرتِ أزليه، اوڭا وجودِ خارجى گيديرمش. ديمك ناصلكه صفتِ إراده‌دن و عالمِ أمردن گلن شعورسز قوانين، دائما ويا أغلبًا باقى قالييور. عينًا اونلرڭ بر نوع قارداشى و اونلر گبى صفتِ إراده‌نڭ تجلّيسى و عالمِ أمردن گلن روح، بقايه مظهر اولمق داها زياده قطعيدر، لايقدر. چونكه ذى‌وجوددر، حقيقتِ خارجيه صاحبيدر. هم اونلردن داها قويدر، داها علويدر. چونكه ذى‌شعوردر. هم اونلردن داها دائميدر، داها قيمتداردر. چونكه ذى‌حياتدر.
ايكنجى أساس
سعادتِ أبديه‌يه مقتضى واردر و او سعادتى ويره‌جك فاعلِ ذو الجلال ده مقتدردر. هم خرابِ عالم، موتِ دنيا ممكندر. هم واقع اولاجقدر. يڭيدن إحياىِ عالم و حشر، ممكندر. هم واقع اولاجقدر. ايشته بو آلتى مسئله‌يى، برر برر عقلى إقناع ايده‌جك مختصر بر طرزده بيان ايده‌جگز. ذاتًا اوننجى سوزده قلبى، ايمانِ كامل
— 586 —
درجه‌سنه چيقاره‌جق درجه‌ده برهانلر ذكر ايديلمشدر. شوراده ايسه، يالڭز عقلى إقناع ايده‌جك، صوصديره‌جق، أسكى سعيدڭ "نقطه رساله‌سى"نده‌كى بياناتى طرزنده بحث ايده‌جگز.
أوت سعادتِ أبديه‌يه مقتضى موجوددر. او مقتضينڭ وجودينه دلالت ايدن برهانِ قطعى "اون منبع و مدار"دن سوزولن بر حدسدر.
برنجى مدار:دقّت ايديلسه، شو كائناتڭ عمومنده بر نظامِ أكمل، بر إنتظامِ قصدى واردر. هر جهتده رشحاتِ إختيار و لمعاتِ قصد گورونور. حتّى هر شيده بر نورِ قصد، هر شأنده بر ضياىِ إراده، هر حركتده بر لمعهٔ‌ِ إختيار، هر تركيبده بر شعلهٔ‌ِ حكمت، ثمراتنڭ شهادتيله نظرِ دقّته چارپييور. ايشته أگر سعادتِ أبديه اولمازسه، شو أساسلى نظام، بر صورتِ ضعيفهٔ‌ِ واهيه‌دن عبارت قالير. يالانجى، أساسسز بر نظام اولور. نظام و إنتظامڭ روحى اولان معنويات و روابط و نسب، هبا اولوب گيدر. ديمك نظامى نظام ايدن، سعادتِ أبديه‌در. اويله ايسه نظامِ عالم، سعادتِ أبديه‌يه إشارت ايدييور.
ايكنجى مدار:خلقتِ كائناتده بر حكمتِ تامّه گورونويور. أوت عنايتِ أزليه‌نڭ تمثالى اولان حكمتِ إلٰهيه، كائناتڭ عمومنده گوسترديگى مصلحتلرڭ رعايتى و حكمتلرڭ إلتزامى لسانى ايله، سعادتِ أبديه‌يى إعلان ايدر. چونكه سعادتِ أبديه اولمازسه، شو كائناتده بِالبداهه ثابت اولان حكمتلرى، فائده‌لرى، مكابره ايله إنكار ايتمك لازم گلير. اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتى، بو حقيقتى گونش گبى گوسترديگندن، اوڭا إكتفاءً بوراده إختصار ايدرز.
اوچنجى مدار:عقل و حكمت و إستقراء و تجربه‌نڭ شهادتلرى ايله ثابت اولان خلقتِ موجوداتده‌كى عدمِ عبثيت و عدمِ إسراف، سعادتِ أبديه‌يه إشارت ايدر. فطرتده إسراف و خلقتده عبثيت اولماديغنه دليل، صانعِ ذو الجلالڭ هر شيئڭ خلقتنده أڭ قيصه يولى و أڭ ياقين جهتى و أڭ خفيف صورتى و أڭ گوزل كيفيتى إختيار و إنتخاب ايتمه‌سيدر و بعضًا بر شيئى، يوز وظيفه ايله توظيف ايتمه‌سيدر و بر اينجه شيئه بيڭ ميوه و غايه‌لرى طاقمه‌سيدر. مادام إسراف يوق و عبثيت اولماز، ألبته سعادتِ أبديه
— 587 —
اولاجقدر. چونكه دونمه‌مك اوزره عدم، هر شيئى عبث ايدر، هر شى إسراف اولور. عموم فطرتده، أزجمله إنسانده، فنِّ منافع الأعضاء شهادتيله ثابت اولان عدمِ إسراف گوسترييور كه؛ إنسانده اولان حدسز إستعداداتِ معنويه و نهايتسز آمال و أفكار و ميولات دخى إسراف ايديلميه‌جكدر. اويله ايسه، إنسانده‌كى او أساسلى مَيلِ تكمّل، بر كمالڭ وجودينى گوسترر و او مَيلِ سعادت، سعادتِ أبديه‌يه نامزد اولديغنى قطعى اولارق إعلان ايدر. اويله اولمازسه إنسانڭ ماهيتِ حقيقيه‌سنى تشكيل ايدن او أساسلى معنويات، او علوى آمال، حكمتلى موجوداتڭ خلافنه اولارق إسراف و عبث اولور، قورور، هباءً گيدر. شو حقيقت، اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگندن قيصه كسييورز.
دردنجى مدار:پك چوق نوعلرده، حتّى گيجه و گوندوزده، قيش و بهارده و جوِّ هواده حتّى إنسانڭ شخصلرنده، مدّتِ حياتنده دگيشديرديگى بدنلر و موته بڭزه‌ين اويقو ايله حشر و نشره بڭزر برر نوع قيامت، بر قيامتِ كبرانڭ تحقّقنى إحساس ايدييور، رمزًا خبر ويرييورلر. أوت مثلا: هفته‌لق بزم ساعتمزڭ ثانيه و دقيقه و ساعت و گونلرينى صايان چرخلرينه بڭزه‌ين؛ اللّٰهڭ دنيا دينلن بيوك ساعتنده‌كى يوم، سنه، عمرِ بشر، دورانِ دنيا، بربرينه مقدّمه اولارق بربرندن خبر ويرييور، دونر ايشلرلر. گيجه‌دن صوڭره صباحى، قيشدن صوڭره بهارى ايشلدكلرى گبى؛ موتدن صوڭره صبحِ قيامت، او دستگاهدن، او ساعتِ عظمادن چيقه‌جغنى رمزًا خبر ويرييورلر.
بر شخصڭ مدّتِ عمرنده باشنه گلمش بر چوق قيامت چشيدلرى واردر. هر گيجه بر نوع ئولمكله، هر صباح بر نوع ديريلمكله أماراتِ حشريه گورديگى گبى، بش آلتى سنه‌ده بِالإتّفاق بتون ذرّاتنى دگيشديره‌رك، حتّى بر سنه‌ده ايكى دفعه تدريجى بر قيامت و حشر تقليدينى گورمش. هم حيوان و نبات نوعلرنده اوچ يوز بيڭدن زياده حشر و نشر و قيامتِ نوعيه‌يى هر بهارده مشاهده ايدييور. ايشته بو قدر أمارات و إشاراتِ حشريه و بو قدر علامات و رموزاتِ نشريه ألبته قيامتِ كبرانڭ ترشّحاتى حكمنده، او حشره إشارت ايدييورلر. بر صانعِ حكيم طرفندن نوعلرده بويله قيامتِ نوعيه‌يى يعنى بتون نباتات كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا بهارده إحيا ايتمك و
— 588 —
ياپراقلرى و چيچكلرى و ميوه‌لرى گبى سائر بر قسم شيلرى عينيله دگل، مِثليله إعاده ايده‌رك بر نوع حشر و نشر ياپمق؛ هر بر شخصِ إنسانيده قيامتِ عموميه ايچنده بر قيامتِ شخصيه‌يه دليل اولابيلير.
چونكه إنسانڭ بر تك شخصى، باشقه‌سنڭ بر نوعى حكمنده‌در. زيرا فكر نورى، إنسانڭ آمالنه و أفكارينه اويله بر گنيشلك ويرمش كه، ماضى و مستقبلى إحاطه ايدر. دنيايى دخى يوتسه طوق اولماز. سائر نوعلرده فردلرڭ ماهيتى جزئيه‌در، قيمتى شخصيه‌در، نظرى محدوددر، كمالى محصوردر، لذّتى و ألمى آنيدر. بشرڭ ايسه ماهيتى علويه‌در، قيمتى غاليه‌در، نظرى عامدر، كمالى حدسزدر، معنوى لذّتى و ألمى قسمًا دائميدر. اويله ايسه، بِالمشاهده سائر نوعلرده تكرّر ايدن بر چشيد قيامتلر و حشرلر؛ شو قيامتِ كبراىِ عموميه‌ده، هر شخصِ إنسانى عينيله إعاده ايديله‌رك حشر ايديلمسنه رمز ايدر، خبر ويرر. اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجه‌سنده قطعيت ايله إثبات ايديلديگندن بوراده إختصار ايدرز.
بشنجى مدار:بشرڭ جوهرِ روحنده درج ايديلمش غيرِ محدود إستعدادات و او إستعداداتده مندمج اولان غيرِ محصور قابليتلر و او قابليتلردن نشئت ايدن حدسز مَيللر و او حدسز مَيللردن حاصل اولان نهايتسز أمللر و او نهايتسز أمللردن تولّد ايدن غيرِ متناهى أفكار و تصوّراتِ إنسانيه، شو عالمِ شهادتڭ آرقه‌سنده بولونان سعادتِ أبديه‌يه ألنى اوزاتمش، اوڭا گوزينى ديكمش، او طرفه متوجّه اولمش اولديغنى أهلِ تحقيق گورويور. ايشته هيچ يالان سويله‌مه‌ين فطرت و فطرتده‌كى شو قطعى و شديد و صارصيلماز مَيلِ سعادتِ أبديه، سعادتِ أبديه‌نڭ تحقّقنه دائر وجدانه بر حدسِ قطعى ويرييور. اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتى، بو حقيقتى گوندوز گبى گوسترديگندن قيصه كسييورز.
آلتنجى مدار:"رحمٰن الرحيم" اولان شو موجوداتڭ صانعِ ذو الجمالنڭ رحمتى، سعادتِ أبديه‌يى گوسترييور. أوت نعمتى نعمت ايدن، نعمتى نقمتلكدن خلاص ايدن و موجوداتى، فراقِ أبديدن حاصل اولان واويلالردن قورتاران سعادتِ أبديه‌يى؛ او رحمتڭ شأنندندر كه، بشردن أسيرگه‌مسين. چونكه بتون نعمتلرڭ رأسى، رئيسى، غايه‌سى، نتيجه‌سى اولان سعادتِ أبديه ويريلمزسه، دنيا ئولدكدن صوڭره
— 589 —
آخرت صورتنده ديرلمزسه، بتون نعمتلر نقمتلره تحوّل ايدرلر. او تحوّل ايسه، بِالبداهه و بِالضروره و عموم كائناتڭ شهادتيله محقّق و مشهود اولان رحمتِ إلٰهيه‌نڭ وجودينى إنكار ايتمك لازم گلير. حالبوكه رحمت، گونشدن داها پارلاق بر حقيقتِ ثابته‌در. باق رحمتڭ جلوه‌لرندن و لطيف آثارندن اولان عشق و شفقت و عقل نعمتلرينه دقّت ايت. أگر فراقِ أبدى و هجرانِ لا يزالى‌يه، حياتِ إنسانيه إنجرار ايده‌جگنى فرض ايتسه‌ڭ؛ گورورسڭ كه: او لطيف محبّت، أڭ بيوك بر مصيبت اولور. او لذيذ شفقت، أڭ بيوك بر علّت اولور. او نورانى عقل، أڭ بيوك بر بلا اولور. ديمك رحمت، (چونكه رحمتدر) هجرانِ أبدى‌يى، محبّتِ حقيقيه‌يه قارشى چيقاره‌ماز. اوننجى سوزڭ ايكنجى حقيقتى، بو حقيقتى غايت گوزل بر صورتده گوسترديگندن بوراده إختصار ايديلدى.
يدنجى مدار:شو كائناتده گورونن و بيلينن بتون لطائف، بتون محاسن، بتون كمالات، بتون إنجذابات، بتون إشتياقات، بتون ترحّمات؛ برر معنادر، برر مضموندر، برر كلمهٔ‌ِ معنويه‌در كه: شو كائناتڭ صانعِ ذو الجلالنڭ لطف و مرحمتنڭ تجلّياتنى، إحسان و كرمنڭ جلوه‌لرينى بِالضروره، بِالبداهه قلبه گوسترر، عقلڭ گوزينه صوقويور. مادام شو عالمده بر حقيقت واردر. بِالبداهه حقيقى رحمت واردر. مادام حقيقى رحمت واردر، سعادتِ أبديه اولاجقدر. اوننجى سوزڭ دردنجى حقيقتى، ايكنجى حقيقتى ايله برابر شو حقيقتى گوندوز گبى آيدينلاتمشدر.
سكزنجى مدار:إنسانڭ فطرتِ ذى‌شعورى اولان وجدانى، سعادتِ أبديه‌يه باقار، گوسترر. أوت، كيم كندى اويانيق وجداننى ديڭلرسه "أبد!.. أبد!" سسنى ايشيده‌جكدر. بتون كائنات او وجدانه ويريلسه، أبده قارشى اولان إحتياجنڭ يرينى طولديره‌مز. ديمك او وجدان، او أبد ايچون مخلوقدر. ديمك بو وجدانى اولان إنجذاب و جذبه، بر غايهٔ‌ِ حقيقيه‌نڭ و بر حقيقتِ جاذبه‌دارڭ يالڭز جذبى ايله اولابيلير. اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتنڭ خاتمه‌سى بو حقيقتى گوسترمشدر.
طوقوزنجى مدار:صادق، مصدوق، مصدّق اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ إخباريدر. أوت او ذاتڭ (ع‌ص‌م) سوزلرى، سعادتِ أبديه‌نڭ قپولرينى آچمشدر و اونڭ (ع‌ص‌م) كلاملرى سعادتِ أبديه‌يه قارشى برر پنجره‌در. ذاتًا بتون
— 590 —
أنبيانڭ (عليهم السلام) إجماعنى و بتون أوليانڭ تواترينى ألنده طوتمش، بتون قوّتيله بتون دعوالرى؛ توحيدِ إلٰهيدن صوڭره شو حشر و سعادت نقطه‌سنده تمركز ايدييور. عجبا، شو قوّتى صارصه‌جق بر شى وار ميدر؟ اوننجى سوزڭ اون ايكنجى حقيقتى، شو حقيقتى پك ظاهر بر صورتده گوسترمشدر.
اوننجى مدار:اون اوچ عصرده يدى وجهله إعجازينى محافظه ايدن و يگرمى بشنجى سوزده إثبات ايديلديگى اوزره قرق عدد أنواعِ إعجازيله معجزه اولان قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتِ قطعيه‌سيدر. أوت او قرآنڭ نفسِ إخبارى، حشرِ جسمانينڭ كشّافيدر و شو طلسمِ مغلقِ عالمڭ و شو رمزِ حكمتِ كائناتڭ مفتاحيدر. هم او قرآنِ معجز البيانڭ تضمّن ايتديگى و مكرّرًا تفكّره أمر ايدوب نظره وضع أيلديگى براهينِ عقليهٔ‌ِ قطعيه، بيڭلردر. أزجمله: بر قياسِ تمثيلى‌يى تضمّن ايدن وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا و قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ و بر دليلِ عدالته إشارت ايدن وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ گبى پك چوق آيات ايله حشرِ جسمانيده‌كى سعادتِ أبديه‌يى گوستره‌جك پك چوق دوربينلرى، نظرِ بشرڭ دقّتنه وضع ايتمشدر. قرآنڭ سائر آيتلر ايله ايضاح ايتديگى شو وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا و قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ ده‌كى قياسِ تمثيلينڭ خلاصه‌سنى "نقطه" رساله‌سنده شويله بيان ايتمشز كه:
وجودِ إنسان، طوردن طوره گچدكجه عجيب و منتظم إنقلابلر گچيرييور. نطفه‌دن علقه‌يه، علقه‌دن مضغه‌يه، مضغه‌دن عظم و لحمه، عظم و لحمدن خلقِ جديده يعنى إنسان صورتنه إنقلابى، غايت دقيق دستورلره تابعدر. او طورلرڭ هر بريسنڭ اويله قوانينِ مخصوصه و اويله نظاماتِ معيّنه و اويله حركاتِ مطّرده‌لرى واردر كه؛ جام گبى، آلتنده بر قصد، بر إراده، بر إختيار، بر حكمتڭ جلوه‌لرينى گوسترر. ايشته شو طرزده او وجودى ياپان صانعِ حكيم، هر سنه بر لباس گبى او وجودى دگيشديرر. او وجودڭ دگيشديرلمسى و بقاسى ايچون إنحلال ايدن أجزالرڭ يرينى طولديره‌جق، چاليشه‌جق يڭى ذرّه‌لرڭ گلمسى ايچون بر تركيبه محتاجدر. ايشته او بدن حجيره‌لرى، منتظم بر قانونِ إلٰهى ايله ييقيلديغندن ينه منتظم بر قانونِ ربّانى ايله
— 591 —
تعمير ايتمك ايچون رزق ناميله بر مادّهٔ‌ِ لطيفه‌يى ايستر كه، او بدن عضولرينڭ آيرى آيرى حاجتلرى نسبتنده رزّاقِ حقيقى، بر قانونِ مخصوص ايله تقسيم و توزيع ايدييور.
شيمدى او رزّاقِ حكيمڭ گوندرديگى او مادّهٔ‌ِ لطيفه‌نڭ أطوارينه باق، گوره‌جكسڭ كه؛ او مادّه‌نڭ ذرّاتى بر قافله گبى كُرهٔ‌ِ هواده، طوپراقده، صوده طاغلمش ايكن بردن حركت أمرينى آلمشلر گبى بر حركتِ قصدى‌يى إشمام ايدن بر كيفيت ايله طوپلانيورلر. گويا اونلردن هر بر ذرّه، بر وظيفه ايله، بر معيّن مكانه گيتمك ايچون مأموردر گبى غايت منتظم طوپلانيورلر. هم گيديشاتندن گورونويور كه، بر فاعلِ مختارڭ بر قانونِ مخصوصى ايله سَوق ايديلوب، جمادات عالمندن مواليده، يعنى ذى‌حيات عالمنه گيررلر. صوڭره نظاماتِ معيّنه و حركاتِ مطّرده ايله و دساتيرِ مخصوصه ايله رزق اولارق بر بدنه گيروب؛ او بدن ايچنده درت مطبخده پيشيريلدكدن صوڭره و درت إنقلاباتِ عجيبه‌يى گچيردكدن صوڭره و درت سوزگچدن سوزولدكدن صوڭره بدنڭ أقطارينه ياييلارق بتون محتاج اولان أعضالرڭ مختلف، آيرى آيرى درجهٔ‌ِ إحتياجلرينه گوره رزّاقِ حقيقينڭ عنايتيله و منتظم قانونلرى ايله إنقسام ايدرلر. ايشته او ذرّاتدن هانگى ذرّه‌يه بر نظرِ حكمتله باقسه‌ڭ گوره‌جكسڭ كه: بصيرانه، منتظمانه، سميعانه، عليمانه سَوق اولونان او ذرّه‌يه، كور إتّفاق، قانونسز تصادف، صاغير طبيعت، شعورسز أسباب، هيچ اوڭا قاريشه‌ماز. چونكه هر بريسى عنصرِ محيطدن طوت، تا بدن حجيره‌سنه قدر هانگى طوره گيرمش ايسه، او طورڭ قوانينِ معيّنه‌سى ايله گويا إختيارًا عمل ايدييور، منتظمًا گيرييور. هانگى طبقه‌يه سفر ايتمش ايسه، اويله منتظم آديم آتييور كه؛ بِالبداهه بر سائقِ حكيمڭ أمريله گيدييور گبى گورونويور. ايشته بويله منتظم طوردن طوره، طبقه‌دن طبقه‌يه گيت گيده هدف و مقصدندن آيريلميه‌رق تا مقامِ لايقنه، مثلا توفيقڭ گوز ببگنه أمرِ ربّانى ايله گيرر، اوطورور، چاليشير. ايشته بو حالده، يعنى أرزاقده‌كى تجلّئِ ربوبيت گوسترييور كه؛ إبتدا او ذرّه‌لر معيّن ايديلر، موظّف ايديلر، او مقاملر ايچون نامزد ايديلر. گويا هر بريسنڭ آلننده و جبهه‌سنده "فلان حجيره‌نڭ رزقى اولاجق" يازيلى گبى بر إنتظامڭ وجودى، هر آدمڭ آلننده قلمِ قدر ايله رزقى يازيلى اولديغنه و رزقى اوستنده إسمنڭ يازيلى اولماسنه إشارت ايدر.
— 592 —
عجبا ممكن ميدر كه: بو درجه نهايتسز بر قدرت و محيط بر حكمت ايله ربوبيت ايدن و ذرّاتدن تا سيّاراته قدر بتون موجوداتى قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتمش و إنتظام و ميزان دائره‌سنده دونديرن صانعِ ذو الجلال، "نشئهٔ‌ِ اُخرا"يى ياپماسين ويا ياپامسين! ايشته چوق آياتِ قرآنيه، شو حكمتلى نشئهٔ‌ِ اولى‌ٰيى نظرِ بشره وضع ايدييور. حشر و قيامتده‌كى نشئهٔ‌ِ اُخرايى اوڭا تمثيل ايده‌رك إستبعادى إزاله ايدر. دير:
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ
يعنى: "سزى هيچدن بو درجه حكمتلى بر صورتده كيم إنشا ايتمش ايسه، اودر كه، سزى آخرتده ديريلته‌جكدر."
هم دير كه:
وَهُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ
يعنى: سزڭ حشرده إعاده‌ڭز، ديريلمه‌ڭز، دنياده‌كى خلقتڭزدن داها قولاى، داها راحتدر." ناصلكه بر طابورڭ عسكرلرى، إستراحت ايچون طاغيلسه، صوڭره بر بورو ايله چاغريلسه قولاى بر صورتده طابور بايراغى آلتنده طوپلانمه‌لرى؛ يڭيدن بر طابور تشكيل ايتمكدن چوق قولاى و چوق راحتدر. اويله ده: "بر بدنده بربريله إمتزاج ايله اُنسيت و مناسبت پيدا ايدن ذرّاتِ أساسيه، حضرتِ إسرافيل عليه السلامڭ صورى ايله خالقِ ذو الجلالڭ أمرينه "لبّيك" ديمه‌لرى و طوپلانمه‌لرى؛ عقلًا برنجى ايجاددن داها قولاى، داها ممكندر. هم، بتون ذرّه‌لرڭ طوپلانمه‌لرى بلكه لازم دگل. نوه‌لر و تخملر حكمنده اولان و حديثده "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن أجزاءِ أساسيه و ذرّاتِ أصليه، ايكنجى نشئه ايچون كافى بر أساسدر، تملدر. صانعِ حكيم، بدنِ إنسانى‌يى اونلرڭ اوستنده بنا ايدر.
اوچنجى آيت اولان وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ گبى آيتلرڭ إشارت ايتدكلرى قياسِ عدلينڭ خلاصه‌سى شودر كه:
عالمده چوق گورويورز كه: ظالم، فاجر، غدّار إنسانلر غايت رفاه و راحتله و مظلوم و متديّن آدملر غايت زحمت و ذلّت ايله عمر گچيرييورلر. صوڭره ئولوم گلير، ايكيسنى مساوى قيلار. أگر شو مساوات نهايتسز ايسه، بر نهايتى يوقسه، ظلم گورونور. حالبوكه ظلمدن تنزّهى، كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان عدالت و حكمتِ إلٰهيه، بو ظلمى هيچ بر جهتله قبول ايتمديگندن؛ بِالبداهه بر مجمعِ آخَرى إقتضا ايدرلر كه؛ برنجى،
— 593 —
جزاسنى؛ ايكنجى، مكافاتنى گورسون. تا شو إنتظامسز، پريشان بشر، إستعدادينه مناسب تجزيه و مكافات گوروب عدالتِ محضه‌يه مدار و حكمتِ ربّانيه‌يه مظهر و حكمتلى موجوداتِ عالمڭ بر بيوك قارداشى اولابيلسين. أوت شو دارِ دنيا، بشرڭ روحنده مندمج اولان حدسز إستعدادلرڭ سنبللنمه‌سنه مساعد دگلدر. ديمك باشقه عالمه گوندريله‌جكدر. أوت إنسانڭ جوهرى بيوكدر. اويله ايسه، أبده نامزددر. ماهيتى عاليه‌در، اويله ايسه جنايتى دخى عظيمدر. سائر موجوداته بڭزه‌مز. إنتظامى ده مهمدر. إنتظامسز اولاماز، مهمل قالاماز، عبث ايديلمز، فناىِ مطلق ايله محكوم اولاماز، عدمِ صِرفه قاچاماز. اوڭا جهنّم آغزينى آچمش بكله‌يور. جنّت ايسه آغوشِ نازدارانه‌سنى آچمش گوزله‌يور. اوننجى سوزڭ اوچنجى حقيقتى بو ايكنجى مثالمزى غايت گوزل گوسترديگندن بوراده قيصه كسييورز.
ايشته مثال ايچون شو ايكى آيتِ كريمه گبى پك چوق براهينِ لطيفهٔ‌ِ عقليه‌يى تضمّن ايدن سائر آيتلرى دخى قياس أيله، تتبّع ايت. ايشته منابعِ عشره و اون مدار؛ بر حدسِ قطعى، بر برهانِ قاطعى إنتاج ايدييورلر و او پك أساسلى حدس و او پك قوّتلى برهان، حشر و قيامته داعى و مقتضينڭ وجودينه قطعيًا دلالت ايتدكلرى گبى؛ صانعِ ذو الجلالڭ دخى (اوننجى سوزده قطعيًا إثبات ايديلديگى اوزره) حكيم، رحيم، حفيظ، عادل گبى أكثر أسماءِ حسنى‌سى، حشر و قيامتڭ گلمسنى و سعادتِ أبديه‌نڭ وجودينى إقتضا ايدرلر و سعادتِ أبديه‌نڭ تحقّقنه قطعى دلالت ايدرلر. ديمك حشر و قيامته مقتضى او درجه قوّتليدر كه، هيچ بر شك و شبهه‌يه مدار اولاماز.
اوچنجى أساس
فاعل، مقتدردر.
أوت ناصل حشرڭ مقتضيسى، شبهه‌سز موجوددر. حشرى ياپه‌جق ذات ده نهايت درجه‌ده مقتدردر. اونڭ قدرتنده نقصان يوقدر. أڭ بيوك و أڭ كوچك شيلر، اوڭا نسبةً بردرلر. بر بهارى خلق ايتمك، بر چيچك قدر قولايدر. أوت بر قدير كه: شو عالم؛ بتون گونشلرى، ييلديزلرى، عوالمى، ذرّاتى، جواهرى نهايتسز لسانلرله اونڭ عظمتنه و قدرتنه شهادت ايدر. هيچ بر وهم و وسوسه‌نڭ حقّى وار ميدر
— 594 —
كه، حشرِ جسمانى‌يى او قدرتدن إستبعاد ايتسين. أوت بِالمشاهده بر قديرِ ذو الجلال شو عالم ايچنده، هر عصرده برر يڭى و منتظم دنيايى خلق ايدن، حتّى هر سنه‌ده برر يڭى سيّار، منتظم كائناتى ايجاد ايدن، حتّى هر گونده برر يڭى منتظم عالم ياپان؛ دائما شو سماوات و أرض يوزنده و بربرى آرقه‌سنده گچيجى دنيالرى، كائناتلرى كمالِ حكمت ايله خلق ايدن، دگيشديرن و عصرلر و سنه‌لر، بلكه گونلر عددنجه منتظم عالملرى زمان ايپنه آصان و اونڭله عظمتِ قدرتنى گوسترن و يوز بيڭ چشيد حشرڭ نقشلريله تزيين ايتديگى قوجه بهار چيچگنى كُرهٔ‌ِ أرضڭ باشنه بر تك چيچك گبى طاقان و اونڭله كمالِ حكمتنى، جمالِ صنعتنى إظهار ايدن بر ذات، "ناصل قيامتى گتيره‌جك، ناصل بو دنيايى آخرتله دگيشديره‌جك" دينلير مى؟ شو قديرڭ كمالِ قدرتنى و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمديگنى و أڭ بيوك شى أڭ كوچك شى گبى اونڭ قدرتنه آغير گلمديگنى و حدسز أفراد، بر تك فرد گبى او قدرته قولاى گلديگنى، شو آيتِ كريمه إعلان ايدييور:
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
شو آيتڭ حقيقتنى اوننجى سوزڭ خاتمه‌سنده إجمالًا و نقطه رساله‌سنده و يگرمنجى مكتوبده ايضاحًا بيان ايتمشز. شو مقام مناسبتيله اوچ مسئله صورتنده بر پارچه ايضاح ايدرز:
ايشته قدرتِ إلٰهيه ذاتيه‌در. اويله ايسه عجز تخلّل ايده‌مز. هم ملكوتيتِ أشيايه تعلّق ايدر. اويله ايسه موانع تداخل ايده‌مز. هم نسبتى قانونيدر. اويله ايسه جزء، كلّه مساوى گلير و جزئى، كلّى حكمنه گچر. ايشته شو اوچ مسئله‌يى إثبات ايده‌جگز.
برنجى مسئله:قدرتِ أزليه، ذاتِ أقدسِ إلٰهيه‌نڭ لازمهٔ‌ِ ضروريهٔ‌ِ ذاتيه‌سيدر. يعنى، بِالضروره ذاتڭ لازمه‌سيدر. هيچ بر جهتِ إنفكاكى اولاماز. اويله ايسه، قدرتڭ ضدّى اولان عجز، او قدرتى إستلزام ايدن ذاته بِالبداهه عارض اولاماز. چونكه او حالده جمعِ ضدّيْن لازم گلير. مادام عجز، ذاته عارض اولاماز؛ بِالبداهه او ذاتڭ لازمى اولان قدرته تخلّل ايده‌مز. مادام عجز، قدرتڭ ايچنه گيره‌مز؛ بِالبداهه او قدرتِ ذاتيه‌ده مراتب اولاماز. چونكه هر شيئڭ وجود مراتبى، او شيئڭ ضدلرينڭ تداخلى ايله‌در. مثلا: حرارتده‌كى مراتب، برودتڭ تخللى ايله‌در؛ حُسنده‌كى درجات، قبحڭ تداخلى ايله‌در و هكذا قياس ايت... فقط ممكناتده، حقيقى و طبيعى لزومِ ذاتى اولماديغندن،
— 595 —
ممكناتده ضدلر بربرينه گيره‌بيلمش. مرتبه‌لر تولّد ايده‌رك إختلافات ايله تغيّراتِ عالم نشئت ايتمشدر. مادام كه قدرتِ أزليه‌ده مراتب اولاماز. اويله ايسه، مقدورات دخى، بِالضروره قدرته نسبتى بر اولور. أڭ بيوك أڭ كوچگه مساوى و ذرّه‌لر، ييلديزلره أمثال اولور. بتون حشرِ بشر، بر تك نفسڭ إحياسى گبى؛ بر بهارڭ ايجادى، بر تك چيچگڭ صنعى گبى او قدرته قولاى گلير. أگر أسبابه إسناد ايديلسه؛ او وقت بر تك چيچك، بر بهار قدر آغير اولور.
شو سوزڭ ايكنجى مقامنڭ دردنجى "اللّٰه‌ أكبر" مرتبه‌سنڭ آخر فقره‌سنڭ حاشيه‌سنده، هم يگرمى ايكنجى سوزده، هم يگرمنجى مكتوبده و ذيلنده إثبات ايديلمش كه: خلقتِ أشيا واحدِ أحده ويريلسه، بتون أشيا، بر شى گبى قولاى اولور. أگر أسبابه ويريلسه؛ بر شى، بتون أشيا قدر كلفتلى، آغير اولور.
ايكنجى مسئله كه؛قدرت، ملكوتيتِ أشيايه تعلّق ايدر. أوت، كائناتڭ آيينه گبى ايكى يوزى وار. برى، ملك جهتى كه؛ آيينه‌نڭ رنكلى يوزينه بڭزر. ديگرى، ملكوتيت جهتى كه؛ آيينه‌نڭ پارلاق يوزينه بڭزر. ملك جهتى ايسه، ضدلرڭ جولانگاهيدر. گوزل چركين، خير شر، كوچك بيوك آغير قولاى گبى أمرلرڭ محلِّ وروديدر. ايشته شونڭ ايچوندر كه: صانعِ ذو الجلال أسبابِ ظاهريه‌يى، تصرّفاتِ قدرتنه پرده ايتمشدر. تا دستِ قدرت، ظاهر عقله گوره خسيس و نالايق أمرلرله بِالذّات مباشرتى گورونمسين. چونكه عظمت و عزّت، اويله ايستر. فقط او وسائط و أسبابه حقيقى تأثير ويرمه‌مشدر. چونكه وحدت أحديت اويله ايستر. ملكوتيت جهتى ايسه، هر شيده پارلاقدر، تميزدر. تشخّصاتڭ رنكلرى، مزخرفاتلرى، اوڭا قاريشماز. او جهت، واسطه‌سز كندى خالقنه متوجّهدر. اونده ترتّبِ أسباب، تسلسلِ علل يوقدر. اوڭا علّيت، معلوليت گيره‌مز. أگرى بوگريسى يوقدر. مانعلر مداخله ايده‌مزلر. ذرّه، شمسه قارداش اولور.
الحاصل:او قدرت هم بسيطدر، هم نامتناهيدر، هم ذاتيدر. محلِّ تعلّقِ قدرت ايسه، هم واسطه‌سز، هم لكه‌سز، هم عصيانسزدر. اويله ايسه، او قدرتڭ دائره‌سنده
— 596 —
بيوك كوچگه قارشى تكبّرى يوق. جماعت فرده قارشى رجحانى اولاماز. كلّ جزئه نسبةً، قدرته قارشى فضله نازلانه‌مز.
اوچنجى مسئله كه؛قدرتڭ نسبتى قانونيدر. يعنى: چوغه آزه، بيوگه كوچگه بر باقار. شو مسئلهٔ‌ِ غامضه‌يى بر قاچ تمثيل ايله ذهنه تقريب ايده‌جگز.
ايشته كائناتده "شفّافيت" "مقابله" "موازنه" "إنتظام" "تجرّد" "إطاعت" برر أمردر كه؛ چوغى آزه، بيوگى كوچگه مساوى قيلار.
برنجى تمثيل:"شفّافيت" سرّينى گوسترر.
مثلا: شمسڭ فيضِ تجلّيسى اولان تمثالى و عكسى، دڭزڭ يوزنده و دڭزڭ هر بر قطره‌سنده عين هويتى گوسترر. أگر كُرهٔ‌ِ أرض، پرده‌سز گونشه قارشى مختلف جام پارچه‌لرندن مركّب اولسه؛ شمسڭ عكسى، هر بر پارچه‌ده و بتون زمين يوزنده مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز بر اولور. أگر فرضا شمس، فاعلِ مختار اولسه ايدى و فيضِ ضياسنى، تمثالِ عكسنى إراده‌سيله ويرسه ايدى؛ بتون زمين يوزينه ويرديگى فيضى، بر ذرّه‌يه ويرديگى فيضدن داها آغير اولامازدى.
ايكنجى تمثيل:"مقابله" سرّيدر. مثلا:
ذى‌حيات فردلردن (يعنى إنسانلردن) تركّب ايدن بر دائرهٔ‌ِ عظيمه‌نڭ نقطهٔ‌ِ مركزيه‌سنده‌كى فردڭ ألنده بر موم و دائرهٔ‌ِ محيطده‌كى فردلرڭ أللرنده ده برر آيينه فرض ايديلسه؛ نقطهٔ‌ِ مركزيه‌نڭ محيط آيينه‌لرينه ويرديگى فيض و جلوهٔ‌ِ عكس، مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز، نسبتى بردر.
اوچنجى تمثيل:"موازنه" سرّيدر. مثلا:
حقيقى و حسّاس و چوق بيوك بر ميزان بولونسه؛ ايكى گوزنده ايكى گونش ويا ايكى ييلديز ويا ايكى طاغ ويا ايكى يمورطه ويا ايكى ذرّه هر هانگيسى بولونورسه بولونسون، صرف اولونه‌جق عين قوّت ايله او حسّاس عظيم ترازينڭ بر گوزى گوگه، برى زمينه اينه‌بيلير.
— 597 —
دردنجى تمثيل:"إنتظام" سرّيدر. مثلا:
أڭ عظيم بر گمى، أڭ كوچك بر اويونجق گبى چوريله‌بيلير.
بشنجى تمثيل:"تجرّد" سرّيدر. مثلا:
تشخّصاتدن مجرّد بر ماهيت، بتون جزئياتنه أڭ كوچگندن أڭ بيوگنه تناقص ايتمه‌دن، تجزّى ايتمه‌دن بر باقار، گيرر. تشخّصاتِ ظاهريه جهتنده‌كى خصوصيتلر، مداخله ايدوب شاشيرتماز. او ماهيتِ مجرّده‌نڭ نظرينى تغيير ايتمز. مثلا: ايگنه گبى بر باليق، بالينه باليغى گبى او ماهيتِ مجرّده‌يه مالكدر. بر ميقروب، بر گرگدان گبى ماهيتِ حيوانيه‌يى طاشييور.
آلتنجى تمثيل:"إطاعت" سرّينى گوسترر. مثلا: بر قوماندان، "آرش" أمرى ايله بر نفرى تحريك ايتديگى گبى، عين أمر ايله بر اوردويى تحريك ايدر.
شو تمثيلِ إطاعت سرّينڭ حقيقتى شودر كه: كائناتده، بِالتجربه هر شيئڭ بر نقطهٔ‌ِ كمالى واردر. او شيئڭ، او نقطه‌يه بر مَيلى واردر. مضاعف مَيل، إحتياج اولور. مضاعف إحتياج، إشتياق اولور. مضاعف إشتياق، إنجذاب اولور. و إنجذاب، إشتياق، إحتياج، مَيل؛ جنابِ حقّڭ أوامرِ تكوينيه‌سنڭ، ماهيتِ أشيا طرفندن برر حبّه و نوهٔ‌ِ إمتثاليدرلر. ممكنات ماهيتلرينڭ مطلق كمالى، مطلق وجوددر. خصوصى كمالى، إستعدادلرينى قوّه‌دن فعله چيقاران اوڭا مخصوص بر وجوددر. ايشته بتون كائناتڭ كُنْ أمرينه إطاعتى، بر تك نفر حكمنده اولان بر ذرّه‌نڭ إطاعتى گبيدر. إرادهٔ‌ِ أزليه‌دن گلن كُنْ أمرِ أزليسنه ممكناتڭ إطاعتى و إمتثالنده، ينه إراده‌نڭ تجلّيسى اولان مَيل و إحتياج و شوق و إنجذاب؛ بردن، برابر مندمجدر. لطيف صو، نازك بر مَيلله إنجماد أمرينى آلديغى وقت دميرى پارچه‌لامسى، إطاعت سرّينڭ قوّتنى گوسترر.
شو آلتى تمثيل؛ هم ناقص، هم متناهى، هم ضعيف، هم تأثيرِ حقيقيسى يوق اولان ممكنات قوّتنده و فعلنده بِالمشاهده گورونسه؛ ألبته هم غيرِ متناهى، هم أزلى، هم أبدى، هم بتون كائناتى عدمِ صِرفدن ايجاد ايدن و بتون عقولى حيرتده بيراقان، هم آثارِ عظمتيله
— 598 —
تجلّى ايدن قدرتِ أزليه‌يه نسبةً شبهه‌سز هر شى مساويدر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز (غفلت اولونميه). شو آلتى سرّڭ كوچك ميزانلريله او قدرت طارتيلماز و مناسبته گيره‌مز. يالڭز فهمه تقريب و إستبعادى إزاله ايچون ذكر ايديلير.
اوچنجى أساسڭ نتيجه و خلاصه‌سى:مادام قدرتِ أزليه غيرِ متناهيدر. هم ذاتِ أقدسه لازمهٔ‌ِ ضروريه‌در. هم هر شيئڭ لكه‌سز، پرده‌سز ملكوتيت جهتى، اوڭا متوجّهدر. هم اوڭا مقابلدر. هم تساوئِ طرفَيْنْدن عبارت اولان إمكان إعتباريله موازنتده‌در. هم شريعتِ فطريهٔ‌ِ كبرا اولان نظامِ فطرته و قوانينِ عادت اللّٰهه مطيعدر. هم مانعلردن و آيرى آيرى خصوصيتلردن ملكوتيت جهتى مجرّد و صافيدر. ألبته أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى گبى، او قدرته زياده نازلانماز، مقاومت ايتمز. اويله ايسه حشرده بتون ذوى الأرواحڭ إحياسى، بر سينگڭ بهارده إحياسندن داها زياده قدرته آغير اولماز. اويله ايسه
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
فرمانى مبالغه‌سزدر، طوغريدر، حقدر. اويله ايسه، مدّعامز اولان "فاعل مقتدردر، او جهتده هيچ بر مانع يوقدر" قطعى بر صورتده تحقّق ايتدى.
دردنجى أساس
ناصل قيامت و حشره مقتضى وار و حشرى گتيره‌جك فاعل دخى مقتدردر. اويله ده: شو دنيانڭ، قيامت و حشره قابليتى واردر. ايشته شو محل قابلدر اولان مدّعامزده درت مسئله واردر.
برنجيسى:شو عالمِ دنيانڭ إمكانِ موتيدر.
ايكنجيسى:او موتڭ وقوعيدر.
اوچنجيسى:او خراب اولمش، ئولمش دنيانڭ، آخرت صورتنده تعمير و ديريلمه‌سنڭ إمكانيدر.
دردنجيسى:او ممكن اولان تعمير و إحيانڭ وقوع بولماسيدر.
— 599 —
برنجى مسئله:شو كائناتڭ موتى، ممكندر. چونكه بر شى قانونِ تكاملده داخل ايسه، او شيده على كلّ حال نشو و نما واردر. نشو و نما و بيومك وارسه، اوڭا على كلّ حال بر عمرِ فطرى واردر. عمرِ فطريسى وار ايسه، على كلّ حال بر أجلِ فطريسى واردر. غايت گنيش بر إستقراء و تتبّع ايله ثابتدر كه، اويله شيلر موتڭ پنچه‌سندن كندينى قورتاره‌مز. أوت ناصلكه إنسان كوچك بر عالمدر، ييقيلمقدن قورتولاماز. عالم دخى بيوك بر إنساندر، او دخى ئولومڭ پنچه‌سندن قورتولاماز. او ده ئوله‌جك، صوڭره ديريله‌جك ويا ياتوب صوڭره صبحِ حشرله گوزينى آچاجقدر. هم ناصلكه كائناتڭ بر نسخهٔ‌ِ مصغّره‌سى اولان بر شجرهٔ‌ِ ذى‌حيات، تخريب و إنحلالدن باشنى قورتاره‌مز. اويله ده: شجرهٔ‌ِ خلقتدن تشعّب ايتمش اولان سلسلهٔ‌ِ كائنات تعمير و تجديد ايچون، تخريبدن، طاغيلمقدن كندينى قورتاره‌مز. "أگر دنيانڭ أجلِ فطريسندن أوّل إرادهٔ‌ِ أزليه‌نڭ إذنى ايله، خارجى بر مرض ويا مخرّب بر حادثه باشنه گلمزسه و اونڭ صانعِ حكيمى دخى أجلِ فطريدن أوّل اونى بوزمازسه، هر حالده حتّى فنّى بر حساب ايله بر گون گله‌جك كه:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ وَ اِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ ٭ وَ اِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ وَ اِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ ٭ وَ اِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ
معنالرى و سرلرى، قديرِ أزلينڭ إذنى ايله تظاهر ايدوب، او دنيا اولان بيوك إنسان سكراته باشلايوب عجيب بر خيريلتى ايله و مدهش بر صوت ايله فضايى چينلاتوب طولديره‌جق، باغيروب ئوله‌جك؛ صوڭره أمرِ إلٰهى ايله ديريله‌جكدر.
اينجه رمزلى بر مسئله
ناصلكه صو، كندى ضررينه اولارق إنجماد ايدر. بوز، بوزڭ ضررينه تميّع ايدر. لبّ، قشرڭ ضررينه قوّتلشير. لفظ، معنا ضررينه قالينلاشير. روح، جسد حسابنه ضعيفلشير. جسد، روح حسابنه اينجه‌لشير. اويله ده: عالمِ كثيف اولان دنيا، عالمِ لطيف اولان آخرت حسابنه، حيات ماكينه‌سنڭ ايشله‌مسيله شفّافلاشير، لطيفلشير. قدرتِ فاطره، غايت حيرت ويريجى بر فعاليتله كثيف، جامد، سونمش، ئولمش أجزالرده نورِ حياتى سرپمسى، بر رمزِ قدرتدر كه؛ عالمِ لطيف حسابنه شو عالمِ كثيفى نورِ حيات
— 600 —
ايله أريتييور، يانديرييور، ايشيقلانديرييور، حقيقتنى قوّتلشديرييور. أوت، حقيقت نه قدر ضعيف ايسه ده ئولمز، صورت گبى محو اولماز. بلكه تشخّصلرده، صورتلرده سير و سفر ايدر. حقيقت بيور، إنكشاف ايدر، گيتدكجه گنيشلنير. قشر و صورت ايسه أسكيلشير، اينجه‌لشير، پارچه‌لانير. ثابت و بيومش حقيقتڭ قامتنه ياقيشمق ايچون داها گوزل اولارق تازه‌لشير. زياده و نقصان نقطه‌سنده حقيقتله صورت، معكوسًا متناسبدرلر. يعنى: صورت قالينلاشدقجه، حقيقت اينجه‌لشير. صورت اينجه‌لشدكجه، حقيقت او نسبتده قوّت بولور. ايشته شو قانون، قانونِ تكامله داخل اولان بتون أشيايه شاملدر. ديمك هر حالده بر زمان گله‌جك كه: كائنات حقيقتِ عظماسنڭ قشر و صورتى اولان عالمِ شهادت، فاطرِ ذو الجلالڭ إذنيله پارچه‌لانه‌جق. صوڭره داها گوزل بر صورتده تازه‌لنه‌جكدر.
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ
سرّى تحقّق ايده‌جكدر.
الحاصل:دنيانڭ موتى ممكن، هم هيچ شبهه گتيرمز كه ممكندر.
ايكنجى مسئله:موتِ دنيانڭ وقوع بولماسيدر. شو مسئله‌يه دليل: بتون أديانِ سماويه‌نڭ إجماعيدر و بتون فطرتِ سليمه‌نڭ شهادتيدر و شو كائناتڭ بتون تحوّلات و تبدّلات و تغيّراتنڭ إشارتيدر. هم عصرلر، سنه‌لر عددنجه ذى‌حيات دنيالرڭ و سيّار عالملرڭ، شو دنيا مسافرخانه‌سنده موتلريله، أصل دنيانڭ ده اونلر گبى ئولمسنه شهادتلريدر.
شو دنيانڭ سكراتنى، آياتِ قرآنيه‌نڭ إشارت ايتديگى صورتده تخيّل ايتمك ايسترسه‌ڭ، باق: شو كائناتڭ أجزالرى، دقيق، علوى بر نظام ايله بربرينه باغلانمش. خفى، نازك، لطيف بر رابطه ايله طوتونمش و او درجه بر إنتظام ايچنده‌در كه؛ أگر أجرامِ علويه‌دن تك بر جِرم، كُنْ أمرينه ويا "محورندن چيق" خطابنه مظهر اولونجه، شو دنيا سكراته باشلار. ييلديزلر چارپيشه‌جق، أجراملر طالغه‌لانه‌جق، نهايتسز فضاىِ عالمده ميليونلر گلّه‌لرى، كره‌لر گبى بيوك طوپلرڭ مدهش صدالرى گبى واويلايه باشلار. بربرينه چارپيشه‌رق، قيغلجيملر صاچارق، طاغلر اوچارق، دڭزلر يانه‌رق ير يوزى دوزلنه‌جك. ايشته شو موت و سكرات ايله قديرِ أزلى كائناتى چالقه‌لار؛ كائناتى تصفيه ايدوب،
— 601 —
جهنّم و جهنّمڭ مادّه‌لرى بر طرفه، جنّت و جنّتڭ موادِّ مناسبه‌لرى باشقه طرفه چكيلير، عالمِ آخرت تظاهر ايدر.
اوچنجى مسئله:ئوله‌جك عالمڭ ديرلمسى ممكندر. چونكه ايكنجى أساسده إثبات ايديلديگى گبى؛ قدرتده نقصان يوقدر. مقتضى ايسه، غايت قوّتليدر. مسئله ايسه ممكناتدندر. ممكن بر مسئله‌نڭ غايت قوّتلى بر مقتضيسى وار ايسه، فاعلڭ قدرتنده نقصانيت يوق ايسه؛ اوڭا ممكن دگل، بلكه واقع صورتيله باقيله‌بيلير.
رمزلى بر نكته
شو كائناته دقّت ايديلسه گورونويور كه: ايچنده ايكى عنصر وار كه، هر طرفه اوزانمش، كوك آتمش. خير شر، گوزل چركين، نفع ضرر، كمال نقصان، ضيا ظلمت، هدايت ضلالت، نور نار، ايمان كفر، طاعت عصيان، خوف محبّت گبى آثارلريله، ميوه‌لريله شو كائناتده أضداد بربريله چارپيشييور. دائما تغيّر و تبدّلاته مظهر اولويور. باشقه بر عالمڭ محصولاتنڭ تزگاهى حكمنده چرخلرى دونويور. ألبته او ايكى عنصرڭ بربرينه ضد اولان داللرى و نتيجه‌لرى، أبده گيده‌جك؛ تمركز ايدوب بربرندن آيريله‌جق. او وقت، جنّت جهنّم صورتنده تظاهر ايده‌جكدر. مادام عالمِ بقا، شو عالمِ فنادن ياپيلاجقدر. ألبته عناصرِ أساسيه‌سى، بقايه و أبده گيده‌جكدر. أوت جنّت جهنّم، شجرهٔ‌ِ خلقتدن أبد طرفنه اوزانوب أگيله‌رك گيدن دالنڭ ايكى ميوه‌سيدر و شو سلسلهٔ‌ِ كائناتڭ ايكى نتيجه‌سيدر و شو سَيْلِ شئوناتڭ ايكى مخزنيدر و أبده قارشى جريان ايدن و طالغه‌لانان موجوداتڭ ايكى حوضيدر و لطف و قهرڭ ايكى تجلّيگاهيدر كه؛ دستِ قدرت بر حركتِ شديده ايله كائناتى جالقالاديغى وقت، او ايكى حوض مناسب مادّه‌لرله طولاجقدر.
شو رمزلى نكته‌نڭ سرّى شودر كه:
حكيمِ أزلى عنايتِ سرمديه و حكمتِ أزليه‌نڭ إقتضاسيله، شو دنيايى تجربه‌يه محل و إمتحانه ميدان و أسماءِ حسنى‌سنه آيينه و قلمِ قدر و قدرتنه صحيفه اولمق ايچون ياراتمش. و تجربه و إمتحان ايسه نشو و نمايه سببدر. او نشو و نما ايسه، إستعدادلرڭ
— 602 —
إنكشافنه سببدر. او إنكشاف ايسه، قابليتلرڭ تظاهرينه سببدر. او قابليتلرڭ تظاهرى ايسه، حقائقِ نسبيه‌نڭ ظهورينه سببدر. حقائقِ نسبيه‌نڭ ظهورى ايسه، صانعِ ذو الجلالڭ أسماءِ حسنى‌سنڭ نقوشِ تجلّياتنى گوسترمسنه و كائناتى مكتوباتِ صمدانيه صورتنه چويرمسنه سببدر. ايشته شو سرِّ إمتحان و سرِّ تكليف ايله‌در كه؛ أرواحِ عاليه‌نڭ ألماس گبى جوهرلرى، أرواحِ سافله‌نڭ كومور گبى مادّه‌لرندن تصفّى ايدر، آيريلير.
ايشته بو مذكور سرلر گبى داها بيلمديگمز چوق اينجه، عالى حكمتلر ايچون، عالمى بو صورتده إراده ايتديگندن شو عالمڭ تغيّر و تحوّلنى دخى او حكمتلر ايچون إراده ايتدى. تحوّل و تغيّر ايچون ضدلرى بربرينه حكمتله قاريشديردى و قارشى قارشى‌يه گتيردى. ضررلرى منفعتلره مزج ايده‌رك، شرلرى خيرلره إدخال ايده‌رك، چركينلكلرى گوزللكلرله جمع ايده‌رك، خمور گبى يوغوره‌رق شو كائناتى تبدّل و تغيّر قانوننه و تحوّل و تكامل دستورينه تابع قيلدى.
وقتا كه مجلسِ إمتحان قپاندى. تجربه وقتى بيتدى. أسماءِ حسنى حكمنى إجرا ايتدى. قلمِ قدر، مكتوباتنى تماميله يازدى. قدرت، نقوشِ صنعتنى تكميل ايتدى. موجودات، وظائفنى ايفا ايتدى. مخلوقات، خدمتلرينى بيتيردى. هر شى، معناسنى إفاده ايتدى. دنيا، آخرت فدانلرينى يتيشديردى. زمين، صانعِ قديرڭ بتون معجزاتِ قدرتنى، عموم خوارقِ صنعتنى تشهير ايدوب گوستردى. شو عالمِ فنا، سرمدى منظره‌لرى تشكيل ايدن لوحه‌لرى زمان شريدينه طاقدى. او صانعِ ذو الجلالڭ حكمتِ سرمديه‌سى و عنايتِ أزليه‌سى؛ او إمتحان نتيجه‌لرينى، او تجربه‌نڭ نتيجه‌لرينى، او أسماءِ حسنى‌نڭ تجلّيلرينڭ حقيقتلرينى، او قلمِ قدر مكتوباتنڭ حقائقنى، او نمونه‌مثال نقوشِ صنعتنڭ أصللرينى، او وظائفِ موجوداتڭ فائده‌لرينى، غايه‌لرينى، او خدماتِ مخلوقاتڭ اجرتلرينى و او كلماتِ كتابِ كائناتڭ إفاده ايتدكلرى معنالرڭ حقيقتلرينى و إستعداد چكردكلرينڭ سنبللنمه‌سنى و بر محكمهٔ‌ِ كبرا آچماسنى و دنيادن آلينمش مثالى منظره‌لرڭ گوسترمسنى و أسبابِ ظاهريه‌نڭ پرده‌سنى ييرتمسنى و هر شى طوغريدن طوغرى‌يه خالقِ ذو الجلالنه تسليم ايتمه‌سى گبى حقيقتلرى إقتضا ايتدى و او مذكور حقيقتلرى إقتضا ايتديگى ايچون، كائناتى دغدغهٔ‌ِ تغيّر و فنادن، تحوّل و زوالدن
— 603 —
قورتارمق و أبديلشديرمك ايچون او ضدلرڭ تصفيه‌سنى ايستدى و تغيّرڭ أسبابنى و إختلافاتڭ مادّه‌لرينى تفريق ايتمك ايستدى. ألبته قيامتى قوپاره‌جق و او نتيجه‌لر ايچون تصفيه ايده‌جك. ايشته شو تصفيه‌نڭ نتيجه‌سنده جهنّم أبدى و دهشتلى بر صورت آلوب، طائفه‌لرى
وَ امْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ
تهديدينه مظهر اولاجق. جنّت أبدى، حشمتلى بر صورت گيه‌رك أهل و أصحابى
سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ
خطابنه مظهر اولاجق. يگرمى سكزنجى سوزڭ برنجى مقامنڭ ايكنجى سؤالنده إثبات ايديلديگى گبى؛ حكيمِ أزلى، شو ايكى خانه‌نڭ سكنه‌لرينه، قدرتِ كامله‌سيله أبدى و ثابت بر وجود ويرر كه؛ هيچ إنحلال و تغيّره و إختيارلغه و إنقراضه معروض قالمازلر. چونكه إنقراضه سببيت ويرن تغيّرڭ أسبابى بولونماز.
دردنجى مسئله:شو ممكن، واقع اولاجقدر. أوت دنيا، ئولدكدن صوڭره آخرت اولارق ديريلتيله‌جكدر. دنيا خراب ايديلدكدن صوڭره، او دنيايى ياپان ذات، ينه داها گوزل بر صورتده اونى تعمير ايده‌جك، آخرتدن بر منزل ياپه‌جقدر. شوڭا دليل باشده قرآنِ كريم بيڭلر براهينِ عقليه‌يى تضمّن ايدن عموم آياتيله و بتون كتبِ سماويه بونده متّفق بولونديغى گبى؛ ذاتِ ذو الجلالڭ أوصافِ جلاليه‌سى و أوصافِ جماليه‌سى و أسماءِ حسنى‌سى، بونڭ وقوعنه قطعى صورتده دلالت ايدرلر و أنبيايه گوندرديگى بتون سماوى فرمانلرى ايله قيامتى و حشرڭ ايجادينى وعد ايتمش. ايشته مادام وعد ايتمش، ألبته ياپه‌جقدر. اوننجى سوزڭ سكزنجى حقيقتنه مراجعت ايت. هم باشده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بيڭ معجزاتنڭ قوّتيله، بتون أنبياء و مرسلينڭ و أولياء و صدّيقينڭ، وقوعنده متّفق اولوب خبر ويردكلرى گبى؛ شو كائنات بتون آياتِ تكوينيه‌سيله، وقوعندن خبر ويرييور.
الحاصل:اوننجى سوز بتون حقائقيله، يگرمى سكزنجى سوز ايكنجى مقامنده لاسيّمالرده‌كى بتون براهينيله، غروب ايتمش گونشڭ صباحلين يڭيدن طلوع ايده‌جگى درجه‌سنده بر قطعيتله گوسترمشدر كه: حياتِ دنيويه‌نڭ غروبندن صوڭره شمسِ حقيقت، حياتِ اُخرويه صورتنده چيقاجقدر.
— 604 —
ايشته باشدن بورايه قدر بياناتمز، إسمِ حكيمدن إستمداد و فيضِ قرآندن إستفاده صورتنده قلبى قبوله، نفسى تسليمه، عقلى إقناعه إحضار ايچون "درت أساس" سويله‌دك. فقط بز نه‌يز كه، بوڭا دائر سوز سويله‌يه‌جگز. أصل شو دنيانڭ صاحبى، شو كائناتڭ خالقى، شو موجوداتڭ مالكى نه سويله‌يور؛ اونى ديڭله‌ملى‌يز. ملك صاحبى سوز سويلركن باشقه‌لرينڭ نه حدّى وار كه، فضوليانه قاريشسين...
ايشته او صانعِ حكيم، دنيا مسجدنده و أرض مكتبنده، عصرلر آرقه‌سنده اوطوران طائفه‌لرڭ عموم صفلرينه خطابًا ايراد ايتديگى خطبهٔ‌ِ أزليه‌سنده، كائناتى زلزله‌يه ويرن
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَ اَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ٭ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
و بتون مخلوقاتى نشئه‌لنديرن، شوقه گتيرن
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
گبى بيڭلر فرمانلرى، مالك الملكدن، صاحبِ دنيا و آخرتدن ديڭله‌ملى‌يز. "آمنّا و صدّقنا" ديمه‌لى‌يز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
٭ ٭ ٭
— 605 —
طلسمِ كائناتى كشف ايدن، قرآنِ حكيمڭ مهمّ بر طلسمنى حلّ ايدن
اوتوزنجى سوز
"أنا" و "ذرّه"دن عبارت بر " ألف" بر "نقطه"در.
شو سوز ايكى مقصددر. برنجى مقصد، "أنا"نڭ ماهيت و نتيجه‌سندن؛ ايكنجى مقصد، "ذرّه"نڭ حركت و وظيفه‌سندن بحث ايدر.
برنجى مقصد
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَاَبَيْنَ اَنْ يَحْمِلْنَهَا وَ اَشْفَقْنَ مِنْهَا وَ حَمَلَهَا الْاِنْسَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا
شو آيتڭ بيوك خزينه‌سندن تك بر جوهرينه إشارت ايده‌جگز. شويله كه:
گوك، زمين، طاغ تحمّلندن چكينديگى و قورقديغى أمانتڭ متعدّد وجوهندن بر فردى، بر وجهى، أنادر. أوت أنا، زمانِ آدمدن شيمدى‌يه قدر عالمِ إنسانيتڭ أطرافنه دال بوداق صالان نورانى بر شجرهٔ‌ِ طوبٰى ايله، مدهش بر شجرهٔ‌ِ زقّومڭ چكردگيدر. شو عظيم حقيقته گيريشمه‌دن أوّل، او حقيقتڭ فهمنى تسهيل ايده‌جك بر مقدّمه بيان ايدرز. شويله كه:
أنا، كنوزِ مخفيه اولان أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آناختارى اولديغى گبى، كائناتڭ طلسمِ مغلقنڭ دخى آناختارى اولارق بر معمّاىِ مشكل‌كشادر، بر طلسمِ حيرت‌فزادر. او أنا ماهيتنڭ بيلنمسيله، او غريب معمّا، او عجيب طلسم اولان أنا آچيلير و كائنات
— 606 —
طلسمنى و عالمِ وجوبڭ كنوزينى دخى آچار. شو مسئله‌يه دائر "شَمَّه" إسمنده بر رسالهٔ‌ِ عربيه‌مده شويله بحث ايتمشز كه: عالمڭ مفتاحى إنسانڭ ألنده‌در و نفسنه طاقيلمشدر. كائنات قپولرى ظاهرًا آچيق گورونوركن، حقيقةً قپاليدر. جنابِ حق، أمانت جهتيله إنسانه "أنا" نامنده اويله بر مفتاح ويرمش كه؛ عالمڭ بتون قپولرينى آچار و اويله طلسملى بر أنانيت ويرمش كه؛ خلّاقِ كائناتڭ كنوزِ مخفيه‌سنى اونڭ ايله كشف ايدر. فقط أنا، كنديسى ده غايت مغلق بر معمّا و آچيلمه‌سى مشكل بر طلسمدر. أگر اونڭ حقيقى ماهيتى و سرِّ خلقتى بيلينسه؛ كنديسى آچيلديغى گبى كائنات دخى آچيلير. شويله كه:
صانعِ حكيم، إنسانڭ ألنه أمانت اولارق، ربوبيتنڭ صفات و شئوناتنڭ حقيقتلرينى گوستره‌جك، طانيتديره‌جق، إشارات و نمونه‌لرى جامع بر أنا ويرمشدر. تا كه او أنا، بر واحدِ قياسى اولوب، أوصافِ ربوبيت و شئوناتِ الوهيت بيلينسين. فقط واحدِ قياسى، بر موجودِ حقيقى اولمق لازم دگل. بلكه هندسه‌ده‌كى فرضى خطلر گبى، فرض و توهّمله بر واحدِ قياسى تشكيل ايديله‌بيلير. علم و تحقّقله حقيقى وجودى لازم دگلدر.
سؤال:نه ايچون جنابِ حقّڭ صفات و أسماسنڭ معرفتى، أنانيته باغليدر؟
الجواب:چونكه مطلق و محيط بر شيئڭ حدودى و نهايتى اولماديغى ايچون، اوڭا بر شكل ويريلمز و اوستنه بر صورت و بر تعيّن ويرمك ايچون حكم ايديلمز، ماهيتى نه اولديغى آڭلاشيلماز. مثلا: ظلمتسز دائمى بر ضيا، بيلينمز و حسّ ايديلمز. نه وقت حقيقى ويا وهمى بر قراڭلق ايله بر حد چكيلسه، او وقت بيلينير. ايشته جنابِ حقّڭ علم و قدرت، حكيم و رحيم گبى صفات و أسماسى؛ محيط، حدودسز، شريكسز اولديغى ايچون اونلره حكم ايديلمز و نه اولدقلرى بيلينمز و حسّ اولنماز. اويله ايسه حقيقى نهايت و حدلرى اولماديغندن، فرضى و وهمى بر حدّى چيزمك لازم گلييور. اونى ده أنانيت ياپار. كندنده بر ربوبيتِ موهومه، بر مالكيت، بر قدرت، بر علم تصوّر ايدر؛ بر حدّ چيزر. اونڭ ايله محيط صفتلره بر حدِّ موهوم وضع ايدر. "بورايه قدر بنم، اوندن صوڭره اونڭدر" دييه بر تقسيمات ياپار. كندنده‌كى ئولچوجكلر ايله، اونلرڭ
— 607 —
ماهيتنى يواش يواش آڭلار. مثلا: دائرهٔ‌ِ ملكنده موهوم ربوبيتيله، دائرهٔ‌ِ ممكناتده خالقنڭ ربوبيتنى آڭلار و ظاهر مالكيتيله، خالقنڭ حقيقى مالكيتنى فهم ايدر و "بو خانه‌يه مالك اولديغم گبى، خالق ده شو كائناتڭ مالكيدر." دير و جزئى علميله اونڭ علمنى فهم ايدر و كسبى صنعتجغيله او صانعِ ذو الجلالڭ إبداعِ صنعتنى آڭلار. مثلا: "بن شو أوى ناصل ياپدم و تنظيم ايتدم. اويله ده شو دنيا خانه‌سنى بريسى ياپمش و تنظيم ايتمش." دير. و هكذا... بتون صفات و شئوناتِ إلٰهيه‌يى بر درجه بيلديره‌جك، گوستره‌جك بيڭلر أسرارلى أحوال و صفات و حسّيات، أناده مندرجدر.
ديمك أنا، آيينه‌مثال و واحدِ قياسى و آلَتِ إنكشاف و معناىِ حرفى گبى؛ معناسى كندنده اولميان و باشقه‌سنڭ معناسنى گوسترن، وجودِ إنسانيتڭ قالين ايپندن شعورلى بر تل و ماهيتِ بشريه‌نڭ حلّه‌سندن اينجه بر ايپ و شخصيتِ آدميتڭ كتابندن بر ألفدر كه، او ألفڭ "ايكى يوزى" وار. برى، خيره و وجوده باقار. او يوز ايله يالڭز فيضه قابلدر. ويرنى قبول ايدر، كندى ايجاد ايده‌مز. او يوزده فاعل دگل، ايجاددن ألى قيصه‌در. بر يوزى ده شرّه باقار و عدمه گيدر. شو يوزده او فاعلدر، فعل صاحبيدر. هم اونڭ ماهيتى، حرفيه‌در؛ باشقه‌سنڭ معناسنى گوسترر. ربوبيتى خياليه‌در. وجودى او قدر ضعيف و اينجه‌در كه؛ بِالذّات كندنده هيچ بر شيئه تحمّل ايده‌مز و يوكلنه‌مز. بلكه أشيانڭ درجات و مقدارلرينى بيلديرن ميزان الحرارت و ميزان الهوا گبى ميزانلر نوعندن بر ميزاندر كه؛ واجب الوجودڭ مطلق و محيط و حدودسز صفاتنى بيلديرن بر ميزاندر.
ايشته ماهيتنى شو طرزده بيلن و إذعان ايدن و اوڭا گوره حركت ايدن قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا بشارتنده داخل اولور. أمانتى بِحقٍّ أدا ايدر و او أنانڭ دوربينيله، كائنات نه اولديغنى و نه وظيفه گورديگنى گورور و آفاقى معلومات نفسه گلديگى وقت، أناده بر مصدّق گورور. او علوم، نور و حكمت اولارق قالير. ظلمت و عبثيته إنقلاب ايتمز. وقتا كه أنا، وظيفه‌سنى شو صورتله ايفا ايتدى؛ واحدِ قياسى اولان موهوم ربوبيتنى و فرضى مالكيتنى ترك ايدر.
لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
دير. حقيقى عبوديتنى طاقينير. مقامِ أحسنِ تقويمه چيقار.
— 608 —
أگر او أنا، حكمتِ خلقتنى اونوتوب، وظيفهٔ‌ِ فطريه‌سنى ترك ايده‌رك كندينه معناىِ إسميله باقسه، كندينى مالك إعتقاد ايتسه؛ او وقت أمانتده خيانت ايدر، وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا آلتنده داخل اولور. ايشته بتون شركلرى و شرلرى و ضلالتلرى توليد ايدن أنانيتڭ شو جهتندندر كه؛ سماوات و أرض و جبال تدهّش ايتمشلر، فرضى بر شركدن قورقمشلر. أوت أنا اينجه بر ألف، بر تل، فرضى بر خط ايكن، ماهيتى بيلينمزسه، تستّر طوپراغى آلتنده نشو و نما بولور؛ گيتدكجه قالينلاشير. وجودِ إنسانڭ هر طرفنه ياييلير. قوجه بر أژدرها گبى، وجودِ إنسانى بلع ايدر. بتون او إنسان، بتون لطائفيله عادتا أنا اولور. صوڭره نوعڭ أنانيتى ده بر عصبيتِ نوعيه و ملّيه جهتيله او أنانيته قوّت ويروب؛ او أنا، أنانيتِ نوعيه‌يه إستناد ايده‌رك، شيطان گبى، صانعِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى مبارزه ايدر. صوڭره قياسِ بِالنفس صورتيله هركسى، حتّى هر شيئى كندينه قياس ايدوب، جنابِ حقّڭ ملكنى اونلره و أسبابه تقسيم ايدر. غايت عظيم بر شركه دوشر. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ مئالنى گوسترر. أوت ناصل ميرى مالندن قرق پاره‌يى چالان بر آدم، بتون حاضر آرقداشلرينه برر درهم آلماسنى قبول ايله هضم ايده‌بيلير. اويله ده "كنديمه مالكم" ديين آدم، "هر شى كندينه مالكدر" ديمگه و إعتقاد ايتمگه مجبوردر.
ايشته أنا، شو خائنانه وضعيتنده ايكن؛ جهلِ مطلقده‌در. بيڭلر فنونى بيلسه ده، جهلِ مركّبله بر أجهلدر. چونكه طويغولرى، أفكارلرى كائناتڭ أنوارِ معرفتنى گتيرديگى وقت، نفسنده اونى تصديق ايده‌جك، ايشيقلانديره‌جق و إدامه ايده‌جك بر مادّه بولمديغى ايچون سونرلر. گلن هر شى، نفسنده‌كى رنكلر ايله بويالانير. محضِ حكمت گلسه، نفسنده عبثيتِ مطلقه صورتنى آلير. چونكه شو حالده‌كى أنانڭ رنگى، شرك و تعطيلدر، اللّٰهى إنكاردر. بتون كائنات پارلاق آيتلرله طولسه؛ او أناده‌كى قراڭلقلى بر نقطه، اونلرى نظرده سوندورر، گوسترمز. اون برنجى سوزده ماهيتِ إنسانيه‌نڭ و ماهيتِ إنسانيه‌ده‌كى أنانيتڭ، (معناىِ حرفى جهتيله) نه قدر حسّاس بر ميزان و طوغرى بر مقياس و محيط بر فهرسته و مكمّل بر خريطه و جامع بر آيينه و كائناته گوزل بر تقويم، بر
— 609 —
روزنامه اولديغى غايت قطعى بر صورتده تفصيل ايديلمشدر. اوڭا مراجعت ايديلسين. او سوزده‌كى تفصيلاته إكتفاءً قيصه كسه‌رك مقدّمه‌يه نهايت ويردك. أگر مقدّمه‌يى آڭلادڭسه گل، حقيقته گيرييورز.
ايشته باق: عالمِ إنسانيتده، زمانِ آدمدن شيمدى‌يه قدر ايكى جريانِ عظيم، ايكى سلسلهٔ‌ِ أفكار؛ هر طرفده و هر طبقهٔ‌ِ إنسانيه‌ده دال بوداق صالمش، ايكى شجرهٔ‌ِ عظيمه حكمنده... برى، سلسلهٔ‌ِ نبوّت و ديانت؛ ديگرى، سلسلهٔ‌ِ فلسفه و حكمت، گلمش گيدييور. هر نه وقت او ايكى سلسله إمتزاج و إتّحاد ايتمش ايسه، يعنى سلسلهٔ‌ِ فلسفه، سلسلهٔ‌ِ ديانته دخالت ايدوب إطاعت ايده‌رك خدمت ايتمشسه؛ عالمِ إنسانيت پارلاق بر صورتده بر سعادت، بر حياتِ إجتماعيه گچيرمشدر. نه وقت آيرى گيتمشلر ايسه، بتون خير و نور، سلسلهٔ‌ِ نبوّت و ديانت أطرافنه طوپلانمش و شرلر و ضلالتلر، فلسفه سلسله‌سنڭ أطرافنه جمع اولمشدر. شيمدى شو ايكى سلسله‌نڭ منشألرينى، أساسلرينى بولمالى‌يز.
ايشته ديانت سلسله‌سنه إطاعت ايتمه‌ين سلسلهٔ‌ِ فلسفه كه، بر شجرهٔ‌ِ زقّوم صورتنى آلوب، شرك و ضلالت ظلماتنى أطرافنه طاغيتير. حتّى قوّهٔ‌ِ عقليه دالنده؛ دهريّون، مادّيون، طبيعيّون ميوه‌لرينى، بشر عقلنڭ ألنه ويرمش. و قوّهٔ‌ِ غضبيه دالنده؛ نمرودلرى، فرعونلرى، شدّادلرى
(حاشيه): أوت نمرودلرى، فرعونلرى يتيشديرن و دايه‌لك ايدوب أمزيرن، أسكى مصر و بابلڭ يا سحر درجه‌سنه چيقمش وياخود خصوصى اولديغى ايچون أطرافنده سحر تلقّى ايديلن أسكى فلسفه‌لرى اولديغى گبى؛ آلهه‌لرى أسكى يونان قفاسنده يرلشديرن و أصنامى توليد ايدن فلسفهٔ‌ِ طبيعيه باتاقلغيدر. أوت طبيعتڭ پرده‌سى ايله اللّٰهڭ نورينى گورمه‌ين إنسان، هر شيئه بر الوهيت ويروب كندى باشنه مسلّط ايدر.
بشرڭ باشنه آتمش. و قوّهٔ‌ِ شهويهٔ‌ِ بهيميه دالنده؛ آلهه‌لرى، صنملرى و الوهيت دعوا ايدنلرى ثمره ويرمش، يتيشديرمش. او شجرهٔ‌ِ زقّومڭ منشئى ايله سلسلهٔ‌ِ نبوّتڭ كه بر شجرهٔ‌ِ طوباءِ عبوديت حكمنده بولونان او سلسله‌نڭ، كُرهٔ‌ِ زمينڭ باغنده مبارك داللرى: قوّهٔ‌ِ عقليه دالنده أنبياء و مرسلين و أولياء و
— 610 —
صدّيقين ميوه‌لرينى يتيشديرديگى گبى.. قوّهٔ‌ِ دافعه دالنده عادل حاكملرى، مَلك گبى مَلِكلر ميوه‌سنى ويرن و قوّهٔ‌ِ جاذبه دالنده حسنِ سيرت و عصمتلى جمالِ صورت و سخاوت و كرم‌نامدارلر ميوه‌سنى يتيشديرن و بشر ناصل شو كائناتڭ أڭ مكمّل بر ميوه‌سى اولديغنى گوسترن او شجره‌نڭ منشئى ايله برابر أنانڭ ايكى جهتنده‌در. او ايكى شجره‌يه منشأ و مدار، أساسلى بر چكردك اولارق أنانڭ ايكى وجهنى بيان ايده‌جگز. شويله كه:
أنانڭ بر وجهنى نبوّت طوتمش گيدييور؛ ديگر وجهنى فلسفه طوتمش گلييور.
نبوّتڭ وجهى اولان برنجى وجه:عبوديتِ محضه‌نڭ منشئيدر. يعنى أنا، كندينى عبد بيلير. باشقه‌سنه خدمت ايدر، آڭلار. ماهيتى حرفيه‌در. يعنى باشقه‌سنڭ معناسنى طاشييور، فهم ايدر. وجودى، تَبَعيدر. يعنى باشقه بريسنڭ وجودى ايله قائم و ايجاديله ثابتدر، إعتقاد ايدر. مالكيتى، وهميه‌در. يعنى كندى مالكنڭ إذنى ايله؛ صورى، موقّت بر مالكيتى واردر، بيلير. حقيقتى، ظلّيه‌در. يعنى، حق و واجب بر حقيقتڭ جلوه‌سنى طاشييان ممكن و مسكين بر ظلدر. وظيفه‌سى ايسه، كندى خالقنڭ صفات و شئوناتنه مقياس و ميزان اولارق، شعوركارانه بر خدمتدر. ايشته أنبياء و أنبياء سلسله‌سنده‌كى أصفياء و أولياء أنايه شو وجهله باقمشلر، بويله گورمشلر، حقيقتى آڭلامشلر. بتون ملكى مالك الملكه تسليم ايتمشلر و حكم ايتمشلر كه: او مالكِ ذو الجلالڭ نه ملكنده، نه ربوبيتنده، نه الوهيتنده شريك و نظيرى يوقدر؛ معين و وزيره محتاج دگل؛ هر شيئڭ آناختارى اونڭ ألنده‌در؛ هر شيئه قادرِ مطلقدر. أسباب، بر پردهٔ‌ِ ظاهريه‌در؛ طبيعت، بر شريعتِ فطريه‌سيدر و قانونلرينڭ بر مجموعه‌سيدر و قدرتنڭ بر مسطريدر. ايشته شو پارلاق نورانى گوزل يوز، حياتدار و معنيدار بر چكردك حكمنه گچمش كه؛ خالقِ ذو الجلال بر شجرهٔ‌ِ طوباءِ عبوديتى اوندن خلق ايتمشدر كه، اونڭ مبارك داللرى، عالمِ بشريتڭ هر طرفنى نورانى ميوه‌لرله تزيين ايتمشدر. بتون زمانِ ماضيده‌كى ظلماتى طاغيتوب، او اوزون زمانِ ماضى؛ فلسفه‌نڭ گورديگى گبى بر مزارِ أكبر، بر عدمستان اولماديغنى، بلكه إستقباله و سعادتِ أبديه‌يه آتلامق ايچون، أرواحِ آفلينه
— 611 —
بر مدارِ أنوار و مختلف باصامقلى بر معراجِ منوّر و آغير يوكلرينى بيراقان و سربست قالان و دنيادن گوچوب گيدن روحلرڭ نورانى بر نورستانى و بر بوستانى اولديغنى گوسترر.
ايكنجى وجه ايسه:فلسفه طوتمشدر. فلسفه ايسه، أنايه معناىِ إسميله باقمش. يعنى كندى كندينه دلالت ايدر، دير. معناسى كندنده‌در، كندى حسابنه چاليشير، حكم ايدر. وجودى أصلى، ذاتى اولديغنى تلقّى ايدر. يعنى ذاتنده بِالذّات بر وجودى واردر، دير. بر حقِّ حياتى وار، دائرهٔ‌ِ تصرّفنده حقيقى مالكدر، زعم ايدر. اونى بر حقيقتِ ثابته ظن ايدر. وظيفه‌سنى، حبِّ ذاتندن نشئت ايدن بر تكمّلِ ذاتى اولديغنى بيلير و هكذا.. چوق أساساتِ فاسده‌يه مسلكلرينى بنا ايتمشلر.
او أساسات، نه قدر أساسسز و چوروك اولديغنى سائر رساله‌لرمده و بِالخاصّه سوزلرده خصوصًا اون ايكنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده قطعى إثبات ايتمشز. حتّى سلسلهٔ‌ِ فلسفه‌نڭ أڭ مكمّل فردلرى و او سلسله‌نڭ داهيلرى اولان أفلاطون و آرسطو، ابن سينا و فارابى گبى آدملر؛ "إنسانيتڭ غايت الغاياتى، "تشبّه بِالواجب"در.. يعنى واجب الوجوده بڭزه‌مكدر" دييوب فرعونانه بر حكم ويرمشلر و أنانيتى قامچيلايوب شرك دره‌لرنده سربست قوشديره‌رق؛ أسباب‌پرست، صنم‌پرست، طبيعت‌پرست، نجوم‌پرست گبى چوق أنواعِ شرك طائفه‌لرينه ميدان آچمشلر. إنسانيتڭ أساسنده مندرج اولان عجز و ضعف، فقر و إحتياج، نقص و قصور قپولرينى قپايوب، عبوديتڭ يولنى سدّ ايتمشلر. طبيعته صاپلانوب، شركدن تمامًا چيقه‌ميوب، شكرڭ گنيش قپوسنى بولامامشلر.
نبوّت ايسه:غايهٔ‌ِ إنسانيت و وظيفهٔ‌ِ بشريت، أخلاقِ إلٰهيه ايله و سجاياىِ حسنه ايله تخلّق ايتمكله برابر، عجزينى بيلوب قدرتِ إلٰهيه‌يه إلتجا، ضعفنى گوروب قوّتِ إلٰهيه‌يه إستناد، فقرينى گوروب رحمتِ إلٰهيه‌يه إعتماد، إحتياجنى گوروب غناءِ إلٰهيه‌دن إستمداد، قصورينى گوروب عفوِ إلٰهى‌يه إستغفار، نقصنى گوروب كمالِ إلٰهى‌يه تسبيح‌خوٰان اولمقدر دييه، عبوديتكارانه حكم ايتمشلر.
ايشته ديانته إطاعت ايتمه‌ين فلسفه‌نڭ بويله يولى شاشيرديغى ايچوندر كه؛ أنا كندى ديزگيننى ألنه آلمش، ضلالتڭ هر بر نوعنه قوشمش. ايشته شو وجهده‌كى أنانڭ
— 612 —
باشى اوستنده بر شجرهٔ‌ِ زقّوم نشو و نما بولوب، عالمِ إنسانيتڭ ياريسندن فضله‌سنى قاپلامش.
ايشته او شجره‌نڭ قوّهٔ‌ِ شهويهٔ‌ِ بهيميه دالنده، بشرڭ أنظارينه ويرديگى ميوه‌لر ايسه؛ أصناملر و آلهه‌لردر. چونكه فلسفه‌نڭ أساسنده، قوّت مستحسندر. حتّى اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ بر دستوريدر. "غلبه ايدنده بر قوّت وار. قوّتده حق واردر." دير.
(حاشيه-١): دستورِ نبوّت "قوّت حقده‌در، حق قوّتده دگلدر" دير، ظلمى كسر، عدالتى تأمين ايدر.
ظلمى معنًا آلقيشلامش؛ ظالملرى تشجيع ايتمشدر و جبّارلرى، الوهيت دعواسنه سَوق ايتمشدر. هم مصنوعده‌كى گوزللگى و نقشده‌كى حسنى، مصنوعه و نقشه مال ايدوب، صانع و نقّاشڭ مجرّد و مقدّس جمالنڭ جلوه‌سنه نسبت ايتميه‌رك، "نه گوزل ياپيلمش" يرينه "نه گوزلدر" دير. پرستشه لايق بر صنم حكمنه گتيرر. هم هركسه صاتيلان مزخرف، خودفروش، گوستريجى، رياكار بر حسنى إستحسان ايتديگى ايچون رياكارلرى آلقيشلامش، صنم‌مثاللرى كندى عابدلرينه عابده
(حاشيه-٢): يعنى او صنم‌مثاللر پرستشكارلرينڭ هوساتلرينه خوش گورونمك و توجّهلرينى قزانمق ايچون رياكارانه گوستريش ايله عبادت گبى بر وضعيت گوسترييورلر.
ياپمشدر. او شجره‌نڭ قوّهٔ‌ِ غضبيه دالنده، بيچاره بشرڭ باشنده كوچك بيوك نمرودلر، فرعونلر، شدّادلر ميوه‌لرينى يتيشديرمش. قوّهٔ‌ِ عقليه دالنده، عالمِ إنسانيتڭ دماغنه دهريّون، مادّيون، طبيعيّون گبى ميوه‌لرى ويرمش؛ بشرڭ بيننى بيڭ پارچه ايتمشدر.
شيمدى شو حقيقتى تنوير ايچون، فلسفه مسلگنڭ أساساتِ فاسده‌سندن نشئت ايدن نتيجه‌لريله، سلسلهٔ‌ِ نبوّتڭ أساساتِ صادقه‌سندن تولّد ايدن نتيجه‌لرينڭ بيڭلر موازنه‌سندن نمونه اولارق اوچ درت مثال ذكر ايدييورز.
مثلا: نبوّتڭ حياتِ شخصيه‌ده‌كى دستورى نتيجه‌لرندن تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللّٰه‌ِ قاعده‌سيله "أخلاقِ إلٰهيه ايله متّصف اولوب جنابِ حقّه متذلّلانه توجّه ايدوب عجز،
— 613 —
فقر، قصوريڭزى بيلوب درگاهنه عبد اولڭز" دستورى نره‌ده؟ فلسفه‌نڭ تشبّه بِالواجب إنسانيتڭ غايتِ كماليدر قاعده‌سيله "واجب الوجوده بڭزه‌مگه چاليشڭز" خودفروشانه دستورى نره‌ده؟ أوت نهايتسز عجز، ضعف، فقر، إحتياج ايله يوغرولمش اولان ماهيتِ إنسانيه نره‌ده؟ نهايتسز قدير، قوى، غنى و مستغنى اولان واجب الوجودڭ ماهيتى نره‌ده؟..
ايكنجى مثال:نبوّتڭ حياتِ إجتماعيه‌ده‌كى دستورى نتيجه‌لرندن و شمس و قمردن طوت، تا نباتات حيواناتڭ إمدادينه و حيوانات إنسانڭ إمدادينه، حتّى ذرّاتِ طعاميه حجيراتِ بدنڭ إمدادينه و معاونتنه قوشديريلان دستورِ تعاون، قانونِ كرم، ناموسِ إكرام نره‌ده؟ فلسفه‌نڭ حياتِ إجتماعيه‌ده‌كى دستورلرندن و يالڭز بر قسم ظالم و جاناوار إنسانلرڭ و وحشى حيوانلرڭ، فطرتلرينى سوءِ إستعماللرندن نشئت ايدن دستورِ جدال نره‌ده؟ أوت دستورِ جدالى او قدر أساسلى و كلّى قبول ايتمشلر كه، "حيات بر جدالدر" دييه أبلهانه حكم ايتمشلر.
اوچنجى مثال:نبوّتڭ توحيدِ إلٰهى حقّنده‌كى نتائجِ عاليه‌سندن و دستورِ غاليه‌سندن
اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ
يعنى "هر برلگى بولونان، يالڭز بردن صدور ايده‌جكدر. مادام هر شيده و بتون أشياده بر برلك وار، ديمك بر تك ذاتڭ ايجاديدر" دييه اولان توحيدكارانه دستورى نره‌ده؟ أسكى فلسفه‌نڭ بر دستورِ إعتقاديه‌سندن اولان
اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ اِلَّا الْوَاحِدُ
"بردن بر صدور ايدر" يعنى "بر ذاتدن، بِالذّات بر تك صدور ايده‌بيلير. سائر شيلر، واسطه‌لر واسطه‌سيله اوندن صدور ايدر" دييه غنىِّ على الإطلاق و قديرِ مطلقى عاجز وسائطه محتاج گوستره‌رك، بتون أسبابه و وسائطه، ربوبيتده بر نوع شركت ويروب خالقِ ذو الجلاله، "عقلِ أوّل" نامنده بر مخلوقى ويروب، عادتا سائر ملكنى أسبابه و وسائطه تقسيم ايده‌رك بر شركِ عظيمه يول آچان، شرك‌آلود و ضلالت‌پيشه او فلسفه‌نڭ دستورى نره‌ده؟ حكمانڭ يوكسك قسمى اولان اشراقيّون بويله خلط ايتسه‌لر؛ مادّيون، طبيعيّون گبى آشاغى قسملرى نه قدر خلط ايده‌جكلرينى قياس ايده‌بيليرسڭ.
— 614 —
دردنجى مثال:نبوّتڭ دستورِ حكيمانه‌سندن
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سرّيله: "هر شيئڭ، هر ذى‌حياتڭ نتيجه‌سى و حكمتى كندينه عائد بر ايسه؛ صانعنه عائد نتيجه‌لرى، فاطرينه باقان حكمتلرى بيڭلردر. هر بر شيئڭ، حتّى بر ميوه‌نڭ؛ بر آغاجڭ ميوه‌لرى قدر حكمتلرى، نتيجه‌لرى بولونديغى" محضِ حقيقت اولان دستورِ حكمت نره‌ده؟ فلسفه‌نڭ "هر بر ذى‌حياتڭ نتيجه‌سى كندينه باقار وياخود إنسانڭ منافعنه عائددر" دييه، قوجه بر طاغ گبى آغاجه، خردل گبى بر ميوه، بر نتيجه طاقمق گبى غايت معناسز بر عبثيت ايچنده گورديگى حكمتسز حكمتِ مزخرفه دستورلرى نره‌ده؟ شو حقيقت، اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتنده بر درجه گوسترلديگندن قيصه كسدك. ايشته بو درت مثاله، بيڭلر مثالى قياس ايده‌بيليرسڭ. "لمعات" نامنده‌كى بر رساله‌ده بر قسمنه إشارت ايتمشز.
ايشته فلسفه‌نڭ شو أساساتِ فاسده‌سندن و نتائجِ وخيمه‌سندندر كه: إسلام حكماسندن ابن سينا و فارابى گبى داهيلر، شعشعهٔ‌ِ صوريسنه مفتون اولوب، او مسلگه آلدانوب، او مسلگه گيردكلرندن؛ عادى بر مؤمن درجه‌سنى آنجق قزانه‌بيلمشلر. حتّى إمامِ غزالى گبى بر حجّة الإسلام، اونلره او درجه‌يى ده ويرمه‌مش.
هم متكلّمينڭ متبحّرين علماسندن اولان معتزله إماملرى، زينتِ صوريسنه مفتون اولوب، او مسلگه جدّى تماس ايده‌رك، عقلى حاكم إتّخاذ ايتدكلرندن، آنجق فاسق مبتدع بر مؤمن درجه‌سنه چيقه‌بيلمشلر. هم اُدباىِ إسلاميه‌نڭ مشهورلرندن بدبينلكله معروف أبو العلاءِ مَعَرّى و يتيمانه آغلاييشيله موصوف عُمَر خيّام گبيلرڭ، او مسلگڭ نفسِ أمّاره‌يى اوقشايان ذوقيله ذوقلنمسى سببيله، أهلِ حقيقت و كمالدن بر سيللهٔ‌ِ تحقير و تكفير ييوب؛ "أدبسزلك ايدييورسڭز، زندقه‌يه گيرييورسڭز، زنديقلرى يتيشديرييورسڭز" دييه زجركارانه تأديب طوقاتلرينى آلمشلر.
هم مسلكِ فلسفه‌نڭ أساساتِ فاسده‌سندندر كه: أنا، كندى ذاتنده هوا گبى ضعيف بر ماهيتى اولديغى حالده، فلسفه‌نڭ مشئوم نظرى ايله معناىِ إسمى جهتيله باقديغى ايچون؛ گويا بخار‌مثال او أنا تميّع ايدوب، صوڭره الفت جهتيله و مادّياته
— 615 —
توغّل سببيله گويا تصلّب ايدييور. صوڭره غفلت و إنكار ايله او أنانيت تجمّد ايدر. صوڭره عصيان ايله تكدّر ايدر، شفّافيتنى غيب ايدر. صوڭره گيتدكجه قالينلاشوب صاحبنى يوتار. نوعِ إنسانڭ أفكاريله شيشه‌ر. صوڭره سائر إنسانلرى، حتّى أسبابى كندينه و نفسنه قياس ايدوب، اونلره (قبول ايتمدكلرى و تبرّى ايتدكلرى حالده) برر فرعونلق ويرر. ايشته او وقت، خالقِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى مبارزه وضعيتنى آلير.
مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ
دير. ميدان اوقور گبى قديرِ مطلقى عجز ايله إتهام ايدر. حتّى خالقِ ذو الجلالڭ أوصافنه مداخله ايدر. ايشينه گلمه‌ينلرى و نفسِ أمّاره‌نڭ فرعونلغنڭ خوشنه گيتمه‌ينلرى يا ردّ، يا إنكار، يا تحريف ايدر. أزجمله:
فلاسفه‌نڭ بر طائفه‌سى، جنابِ حقّه "موجب بِالذّات" ديمشلر، إختيارينى نفى ايتمشلر؛ إختيارينى إثبات ايدن بتون كائناتڭ نهايتسز شهادتلرينى تكذيب ايتمشلر. فيا سبحان اللّٰه‌! شو كائناتده ذرّه‌دن شمسه قدر بتون موجودات تعيّناتلريله، إنتظاماتيله، حكمتلريله، ميزانلريله صانعڭ إختيارينى گوستردكلرى حالده، شو كور اولاسى فلسفه‌نڭ گوزى گورمييور. هم بر قسم فلاسفه، "جزئياته علمِ إلٰهى تعلّق ايتمييور" دييه علمِ إلٰهينڭ عظمتلى إحاطه‌سنى نفى ايدوب، بتون موجوداتڭ شهاداتِ صادقه‌لرينى ردّ ايتمشلر. هم فلسفه، أسبابه تأثير ويروب، طبيعت ألنه ايجاد ويرر. يگرمى ايكنجى سوزده قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص، پارلاق سكّه‌يى گورميوب عاجز، جامد، شعورسز، كور و ايكى ألى تصادف و قوّت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان طبيعته مصدريت ويروب، بيڭلر حكمتِ عاليه‌يى إفاده ايدن و هر برى برر مكتوباتِ صمدانيه حكمنده اولان موجوداتڭ بر قسمنى اوڭا مال ايدر. هم اوننجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى، جنابِ حق بتون أسماسيله و كائنات بتون حقائقيله و سلسلهٔ‌ِ نبوّت بتون تحقيقاتيله و كتبِ سماويه بتون آياتيله گوستردكلرى حشر و آخرت قپوسنى بولمايوب، حشرى نفى ايدوب، أرواحلره بر أزليت إسناد ايتمشلر.
ايشته بو خرافاتلره سائر مسئله‌لرينى قياس ايده‌بيليرسڭ. أوت شيطانلر، گويا أنانڭ
— 616 —
غاغا و پنچه‌سيله دينسز فيلسوفلرينڭ عقللرينى هوايه قالديروب ضلالت دره‌لرينه آتوب طاغيتمشدر. كوچك عالمده أنا، بيوك عالمده طبيعت گبى طاغوتلردندر.
فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللّٰه‌ِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَ اللّٰه‌ُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
گچن حقيقتى تنوير ايده‌جكبر سياحتِ خياليه صورتنده نيم‌منظوم اولارق "لمعات"ده يازديغم بر واقعهٔ‌ِ مثاليه‌نڭ مئالنى شوراده ذكر ايتمگه مناسبت گلدى. شويله كه:
بو رساله‌نڭ تأليفندن سكز سنه أوّل إستانبولده، رمضانِ شريفده، مسلكِ فلسفه ايله مناسبتده بولونان أسكى سعيدڭ يڭى سعيده إنقلاب ايده‌جگى بر هنگامده‌در كه، فاتحهٔ‌ِ شريفه‌نڭ آخرنده
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ
ايله إشارت ايتديگى اوچ مسلگى دوشونوركن شويله بر واقعهٔ‌ِ خياليه، بر حادثهٔ‌ِ مثاليه، رؤيايه بڭزر بر حادثه گوردم كه:
كنديمى، بر صحراىِ عظيمه‌ده گورويورم. بتون زمينڭ يوزينى؛ قراڭلقلى، صيقيجى و بوغوجى بر بلوط طبقه‌سى قاپلامش. نه نسيم وار، نه ضيا، نه آبِ حيات.. هيچ بريسى بولونمييور. هر طرفى جاناوارلر، مضر و موحش مخلوقلرله طولو اولديغنى توهّم ايتدم. قلبمه گلدى كه: "شو زمينڭ اوته‌كى طرفنده ضيا، نسيم، آبِ حيات وار. اورايه گچمك لازم." باقدم كه، إختيارسز سَوق اولونيورم. زمينڭ ايچنده، تونل‌وارى بر مغاره‌يه صوقولدم. گيت گيده زمينڭ ايچنده سياحت ايتدم. باقييورم كه: بندن أوّل او تحت الأرض يولده چوق كيمسه‌لر گيتمشلر. هر طرفده بوغولوب قالمشلر. اونلرڭ آياق ايزلرينى گورويوردم. بعضيلرينڭ بر زمان سسلرينى ايشيدييوردم. صوڭره سسلرى كسيلييوردى.
أى، خيالى ايله بنم سياحتِ خياليه‌مه إشتراك ايدن آرقداش! او زمين، طبيعتدر و فلسفهٔ‌ِ طبيعيه‌در. تونل ايسه، أهلِ فلسفه‌نڭ أفكارى ايله حقيقته يول آچمق ايچون
— 617 —
آچدقلرى مسلكدر. گورديگم آياق ايزلرى، أفلاطون و آرسطو
(حاشيه): أگر ديسه‌ڭ: "سن نه‌جيسڭ، بو مشاهيره قارشى ميدانه چيقييورسڭ؟ سن بر سينك گبى اولوب ده، قارتاللرڭ اوچمالرينه قاريشييورسڭ؟" بن ده ديرم كه: "قرآن گبى بر استادِ أزليه‌م واركن، ضلالت‌آلود فلسفه‌نڭ و أوهام‌آلود عقلڭ شاكردلرى اولان او قارتاللره، حقيقت و معرفت يولنده، سينك قنادى قدر ده قيمت ويرمگه مجبور دگلم. بن اونلردن نه قدر آشاغى ايسه‌م، اونلرڭ استادى دخى، بنم استادمدن بيڭ دفعه داها آشاغيدر. استاديمڭ همّتيله، اونلرى غرق ايدن مادّه، آياغمى ده ايصلاته‌مدى. أوت بيوك بر پادشاهڭ، اونڭ قانوننى و أوامرينى حامل كوچك بر نفرى، كوچك بر شاهڭ بيوك بر مشيرندن داها بيوك ايشلر گوره‌بيلير."
گبى مشاهيرلرڭدر. ايشيتديگم سسلر، ابن سينا و فارابى گبى داهيلرڭدر. أوت ابن سينانڭ بعض سوزلرينى، قانونلرينى بعض يرلرده گورويوردم. صوڭره، بتون بتون كسيلييوردى. داها ايلرى گيده‌مه‌مش. ديمك بوغولمش. هر نه ايسه، سنى مراقدن قورتارمق ايچون خيالڭ آلتنده‌كى حقيقتڭ بر كوشه‌سنى گوستردم. شيمدى سياحتمه دونويورم.
گيت گيده باقدم كه بنم أليمه ايكى شى ويريلدى. برى، بر ألكتريق؛ او تحت الأرض طبيعتڭ ظلماتنى طاغيتير. ديگرى، بر آلَت ايله دخى عظيم قيالر، طاغ‌مثال طاشلر پارچه‌لانوب بڭا يول آچيلييور. قولاغمه دينلدى كه: "بو ألكتريق ايله او آلَت، قرآنڭ خزينه‌سندن سزه ويريلمشدر." هر نه ايسه، چوق زمان اويله‌جه گيتدم. باقدم كه، اوته‌كى طرفه چيقدم. غايت گوزل بر بهار موسمنده بلوطسز بر گونش، روح أفزا بر نسيم، حياتدار بر آبِ لذيذ، هر طرف شنلك ايچنده بر عالم گوردم. الحمد ِللّٰه‌ ديدم.
صوڭره باقدم كه، بن كندى كنديمه مالك دگلم. بريسى بنى تجربه ايدييور. ينه أوّلكى وضعيتده او صحراىِ عظيمه‌ده، بوغوجى بلوط آلتنده ينه بن كنديمى گوردم. داها باشقه بر يولده بر سائق بنى سَوق ايدييوردى. بو دفعه تحت الزمين دگل، بلكه سير و سياحتله ير يوزينى قطع ايدوب اوته‌كى يوزه گچمك ايچون گيدييوردم. او سياحتمده اويله عجائب و غرائبى گورويوردم كه، تعريف ايديلمز. دڭز بڭا حدّت ايدييور، فورطنه بنى تهديد ايدر، هر شى بڭا مشكلات پيدا ايدر. فقط ينه قرآندن بڭا ويريلن بر واسطهٔ‌ِ سياحتمله گچيوردم، غلبه چالييوردم. گيت گيده باقييوردم، هر طرفده
— 618 —
سيّاحلرڭ جنازه‌لرى بولونويور. او سياحتى بيتيرنلر، بيڭده آنجق بردر. هر نه ايسه... او بلوطدن قورتولوب، زمينڭ اوته‌كى يوزينه گچوب گوزل گونشله قارشيلاشدم. روح أفزا نسيمى تنفّس ايده‌رك، الحمد ِللّٰه‌ ديدم. او جنّت گبى او عالمى سيره باشلادم.
صوڭره باقدم: برى وار كه، بنى اوراده بيراقمييور. باشقه يولى بڭا گوستره‌جك گبى، ينه بنى بر آنده او مدهش صحرايه گتيردى. باقدم كه: يوقاريدن اينمش عين آسانسورلر گبى مختلف طرزلرده بعض طيّاره، بعض اوطوموبيل، بعض زنبيل گبى شيلر گورونويور. قوّت و إستعداده گوره اونلره آتيلسه يوقارى‌يه چكيلييور. بن ده بريسنه آتلادم. باقدم، بر دقيقه ظرفنده بلوطڭ فوقنه بنى چيقاردى. غايت گوزل، مزيَّن، يشيل طاغلرڭ اوستنه چيقدم. او بلوط طبقه‌سى، طاغڭ ياريسنه قدر گلمه‌مشدى. أڭ لطيف بر نسيم، أڭ لذيذ بر آب، أڭ شيرين بر ضيا هر طرفده گورونويور. باقدم كه: او آسانسورلر گبى نورانى منزللر، هر طرفده وار. حتّى ايكى سياحتمده و زمينڭ اوته‌كى يوزنده اونلرى گورمشدم. آڭلامامشدم. شيمدى آڭلايورم كه شونلر، قرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ جلوه‌لريدر.
ايشته وَلَا الضَّالِّينَ ايله إشارت اولونان أوّلكى يول، طبيعته صاپلانانلرڭ و طبيعيّون فكرينى طاشييانلرڭ مسلگيدر كه؛ اونده، حقيقته و نوره گچمك ايچون نه قدر مشكلات اولديغنى حسّ ايتديڭز. غَيْرِ الْمَغْضُوبِ ايله إشارت اولونان ايكنجى يول، أسباب‌پرستلرڭ و وسائطه ايجاد و تأثير ويرنلرڭ، مشائيون حكماسى گبى؛ يالڭز عقل ايله، فكر ايله حقيقة الحقائقه و واجب الوجودڭ معرفتنه يول آچانلرڭ مسلگيدر. اَلَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ايله إشارت اولونان اوچنجى يول ايسه: صراطِ مستقيم أهلى اولان أهلِ قرآنڭ جادّهٔ‌ِ نورانيه‌سيدر كه أڭ قيصه، أڭ راحت، أڭ سلامت و هركسه آچيق، سماوى و رحمانى و نورانى بر مسلكدر.
٭ ٭ ٭
— 619 —
ايكنجى مقصد
(تحوّلاتِ ذرّاته دائر)
شو آيتڭ خزينه‌سندن بر ذرّه‌يه إشارت ايده‌جكدر.
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلٰى وَ رَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرُ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
(شو آيتڭ پك بيوك خزينه‌سندن بر مثقال ذرّه مقدارنده، يعنى ذرّه صندوقچه‌سنده اولان جوهرى گوسترر و ذرّه‌نڭ حركت و وظيفه‌سندن بر نبذه بحث ايدر. شو مقصد، بر "مقدّمه" ايله "اوچ نقطه"دن عبارتدر.)
مقدّمه
تحوّلاتِ ذرّات؛ نقّاشِ أزلينڭ قلمِ قدرتى، كتابِ كائناتده يازديغى آياتِ تكوينيه‌نڭ هنگامنده‌كى إهتزازاتى و جولانيدر. يوقسه مادّيون و طبيعيّونلرڭ توهّم ايتدكلرى گبى تصادف اويونجغى و قاريشق، معناسز بر حركت دگلدر. چونكه بتون موجودات گبى ذرّه‌لر و هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده "بسم اللّٰه‌" دير. چونكه نهايتسز، قوّتندن فضله يوكلرى قالديرر و بغداى دانه‌سى قدر بر چكردگڭ قوجه بر چام آغاجى گبى بر يوكى اوموزينه آلماسى گبى... هم وظيفه‌سنڭ ختامنده "الحمد ِللّٰه‌" دير. چونكه بتون عقولى حيرتده بيراقان حكمتلى بر جمالِ صنعت، فائده‌لى بر حسنِ نقش گوستره‌رك صانعِ ذو الجلالڭ مدايحنه بر قصيدهٔ‌ِ مدحيه گبى بر أثر گوسترر. مثلا، نار و مصره دقّت ايت.
— 620 —
أوت تحوّلاتِ ذرّات؛
(حاشيه): ايكنجى مقصدڭ تحوّلاتِ ذرّاتڭ تعريفنه دائر اولان اوزون جمله‌نڭ حاشيه‌سيدر.
قرآنِ حكيمده "إمامِ مبين" و "كتابِ مبين"، مكرّر يرلرده ذكر ايديلمشدر. أهلِ تفسير، "ايكيسى بردر"؛ بر قسمى، "آيرى آيريدر" ديمشلر. حقيقتلرينه دائر بياناتلرى مختلفدر. خلاصه: "علمِ إلٰهينڭ عنوانلريدر" ديمشلر. فقط قرآنڭ فيضى ايله شويله قناعتم گلمش كه:
"إمامِ مبين"، علم و أمرِ إلٰهينڭ بر نوعنه بر عنواندر كه، عالمِ شهادتدن زياده عالمِ غيبه باقييور. يعنى زمانِ حالدن زياده ماضى و مستقبله نظر ايدر. يعنى، هر شيئڭ وجودِ ظاهريسندن زياده أصلنه، نسلنه و كوكلرينه و تخملرينه باقار. قدرِ إلٰهينڭ بر دفتريدر. شو دفترڭ وجودى، يگرمى آلتنجى سوزده، هم اوننجى سوزڭ حاشيه‌سنده إثبات ايديلمشدر. أوت شو "إمامِ مبين"، بر نوع علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانيدر. يعنى، أشيانڭ مباديلرى و كوكلرى و أصللرى، كمالِ إنتظام ايله أشيانڭ وجودلرينى غايت صنعتكارانه إنتاج ايتمه‌سى جهتيله ألبته دساتيرِ علمِ إلٰهينڭ بر دفترى ايله تنظيم ايديلديگنى گوسترييور و أشيانڭ نتيجه‌لرى، نسللرى، تخملرى؛ ايلريده گله‌جك موجوداتڭ پروغراملرينى، فهرسته‌لرينى تضمّن ايتدكلرندن ألبته أوامرِ إلٰهيه‌نڭ بر كوچك مجموعه‌سى اولديغنى بيلديرييورلر. مثلا: بر چكردك بتون آغاجڭ تشكيلاتنى تنظيم ايده‌جك اولان پروغراملرى و فهرسته‌لرى و او فهرسته و پروغراملرى تعيين ايدن او أوامرِ تكوينيه‌نڭ كوچوجك بر مجسّمى حكمنده دينله‌بيلير. الحاصل "إمامِ مبين"، ماضى و مستقبلڭ و عالمِ غيبڭ أطرافنده دال بوداق صالان شجرهٔ‌ِ خلقتڭ بر پروغرامى، بر فهرسته‌سى حكمنده‌در. شو معناده‌كى "إمامِ مبين"، قدرِ إلٰهينڭ بر دفترى، بر مجموعهٔ‌ِ دساتيريدر. او دساتيرڭ إملاسى ايله و حكمى ايله ذرّات، وجودِ أشياده‌كى خدماتنه و حركاتنه سَوق ايديلير.
امّا "كتابِ مبين" ايسه، عالمِ غيبدن زياده، عالمِ شهادته باقار. يعنى، ماضى و مستقبلدن زياده، زمانِ حاضره نظر ايدر و علم و أمردن زياده، قدرت و إرادهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ بر عنوانى، بر دفترى، بر كتابيدر. "إمامِ مبين" قدر دفترى ايسه، "كتابِ مبين" قدرت دفتريدر. يعنى هر شى وجودنده، ماهيتنده و صفات و شئوناتنده كمالِ صنعت و إنتظاملرى گوسترييور كه؛ بر قدرتِ كامله‌نڭ دساتيرى ايله و بر إرادهٔ‌ِ نافذه‌نڭ قوانينى ايله وجود گيديريلييور. صورتلرى تعيين، تشخيص ايديلوب؛ برر مقدارِ معيّن، برر شكلِ مخصوص ويريلييور. ديمك او قدرت و إراده‌نڭ كلّى و عمومى بر مجموعهٔ‌ِ قوانينى، بر دفترِ أكبرى واردر كه؛ هر بر شيئڭ خصوصى وجودلرى و مخصوص صورتلرى اوڭا گوره بيچيلير، ديكيلير، گيديريلير. ايشته شو دفترڭ وجودى "إمامِ مبين" گبى قدر و جزءِ إختيارى مسائلنده إثبات ايديلمشدر. أهلِ غفلت و ضلالت و فلسفه‌نڭ أحمقلغنه باق كه: قدرتِ فاطره‌نڭ او لوحِ محفوظنى و حكمت و إرادهٔ‌ِ ربّانيه‌نڭ او بصيرانه كتابنڭ أشياده‌كى جلوه‌سنى، عكسنى، مثالنى حسّ ايتمشلر. حاشا، "طبيعت" ناميله تسميه ايتمشلر، كورلتمشلر.
ايشته "إمامِ مبين"ڭ إملاسى ايله، يعنى قدرڭ حكميله و دستورى ايله قدرتِ إلٰهيه، ايجادِ أشياده هر برى برر آيت اولان سلسلهٔ‌ِ موجوداتى، "لوحِ محو إثبات" دينلن زمانڭ صحيفهٔ‌ِ مثاليه‌سنده يازييور، ايجاد ايدييور، ذرّاتى تحريك ايدييور. ديمك حركاتِ ذرّات؛ او كتابتدن، او إستنساخدن؛ موجودات عالمِ غيبدن عالمِ شهادته و علمدن قدرته گچمه‌لرنده بر إهتزازدر، بر حركاتدر. امّا "لوحِ محو إثبات" ايسه، ثابت و دائم اولان لوحِ محفوظِ أعظمڭ دائرهٔ‌ِ ممكناتده، يعنى موت و حياته، وجود و فنايه دائما مظهر اولان أشياده متبدّل بر دفترى و يازار بوزار بر تخته‌سيدر كه، حقيقتِ زمان اودر. أوت هر شيئڭ بر حقيقتى اولديغى گبى، زمان ديديگمز، كائناتده جريان ايدن بر نهرِ عظيمڭ حقيقتى دخى "لوحِ محو إثبات"ده‌كى كتابتِ قدرتڭ صحيفه‌سى و مركّبى حكمنده‌در. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰه‌ُ
عالمِ غيبدن اولان، هر شيئڭ گچمش أصلنده و گله‌جك نسلنده‌كى إنتظاماته مدار و علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"ڭ دستورلرى و إملاسى تحتنده و زمانِ حاضر و عالمِ شهادتدن، تشكيل و ايجادِ أشياده تصرّفه مدار و قدرت و إرادهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ بر عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن إستنساخ ايله و سيّال زمانڭ حقيقتى و صحيفهٔ‌ِ مثاليه‌سى اولان "لوحِ محو إثبات"ده كلماتِ قدرتى يازمق و چيزمكدن گلن حركاتدر و معنيدار إهتزازاتدر.
— 621 —
برنجى نقطه:ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث:هر ذرّه‌ده (هم حركتنده، هم سكونتنده) ايكى گونش گبى ايكى نورِ توحيد پارلايور. چونكه اوننجى سوزڭ برنجى إشارتنده إجمالًا و يگرمى ايكنجى سوزده تفصيلًا إثبات ايديلديگى گبى؛ هر بر ذرّه، أگر مأمورِ إلٰهى اولمازسه و اونڭ إذنى و تصرّفى ايله حركت ايتمزسه و علم و قدرتيله تحوّل ايتمزسه؛ او وقت هر بر ذرّه‌نڭ نهايتسز بر علمى، حدسز بر قدرتى، هر شيئى گورور بر گوزى، هر شيئه باقار بر يوزى، هر شيئه گچر بر سوزى بولونمق لازم گلير. چونكه عناصرڭ هر بر ذرّه‌سى، هر بر جسمِ ذى‌حياتده منتظمًا ايشلر ويا ايشله‌يه‌بيلير. أشيانڭ إنتظاماتى و قوانينِ تشكّلاتى بربرينه
— 622 —
مخالفدر. اونلرڭ نظاماتى بيلينمزسه، ايشله‌نيلمز؛ ايشله‌نيلسه ده ياڭليشسز ياپيلماز. حالبوكه ياڭليشسز ياپيلييور. اويله ايسه او خدمت ايدن ذرّه‌لر، يا بر علمِ محيط صاحبنڭ إذن و أمريله و علم و إراده‌سيله ايشله‌يورلر وياخود كنديلرنده اويله بر محيط علم و قدرت بولونمق لازم گلييور. أوت هوانڭ هر بر ذرّه‌سى، هر بر ذى‌حياتڭ جسمنه، هر بر چيچگڭ هر بر ميوه‌سنه، هر بر ياپراغڭ بناسنه گيروب ايشله‌يه‌بيلير. حالبوكه اونلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى طرزده‌در، باشقه باشقه نظاماتى وار. بر اينجير ميوه‌سنڭ فابريقه‌سى، فرضا چوخه ماكينه‌سى گبى اولسه؛ بر نار ميوه‌سنڭ فابريقه‌سى ده شكر ماكينه‌سى گبى اولاجقدر و هكذا.. او بنالرڭ، او جسملرڭ پروغراملرى بربرندن باشقه‌در. شيمدى شو ذرّهٔ‌ِ هوائيه، بتون اونلره گيرر ويا گيره‌بيلير و غايت حكيمانه و استادانه ياڭليشسز اولارق ايشلر، وضعيتلر آلير. وظيفه‌سى بيتدكدن صوڭره قالقار گيدر. ايشته متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّه‌سى، يا نباتاته و حيواناته، حتّى ميوه‌لرينه و چيچكلرينه گيديريلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكيلاتنى، بيچيمنى بيلمسى لازم گلديگى وياخود اونلر، بر بيلنڭ أمر و إراده‌سيله مأمور اولماسى لازم گلديگى گبى؛ ساكن طوپراق، ساكن اولان هر بر ذرّه‌سى؛ بتون چيچكلى نباتاتڭ و ميوه‌دار آغاجلرڭ تخملرينه مدار و منشأ اولمق قابل اولديغندن هانگى تخم گلسه او ذرّه‌ده، يعنى مِثليت إعتباريله بر ذرّه حكمنده اولان بر آووج طوپراقده كندينه مخصوص بر فابريقه و بتون لوازماتنه و تشكيلاتنه لازم بتون جهازاتى بولونديغندن؛ او ذرّه‌ده و او ذرّه‌نڭ قولبه‌جگى اولان او بر آووج طوپراقده؛ أشجار و نباتات و چيچكلر و ميوه‌لر أنواعى عددنجه منتظم معنوى ماكينه و فابريقه‌لرى بولونماسى وياخود معجزه‌كار، هر شيئى هيچدن ايجاد ايدر و هر شيئڭ هر شيئنى و هر جهتنى بيلير بر علم و قدرت بولونماسى لازمدر وياخود بر قديرِ مطلق، بر عليمِ كلِّ شيئڭ أمر و إذنيله، حول و قوّتيله او وظيفه‌لر گورديريلير.
أوت ناصلكه بر عجمى، خام، عامى، عادى، هم كور بر آدم آوروپايه گيتسه؛ بتون فابريقه‌لره، تزگاهلره گيرسه، استادانه كمالِ إنتظام ايله هر بر صنعتده، هر بر بناده ايشلر، اويله أثرلر ياپار كه نهايت درجه‌ده حكمتلى، صنعتلى، هركسى حيرتده بيراقييور. ذرّه مقدار شعورى اولان بيلير كه: او آدم، كندى باشيله ايشله‌مييور. بلكه بر
— 623 —
استادِ كلّ، اوڭا درس ويرر، ايشلتديرر. هم ناصلكه بر كور، عاجز، يرندن قالقه‌مييور، بسيط بر قولبه‌جگنده اوطورمش بر آدم بولونويور. حالبوكه او قولبه‌جگه بر درهم گبى كوچك بر طاش، كميك و پاموق گبى برر مادّه ويريلييور. حالبوكه او قولبه‌جكدن بطمانلرله شكر، طوپلرله چوخه، بيڭلرله مجوهرات، غايت صنعتلى، مرصّعاتلى لباسلر، لذّتلى طعاملر چيقوب گلسه؛ ذرّه مقدار عقلى اولان ديميه‌جك مى كه: "او آدم، غايت معجزه‌كار بر ذاتڭ منشأِ معجزاتى اولان فابريقه‌سنڭ بر مندالى وياخود مسكين بر قپوجيسيدر." عينًا اويله ده: هوانڭ ذرّه‌لرى، هر برى برر مكتوباتِ صمدانيه، برر آنتيقهٔ‌ِ صنعتِ ربّانيه، برر معجزهٔ‌ِ قدرت، برر خارقهٔ‌ِ حكمت اولان نباتات و أشجار، أزهار و أثمارده‌كى حركات و خدماتلرى؛ بر صانعِ حكيمِ ذو الجلالڭ، بر فاطرِ كريمِ ذو الجمالڭ أمر و إراده‌سيله حركت ايتديگنى و طوپراغڭ ذرّه‌لرى دخى هر برى برر آيرى ماكينه و تزگاه، برر آيرى مطبعه، برر آيرى خزينه، برر آيرى آنتيقه و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنى إعلان ايدن برر آيرى إعلاننامه و كمالاتنى سويله‌ين برر آيرى قصيده حكمنده اولان او تخمجقلرينڭ، او چكردكلرينڭ سنبللرينه، آغاجلرينه منشأ و مدار اولمالرى؛ أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك، هر شى أمرينه مسخّر بر صانعِ ذو الجلالڭ أمريله، إذنيله، إراده‌سيله، قوّتيله اولماسى؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى قطعيدر. آمنّا.
ايكنجى مبحث:ذرّاتڭ حركاتنده‌كى وظيفه‌لره، حكمتلره كوچك بر إشارتدر.
أوت، عقللرى گوزلرينه سقوط ايتمش مادّيونلرڭ حكمتسز حكمتلرى، عبثيت أساسنه إستناد ايدن فلسفه‌لرى نظرنده تصادفله باغلى اولان تحوّلاتِ ذرّاتى، بتون دستورلرينه اُسّ الأساس طوتوب، مصنوعاتِ إلٰهيه‌يه مصدر گوسترمشلر. نهايتسز حكمتلرله مزيَّن مصنوعاتى؛ حكمتسز، معناسز، قارمه‌قاريشق بر شيئه إسناد ايتمه‌لرى، نه قدر خلافِ عقل اولديغنى ذرّه مقدار شعورى بولونان بيلير.
شيمدى، قرآنِ حكيمڭ حكمتى نقطهٔ‌ِ نظرنده تحوّلاتِ ذرّاتڭ پك چوق غايه‌لرى، حكمتلرى و وظيفه‌لرى واردر.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
گبى چوق آيتلرله حكمتلرينه و وظيفه‌لرينه إشارت ايدر. نمونه اولارق بر قاچنه إشارت ايدييورز.
— 624 —
برنجيسى:جنابِ واجب الوجودڭ تجلّياتِ ايجاديه‌سنى تجديد و تازه‌لنديرمك ايچون هر بر تك روحى موده‌ل گبى ايده‌رك، هر سنه معجزاتِ قدرتندن تازه برر جسد گيديرمك و هر بر تك كتابدن آيرى آيرى بيڭ مختلف كتابى، حكمتيله إستنساخ ايتمك و بر تك حقيقتى باشقه باشقه صورتده گوسترمك و كائناتلرڭ و عالملرڭ و موجوداتلرڭ، طائفه طائفه آرقه‌سندن گلمه‌لرينه ير ويرمك و زمين حاضرلامق ايچون فاطرِ ذو الجلال قدرتيله ذرّاتى تحريك و توظيف ايتمشدر.
ايكنجيسى:مالك الملكِ ذو الجلال؛ شو دنيايى، باخصوص روىِ زمين تارلاسنى بر ملك صورتنده ياراتمشدر. يعنى نشو و نمايه، تازه تازه محصولات ويرمگه قابل بر صورتده مهيّا ايتمشدر. تا كه، نهايتسز معجزاتِ قدرتنى اوراده أكوب بيچسين. ايشته شو زمين يوزنده‌كى تارلاسنده، ذرّاتى حكمتله تحريك ايده‌رك، إنتظام دائره‌سنده توظيف ايدوب، هر عصرده، هر فصلده، هر آيده، بلكه هر گونده بلكه هر ساعتده معجزاتِ قدرتندن يڭى يڭى برر كائنات گوسترر، ير يوزى آوليسنه باشقه باشقه محصولات ويرديرر. نهايتسز خزينهٔ‌ِ رحمتنڭ هداياسنى، نهايتسز قدرتنڭ معجزاتنڭ نمونه‌لرينى حركاتِ ذرّات ايله إظهار ايدر.
اوچنجيسى:نهايتسز تجلّياتِ أسماءِ إلٰهيه‌نڭ نقشلرينى گوسترمكله، او أسمانڭ جلوه‌لرينى إفاده ايچون محدود بر زمينده حدسز نقوش گوسترمك، كوچك بر صحيفه‌ده نهايتسز معانيلرى إفاده ايده‌جك اولان حدسز آياتلرى يازمق ايچون نقّاشِ أزلى ذرّاتى، كمالِ حكمتله تحريك ايدوب كمالِ إنتظامله توظيف ايتمشدر. أوت، گچن سنه‌نڭ محصولاتيله شو سنه‌نڭ محصولاتنڭ ماهيتلرى بر حكمنده‌در. فقط، معانيلرى باشقه باشقه‌در. تعيّناتِ إعتباريه‌يى دگيشديرمكله، معانيلرى دگيشير و چوغالير. تعيّناتِ إعتباريه و تشخّصاتِ موقّته، تبديل ايديلدكلرى و ظاهرًا فانى اولدقلرى حالده؛ اونلرڭ معانئِ جميله‌لرى محافظه اولونوب، ثابت و باقى قالير. شو آغاجڭ گچن بهارده‌كى ياپراق و چيچك و ميوه‌لرينڭ روحلرى اولماديغندن، شو بهارده‌كى أمثالنڭ، حقيقتجه عينلريدر. يالڭز تشخّصاتِ إعتباريه‌ده فرق وار. فقط او إعتبارى تشخّصلر، هر وقت
— 625 —
تجلّياتى تازه‌لنمكده اولان شئوناتِ أسماءِ إلٰهيه‌نڭ معانيلرينى إفاده ايچون، شو بهارده‌كيلر آيرى تشخّصاتله اونلرڭ يرينه گلديلر.
دردنجيسى:حدسز عالمِ مثال گبى غايت گنيش عالمِ ملكوت و غيرِ محدود سائر اُخروى عالملره برر محصولات ويا تزيينات ويا لوازمات گبى اونلره مناسب شيلرى يتيشديرمك ايچون شو طار مزرعهٔ‌ِ دنياده، زمين يوزينڭ تزگاهنده و تارلاسنده حكيمِ ذو الجلال، ذرّاتى تحريك ايدوب؛ كائناتى سيّاله و موجوداتى سيّاره ايده‌رك، شو كوچك زمينده او پك بيوك عالملره پك چوق محصولاتِ معنويه يتيشديرييور. نهايتسز خزينهٔ‌ِ قدرتندن نهايتسز بر سَيْلى، دنيادن آقيتديروب عالمِ غيبه و بر قسمنى آخرت عالملرينه دوكويور.
بشنجيسى:نهايتسز كمالاتِ إلٰهيه‌يى، حدسز جلواتِ جماليه‌يى و غايتسز تجلّياتِ جلاليه‌يى و غيرِ متناهى تسبيحاتِ ربّانيه‌يى شو طار و محدود زمينده و متناهى و آز بر زمانده گوسترمك ايچون ذرّاتى كمالِ حكمتله قدرتيله تحريك ايدوب، كمالِ إنتظامله توظيف ايده‌رك؛ متناهى بر زمانده، محدود بر زمينده غيرِ متناهى تسبيحات ياپديرييور. غيرِ محدود تجلّياتِ جماليه و جلاليه و كماليه‌سنى گوسترييور. چوق حقائقِ غيبيه و چوق ثمراتِ اُخرويه و فانيلرڭ باقى اولان هويت و صورتلرندن پك چوق نقوشِ مثاليه و چوق معنيدار نسوجِ لوحيه‌يى ايجاد ايدييور. ديمك ذرّه‌يى تحريك ايدن؛ شو مقاصدِ عظيمه‌يى، شو حِكَمِ جسيمه‌يى گوسترن بر ذاتدر. يوقسه هر بر ذرّه‌ده، گونش گبى بر دماغ بولونماسى لازم گلير.
داها بو بش نمونه گبى بلكه بش بيڭ حكمتله تحريك اولونان ذرّاتڭ تحوّلاتنى، او عقلسز فيلسوفلر حكمتسز ظن ايتمشلر و حقيقتده برى أنفسى، ديگرى آفاقى ايكى حركتِ جذبه‌كارانه‌ده ذكر و تسبيحِ إلٰهى ايله مولوى گبى ذكر ايدن و دورانه قالقان او ذرّه‌لرى، كندى كندينه، سرسم گبى دونوب اوينايورلر زعم ايتمشلر.
ايشته بوندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرڭ علملرى علم دگل، جهلدر. حكمتلرى، حكمتسزلكدر.
(اوچنجى نقطه‌ده آلتنجى اوزون بر حكمت داها سويله‌نه‌جكدر.)
— 626 —
ايكنجى نقطه:هر بر ذرّه‌ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه ايكى شاهدِ صادق واردر. أوت ذرّه عجز و جموديله برابر شعوركارانه بيوك وظيفه‌لرى ياپمقله، بيوك يوكلرى قالديرمقله واجب الوجودڭ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، حركاتنده نظاماتِ عموميه‌يه توفيقِ حركت ايدوب هر گيرديگى يرده اوڭا مخصوص نظاماتى مراعات ايتمكله، هر يرده كندى وطنى گبى يرلشمسيله واجب الوجودڭ وحدتنه و ملك و ملكوتڭ مالكى اولان ذاتڭ أحديتنه شهادت ايدر. يعنى ذرّه كيمڭ ايسه، گزديگى بتون يرلر ده اونڭدر. ديمك ذرّه، (چونكه عاجزدر، يوكى نهايتسز آغيردر و وظيفه‌لرى نهايتسز چوقدر) بر قديرِ مطلقڭ إسميله، أمريله قائم و متحرّك اولديغنى بيلديرر. هم كائناتڭ نظاماتِ كلّيه‌سنى بيلير بر طرزده توفيقِ حركت ايتمه‌سى و هر يره مانعسز گيرمه‌سى؛ تك بر عليمِ مطلقڭ قدرتيله، حكمتيله ايشلديگنى گوسترر.
أوت ناصلكه بر نفر؛ طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقه‌سنده و هكذا هر بر دائره‌ده برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفه‌سى اولديغنى و او نسبتلرى، او وظيفه‌لرى بيلمكله توفيقِ حركت ايتمك، نظاماتِ عسكريه تحتنده تعليم و تعليمات گورمكله بتون او دائره‌لره قوماندا ايدن بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمرينه و قانوننه تبعيتله اولويور. اويله ده هر بر ذرّه، بربرى ايچنده‌كى مركّباتده برر مناسب وضعيتى، آيرى آيرى مصلحتلى برر نسبتى، آيرى آيرى منتظم برر وظيفه‌سى، آيرى آيرى حكمتلى نتيجه‌لرى بولونديغندن ألبته او ذرّه‌يى، او مركّباتده بتون نسبت و وظيفه‌لرينى محافظه ايدوب نتيجه و حكمتلرى بوزميه‌جق بر طرزده يرلشديرمك؛ بتون كائنات قبضهٔ‌ِ تصرّفنده اولان بر ذاته مخصوصدر.
مثلا: توفيقڭ (٭): نورڭ برنجى كاتبيدر. گوز ببگنده يرلشن ذرّه، گوزڭ أعصابِ محرّكه و حسّاسه و شرايين و أورده گبى طمارلره قارشى مناسب وضعيت آلماسى و يوزده و صوڭره باشده و گووده‌ده، داها صوڭره هيئتِ مجموعهٔ‌ِ إنسانيه‌ده هر بريسنه قارشى برر نسبتى، برر وظيفه‌سى، برر فائده‌سى كمالِ حكمتله بولونماسى گوسترييور كه؛ بتون او جسمڭ بتون
— 627 —
أعضاسنى ايجاد ايدن بر ذات، او ذرّه‌يى او يرده يرلشديره‌بيلير. و بِالخاصّه رزق ايچون گلن ذرّه‌لر، رزق قافله‌سنده سير و سفر ايدن او ذرّه‌لر، او قدر حيرت‌فزا بر إنتظام و حكمتله سير و سياحت ايدرلر و اويله طورلرده، طبقه‌لرده إنتظام‌پرورانه گچوب گليرلر و اويله شعوركارانه آياق آتوب هيچ شاشيرميه‌رق گله گله تا بدنِ ذى‌حياتده درت سوزگچله سوزولوب رزقه محتاج أعضا و حجيراتڭ إمدادينه يتيشمك ايچون قانده‌كى كريواتِ حمرايه يوكله‌نوب بر قانونِ كرمله إمداده يتيشيرلر. اوندن بِالبداهه آڭلاشيلير كه: شو ذرّه‌لرى بيڭلر مختلف منزللردن گچيرن، سَوق ايدن؛ ألبته و ألبته بر رزّاقِ كريم، بر خلّاقِ رحيمدر كه، قدرتنه نسبةً ذرّه‌لر، ييلديزلر اوموز اوموزه مساويدرلر.
هم هر بر ذرّه، اويله بر نقشِ صنعتده ايشلر كه؛ يا بتون ذرّاتله مناسبتدار، هر بريسنه و عمومنه هم حاكم و هم هر بريسنه و عمومنه محكوم بر وضعيتده بولونمقله، او حيرت‌فزا صنعتلى نقشى و حكمتنما نقشلى صنعتى بيلير و ايجاد ايدر. بو ايسه، بيڭلر دفعه محالدر. ويا بر صانعِ حكيمڭ قانونِ قدر و قلمِ قدرتندن چيقان، حركته مأمور برر نقطه‌در. ناصلكه مثلا آياصوفيه قبّه‌سنده‌كى طاشلر، أگر معمارينڭ أمرينه و صنعتنه تابع اولمازلرسه؛ هر بر طاشى، معمار سنان گبى دولگرلك صنعتنده بر مهارتى و سائر طاشلره هم محكوم، هم حاكم اولمق، يعنى "گليڭز، دوشمه‌مك، سقوط ايتمه‌مك ايچون باش باشه ويره‌جگز" دييه بر حكم صاحبى اولماسى لازمدر. اويله ده: بيڭلر دفعه آياصوفيه قبّه‌سندن داها صنعتلى، داها حيرتلى و حكمتلى اولان مصنوعاتده‌كى ذرّه‌لر، كائنات اوسته‌سنڭ أمرينه تابع اولمازلرسه؛ هر برينه صانعِ كائناتڭ أوصافى قدر أوصافِ كمال ويريلمسى لازم گلير.
فيا سبحان اللّٰه‌!زنديق مادّيون گاوورلر بر واجب الوجودى قبول ايتمدكلرندن، ذرّات عددنجه باطل آلهه‌لرى قبول ايتمگه مذهبلرينه گوره مضطر قالييورلر. ايشته شو جهتده منكِر كافر نه قدر فيلسوف، عالم ده اولسه؛ نهايت درجه‌ده بر جهلِ عظيم ايچنده‌در، بر أجهلِ مطلقدر.
اوچنجى نقطه:شو نقطه، برنجى نقطه‌نڭ آخرنده وعد اولونان آلتنجى حكمتِ عظيمه‌يه بر إشارتدر. شويله كه:
— 628 —
يگرمى سكزنجى سوزڭ ايكنجى سؤالنڭ جوابنده‌كى حاشيه‌ده دينلمشدى كه: تحوّلاتِ ذرّاتڭ و ذى‌حيات جسملرده ذرّات حركاتنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتى دخى، ذرّه‌لرى نورلانديرمقدر و عالمِ اُخرويه بناسنه لايق ذرّه‌لر اولمق ايچون، حياتدار و معنيدار اولمقدر. گويا جسمِ حيوانى و إنسانى حتّى نباتى؛ تربيه درسنى آلمق ايچون گلنلره بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمنده‌در كه؛ جامد ذرّه‌لر اوڭا گيررلر، نورلانيرلر. عادتا بر تعليم و تعليماته مظهر اولورلر، لطافت پيدا ايدرلر. برر وظيفه‌يى گورمكله عالمِ بقايه و بتون أجزاسيله حياتدار اولان دارِ آخرته ذرّات اولمق ايچون لياقت كسب ايدرلر.
سؤال:ذرّاتڭ حركاتنده شو حكمتڭ بولونماسى نه ايله بيلينير؟
الجواب:أوّلا، بتون مصنوعاتڭ بتون إنتظاماتيله و حكمتلريله ثابت اولان صانعڭ حكمتيله بيلينير. چونكه أڭ جزئى بر شيئه كلّى حكمتلرى طاقان بر حكمت؛ سَيْلِ كائناتڭ ايچنده أڭ بيوك فعاليت گوسترن و حكمتلى نقشلره مدار اولان حركاتِ ذرّاتى حكمتسز بيراقماز. هم أڭ كوچك مخلوقاتى، وظيفه‌لرنده اجرتسز، معاشسز، كمالسز بيراقميان بر حكمت، بر حاكميت؛ أڭ كثرتلى و أساسلى مأمورلرينى، خدمتكارلرينى نورسز، اجرتسز بيراقماز.
ثانيًا:صانعِ حكيم، عناصرى تحريك ايدوب توظيف ايده‌رك (اونلره بر اجرتِ كمال حكمنده) معدنيات درجه‌سنه چيقارمسيله و معدنياته مخصوص تسبيحاتلرى اونلره بيلديرمسيله و معدنياتى تحريك و توظيف ايدوب نباتات مرتبهٔ‌ِ حياتيه‌سنڭ مقامنى ويرمسيله و نباتاتى رزق ايده‌رك تحريك و توظيف ايله حيوانات مرتبهٔ‌ِ لطافتنى اونلره إحسان ايتمه‌سيله و حيواناتده‌كى ذرّاتى توظيف ايدوب رزق يوليله حياتِ إنسانيه درجه‌سنه چيقارمسيله و إنسانڭ وجودنده‌كى ذرّاتى سوزه سوزه تصفيه و تلطيف ايده‌رك تا دماغڭ و قلبڭ أڭ نازك و لطيف يرنده مقام ويرمسيله بيلينير كه؛ حركاتِ ذرّات حكمتسز دگل، بلكه كندينه لايق بر نوع كمالاته قوشديريلييور.
ثالثًا:ذى‌حيات جسملرڭ ذرّاتى ايچنده چكردك و تخمده‌كى گبى بر قسم ذرّه‌لر اويله معنوى بر نوره، بر لطافته، بر مزيته مظهر اولويورلر كه؛ سائر ذرّه‌لره و او قوجه آغاجه
— 629 —
بر روح، بر سلطان حكمنه گچر. ايشته عظيم بر آغاجڭ بتون ذرّاتى ايچنده بر قسم ذرّه‌لرڭ شو مرتبه‌يه چيقمه‌لرى، او آغاجڭ طبقهٔ‌ِ حياتنده چوق دورلرى و نازك وظيفه‌لرى گورمسيله اولديغندن گوسترييور كه: صانعِ حكيمڭ أمريله وظيفهٔ‌ِ فطرت ايچنده ذرّاتڭ أنواعِ حركاتنه گوره اونلره تجلّى ايدن أسمانڭ حسابنه و شرفنه اولارق برر معنوى لطافت، برر معنوى نور، برر مقام، برر معنوى درس آلمالرينى گوسترييور.
الحاصل:مادام صانعِ حكيم هر شى ايچون او شيئه مناسب بر نقطهٔ‌ِ كمال و اوڭا لايق بر مرتبهٔ‌ِ فيضِ وجود تعيين ايدوب و او شيئه، او نقطهٔ‌ِ كماله سعى ايدوب گيتمك ايچون بر إستعداد ويره‌رك اوڭا سَوق ايدييور. و بتون نباتات و حيواناتده شو قانونِ ربوبيت جارى اولمقله برابر، جماداتده دخى جاريدر كه؛ عادى طوپراغه، ألماس درجه‌سنه و جواهرِ عاليه مرتبه‌سنه بر ترقّيات ويرييور و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ ربوبيت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام او خالقِ كريم، تناسل قانونِ عظيمنده إستخدام ايتديگى حيواناته اجرت اولارق برر معاش گبى برر لذّتِ جزئيه ويرييور. و آرى و بلبل گبى، سائر خدماتِ ربّانيه‌ده إستخدام اولونان حيوانلره برر اجرتِ كمال ويرر. شوق و لذّته مدار برر مقام ويرييور و شونده بر معظّم "قانونِ كرم"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام هر شيئڭ حقيقتى، جنابِ حقّڭ بر إسمنڭ تجلّيسنه باقار، اوڭا باغليدر، اوڭا آيينه‌در. او شى، نه قدر گوزل بر وضعيت آلسه، او إسمڭ شرفنه‌در؛ او إسم اويله ايستر. او شى بيلسه، بيلمسه؛ او گوزل وضعيت، حقيقت نظرنده مطلوبدر. و شو حقيقتدن غايت معظّم بر "قانونِ تحسين و جمال"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام فاطرِ كريم، دستورِ كرم إقتضاسيله بر شيئه ويرديگى مقامى و كمالى، او شيئڭ مدّتى و عمرى بيتمسيله، او كمالى گرى‌يه آلمايور. بلكه او ذى‌كمالڭ ميوه‌لرينى، نتيجه‌لرينى، معنوى هويتنى و معناسنى، روحلى ايسه روحنى إبقا ايدييور. مثلا: دنياده إنسانى مظهر ايتديگى كمالاتڭ معنالرينى، ميوه‌لرينى إبقا ايدييور. حتّى متشكّر بر مؤمنڭ يديگى زائل ميوه‌لرڭ شكرينى، حمدينى؛ مجسّم بر ميوهٔ‌ِ جنّت صورتنده تكرار اوڭا ويرييور. و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ رحمت"ڭ اوجى گورونويور.
— 630 —
هم مادام خلّاقِ بى‌مثال إسراف ايتمييور، عبث ايشلرى ياپمايور. حتّى گوز موسمنده وظيفه‌سى بيتمش، وفات ايتمش مخلوقلرڭ أنقاضِ مادّيه‌سنى بهار مصنوعاتنده إستعمال ايدييور؛ اونلرڭ بنالرنده درج ايدييور. ألبته
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ
سرّيله،
وَ اِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ
إشارتيله شو دنياده جامد، شعورسز و مهمّ وظيفه‌لر گورن ذرّاتِ أرضيه‌نڭ ألبته طاشى، آغاجى، هر شيئى ذى‌حيات و ذى‌شعور اولان آخرتڭ بعض بنالرنده درج و إستعمالى مقتضاىِ حكمتدر. چونكه خراب اولمش دنيانڭ ذرّاتنى دنياده بيراقمق ويا عدمه آتمق إسرافدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ حكمت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام شو دنيانڭ پك چوق آثارى و معنوياتى و ميوه‌لرى و جنّ و إنس گبى مكلّفينڭ منسوجاتِ عمللرى، صحائفِ أفعاللرى، روحلرى، جسدلرى آخرت پازارينه گوندريلييور. ألبته او ثمراته و معنالره خدمت ايدن و آرقداشلق ايدن ذرّاتِ أرضيه دخى، وظيفه نقطه‌سنده كندينه گوره تكمّل ايتدكدن صوڭره، يعنى نورِ حياته چوق دفعه خدمت و مظهر اولدقدن صوڭره و حياتى تسبيحاته مدار اولدقدن صوڭره شو خراب اولاجق دنيانڭ أنقاضى ايچنده، شو ذرّاتى دخى اوته‌كى عالمڭ بناسنده درج ايتمك مقتضاىِ عدل و حكمتدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ عدل"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام روح جسمه حاكم اولديغى گبى؛ جامد مادّه‌لرده دخى قدرڭ يازديغى أوامرِ تكوينيه، او مادّه‌لره حاكمدر. او مادّه‌لر، قدرڭ معنوى يازيسنه گوره موقع و نظام آلابيليرلر. مثلا: يمورطه‌لرڭ أنواعنده و نطفه‌لرڭ أقسامنده و چكردكلرڭ أصنافنده و تخملرڭ أجناسنده قدرڭ آيرى آيرى يازديغى أوامرِ تكوينيه جهتيله آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. و او مادّه إعتباريله ماهيتلرى
(حاشيه): أوت بتون اونلر درت عنصردن مركّبدر. مولّد الماء، مولّد الحموضه، آزوت، قاربون گبى مادّه‌لردن تشكيل اولونيورلر. مادّه‌جه بر صاييلابيليرلر. فرقلرى يالڭز قدرڭ معنوى يازيسنده‌در.
بر حكمنده اولان او مادّه‌لر، حدسز مختلف موجوداته منشأ اولويورلر. آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. ألبته
— 631 —
خدماتِ حياتيه و حياتده‌كى تسبيحاتِ ربّانيه‌ده دفعاتله بر ذرّه بولونمش ايسه و خدمت ايتمش ايسه، او ذرّه‌نڭ معنوى آلننده او معنالرڭ حكمتلرينى، هيچ بر شيئى غائب ايتمه‌ين قدر قلميله قيد ايتمسى؛ مقتضاىِ إحاطهٔ‌ِ علميدر. و شونده پك معظّم بر "قانونِ علمِ محيط"ڭ اوجى گورونويور.
اويله ايسه ذرّه‌لر (حاشيه-١): شو جواب، يدى "مادام" كلمه‌لرينه باقار. باشى بوش دگللر.
نتيجهٔ‌ِ كلام:گچمش يدى قانون، يعنى قانونِ ربوبيت، قانونِ كرم، قانونِ جمال، قانونِ رحمت، قانونِ حكمت، قانونِ عدل، قانونِ إحاطهٔ‌ِ علمى گبى پك چوق معظّم قانونلرڭ گورونن اوجلرى آرقه‌لرنده برر إسمِ أعظم و او إسمِ أعظمڭ تجلّئِ أعظمنى گوسترييور. و او تجلّيدن آڭلاشيلييور كه: سائر موجودات گبى شو دنياده‌كى تحوّلاتِ ذرّات دخى، غايت عالى حكمتلر ايچون قدرڭ چيزديگى حدود اوزرينه قدرتڭ ويرديگى أوامرِ تكوينيه‌يه گوره حسّاس بر ميزانِ علمى ايله جولان ايدييورلر. عادتا باشقه يوكسك بر عالمه
(حاشيه-٢): چونكه بِالمشاهده غايت جوّادانه بر فعاليتله شو عالمِ كثيف و سفليده پك كثرتله نورِ حياتى سرپمك و إشعال ايتمك، حتّى أڭ خسيس مادّه‌لرده و تعفّن ايتمش جسملرده كثرتله تازه بر نورِ حياتى ايشيقلانديرمق، او كثيف و خسيس مادّه‌لرى نورِ حياتله لطافتلنديرمك، جلالانديرمق صراحته ياقين إشارت ايدييور كه: غايت لطيف، علوى، نظيف، حياتدار ديگر بر عالمڭ حسابنه شو كثيف، جامد عالمى؛ ذرّاتڭ حركتيله، حياتڭ نوريله جلالانديرييور، أريتييور، گوزللشديرييور. گويا لطيف بر عالمه گيتمك ايچون، زينتلنديرييور. ايشته بشر حشرينى عقلنه صيغيشديره‌ميان طار عقللى آدملر، قرآنڭ نوريله رصد ايتسه‌لر گوره‌جكلر كه: بتون ذرّاتى بر اوردو گبى حشر ايده‌جك قدر محيط بر "قانونِ قيّوميت" گورونويور، بِالمشاهده تصرّف ايدييور.
گيتمگه حاضرلانييورلر. اويله ايسه ذى‌حيات جسملر، او سيّاح ذرّه‌لره گويا برر مكتب، برر قيشله، برر مسافرخانهٔ‌ِ تربيه حكمنده‌در. و اويله اولديغنه بر حدسِ صادقله حكم ايديله‌بيلير.
الحاصل:برنجى سوزده دينلديگى و إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شى "بسم اللّٰه‌"
— 632 —
دير. ايشته بتون موجودات گبى هر بر ذرّه و ذرّاتڭ هر بر طائفه‌سى و مخصوص هر بر جماعتى، لسانِ حال ايله "بسم اللّٰه‌" دير، حركت ايدر.
أوت، گچمش اوچ نقطه سرّيله؛ هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده لسانِ حال ايله بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دير. يعنى: "بن، اللّٰهڭ ناميله، حسابيله، إسميله، إذنيله، قوّتيله حركت ايدييورم." صوڭره نتيجهٔ‌ِ حركتنده، هر بر مصنوع گبى هر بر ذرّه، هر بر طائفه‌سى، لسانِ حال ايله اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ دير كه، بر قصيدهٔ‌ِ مدحيه حكمنده اولان صنعتلى بر مخلوقڭ نقشنده، قدرتڭ كوچك بر قلم اوجى حكمنده كندينى گوسترر. بلكه هر برى؛ معنوى، ربّانى، معظّم، حدسز باشلى بر فونوغرافڭ برر پلاغى حكمنده اولان مصنوعلرڭ اوستنده دونن و تحميداتِ ربّانيه قصيده‌لريله او مصنوعاتى قونوشديران و تسبيحاتِ إلٰهيه نشيده‌لرينى اوقوتديران برر ايگنه باشى صورتنده كندينى گوسترييورلر.
دَعْوٰيهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ سَلِّمْ وَ سَلِّمْنَا وَ سَلِّمْ دِينَنَا اٰمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 633 —
اوتوز برنجى سوز
معراجِ نبويه‌يه دائردر (ع‌ص‌م)
إخطار:معراج مسئله‌سى، أركانِ ايمانيه‌نڭ اصولندن صوڭره ترتّب ايدن بر نتيجه‌در. و أركانِ ايمانيه‌نڭ نورلرندن مدد آلان بر نوردر. أركانِ ايمانيه‌يى قبول ايتمه‌ين دينسز ملحدلره قارشى ألبته بِالذّات إثبات ايديلمز. چونكه اللّٰهى بيلمه‌ين، پيغمبرى طانيميان و ملائكه‌يى قبول ايتمه‌ين ويا سماواتڭ وجودينى إنكار ايدن آدملره معراجدن بحث ايديلمز. أوّلا او أركانى إثبات ايتمك لازم گلييور. اويله ايسه بز، معراجده إستبعاد ايله وسوسه‌يه دوشن بر مؤمنى مخاطب إتّخاذ ايده‌رك، اوڭا قارشى بيان ايده‌جگز. آرا صيره مقامِ إستماعده اولان ملحدى نظره آلوب سردِ كلام ايده‌جگز. بعض سوزلرده حقيقتِ معراجڭ بر قسم لمعه‌لرى ذكر ايديلمشدى. إخوانلريمڭ إصرارى ايله آيرى آيرى او لمعه‌لرى حقيقتڭ أصليله برلشديرمك و كمالاتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) جمالنه بردن بر آيينه ياپمق ايچون، عنايتى اللّٰهدن ايستدك.
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
سُبْحَانَ الَّذِى اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ٭
اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى ٭ عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوٰى ٭ ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوٰى ٭ وَ هُوَ بِالْاُفُقِ الْاَعْلٰى ٭ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلّٰى ٭ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ اَوْ اَدْنٰى ٭ فَاَوْحٰى اِلٰى عَبْدِهِ مَا اَوْحٰى ٭ مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَاٰى ٭ اَفَتُمَارُونَهُ عَلٰى مَا يَرٰى ٭ وَ لَقَدْ رَاٰهُ نَزْلَةً اُخْرٰى ٭ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهٰى ٭ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوٰى ٭ اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشٰى ٭ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى ٭ لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرٰى ٭
— 634 —
أوّلكى آيتِ عظيمه‌نڭ عظيم خزينه‌سندن يالڭز اِنَّهُ ضميرنده بر دستورِ بلاغته إستناد ايدن ايكى رمزڭ مسئله‌مزه مناسبتى اولديغى ايچون، إعجاز بحثنده بيان ايديلديگى اوزره يازاجغز.
ايشته قرآنِ حكيم، حبيبِ أكرم عليه أفضل الصّلاة و أكمل السّلامڭ معراجنڭ مبدئى اولان، مسجدِ حرامدن مسجدِ أقصايه اولان سيراننى ذكر ايتدكدن صوڭره اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ دير. و شو كلام ايله سورهٔ‌ِ وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ده إشارت اولونان منتهاىِ معراجه رمز ايدن اِنَّهُ ده‌كى ضمير، يا جنابِ حقّه راجعدر وياخود پيغمبره‌در (ع‌ص‌م). پيغمبره گوره اولسه، قانونِ بلاغت و مناسبتِ سياقِ كلام شويله إفاده ايدييور كه: بو سياحتِ جزئيه‌ده بر سيرِ عمومى و بر عروجِ كلّى وار كه؛ تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر مراتبِ كلّيهٔ‌ِ أسمائيه‌ده گوزينه، قولاغنه تصادف ايدن آياتِ ربّانيه‌يى و عجائبِ صنعتِ إلٰهيه‌يى ايشيتمش، گورمشدر، دير. او كوچك جزئى سياحتى هم كلّى، هم محشرِ عجائب بر سياحتڭ آناختارى حكمنده گوسترييور.
أگر ضمير، جنابِ حقّه راجع اولسه، شويله اولويور كه: بر عبدينى بر سياحتده حضورينه دعوت ايدوب، بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايچون، مسجدِ حرامدن مجمعِ أنبيا اولان مسجدِ أقصايه گوندروب، أنبيالرله گوروشديروب، بتون أنبيالرڭ اصولِ دينلرينه وارثِ مطلق اولديغنى گوستردكدن صوڭره، تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر ملك و ملكوتنده گزديردى.
ايشته چندان او بر عبددر و او سياحت، بر معراجِ جزئيدر. فقط بو عبدڭ، بتون كائناته تعلّق ايدن بر أمانت برابرنده‌در. هم شو كائناتڭ رنگنى دگيشديره‌جك بر نور برابردر. هم سعادتِ أبديه‌نڭ قپوسنى آچاجق بر آناختار برابر اولديغى ايچون، جنابِ حق كندينى "بتون أشيايى ايشيتير و گورور" صفتيله توصيف ايدر. تا او أمانت، او نور، او آناختارڭ جهان‌شمول و محيط و عموم كائناته عام و بتون مخلوقاته شامل حكمتلرينى گوسترسين.
بو سرِّ عظيمڭ "درت أساسى" وار.
— 635 —
برنجيسى:معراجڭ سرِّ لزومى نه‌در؟
ايكنجيسى:حقيقتِ معراج نه‌در؟
اوچنجيسى:حكمتِ معراج نه‌در؟
دردنجيسى:معراجڭ ثمرات و فائده‌سى نه‌در؟
برنجى أساس
معراجڭ سرِّ لزومى
مثلا دينلييور كه:"جنابِ حق
اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
در. هر شيئه، هر شيدن داها ياقيندر. جسمدن، مكاندن منزّهدر. هر ولى، قلبى ايچنده اونڭله گوروشه‌بيلير. نه‌دن طولايى ولايتِ أحمديه (ع‌ص‌م) معراج گبى اوزون بر سياحتڭ نتيجه‌سندن صوڭره، هر ولينڭ كندى قلبنده موفّق اولديغى مناجاته موفّق اولويور؟"
الجواب:شو سرِّ غامضى "ايكى تمثيل" ايله فهمه تقريب ايدييورز. اون ايكنجى سوزڭ سرِّ إعجازِ قرآن و سرِّ معراج حقّنده اولان شو ايكى تمثيلى ديڭله:
برنجى تمثيل:بر سلطانڭ ايكى چشيد مكالمه‌سى، صحبتى، گوروشمسى واردر. ايكى طرزده خطابى، إلتفاتى واردر. بريسى: عامى بر رعيتيله جزئى بر ايش ايچون، خصوصى بر حاجته دائر، خاص بر تلفونله صحبت ايتمكدر. ديگرى: سلطنتِ عظما عنوانيله و خلافتِ كبرا ناميله و حاكميتِ عامّه حيثيتيله و أوامرينى أطرافه نشر و تشهير مقصديله، او ايشلرله علاقه‌دار بر ألچيسيله ويا او أوامر ايله مناسبتدار بيوك بر مأمورى ايله قونوشمقدر، صحبت ايتمكدر. و حشمتنى إظهار ايدن علوى بر فرمانله بر مكالمه‌در.
ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو تمثيل گبى: شو كائنات خالقنڭ و مالك الملك والملكوتڭ و حاكمِ أزل و أبدڭ ايكى طرزده مكالمه‌سى، صحبتى، إلتفاتى واردر. بريسى جزئى و خاص، ديگرى كلّى و عام... ايشته معراج، ولايتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) بتون ولاياتڭ فوقنده بر كلّيت، بر علويت صورتنده بر تظاهريدر كه؛ بتون كائناتڭ ربّى إسميله، بتون موجوداتڭ خالقى عنوانيله جنابِ حقّڭ صحبتنه و مناجاتنه مشرّفيتدر.
— 636 —
ايكنجى تمثيل:بر آدم ألنده‌كى بر آيينه‌يى گونشه قارشى طوتار. او آيينه كندى مقدارنجه بر ايشيق و يدى رنگى حاوى بر ضيايى، بر عكسى، شمسدن آلير. اونڭ نسبتنده گونشله مناسبتدار اولور، صحبت ايدر. و او ايشيقلى آيينه‌يى قراڭلقلى خانه‌سنه ويا طام آلتنده‌كى كوچك، خصوصى باغنه توجيه ايتسه؛ گونشڭ قيمتى نسبتنده دگل، بلكه او آيينه‌نڭ قابليتى مقدارنجه إستفاده ايده‌بيلير. ديگرى ايسه آيينه‌يى بيراقير، طوغريدن طوغرى‌يه گونشه قارشى چيقار، حشمتنى گورور، عظمتنى آڭلار. صوڭره پك يوكسك بر طاغه چيقار، گونشڭ پك گنيش شعشعهٔ‌ِ سلطنتنى گورور و بِالذّات پرده‌سز اونڭله گوروشور. صوڭره دونر، خانه‌سندن ويا باغنڭ طامندن گنيش پنجره‌لر آچار، گوكده‌كى گونشه قارشى يوللر ياپار، حقيقى گونشڭ دائمى ضياسى ايله صحبت ايدر، قونوشور. و بويله‌جه منّتدارانه بر صحبت ايده‌بيلير و دييه‌بيلير: "أى ير يوزينى ايشيغيله يالديزلايان و زمينڭ وجهنى و بتون چيچكلرڭ يوزلرينى گولديرن دنيا گوزلى، گوك نازدارى اولان نازنين گونش!. اونلر گبى بنم خانه‌جگمى، باغچه‌جگمى ايصينديردڭ و ايشيقلانديردڭ، بتون دنيايى ايشيقلانديرديغڭ و ير يوزينى ايصينديرديغڭ گبى." حالبوكه أوّلكى آيينه صاحبى بويله دييه‌مز. او آيينه قيدى آلتنده گونشڭ عكسى ايسه، آثارى محدوددر، او قيده گوره‌در.
ايشته شمسِ أزل و أبد سلطانى اولان ذاتِ أحد و صمدڭ تجلّيسى، ماهيتِ إنسانيه‌يه حدسز مراتبى تضمّن ايدن ايكى صورتله تظاهر ايدر:
برنجيسى:آيينهٔ‌ِ قلبه اوزانان بر نسبتِ ربّانيه ايله بر تظاهردر كه؛ هركس إستعدادينه و طىِّ مراتبده سير و سلوكنه، أسما و صفاتڭ تجلّياتنه نسبةً جزئى و كلّى او شمسِ أزلينڭ نورينه و صحبتنه و مناجاتنه مظهريتى وار. غالبِ أسما و صفاتڭ ظلالنده گيدن ولايتلرڭ درجاتى بو قسمدن ايلرى گلير.
ايكنجيسى:إنسانڭ جامعيتى و شجرهٔ‌ِ كائناتڭ أڭ منوّر ميوه‌سى اولديغندن، بتون كائناتده جلوه‌لرى تظاهر ايدن أسماءِ حسنى‌يى، بردن آيينهٔ‌ِ روحنده گوستره‌بيلمسى جهتيله جنابِ حق، تجلّئِ ذاتيله و أسماءِ حسنى‌نڭ أعظمى مرتبه‌ده، نوعِ إنسانڭ معنًا أڭ أعظم بر فردينه، تجلّئِ أعظم تظاهر ايدر كه؛ بو تظاهر و تجلّى، معراجِ أحمدى
— 637 —
(ع‌ص‌م) سرّيدر كه؛ اونڭ ولايتى، رسالتنه مبدأ اولور. ولايت كه؛ ظلدن گچر، ايكنجى تمثيلڭ برنجى آدمنه بڭزر. رسالتده ظلّ يوقدر، طوغريدن طوغرى‌يه ذاتِ ذو الجلالڭ أحديتنه باقار، ايكنجى تمثيلڭ ايكنجى آدمنه بڭزر. معراج ايسه، ولايتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) كرامتِ كبراسى، هم مرتبهٔ‌ِ علياسى اولديغندن، رسالت مرتبه‌سنه إنقلاب ايتمش. معراجڭ باطنى ولايتدر، خلقدن حقّه گيتمش. ظاهرِ معراج رسالتدر، حقدن خلقه گلييور. ولايت، قربيت مراتبنده سلوكدر. چوق مراتبڭ طيّنه و بر درجه زمانه محتاجدر. نورِ أعظم اولان رسالت ايسه، أقربيتِ إلٰهيه‌نڭ إنكشافى سرّينه باقار كه، بر آنِ سيّاله كافيدر. اونڭ ايچون حديثده دينلمش: "بر آنده دونمش گلمش."
شيمدى مقامِ إستماعده بولونان ملحده ديرز كه: مادام بو كائنات، غايت منتظم بر مملكت، غايت محتشم بر شهر، غايت مزيَّن بر سراى حكمنده‌در. ألبته اونڭ بر حاكمى، بر مالكى، بر اوسته‌سى واردر. مادام بويله حشمتلى بر مالكِ ذو الجلال، بر حاكمِ ذو الكمال، بر صانعِ ذو الجمال واردر. هم مادام عموم او عالمه، او مملكته، او شهره، او سرايه علاقه‌دارلق گوسترن و حواس و طويغولريله عمومنه مناسبتدار و نظرى كلّى اولان بر إنسان واردر. ألبته او صانعِ محتشم، او كلّى نظرلى و عمومى شعورلى اولان إنسان ايله علوى، أعظمى بر مناسبتى بولونه‌جقدر و اوڭا قدسى بر خطابى و عالى بر توجّهى اولاجقدر. هم مادام آدم عليه السلامدن شيمدى‌يه قدر شو مناسبته مظهر اولانلرڭ ايچنده آثارينڭ شهادتيله، يعنى كُرهٔ‌ِ أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى دائرهٔ‌ِ تصرّفنه آلديغى و كائناتڭ شكلِ معنويسنى دگيشديرديگى، ايشيقلانديرديغى گبى، أڭ أعظمى بر مرتبه‌ده او مناسبتى محمّدِ عربى صلّى اللّٰه‌ عليه وسلّم گوسترمشدر. اويله ايسه، او مناسبتڭ أڭ أعظمى بر مرتبه‌سندن عبارت اولان معراج، اوڭا أليق و اوڭا أوفقدر.
ايكنجى أساس
حقيقتِ معراج نه‌در؟
الجواب:ذاتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) مراتبِ كمالاتده سير و سلوكندن عبارتدر. يعنى، جنابِ حقّڭ ترتيبِ مخلوقاتده تجلّى ايتديرديگى آيرى آيرى إسم و عنوانلرله و
— 638 —
سلطنتِ ربوبيتنده تشكيل ايتديگى دوائرِ تدبير و ايجادده و او دائره‌لرده برر عرشِ ربوبيت و برر مركزِ تصرّفه مدار اولان بر سما طبقه‌سنده گوسترديگى آثارِ ربوبيتى، برر برر او عبدِ مخصوصه گوسترمكله، او عبدى، هم بتون كمالاتِ إنسانيه‌يى جامع، هم بتون تجلّياتِ إلٰهيه‌يه مظهر، هم بتون طبقاتِ كائناته ناظر و سلطنتِ ربوبيتڭ دلّالى و مرضياتِ إلٰهيه‌نڭ مبلّغى و طلسمِ كائناتڭ كشّافى ياپمق ايچون؛ براقه بينديروب، برق گبى سماواتى سير ايتديروب، قطعِ مراتب ايتديره‌رك، قمروارى منزلدن منزله، دائره‌دن دائره‌يه ربوبيتِ إلٰهيه‌يى تماشا ايتديروب، او دائره‌لرڭ سماواتنده مقاملرى بولونان و إخوانى اولان أنبيايى برر برر گوستره‌رك، تا قاب قوسَيْن مقامنه چيقارمش، أحديت ايله كلامنه و رؤيتنه مظهر قيلمشدر. شو يوكسك حقيقته "ايكى تمثيل" دوربينى ايله باقيله‌بيلير.
برنجيسى:يگرمى دردنجى سوزده ايضاح ايديلديگى گبى؛ ناصلكه بر پادشاهڭ كندى حكومتنڭ دائره‌لرنده آيرى آيرى عنوانلرى و رعيتنڭ طبقه‌لرنده باشقه باشقه نام و وصفلرى و سلطنتنڭ مرتبه‌لرنده چشيد چشيد إسم و علامتلرى واردر. مثلا: عدليه دائره‌سنده حاكمِ عادل و ملكيه‌ده سلطان و عسكريه‌ده قوماندانِ أعظم و علميه‌ده خليفه و هكذا.. سائر إسم و عنوانلرى بولونور. هر بر دائره‌ده برر معنوى تختى حكمنده اولان مقام و إسكمله‌سى بولونور. او تك پادشاه، او سلطنتڭ دائره‌لرنده و طبقاتِ حكومتڭ مرتبه‌لرنده، بيڭ إسم و عنوانه صاحب اولابيلير. بربرى ايچنده بيڭ تختِ سلطنتى اولابيلير. گويا او حاكم، هر بر دائره‌ده شخصيتِ معنويه حيثيتيله و تلفونى ايله موجود و حاضر بولونور، بيلير. و هر طبقه‌ده قانونيله، نظاميله، ممثّليله گورونور، گورور. و هر مرتبه‌ده پرده آرقه‌سنده حكميله، علميله، قوّتيله إداره ايدر، باقار. و هر بر دائره‌نڭ باشقه بر مركزى، بر منزلى واردر. أحكاملرى بربرندن آيريدر. طبقاتلرى بربرندن باشقه‌در. ايشته بويله بر سلطان، ايستديگى بر ذاتى، بتون او دائره‌لرنده گزديروب، هر دائره‌يه مخصوص سلطنتِ شاهانه‌سنى و أوامرِ حاكمانه‌سنى گوستروب، دائره‌دن دائره‌يه، طبقه‌دن طبقه‌يه گزديروب، تا حضورينه گتيرر. صوڭره بتون او دائره‌لره تعلّق ايدن بعض أوامرِ عموميهٔ‌ِ كلّيه‌يى اوڭا توديع ايدر، گوندرر.
ايشته بو مثال گبى؛ أزل و أبد سلطانى اولان ربّ العالمين ايچون، ربوبيتنڭ مرتبه‌لرنده آيرى آيرى فقط بربرينه باقار شأن و ناملرى واردر. و الوهيتنڭ دائره‌لرنده باشقه
— 639 —
باشقه فقط بربرى ايچنده گورونور إسم و علامتلرى واردر. و حشمتلى إجراآتنده آيرى آيرى فقط بربرينه بڭزر تجلّى و جلوه‌لرى واردر. و قدرتنڭ تصرّفاتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى إحساس ايدر عنوانلرى واردر. و صفتلرينڭ تجلّياتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى گوسترر مقدّس ظهوراتى واردر. و أفعالنڭ جلوه‌لرنده چشيد چشيد، فقط بربرينى إكمال ايدر تصرّفاتى واردر. و رنگارنك صنعتنده و مصنوعاتنده چشيد چشيد، فقط بربرينى تماشا ايدر حشمتلى ربوبيتى واردر.
ايشته شو سرِّ عظيمه بناءً كائناتى حيرت‌فزا عجيب بر ترتيب ايله تنظيم ايتمش. أڭ كوچك طبقاتِ مخلوقاتدن اولان ذرّاتدن تا سماواته و سماواتڭ برنجى طبقه‌سندن تا عرشِ أعظمه قدر بربرى اوستنده تشكيلات وار. هر بر سما، بر آيرى عالمڭ طامى و ربوبيت ايچون بر عرش و تصرّفاتِ إلٰهيه ايچون بر مركز حكمنده‌در. او دائره‌لرده و او طبقاتده چندان أحديت إعتباريله بتون أسما بولونه‌بيلير. بتون عنوانلرله تجلّى ايدر. فقط ناصلكه عدليه‌ده حاكمِ عادل عنوانى أصلدر، حاكمدر. سائر عنوانلر اوراده اونڭ أمرينه باقار، اوڭا تابعدر. اويله ده، هر بر طبقاتِ مخلوقاتده، هر بر سماده بر إسم، بر عنوانِ إلٰهى حاكمدر. سائر عنوانلر ده اونڭ ضمننده‌در. مثلا: إسمِ قديره مظهر حضرتِ عيسى عليه السلام، هانگى سماده پيغمبر عليه الصلاة والسلام ايله گوروشدى ايسه؛ ايشته او سما دائره‌سنده جنابِ حق قدير عنوانيله بِالذّات اوراده متجلّيدر. مثلا: حضرتِ موسى عليه السلامڭ مقامى اولان سما دائره‌سنده أڭ زياده حكمفرما، حضرتِ موسى عليه السلامڭ مظهر اولديغى "متكلّم" عنوانيدر و هكذا... ايشته ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، چونكه إسمِ أعظمه مظهردر و نبوّتى عموميدر و بتون أسمايه مظهردر. ألبته بتون دوائرِ ربوبيتله علاقه‌داردر. ألبته او دائره‌لرده مقام صاحبى اولان أنبيالرله گوروشمك و عموم طبقاتدن گچمك؛ حقيقتِ معراجى إقتضا ايدييور.
ايكنجى تمثيل:ناصلكه بر سلطانڭ عنوانلرندن اولان "قوماندانِ أعظم" عنوانى، دوائرِ عسكريه‌نڭ سرعسكر دائره‌سى گبى كلّى و گنيش دائره‌دن طوت، تا اونباشى دائره‌سى گبى جزئى و خصوصى هر بر دائره‌ده بر ظهورى، بر جلوه‌سى واردر. مثلا: بر نفر؛ او قوماندانلق عنوانِ أعظمنڭ نمونه‌سنى اونباشى شخصنده گورور، اوڭا باقار،
— 640 —
اوندن أمر آلير. او نفر اونباشى اولديغنده؛ چاوش دائره‌سنده‌كى قوماندانلق دائره‌سى نظرينه چارپار، اوڭا باقار. صوڭره چاوش اولسه، او وقت قوماندانلق نمونه‌سنى و جلوه‌سنى ملازم دائره‌سنده گورور. او مقامده اوڭا مخصوص بر إسكمله بولونور. و هكذا... يوزباشى، بيڭباشى، فريق، مشير دائره‌لرندن هر برنده، دائره‌لرڭ بيوك و كوچكلگى نسبتنده او قوماندانلق عنواننى گورور.
شيمدى بر نفرى او قوماندانِ أعظم، بتون دوائرِ عسكريه‌يه تعلّق ايده‌جك بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايسته‌سه، بر مفتّش گبى هر دوائرى گوروب و گورونه‌جك بر مقام ويرمك ايسته‌سه؛ ألبته او قوماندانِ أعظم او نفرى، اونباشى دائره‌سندن طوت تا دائرهٔ‌ِ أعظمنه قدر برر برر گزديره‌جك؛ تا گورسون، گورولسون. صوڭره حضورينه قبول ايدوب صحبتنه مشرّف ايده‌رك، نشان و فرمان ويروب تلطيف ايده‌رك، تا گلديگى يره قدر بر آنده گوندرر.
شو تمثيلده بر نقطه‌يى نظره آلمق لازم كه: پادشاه أگر عاجز اولمازسه، صورى اولديغى گبى، معنوى جهتنده ده إقتدارى اولسه؛ او وقت فريق، مشير، ملازم گبى أشخاصى توكيل ايتمز. بِالذّات هر يرده بولونور. يالڭز بعض پرده‌لر آلتنده و مقام صاحبى أشخاصڭ آرقه‌سنده، طوغريدن طوغرى‌يه أمرى او ويرر. بعض ولىِّ كامل اولان پادشاهلر؛ چوق دائره‌لرده، بعض أشخاص صورتنده إجراآتنى ياپديغى روايت ايديلير.
شو تمثيل ايله باقديغمز حقيقت ايسه: عجز، اونڭ ايچنده اولماديغى ايچون، طوغريدن طوغرى‌يه هر بر دائره‌ده أمر و حكم قوماندانِ أعظمدن گلييور. اونڭ أمريله، إراده‌سيله، قوّتيله‌در.
ايشته شو تمثيل گبى؛ حاكمِ أرض و سماوات، أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك، آمرِ مطلق اولان سلطانِ أزلى و أبدى، طبقاتِ مخلوقاتنده جريان ايدن و كمالِ إطاعت و إنتظام ايله إمتثال اولونان، أوامر و قوماندانلغنڭ شئوناتى و ذرّاتدن سيّاراته و سينكدن سماواته قدر اولان طبقاتِ مخلوقات و طوائفِ موجوداتده كوچك بيوك، جزئى كلّى طبقاتى و طائفه‌لرى آيرى آيرى، فقط بربرينه باقار بر طرزده برر دائرهٔ‌ِ ربوبيت، برر طبقهٔ‌ِ حاكميت
— 641 —
گورونويور. شيمدى، بتون كائناتده‌كى مقاصدِ عليا و نتائجِ عظمايى آڭلايه‌جق و بتون طبقاتڭ آيرى آيرى وظائفِ عبوديتلرينى گورمكله، ذاتِ كبريانڭ سلطنتِ ربوبيتنى، حشمتِ حاكميتنى مشاهده ايده‌رك، او ذاتڭ مرضياتى نه اولديغنى آڭلامق و اونڭ سلطنتنه دلّال اولمق ايچون، على كلّ حال او طبقات و دائره‌لره بر سير و سلوك اولاجقدر. تا دائرهٔ‌ِ أعظميه‌سنڭ عنوانى اولان عرشِ أعظمنه گيره‌جك، تا قاب قوسَيْنه، يعنى إمكان و وجوب اورته‌سنده قاب قوسَيْن ايله إشارت اولونان مقامه گيره‌جك و ذاتِ جليلِ ذو الجمال ايله گوروشه‌جكدر كه؛ شو سير و سلوك ايسه، معراجڭ حقيقتيدر.
هر بر إنسان عقليله خيال سرعتنده سيرانى، هر بر ولى قلبيله برق سرعتنده جولانى و جسمِ نورانى اولان هر بر مَلك روح سرعتنده عرشدن فرشه، فرشدن عرشه دورانى، أهلِ جنّتڭ إنسانلرى، براق سرعتنده حشردن بش يوز سنه فضله مسافه‌دن جنّته چيقمه‌لرى اولديغى گبى؛ نور و نور قابليتنده و أولياء قلبلرندن داها لطيف و أمواتڭ روحلرندن و ملائكه جسملرندن داها خفيف و جسدِ نجمى و بدنِ مثاليدن داها ظريف اولان روحِ محمّدى‌نڭ (ع‌ص‌م) حدسز وظائفنه مدار و جهازاتنڭ مخزنى اولان جسمِ محمّدى (ع‌ص‌م)، ألبته اونڭ روحِ عاليسيله عرشه قدر برابر گيده‌جكدر.
شيمدى مقامِ إستماعده اولان ملحده باقييورز.خاطره گلييور كه، او ملحد قلبندن دير: "بن اللّٰهى طانيمايورم، پيغمبرى بيلمه‌يورم، ناصل معراجه اينانه‌جغم؟"
بز ده ديرز كه:مادام شو كائنات و موجودات وار و ايچنده أفعال و ايجاد وار. هم مادام منتظم بر فعل، فاعلسز اولماز. معنيدار بر كتاب، كاتبسز اولماز. صنعتلى بر نقش، نقّاشسز اولماز. ألبته شو كائناتى طولديران أفعالِ حكيمانه‌نڭ بر فاعلى و ير يوزينڭ موسم بموسم تازه‌له‌نن حيرت‌فزا نقوشلرينڭ، معنيدار مكتوباتنڭ بر كاتبى، بر نقّاشى واردر. هم مادام بر ايشده ايكى حاكمڭ بولونماسى، او ايشڭ إنتظامنى بوزويور. هم مادام سينك قنادندن تا سماوات قنديلنه قدر مكمّل بر إنتظام وار. اويله ايسه، او حاكم بردر. (بر اولمازسه) چونكه هر شيده صنعت و حكمت او درجه عجيبدر كه؛ او شيئڭ صانعى، هر بر شيئه مقتدر اولاجق، هر بر ايشى بيله‌جك بر درجه‌ده قديرِ مطلق اولمق لازم گلير. اويله ايسه بر اولمازسه، موجودات عددنجه إلٰهلرڭ بولونماسى لازم گلير. او إلٰهلر
— 642 —
هم بربرينه ضد، هم بربرينه مِثل اولاجقلر و او حالده شو عجيب إنتظام بوزولمامق، يوز بيڭ دفعه محالدر. هم مادام شو موجوداتڭ طبقاتى، بر اوردودن بيڭ دفعه داها منتظم بر أمر ايله حركت ايتديگى بِالبداهه گورونويور. ييلديزلرڭ، گونش و قمرڭ منتظمًا حركتلرندن طوت، تا بادم چيچكلرينه قدر هر بر طائفه او قدر منتظم، او قدر مكمّل بر صورتده قديرِ أزلينڭ او طائفه‌يه ويرديگى نشانلرى، فورمالرى، گوزل لباسلرى و تعيين ايتديگى حركاتى، بيڭ دفعه اوردودن داها منتظم بر طرزده إظهار ايدييور. اويله ايسه شو كائناتڭ موجوداتى، (اونڭ أمرينه باقار و إمتثال ايدر) پردهٔ‌ِ غيب آرقه‌سنده بر حاكمِ مطلقى واردر.
هم مادام او حاكم، بتون ياپديغى إجراآتِ حكيمانه شهادتيله، هم گوسترديگى آثارِ حشمتله بر سلطانِ ذو الجلالدر. هم گوسترديگى إحسانات ايله، غايت رحيم بر ربدر. هم إظهار ايتديگى گوزل صنعتلريله، صنعت‌پرور و صنعتنى چوق سَور بر صانعدر. هم گوسترديگى تزيينات و مراق‌آور صنعتلريله، ذى‌شعورلرڭ نظرِ إستحساننى آثارينه جلب ايتمك ايسته‌ين بر خالقِ حكيمدر. هم خلقتِ عالمده گوسترديگى محيّر العقول تزييناتڭ نه ديمك اولديغنى و مخلوقات نره‌دن گلوب نره‌يه گيده‌جگنى، ربوبيتنڭ حكمتيله ذى‌شعوره بيلديرمك ايستديگى آڭلاشيلييور. ألبته بو حاكمِ حكيم و صانعِ عليم، ربوبيتنى گوسترمك ايستر.
هم مادام بو قدر گوسترديگى آثارِ لطف و مرحمت و غرائبِ صنعت ايله ذى‌شعوره كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايستر. ألبته ذى‌شعورلردن آرزولرينى و اونلرده‌كى مرضياتى نه اولديغنى، بر مبلّغ واسطه‌سيله بيلديره‌جكدر. اويله ايسه ذى‌شعورلردن بريسنى تعيين ايدوب، اونڭ ايله او ربوبيتنى إعلان ايده‌جكدر. و سَوْديگى صنعتلرينى تشهير ايچون، بر دلّالى قربِ حضورينه مشرّف ايدوب، تشهيره واسطه ايده‌جكدر. و او علوى مقاصدينى سائر ذى‌شعورلره بيلديرمكله كمالاتنى إظهار ايتمك ايچون، بريسنى معلّم تعيين ايده‌جكدر. و شو كائناتده درج ايتديگى طلسمى و شو موجوداتده گيزلديگى معمّاءِ ربوبيتى معناسز قالمامق ايچون، هر حالده بر رهبر تعيين ايده‌جكدر. و گوسترديگى و أنظارڭ تماشاسنه نشر ايتديگى محاسنِ صنعت، فائده‌سز و عبث قالمامق
— 643 —
ايچون؛ اونلرده‌كى مقاصدى درس ويره‌جك بر رهبر تعيين ايده‌جكدر. هم مرضياتنى ذى‌شعورلره تبليغ ايتمك ايچون، بريسنى بتون ذى‌شعورلرڭ فوقنده بر مقامه چيقاره‌جق و مرضياتنى اوڭا بيلديره‌جك، اونلره گوندره‌جكدر.
مادام حقيقت و حكمت بويله إقتضا ايدييور و شو وظائفه أڭ أليق حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر. چونكه بِالفعل أڭ مكمّل بر صورتده او وظيفه‌لرى ياپمشدر. تشكيل ايتديگى عالمِ إسلام و گوسترديگى نورِ إسلاميت، بر شاهدِ عادل و صادقدر. اويله ايسه او ذات، طوغريدن طوغرى‌يه بتون كائناتڭ فوقنه چيقوب، بتون موجوداتدن گچوب، بر مقامه گيرمك لازمدر كه؛ بتون مخلوقاتڭ خالقى ايله عمومى، علوى، كلّى بر صحبت ايتسين. ايشته معراج دخى، بو حقيقتى إفاده ايدييور.
الحاصل:مادام شو عظيم كائناتى مذكور مقصدلر گبى چوق عظيم مقاصد و چوق بيوك غايه‌لر ايچون شو صورتده تشكيل، ترتيب و تزيين ايتمشدر. هم مادام شو موجودات ايچنده، شو عمومى ربوبيتى، بتون دقائقى ايله؛ شو عظيم سلطنتِ الوهيتى، بتون حقائقى ايله گوره‌جك إنسان نوعى واردر. ألبته او حاكمِ مطلق، او إنسان ايله قونوشه‌جقدر، مقاصدينى بيلديره‌جكدر. مادام هر إنسان جزئيتدن و سفليتدن تجرّد ايدوب، أڭ يوكسك بر مقامِ كلّى‌يه چيقه‌مييور. او حاكمڭ كلّى خطابنه بِالذّات مخاطب اولامييور. ألبته او إنسانلر ايچنده بعض أفرادِ مخصوصه، او وظيفه ايله موظّف اولاجقلر؛ تا ايكى جهتله مناسبتى بولونسون. هم إنسان اولمالى، تا إنسانلره معلّم اولسون. هم روحًا غايت علوى اولمالى كه، تا طوغريدن طوغرى‌يه خطابه مظهر اولسون. شيمدى مادام شو إنسانلر ايچنده، شو كائنات صانعنڭ مقاصدينى أڭ مكمّل بر صورتده بيلديرن و شو كائنات طلسمنى كشف ايدن و خلقتڭ معمّاسنى آچان و ربوبيتڭ محاسنِ سلطنتنه أڭ مكمّل طرزده دلّاللق ايدن محمّد عليه الصلاة والسلامدر. ألبته بتون أفرادِ إنسانيه ايچنده اويله بر معنوى سير و سلوكى اولاجقدر كه؛ جسمانى عالمده سير و سياحت صورتنده بر معراجى اولاجقدر. "يتمش بيڭ پرده" تعبير اولونان برزخِ أسما و تجلّئِ صفات و أفعال و طبقاتِ موجوداتڭ آرقه‌سنه قدر قطعِ مراتب ايده‌جكدر. ايشته معراج بودر.
— 644 —
ينه خاطره گلييور كه:أى مستمع! سن قلبندن دييورسڭ كه: "ناصل اينانه‌يم، هر شيدن داها ياقين بر ربّه بيڭلر سنه مسافه‌يى قطع ايدوب، يتمش بيڭ پرده‌يى گچدكدن صوڭره اونڭله گوروشمك نه ديمكدر؟"
بز ده ديرز كه:جنابِ حق هر شيئه، هر شيدن داها ياقيندر. فقط هر شى، اوندن نهايتسز اوزاقدر. ناصلكه گونشڭ شعورى و قونوشماسى اولسه، سنڭ ألڭده‌كى آيينه واسطه‌سيله سنڭله قونوشه‌بيلير. ايستديگى گبى سنده تصرّف ايدر. بلكه آيينه‌مثال سنڭ گوز ببگڭدن سڭا داها ياقين اولديغى حالده، سن درت بيڭ سنه قدر اوندن اوزاقسڭ، هيچ بر جهتده اوڭا ياناشه‌مزسڭ. أگر ترقّى ايتسه‌ڭ، قمر مقامنه گلوب، طوغريدن طوغرى‌يه بر مقابله نقطه‌سنه چيقسه‌ڭ، اوڭا يالڭز بر نوع آيينه‌دارلق ايده‌بيليرسڭ. اويله ده، شمسِ أزل و أبد اولان ذاتِ ذو الجلال هر شيئه هر شيدن داها ياقين اولديغى حالده؛ هر شى اوندن نهايتسز اوزاقدر. يالڭز بتون موجوداتى قطع ايدوب، جزئيتدن چيقوب، كلّيتڭ مراتبنده گيت گيده بيڭلر حجابلردن گچوب، تا بتون موجوداته محيط بر إسمنه ياناشير، اوندن داها ايلريده چوق مراتبى قطع ايدر. صوڭره بر نوع قربيته مشرّف اولور. هم مثلا: بر نفر، قوماندانِ أعظمڭ شخصِ معنويسندن چوق اوزاقدر. او نفر، قومانداننى اون باشيلقده گورديگى كوچك بر نمونه ايله غايت اوزاق بر مسافه‌ده، معنوى چوق پرده‌لر آرقه‌سنده اوڭا باقار. حقيقى اونڭ شخصِ معنويسيله قربيت ايسه؛ ملازملق، يوز باشيلق، بيڭباشيلق گبى چوق مراتبِ كلّيه‌دن گچمك لازم گلييور. حالبوكه قوماندانِ أعظم؛ أمريله، قانونيله، نظريله، حكميله، علميله، (صورةً اولديغى گبى معنًا ده قوماندان ايسه) بِالذّات ذاتيله او نفرڭ ياننده بولونور، گورور. شو حقيقت اون آلتنجى سوزده غايت قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگندن، اوڭا إكتفاءً بوراده قيصه كسييورز.
ينه خاطره گلير كه:سن قلبڭدن ديرسڭ: "بن سماواتى إنكار ايدييورم، ملائكه‌لره اينانميورم. سماواتده برينڭ گزمسنه، ملائكه‌لرله گوروشمه‌سنه ناصل اينانه‌يم؟"
أوت، سنڭ گبى عقلى گوزينه اينمش و گوزينه پرده چكيلمش آدملره سوز آڭلاتمق و بر شى گوسترمك، ألبته مشكلدر. فقط حق او قدر پارلاقدر كه، كورلر ده
— 645 —
گوره‌بيلديگى ايچون بز ده ديرز كه: فضاىِ علوى، بِالإتّفاق "أثير" ايله طولودر. ضيا، ألكتريق، حرارت گبى سائر سيّالاتِ لطيفه، او فضايى طولديران بر مادّه‌نڭ وجودينه دلالت ايدر. ميوه‌لر آغاجنى، چيچكلر چمنلرينى، سنبللر تارلالرينى، باليقلر دڭزينى بِالبداهه گوسترديگى گبى؛ شو ييلديزلر دخى بِالضروره منشألرينى، تارلاسنى، دڭزينى، چمنگاهنڭ وجودينى، عقلڭ گوزينه صوقويورلر. مادام عالمِ علويده مختلف تشكيلات وار. مختلف وضعيتلرده مختلف أحكاملر گورونويور. اويله ايسه او أحكاملرڭ منشألرى اولان سماوات، مختلفدر. إنسانده جسمدن باشقه ناصل عقل، قلب، روح، خيال، حافظه گبى معنوى وجودلر ده وار. ألبته إنسانِ أكبر اولان عالمده و شو إنسان ميوه‌سنڭ شجره‌سى اولان كائناتده، عالمِ جسمانيتدن باشقه عالملر وار. هم عالمِ أرضدن، تا جنّت عالمنه قدر هر بر عالمڭ برر سماسى واردر.
هم ملائكه ايچون ديرز كه: سيّارات ايچنده متوسّط و ييلديزلر ايچنده كوچك و كثيف اولان كُرهٔ‌ِ أرض؛ موجودات ايچنده أڭ قيمتدار و نورانى اولان حيات و شعور، حسابسز بر صورتده اونده بولونويورلر. ألبته قراڭلقلى بر خانه حكمنده اولان شو أرضه نسبةً مزيَّن قصرلر، مكمّل سرايلر حكمنده اولان ييلديزلر و ييلديزلرڭ دڭزلرى اولان گوكلر؛ ذى‌شعور و ذى‌حيات و پك كثرتلى و مختلف الأجناس اولان ملائكه و روحانيلرڭ مسكنلريدر. پك قطعى بر صورتده إشارات الإعجاز نامنده‌كى تفسيرمده
ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ
آيتنده، سماواتڭ هم وجودى، هم تعدّدى إثبات ايديلديگندن و ملائكه حقّنده يگرمى طوقوزنجى سوزده ايكى كرّه ايكى درت ايدر قطعيتنده، ملائكه‌لرڭ وجودينى إثبات ايتديگمزدن، اونلره إكتفاءً بوراده قيصه كسييورز.
الحاصل:أثيردن ياپيلمش؛ ألكتريق، ضيا، حرارت، جاذبه گبى سيّالاتِ لطيفه‌نڭ مدارى اولمش و حديثده اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ إشارتيله، سيّارات و نجومڭ حركاتنه مساعد اولمش و صمان يولى دينلن "مجرّة السماء"دن تا أڭ ياقين سيّاره‌يه قدر، مختلف وضعيت و تشكّلده يدى طبقه، هر بر طبقه عالمِ أرضدن، تا عالمِ برزخه، عالمِ مثاله، تا عالمِ آخرته قدر برر عالمڭ طامى حكمنده برر سمانڭ بولونماسى، حكمةً، عقلًا إقتضا ايدر.
— 646 —
هم خاطره گلير كه:أى ملحد! سن ديرسڭ: "بيڭ مشكلات ايله طيّاره واسطه‌سيله آنجق بر ايكى كيلومتره يوقارى‌يه چيقيله‌بيلير. ناصل، بر إنسان جسميله بيڭلر سنه مسافه‌يى بر قاچ دقيقه ظرفنده قطع ايدر، گيدر، گلير؟"
بز ده ديرز:أرض گبى آغير بر جسم، فنّڭزجه حركتِ سنويه‌سيله بر دقيقه‌ده تقريبًا يوز سكسان سكز ساعت مسافه‌يى كسر. تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنه‌لك مسافه‌يى، بر سنه‌ده قطع ايدييور. عجبا، شو منتظم حركاتى اوڭا ياپديران و بر صاپان طاشى گبى دونديرن بر قديرِ ذو الجلال؛ بر إنسانى، عرشه گتيره‌مز مى؟ شمسڭ جاذبه‌سى دينلن بر قانونِ ربّانى ايله مولوى گبى أطرافنده پك آغير اولان جسمِ أرضى گزديرن بر حكمت، جاذبهٔ‌ِ رحمتِ رحمٰن ايله و إنجذابِ محبّتِ شمسِ أزل ايله بر جسمِ إنسانى برق گبى عرشِ رحمانه چيقاره‌ماز مى؟
ينه خاطره گلير كه،دييورسڭ: "هايدى چيقه‌بيلير، نه ايچون چيقمش؟ نه لزومى وار؟ وليلر گبى روح و قلبى ايله گيتسه، يتر؟"
بز ده ديرز كه:مادام صانعِ ذو الجلال، ملك و ملكوتنده‌كى آياتِ عجيبه‌سنى گوسترمك و شو عالمڭ تزگاه و منبعلرينى تماشا ايتديرمك و أعمالِ بشريه‌نڭ نتائجِ اُخرويه‌سنى إرائه ايتمك ايسته‌مش. ألبته عالمِ مبصراتڭ آناختارى حكمنده اولان گوزينى و مسموعات عالمنده‌كى آياتى تماشا ايدن قولاغنى، عرشه قدر برابر آلماسى لازم گلديگى گبى؛ روحنڭ حدسز وظائفه مدار اولان آلات و جهازاتنڭ ماكينه‌سى حكمنده اولان جسمِ مباركنى دخى، تا عرشه قدر برابر آلماسى مقتضاىِ عقل و حكمتدر. ناصلكه جنّتده، حكمتِ إلٰهيه جسمى روحه آرقداش ايدييور. چونكه پك چوق وظائفِ عبوديته و حدسز لذائذ و آلامه مدار اولان جسددر. ألبته او جسدِ مبارك، روحه آرقداش اولاجقدر. مادام جنّته جسم، روح ايله برابر گيدر. ألبته جنّت المأوٰى گووده‌سى اولان سِدْرة المنتهايه عروج ايدن ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) ايله جسدِ مباركنى رفاقت ايتديرمسى، عينِ حكمتدر.
ينه خاطره گلير كه،ديرسڭ: "بر قاچ دقيقه‌ده بيڭلر سنه مسافه‌يى قطع ايتمك، عقلًا محالدر؟"
— 647 —
بز ده ديرز كه:صانعِ ذو الجلالڭ صنعتنده حركات، نهايت درجه‌ده مختلفدر. مثلا: صوتڭ سرعتيله؛ ضيا، ألكتريق، روح، خيال سرعتلرى نه قدر متفاوت اولديغى معلوم. سيّاراتڭ دخى فنًّا حركاتى او قدر مختلفدر كه، عقل حيرتده‌در. عجبا لطيف جسمى، عروجده سرعتلى اولان علوى روحنه تابع اولمش؛ روح سرعتنده حركتى ناصل عقله مخالف گورونور؟ هم اون دقيقه ياتسه‌ڭ، بعض اولور كه بر سنه قدر حالاته معروض اولورسڭ. حتّى بر دقيقه‌ده إنسان گورديگى رؤيايى، اونڭ ايچنده ايشيتديگى سوزلرى، سويله‌ديگى كلماتى طوپلانسه، اويانيق عالمنده بر گون، بلكه داها فضله زمان لازمدر. ديمك اولويور كه: بر زمانِ واحد، ايكى شخصه نسبةً، بريسنه بر گون، بريسنه ده بر سنه حكمنه گچر.
شو معنايه بر تمثيل ايله باق كه: إنسانڭ حركتندن، گلّه‌نڭ حركتندن، صوتدن، ضيادن، ألكتريقدن، روحدن، خيالدن تظاهر ايدن سرعتِ حركاتده بر مقياس اولمق ايچون شويله بر ساعت فرض ايدييورز كه؛ او ساعتده اون ايگنه وار. بريسى، ساعتلرى گوسترر. برى ده، اوندن آلتمش دفعه داها گنيش بر دائره‌ده دقيقه‌يى صايار. بريسى، آلتمش دفعه داها گنيش بر دائره ايچنده ثانيه‌لرى؛ ديگرى، ينه آلتمش دفعه داها گنيش بر دائره‌ده ثالثه‌لرى و هكذا رابعه‌لرى، خامسه‌لرى، سادسه، سابعه، ثامنه، تاسعه، تا عاشره‌لرى صاياجق غايت منتظم عظيم بر دائره‌ده برر إبره فرض ايدييورز. فرضا ساعتى صايان إبره‌نڭ دائره‌سى، كوچك ساعتمز قدر اولسه؛ هر حالده عاشره‌لرى صايان إبره‌نڭ دائره‌سى، أرضڭ مدارِ سنويسى قدر، بلكه داها فضله اولمق لازم گلير. شيمدى ايكى شخص فرض ايدييورز: برى، ساعتى صايان إبره‌يه بينمش گبى او إبره‌نڭ حركاتنه گوره تماشا ايدييور. ديگرى، عاشره‌لرى صايان إبره‌يه بينمش. بو ايكى شخصڭ بر زمانِ واحدده مشاهده ايتدكلرى أشيا؛ ساعتمزله أرضڭ مدارِ سنويسى نسبتى گبى، مشهوداتجه پك چوق فرقلرى واردر. ايشته زمان، (چونكه) حركاتڭ بر رنگى، بر لَوْنى ياخود بر شريدى حكمنده اولديغندن، حركاتده جارى اولان بر حكم، زمانده دخى جاريدر. ايشته بر ساعتده مشهوداتمز، بر ساعتڭ ساعتى صايان إبره‌سنه بينن ذى‌شعور شخصڭ مشهوداتى قدر اولديغى و حقيقتِ عمرى ده او قدر اولديغى حالده؛ عاشره إبره‌سنه بينن شخص گبى، عين زمانده، او معيّن ساعتده رسولِ أكرم عليه الصلاة
— 648 —
والسلام، براقِ توفيقِ إلٰهى‌يه بينر؛ برق گبى بتون دائرهٔ‌ِ ممكناتى قطع ايدوب، عجائبِ ملك و ملكوتى گوروب، دائرهٔ‌ِ وجوب نقطه‌سنه چيقوب، صحبته مشرّف اولوب، رؤيتِ جمالِ إلٰهى‌يه مظهر اولارق، فرمانى آلوب وظيفه‌سنه دونه‌بيلير و دونمش و اويله‌در.
ينه خاطره گلير كه:ديرسڭز: "أوت اولابيلير، ممكندر. فقط هر ممكن واقع اولمايور. بونڭ أمثالى وار مى كه قبول ايديلسين؟ أمثالى اولميان بر شيئڭ، يالڭز إمكانى ايله وقوعنه ناصل حكم ايديله‌بيلير؟"
بز ده ديرز كه:أمثالى او قدر چوقدر كه، حسابه گلمز. مثلا: هر ذى‌نظر گوزيله يردن تا نپتون سيّاره‌سنه قدر بر ثانيه‌ده چيقار. هر ذى‌علم عقليله قوزموغرافيا قانونلرينه بينوب، ييلديزلرڭ تا آرقه‌سنه بر دقيقه‌ده گيدر. هر ذى‌ايمان، نمازڭ أفعال و أركاننه فكرينى بينديروب، بر نوع معراج ايله كائناتى آرقه‌سنه آتوب، حضوره قدر گيدر. هر ذى‌قلب و كامل ولى، سير و سلوك ايله، عرشدن و دائرهٔ‌ِ أسماء و صفاتدن قرق گونده گچه‌بيلير. حتّى شيخِ گيلانى، إمامِ ربّانى گبى بعض ذاتلرڭ إخباراتِ صادقه‌لرى ايله؛ بر دقيقه‌ده عرشه قدر عروجِ روحانيلرى اولويور. هم أجسامِ نورانى اولان ملائكه‌لرڭ عرشدن فرشه، فرشدن عرشه قيصه بر زمانده گيتمه‌لرى و گلمه‌لرى واردر. هم أهلِ جنّت، محشردن جنّت باغلرينه قيصه بر زمانده عروج ايدييورلر. ألبته بو قدر نمونه‌لر گوسترييورلر كه: بتون أوليالرڭ سلطانى، عموم مؤمنلرڭ إمامى، عموم أهلِ جنّتڭ رئيسى و عموم ملائكه‌نڭ مقبولى اولان ذاتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) سير و سلوكنه مدار بر معراجى بولونماسى و اونڭ مقامنه مناسب بر صورتده اولماسى، عينِ حكمتدر و غايت معقولدر و شبهه‌سز واقعدر.
اوچنجى أساس
حكمتِ معراج نه‌در؟
الجواب:معراجڭ حكمتى او قدر يوكسكدر كه، فكرِ بشر اولاشاميور. او قدر دريندر كه، اوڭا يتيشه‌ميور. او قدر اينجه‌در و لطيفدر كه، عقل كندى باشيله گوره‌ميور. فقط بعض إشارتلرله، حقيقتلرى بيلينمزسه ده وجودلرى بيلديريله‌بيلير. شويله كه:
— 649 —
شو كائناتڭ خالقى، شو كثرت طبقاتنده نورِ وحدتنى و تجلّئِ أحديتنى گوسترمك ايچون، كثرت طبقاتنڭ منتهاسندن تا مبدأِ وحدته بر خيطِ إتّصال صورتنده بر معراج ايله بر فردِ ممتازى، بتون مخلوقات حسابنه، كندينه مخاطب إتّخاذ ايده‌رك، بتون ذى‌شعور نامنه، مقاصدِ إلٰهيه‌سنى اوڭا آڭلاتمق و اونڭله بيلديرمك و اونڭ نظرى ايله، آيينهٔ‌ِ مخلوقاتنده جمالِ صنعتنى، كمالِ ربوبيتنى مشاهده ايتمك و ايتديرمكدر.
هم صانعِ عالمڭ، آثارڭ شهادتيله نهايتسز جمال و كمالى واردر. جمال هم كمال، ايكيسى ده محبوب لِذاته‌درلر. يعنى بِالذّات سَويليرلر. اويله ايسه، او جمال و كمال صاحبنڭ جمال و كمالنه نهايتسز بر محبّتى واردر. او نهايتسز محبّتى، مصنوعاتنده چوق طرزلرده تظاهر ايدييور. مصنوعاتنى سَور، چونكه مصنوعاتنڭ ايچنده جمالنى، كمالنى گورور. مصنوعات ايچنده أڭ سَويملى و أڭ عالى، ذى‌حياتدر. ذى‌حياتلر ايچنده أڭ سَويملى و عالى، ذى‌شعوردر. و ذى‌شعورڭ ايچنده جامعيت إعتباريله أڭ سَويملى، إنسانلر ايچنده بولونور. إنسانلر ايچنده إستعدادى تماميله إنكشاف ايدن، بتون مصنوعاتده منتشر و متجلّى كمالاتڭ نمونه‌لرينى گوسترن فرد، أڭ سَويمليدر.
ايشته صانعِ موجودات، بتون موجوداتده إنتشار ايدن تجلّئِ محبّتڭ بتون أنواعنى بر نقطه‌ده، بر آيينه‌ده گورمك و بتون أنواعِ جمالنى، أحديت سرّيله گوسترمك ايچون؛ شجرهٔ‌ِ خلقتدن بر ميوهٔ‌ِ منوّر درجه‌سنده و قلبى، او شجره‌نڭ حقائقِ أساسيه‌سنى إستيعاب ايده‌جك بر چكردك حكمنده اولان بر ذاتى، او مبدأِ أوّل اولان چكردكدن، تا منتها اولان ميوه‌يه قدر بر خيطِ إتّصال حكمنده اولان بر معراج ايله، او فردڭ كائنات نامنه محبوبيتنى گوسترمك و حضورينه جلب ايتمك و رؤيتِ جمالنه مشرّف ايتمك و اونده‌كى حالتِ قدسيه‌يى باشقه‌سنه سرايت ايتديرمك ايچون كلاميله تلطيف ايدوب، فرمانيله توظيف ايتمكدر.
شيمدى شو حكمتِ عاليه‌يه باقمق ايچون ايكى تمثيل دوربينيله ترصّد ايده‌جگز.
برنجى تمثيل:اون برنجى سوزڭ حكايهٔ‌ِ تمثيليه‌سنده تفصيلًا بيان ايديلديگى گبى: ناصلكه بر سلطانِ ذى‌شانڭ، پك چوق خزينه‌لرى و او خزينه‌لرده پك چوق جواهرلرڭ
— 650 —
أنواعى بولونسه، هم صنايعِ غريبه‌ده چوق مهارتى اولسه و حسابسز فنونِ عجيبه‌يه معرفتى، إحاطه‌سى بولونسه، نهايتسز علومِ بديعه‌يه علم و إطّلاعى اولسه.. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گوروب و گوسترمك ايسته‌مسى سرّنجه: ألبته او سلطانِ ذى‌فنون دخى، بر مشهر آچمق ايستر كه؛ ايچنده سرگيلر ديزسين، تا ناسڭ أنظارينه سلطنتنڭ حشمتنى، هم ثروتنڭ شعشعه‌سنى، هم كندى صنعتنڭ خارقه‌لرينى، هم كندى معرفتنڭ غريبه‌لرينى إظهار ايدوب گوسترسين؛ تا، جمال و كمالِ معنويسنى، ايكى وجهله مشاهده ايتسين. بر وجهى: بِالذّات نظرِ دقائق‌آشناسيله گورسون. ديگرى: غيرڭ نظريله باقسين. و شو حكمته بناءً ألبته جسيم، محتشم، گنيش بر سراى ياپمغه باشلار. شاهانه بر صورتده دائره‌لره، منزللره تقسيم ايدر. خزينه‌لرينڭ درلو درلو مرصّعاتيله سوسلنديروب، كندى دستِ صنعتنڭ أڭ گوزل، أڭ لطيف صنعتلريله زينتلنديرر. فنون و حكمتنڭ أڭ اينجه‌لكلريله تنظيم ايدر. و علومنڭ آثارِ معجزه‌كارانه‌لريله دوناتير، تكميل ايدر. صوڭره نعمتلرينڭ چشيدلريله، طعاملرينڭ لذيذلريله، هر طائفه‌يه لايق سفره‌لرى سره‌ر. بر ضيافتِ عامّه إحضار ايدر. صوڭره رعيتنه كندى كمالاتنى گوسترمك ايچون، اونلرى سيره و ضيافته دعوت ايدر. صوڭره بريسنى ياورِ أكرم ياپار، آشاغيكى طبقات و منزللردن يوقارى‌يه دعوت ايدر؛ دائره‌دن دائره‌يه، اوست اوستده‌كى طبقه‌لرده گزديرر. او عجيب صنعتنڭ ماكينه‌لرينى و تزگاهلرينى و آشاغيدن گلن محصولاتڭ مخزنلرينى گوستره گوستره، تا دائرهٔ‌ِ خصوصيه‌سنه قدر گتيرر. بتون او كمالاتنڭ معدنى اولان مبارك ذاتنى اوڭا گوسترمكله و حضوريله اونى مشرّف ايدر. قصرڭ حقائقنى و كندى كمالاتنى اوڭا بيلديرر. سيرجيلره رهبر تعيين ايدر، گوندرر. تا او سرايڭ صانعنى، او سرايڭ مشتملاتيله، نقوشيله، عجائبيله، أهالى‌يه تعريف ايتسين. و سرايڭ نقشلرنده‌كى رموزينى بيلديروب و ايچنده‌كى صنعتلرينڭ إشارتلرينى اوگره‌توب، (دروننده‌كى منظوم مرصّعلر و موزون نقوش نه‌در؟ و سراى صاحبنڭ كمالاتنى و هنرلرينى ناصل گوستررلر؟) او سرايه گيرنلره تعريف ايتسين و گيرمه‌نڭ آدابنى و سيرڭ مراسمنى بيلديروب و گورونمه‌ين سلطانِ ذى‌فنون و ذى‌شؤنه قارشى، مرضياتى و آرزولرى دائره‌سنده تشريفات مراسمنى تعريف ايتسين.
— 651 —
عينًا اويله ده: وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أزل أبد سلطانى اولان صانعِ ذو الجلال، نهايتسز كمالاتنى و نهايتسز جمالنى گورمك و گوسترمك ايسته‌مشدر كه: شو عالم سراينى اويله بر طرزده ياپمشدر كه؛ هر بر موجود، پك چوق ديللرله اونڭ كمالاتنى ذكر ايدر. پك چوق إشارتلرله جمالنى گوسترر. أسماءِ حسنى‌سنڭ هر بر إسمنده نه قدر گيزلى معنوى دفينه‌لر و هر بر عنوانِ مقدّسه‌سنده نه قدر مخفى لطائف بولونديغنى، شو كائنات بتون موجوداتيله گوسترر. و اويله بر طرزده گوسترر كه: بتون فنون، بتون دساتيريله شو كتابِ كائناتى، زمانِ آدمدن بَرى مطالعه ايدييور. حالبوكه او كتاب، أسما و كمالاتِ إلٰهيه‌يه دائر إفاده ايتديگى معنالرڭ و گوسترديگى آيتلرڭ عُشرِ معشارينى داها اوقويامامش. ايشته شويله بر سراىِ عالمى، كندى كمالات و جمالِ معنويسنى گورمك و گوسترمك ايچون بر مشهر حكمنده آچان جليلِ ذو الجمال، جميلِ ذو الجلال، صانعِ ذو الكمالڭ حكمتى إقتضا ايدييور كه: شو عالمِ أرضده‌كى ذى‌شعورلره نسبةً عبث و فائده‌سز اولمامق ايچون، او سرايڭ آيتلرينڭ معناسنى بريسنه بيلديرسين. او سرايده‌كى عجائبڭ منبعلرينى و نتائجنڭ مخزنلرى اولان عوالمِ علويه‌ده بريسنى گزديرسين. و بتون اونلرڭ فوقنه چيقارسين و قربِ حضورينه مشرّف ايتسين و آخرت عالملرنده گزديرسين، عموم عبادينه بر معلّم و سلطنتِ ربوبيتنه بر دلّال و مرضياتِ إلٰهيه‌سنه بر مبلّغ و سراىِ عالمنده‌كى آياتِ تكوينيه‌سنه بر مفسّر گبى، چوق وظيفه‌لر ايله توظيف ايتسين. معجزات نشانلريله إمتيازينى گوسترسين. قرآن گبى بر فرمان ايله او شخصى، ذاتِ ذو الجلالڭ خاص و صادق بر ترجمانى اولديغنى بيلديرسين.
ايشته معراجڭ پك چوق حكمتلرندن شو تمثيل دوربينيله بر ايكيسنى نمونه اولارق گوستردك. سائرلرينى قياس ايده‌بيليرسڭ.
ايكنجى تمثيل:ناصلكه بر ذاتِ ذى‌فنون، معجزنما بر كتابى تأليف ايدوب يازسه.. اويله بر كتاب كه، هر صحيفه‌سنده يوز كتاب قدر حقائق، هر سطرنده يوز صحيفه قدر لطيف معنالر، هر بر كلمه‌سنده يوز سطر قدر حقيقتلر، هر حرفنده يوز كلمه قدر معنالر بولونسه؛ بتون او كتابڭ معانى و حقائقلرى، او كاتبِ معجزنمانڭ كمالاتِ معنويه‌سنه باقسه، إشارت ايتسه، ألبته اويله بيتمز بر خزينه‌يى قپالى بيراقوب عبث ايتمز.
— 652 —
هر حالده او كتابى، بعضلره درس ويره‌جك. تا او قيمتدار كتاب، معناسز قالوب، بيهوده اولماسين. اونڭ گيزلى كمالاتى ظاهر اولوب، كمالنى بولسون و جمالِ معنويسى گورونسون. او ده سَوينسين و سَوْديرسين. هم او عجيب كتابى بتون معانيسيله، حقائقيله درس ويره‌جك بريسنى، أڭ برنجى صحيفه‌دن، تا نهايته قدر اوستنده درس ويره ويره گچيره‌جكدر.
عينًا اويله ده: نقّاشِ أزلى، شو كائناتى، كمالاتنى و جمالنى و حقائقِ أسماسنى گوسترمك ايچون اويله بر طرزده يازمشدر كه؛ بتون موجودات، حدسز جهتلرله نهايتسز كمالاتنى و أسما و صفاتنى بيلديرر، إفاده ايدر. ألبته بر كتابڭ معناسى بيلينمزسه هيچه سقوط ايدر. باخصوص بويله هر بر حرفى، بيڭلر معنايى تضمّن ايدن بر كتاب، سقوط ايده‌مز و ايتديرلمز. اويله ايسه او كتابى يازان، ألبته اونى بيلديره‌جكدر، هر طائفه‌نڭ إستعدادينه گوره بر قسمنى آڭلاتديره‌جقدر. هم عمومنى، أڭ عام نظرلى، أڭ كلّى شعورلى، أڭ ممتاز إستعدادلى بر فرده درس ويره‌جكدر. اويله بر كتابڭ عمومنى و كلّى حقائقنى درس ويرمك ايچون، غايت يوكسك بر سير و سلوك ايتديرمك حكمةً لازمدر. يعنى، برنجى صحيفه‌سى اولان طبقاتِ كثرتڭ أڭ نهايتندن طوت، تا منتها صحيفه‌سى اولان دائرهٔ‌ِ أحديته قدر بر سيران ايتديرمك لازم گلييور. ايشته شو تمثيل ايله معراجڭ علوى حكمتلرينه بر درجه باقه‌بيليرسڭ.
شيمدى مقامِ إستماعده اولانملحده باقوب، قلبنى ديڭله‌يه‌جگز؛ نه حاله گيرديگنى گوره‌جگز. ايشته، خاطره گلييور كه: اونڭ قلبى دييور: "بن اينانمغه باشلادم. فقط ايى آڭلايه‌مييورم. اوچ مهمّ مشكلم داها وار.
برنجيسى:شو معراجِ عظيم، نه ايچون محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر؟
ايكنجيسى:او ذات، ناصل شو كائناتڭ چكردگيدر؟ ديرسڭز: كائنات، اونڭ نورندن خلق اولنمش. هم كائناتڭ أڭ آخر و أڭ منوّر ميوه‌سيدر. بو نه ديمكدر؟
اوچنجيسى:سابق بياناتڭزده دييورسڭز كه: عالمِ علوى‌يه چيقمق؛ شو عالمِ أرضيه‌ده‌كى
— 653 —
آثارلرڭ ماكينه‌لرينى، تزگاهلرينى و نتائجنڭ مخزنلرينى گورمك ايچون عروج ايتمشدر. نه ديمكدر؟
الجواب:
برنجى مشكلڭز:اوتوز عدد سوزلرده تفصيلًا حلّ ايديلمشدر. يالڭز شوراده ذاتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) كمالاتنه و دلائلِ نبوّتنه و او معراجِ أعظمه أڭ أليق او اولديغنه إجمالى إشارتلر نوعنده، بر مختصر فهرسته گوسترييورز. شويله كه:
أوّلا:تورات، إنجيل، زبور گبى كتبِ مقدّسه‌دن، پك چوق تحريفاته معروض اولدقلرى حالده، شو زمانده دخى، حسينِ جسرى گبى بر محقّق، نبوّتِ أحمديه‌يه (ع‌ص‌م) دائر يوز اون درت إشارى بشارتلرى چيقاروب "رسالهٔ‌ِ حميديه"ده گوسترمشدر.
ثانيًا:تاريخچه ثابت، شِقّ و سطيح گبى مشهور ايكى كاهنڭ، نبوّتِ أحمديه‌دن (ع‌ص‌م) برآز أوّل، نبوّتنه و آخر زمان پيغمبرى او اولديغنه بياناتلرى گبى چوق بشارتلر، صحيح بر صورتده تاريخًا نقل ايديلمشدر.
ثالثًا:ولادتِ أحمديه (ع‌ص‌م) گيجه‌سنده كعبه‌ده‌كى صنملرڭ سقوطيله، كِسراىِ فارسڭ سراىِ مشهوره‌سى اولان أيوانى إنشقاق ايتمه‌سى گبى، إرهاصات دينلن يوزر خارقه، تاريخچه مشهوردر.
رابعًا:بر اوردويه پارمغندن گلن صويى ايچيرمسى و جامعده بر جماعتِ عظيمه حضورنده، قورو ديرگڭ، منبرڭ نقلندن طولايى مفارقتِ أحمديه‌دن (ع‌ص‌م) دوه گبى أنين ايده‌رك آغلامه‌سى؛ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ نصّى ايله، شقِّ قمر گبى، محقّقلرڭ تحقيقاتيله بيڭه بالغ معجزاتله سرفراز اولديغنى تاريخ و سِيَر گوسترييور.
خامسًا:دوست و دشمنڭ إتّفاقيله أخلاقِ حسنه‌نڭ شخصنده أڭ يوكسك درجه‌ده؛ و بتون معاملاتنڭ شهادتيله سجاياىِ ساميه، وظيفه‌سنده و تبليغاتنده أڭ عالى بر درجه‌ده؛ و دينِ إسلامده‌كى محاسنِ أخلاقڭ شهادتيله، شريعتنده أڭ عالى خصالِ حميده، أڭ مكمّل درجه‌ده بولونديغنه أهلِ إنصاف و دقّت تردّد ايتمز.
— 654 —
سادسًا:اوننجى سوزڭ ايكنجى إشارتنده إشارت ايديلديگى گبى: الوهيت، مقتضاىِ حكمت اولارق تظاهر ايسته‌مسنه مقابل، أڭ أعظمى بر درجه‌ده ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) ديننده‌كى أعظمى عبوديتيله أڭ پارلاق بر درجه‌ده گوسترمشدر. هم خالقِ عالمڭ نهايت كمالده‌كى جمالنى بر واسطه ايله گوسترمك، مقتضاىِ حكمت و حقيقت اولارق ايسته‌مسنه مقابل؛ أڭ گوزل بر صورتده گوستريجى و تعريف ايديجى، بِالبداهه او ذاتدر.
هم صانعِ عالمڭ نهايت جمالده اولان كمالِ صنعتى اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايتمك، تشهير ايتمك ايسته‌مسنه مقابل؛ أڭ يوكسك بر صدا ايله دلّاللق ايدن، ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
هم بتون عالملرڭ ربّى، كثرت طبقاتنده وحدانيتنى إعلان ايتمك ايسته‌مسنه مقابل، (توحيدڭ أڭ أعظمى بر درجه‌ده) بتون مراتبِ توحيدى إعلان ايدن ينه بِالضروره او ذاتدر.
هم صاحبِ عالمڭ نهايت درجه‌ده آثارنده‌كى جمالڭ إشارتيله، نهايتسز حسنِ ذاتيسنى و جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينه‌لرده مقتضاىِ حقيقت و حكمت اولارق گورمك و گوسترمك ايسته‌مسنه مقابل؛ أڭ شعشعه‌لى بر صورتده آيينه‌دارلق ايدن و گوسترن و سَووب و باشقه‌سنه سَوْديرن ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو سراىِ عالمڭ صانعى، غايت خارقه معجزه‌لرى ايله و غايت قيمتدار جواهرلر ايله طولو خزينهٔ‌ِ غيبيه‌لرينى إظهار و تشهير ايسته‌مسى و اونلرله كمالاتنى تعريف ايتمك و بيلديرمك ايسته‌مسنه مقابل، أڭ أعظمى بر صورتده تشهير ايديجى و توصيف ايديجى و تعريف ايديجى ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو كائناتڭ صانعى، شو كائناتى أنواعِ عجائب و زينتلرله سوسلنديرمك صورتنده ياپماسى و ذى‌شعور مخلوقاتنى سير و تنزّه و عبرت و تفكّر ايچون اوڭا إدخال ايتمه‌سى و مقتضاىِ حكمت اولارق اونلره او آثار و صنايعنڭ معنالرينى، قيمتلرينى، أهلِ تماشا و تفكّره بيلديرمك ايسته‌مسنه مقابل؛ أڭ أعظمى بر صورتده جنّ و إنسه، بلكه روحانيلره و ملائكه‌لره ده قرآنِ حكيم واسطه‌سيله رهبرلك ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
— 655 —
هم شو كائناتڭ حاكمِ حكيمى، شو كائناتڭ تحوّلاتنده‌كى مقصد و غايه‌يى تضمّن ايدن طلسمِ مغلقنى و موجوداتڭ "نره‌دن؟ نره‌يه؟ و نه اولدقلرى؟" اولان شو اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطه‌سيله عموم ذى‌شعورلره آچديرمق ايسته‌مسنه مقابل، أڭ واضح بر صورتده و أڭ أعظمى بر درجه‌ده حقائقِ قرآنيه واسطه‌سيله او طلسمى آچان و او معمّايى حلّ ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو عالمڭ صانعِ ذو الجلالى، بتون گوزل مصنوعاتيله كندينى ذى‌شعور اولانلره طانيتديرمق و قيمتلى نعمتلرله كندينى اونلره سَوْديرمسى، بِالضروره اونڭ مقابلنده ذى‌شعور اولانلره مرضياتى و آرزوىِ إلٰهيه‌لرينى بر ألچى واسطه‌سيله بيلديرمسنى ايسته‌مسنه مقابل، أڭ أعلا و أكمل بر صورتده، قرآن واسطه‌سيله او مرضيات و آرزولرى بيان ايدن و گتيرن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم ربّ العالمين، ميوهٔ‌ِ عالم اولان إنسانه، عالمى ايچنه آلاجق بر وسعتِ إستعداد ويرديگندن و بر عبوديتِ كلّيه‌يه مهيّا ايتديگندن و حسّياتجه كثرته و دنيايه مبتلا اولديغندن، بر رهبر واسطه‌سيله، يوزلرينى كثرتدن وحدته، فانيدن باقى‌يه چويرمك ايسته‌مسنه مقابل؛ أڭ أعظمى بر درجه‌ده، أڭ أبلغ بر صورتده، قرآن واسطه‌سيله أڭ أحسن بر طرزده رهبرلك ايدن و رسالتڭ وظيفه‌سنى أڭ أكمل بر طرزده ايفا ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
ايشته موجوداتڭ أڭ أشرفى اولان ذى‌حيات و ذى‌حيات ايچنده أڭ أشرف اولان ذى‌شعور و ذى‌شعور ايچنده أڭ أشرف اولان حقيقى إنسان و حقيقى إنسان ايچنده گچمش وظائفى أڭ أعظمى بر درجه‌ده، أڭ أكمل بر صورتده ايفا ايدن ذات؛ ألبته او معراجِ عظيم ايله قاب قوسَيْنه چيقه‌جق، سعادتِ أبديه قپوسنى چالاجق، خزينهٔ‌ِ رحمتنى آچاجق، ايمانڭ حقائقِ غيبيه‌سنى گوره‌جك، ينه او اولاجقدر.
سابعًا:بِالمشاهده شو مصنوعاتده غايت گوزل تحسينات، نهايت درجه‌ده سوسلى تزيينات واردر. و بِالبداهه شويله تحسينات و تزيينات، اونلرڭ صانعنده غايت شدّتلى بر إرادهٔ‌ِ تحسين و قصدِ تزيين وار اولديغنى گوسترر. و إرادهٔ‌ِ تحسين و تزيين ايسه، بِالضروره او صانعده صنعتنه قارشى قوّتلى بر رغبت و قدسى بر محبّت اولديغنى
— 656 —
گوسترر. و مصنوعات ايچنده أڭ جامع و لطائفِ صنعتى بردن كندنده گوسترن و بيلن و بيلديرن و كندينى سَوْديرن و باشقه مصنوعاتده‌كى گوزللكلرى "ما شاء اللّٰه‌" دييوب إستحسان ايدن، بِالبداهه او صنعت‌پرور و صنعتنى چوق سَون صانعڭ نظرنده أڭ زياده محبوب، او اولاجقدر.
ايشته مصنوعاتى يالديزلايان مزايا و محاسنه و موجوداتى ايشيقلانديران لطائف و كمالاته قارشى: "سبحان اللّٰه‌، ما شاء اللّٰه‌، اللّٰه‌ أكبر" دييه‌رك سماواتى چينلاتديران و قرآنڭ نغماتيله كائناتى ولوَله‌يه ويرديرن، إستحسان و تقدير ايله، تفكّر و تشهير ايله، ذكر و توحيد ايله، برّ و بحرى جذبه‌يه گتيرن ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
ايشته بويله بر ذات كه: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه بتون اُمّتڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، اونڭ كفهٔ‌ِ ميزاننده بولونان و عموم امّتنڭ صلواتى، اونڭ معنوى كمالاتنه إمداد ويرن و رسالتنده گورديگى وظائفڭ نتائجنى و معنوى اجرتلريله برابر رحمت و محبّتِ إلٰهيه‌نڭ نهايتسز فيضنه مظهر اولان بر ذات، ألبته معراج نردبانيله جنّته، سِدْرة المنتهايه، عرشه و قاب قوسَيْنه قدر گيتمك، عينِ حق، نفسِ حقيقت و محضِ حكمتدر.
ايكنجى مشكل:أى مقامِ إستماعده‌كى إنسان! شو ايكنجى إشكال ايتديگڭ حقيقت او قدر دريندر، او قدر يوكسكدر كه، عقل اوڭا نه اولاشير، نه ده ياناشير.. إلّا نورِ ايمان ايله گورونور. فقط بعض تمثيلات ايله، او حقيقتڭ وجودى، فهمه تقريب ايديلير. اويله ايسه، بر نبذه تقريبه چاليشه‌جغز.
ايشته شو كائناته نظرِ حكمتله باقيلديغى وقت، عظيم بر شجره معناسنده گورونور. و شجره‌نڭ ناصل داللرى، ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوه‌لرى واردر. شو شجرهٔ‌ِ خلقتڭ ده بر شقّى اولان عالمِ سفلينڭ؛ عناصر داللرى، نباتات و أشجار ياپراقلرى، حيوانات چيچكلرى، إنسان ميوه‌لرى حكمنده گورونور. صانعِ ذو الجلالڭ آغاجلر حقّنده جارى اولان بر قانونى، ألبته شو شجرهٔ‌ِ أعظمده ده جارى اولمق، مقتضاىِ إسمِ حكيمدر. اويله ايسه مقتضاىِ حكمت، شو شجرهٔ‌ِ خلقتڭ ده بر چكردكدن ياپيلماسيدر. هم اويله بر چكردك كه؛ عالمِ جسمانيدن باشقه، سائر عالملرڭ نمونه‌سنى و
— 657 —
أساساتنى جامع اولسون. چونكه بيڭلر مختلف عالملرى تضمّن ايدن كائناتڭ چكردكِ أصليسى و منشئى، قورو بر مادّه اولاماز. مادام شو شجرهٔ‌ِ كائناتدن داها أوّل، او نوعدن باشقه شجره يوق. اويله ايسه اوڭا منشأ و چكردك حكمنده اولان معنا و نور، ألبته ينه شجرهٔ‌ِ كائناتده بر ميوه لباسنڭ گيديرلمسى، ينه حكيم إسمنڭ مقتضاسيدر. چونكه چكردك دائما چيپلاق اولاماز. مادام أوّلِ فطرتده ميوه لباسنى گيمه‌مش. ألبته، آخرده او لباسى گيه‌جكدر. مادام او ميوه إنساندر. و مادام إنسان ايچنده سابقًا إثبات ايديلديگى اوزره، أڭ مشهور ميوه و أڭ محتشم ثمره و عمومڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن و أرضڭ نصفنى و بشرڭ خُمسنڭ نظرينى كندينه حصر ايدن و محاسنِ معنويه‌سى ايله عالمى، يا نظرِ محبّت ويا حيرتله كندينه باقديران ميوه ايسه: ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامدر. ألبته كائناتڭ تشكّلنه چكردك اولان نور، اونڭ ذاتنده جسمنى گيه‌رك أڭ آخر بر ميوه صورتنده گورونه‌جكدر.
أى مستمع!. شو عجيب كائناتِ عظيمه، بر إنسانڭ جزئى ماهيتندن خلق اولنمسنى إستبعاد ايتمه! بر نوع عالم گبى اولان معظّم چام آغاجنى، بغداى دانه‌سى قدر بر چكردكدن خلق ايدن قديرِ ذو الجلال، شو كائناتى "نورِ محمّدى"دن (عليه الصلاة والسلام) ناصل خلق ايتمسين ويا ايده‌مسين؟ ايشته شجرهٔ‌ِ كائنات، شجرهٔ‌ِ طوبٰى گبى، گووده‌سى و كوكى يوقاريده، داللرى آشاغيده اولديغى ايچون؛ آشاغيده‌كى ميوه مقامندن، تا چكردكِ أصلى مقامنه قدر، نورانى بر خيطِ مناسبت وار. ايشته معراج، او خيطِ مناسبتڭ غلافى و صورتيدر كه: ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، او يولى آچمش؛ ولايتيله گيتمش، رسالتيله دونمش و قپويى ده آچيق بيراقمش. آرقه‌سنده‌كى أولياءِ اُمّتى، روح و قلب ايله او جادّهٔ‌ِ نورانيده، معراجِ نبوينڭ گولگه‌سنده سير و سلوك ايدوب إستعدادلرينه گوره مقاماتِ عاليه‌يه چيقييورلر.
هم سابقًا إثبات ايديلديگى اوزره: شو كائناتڭ صانعى، برنجى إشكالڭ جوابنده گوستريلن مقاصد ايچون شو كائناتى، بر سراى صورتنده ياپمش و تزيين ايتمشدر. او مقاصدڭ مدارى، ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) اولديغى ايچون، كائناتدن أوّل صانعِ كائناتڭ نظرِ عنايتنده اولماسى و أڭ أوّل تجلّيسنه مظهر اولمق لازم گلييور. چونكه بر شيئڭ نتيجه‌سى،
— 658 —
ثمره‌سى؛ أوّل دوشونولور. ديمك وجودًا أڭ آخر، معنًا ده أڭ أوّلدر. حالبوكه ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) هم أڭ مكمّل ميوه، هم بتون ميوه‌لرڭ مدارِ قيمتى و بتون مقصدلرڭ مدارِ ظهورى اولديغندن أڭ أوّل تجلّئِ ايجاده مظهر، اونڭ نورى اولمق لازم گلير.
اوچنجى مشكلڭاو قدر گنيشدر كه؛ بزم گبى طار ذهنلى إنسانلر، إستيعاب و إحاطه ايده‌مز. فقط اوزاقدن اوزاغه باقه‌بيليرز.
أوت عالمِ سفلينڭ معنوى تزگاهلرى و كلّى قانونلرى، عوالمِ علويه‌ده‌در. و محشرِ مصنوعات اولان كُرهٔ‌ِ أرضڭ حدسز مخلوقاتنڭ نتائجِ أعماللرى و جنّ و إنسڭ ثمراتِ أفعاللرى، ينه عوالمِ علويه‌ده تمثّل ايدر. حتّى حسنات جنّتڭ ميوه‌لرى صورتنه، سيّئات ايسه جهنّمڭ زقّوملرى شكلنه گيردكلرى، پك چوق أمارات و پك چوق رواياتڭ شهادتى ايله و حكمتِ كائناتڭ و إسمِ حكيمڭ إقتضاسيله برابر، قرآنِ حكيمڭ إشاراتى گوسترييور. أوت زمينڭ يوزنده كثرت او قدر إنتشار ايتمش و خلقت او قدر تشعّب ايتمش كه، بتون كائناتده منتشر عموم مصنوعاتڭ پك چوق فوقنده أجناسِ مخلوقات و أصنافِ مصنوعات، كُرهٔ‌ِ زمينده بولونور، دگيشير؛ دائما طولوب بوشالير. ايشته شو جزئيات و كثرتڭ منبعلرى، معدنلرى ألبته كلّى قانونلر و كلّى تجلّياتِ أسمائيه‌در كه؛ او كلّى قانونلر، او كلّى تجلّيلر و او محيط أسمالرڭ مظهرلرى ده بر درجه بسيط و صافى و هر برى بر عالمڭ عرشى و سقفى و بر عالمڭ مركزِ تصرّفى حكمنده اولان سماواتدر كه؛ او عالملرڭ بريسى ده سِدْرة المنتهى‌ده‌كى جنّت المأوٰى‌در. يرده‌كى تسبيحات و تحميدات، او جنّتڭ ميوه‌لرى صورتنده (مخبرِ صادقڭ إخباريله) تمثّل ايتديگى ثابتدر. ايشته بو اوچ نقطه گوسترييورلر كه: يرده اولان نتائج و ثمراتڭ مخزنلرى اورالرده‌در و محصولاتى او طرفه گيدر.
ديمه كه:هوائى بر "الحمد ِللّٰه‌" كلمه‌م، ناصل مجسّم بر ميوهٔ‌ِ جنّت اولور؟
چونكه سن گوندوز اويانيق ايكن گوزل بر سوز سويلرسڭ؛ بعضًا رؤياده گوزل بر ألما شكلنده يرسڭ. گوندوز چركين بر سوزڭ، گيجه‌ده آجى بر شى صورتنده يوتارسڭ. بر غيبت ايتسه‌ڭ، مردار بر أت صورتنده سڭا يديررلر. اويله ايسه، شو دنيا
— 659 —
اويقوسنده سويله‌ديگڭ گوزل سوزلرڭ و چركين سوزلرڭ؛ ميوه‌لر صورتنده اويانيق عالمى اولان عالمِ آخرتده يرسڭ و يمه‌سنى إستبعاد ايتمه‌مليسڭ.
دردنجى أساس
معراجڭ ثمراتى و فائده‌سى نه‌در؟
الجواب:شو شجرهٔ‌ِ طوباءِ معنويه اولان معراجڭ بشيوزدن فضله ميوه‌لرندن نمونه اولارق يالڭز بش دانه‌سنى ذكر ايده‌جگز.
برنجى ميوه:أركانِ ايمانيه‌نڭ حقائقنى گوز ايله گوروب، ملائكه‌يى، جنّتى، آخرتى، حتّى ذاتِ ذو الجلالى گوز ايله مشاهده ايتمك؛ كائناته و بشره اويله بر خزينه و بر نور أزلى و أبدى بر هديه گتيرمشدر كه: شو كائناتى، پريشان و فانى و قارمه‌قاريشق بر وضعيتِ موهومه‌دن چيقاروب، او نور و او ميوه ايله، او كائناتى قدسى مكتوباتِ صمدانيه، گوزل آيينهٔ‌ِ جمالِ ذاتِ أحديه وضعيتى اولان حقيقتنى گوسترمش. كائناتى و بتون ذى‌شعورى سَوينديروب مسرور ايتمش. هم او نور و او ميوه ايله بشرى مشوّش، پريشان، عاجز، فقير، حاجاتى حدسز، أعداسى نهايتسز و فانى، بقاسز بر وضعيتِ ضلالتكارانه‌دن او إنسانى او نور، او ميوهٔ‌ِ قدسيه ايله أحسنِ تقويمده بر معجزهٔ‌ِ قدرتِ صمدانيه‌سى و مكتوباتِ صمدانيه‌نڭ بر نسخهٔ‌ِ جامعه‌سى و سلطانِ أزل و أبدڭ بر مخاطبى، بر عبدِ خاصّى، كمالاتنڭ إستحسانجيسى، خليلى و جمالنڭ حيرتكارى، حبيبى و جنّتِ باقيه‌سنه نامزد بر مسافرِ عزيزى صورتِ حقيقيسنده گوسترمش. إنسان اولان بتون إنسانلره، نهايتسز بر سُرور، حدسز بر شوق ويرمشدر.
ايكنجى ميوه:صانعِ موجودات و صاحبِ كائنات و ربّ العالمين اولان حاكمِ أزل و أبدڭ مرضياتِ ربّانيه‌سى اولان إسلاميتڭ (باشده نماز اولارق) أساساتنى، جنّ و إنسه هديه گتيرمشدر كه؛ او مرضياتى آڭلامق، او قدر مراق‌آور و سعادت‌آوردر كه، تعريف ايديلمز. چونكه هركس، بيوكجه بر ولىِّ نعمت، ياخود محسن بر پادشاهنڭ اوزاقدن آرزولرينى آڭلامغه نه قدر آرزوكش و آڭلاسه نه قدر ممنون اولور. تمنّى ايدر كه:
— 660 —
"كاشكه بر واسطهٔ‌ِ مخابره اولسه ايدى طوغريدن طوغرى‌يه او ذات ايله قونوشسه ايدم. بندن نه ايسته‌يور، آڭلاسه ايدم. بندن اونڭ خوشنه گيده‌نى بيلسه ايدم." دير. عجبا بتون موجودات قبضهٔ‌ِ تصرّفنده و بتون موجوداتده‌كى جمال و كمالات، اونڭ جمال و كمالنه نسبةً ضعيف بر گولگه و هر آنده نهايتسز جهتلرله اوڭا محتاج و نهايتسز إحسانلرينه مظهر اولان بشر، نه درجه اونڭ مرضياتنى و آرزولرينى آڭلامق خصوصنده خواهشگر و مراق‌آور اولماسى لازم اولديغنى آڭلارسڭ.
ايشته ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) يتمش بيڭ پرده آرقه‌سنده او سلطانِ أزل و أبدڭ مرضياتنى طوغريدن طوغرى‌يه معراج ثمره‌سى اولارق حقّ اليقين ايشيدوب، گتيروب بشره هديه ايتمشدر.
أوت بشر، قمرده‌كى حالى آڭلامق ايچون نه قدر مراق ايدر كه: برى گيدوب، دونوب خبر ويرسه. هم نه قدر فداكارلق گوسترر. أگر آڭلاسه، نه قدر حيرت و مراقه دوشر. حالبوكه قمر، اويله بر مالك الملكڭ مملكتنده گزييور كه: قمر، بر سينك گبى كُرهٔ‌ِ أرضڭ أطرافنده پرواز ايدر. كُرهٔ‌ِ أرض، پروانه گبى شمسڭ أطرافنده اوچار. شمس، بيڭلر لامبالر ايچنده بر لامبادر كه؛ او مالك الملكِ ذو الجلالڭ بر مسافرخانه‌سنده مومدارلق ايدر. ايشته ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) اويله بر ذاتِ ذو الجلالڭ شئوناتنى و عجائبِ صنعتنى و عالمِ بقاده خزائنِ رحمتنى گورمش، گلمش، بشره سويله‌مش. ايشته بشر، بو ذاتى كمالِ مراق و حيرت و محبّتله ديڭله‌مزسه، نه قدر خلافِ عقل و حكمتله حركت ايتديگنى آڭلارسڭ.
اوچنجى ميوه:سعادتِ أبديه‌نڭ دفينه‌سنى گوروب، آناختارينى آلوب گتيرمش؛ جنّ و إنسه هديه ايتمشدر. أوت معراج واسطه‌سيله و كندى گوزيله جنّتى گورمش و رحمٰنِ ذو الجمالڭ رحمتنڭ باقى جلوه‌لرينى مشاهده ايتمش و سعادتِ أبديه‌يى قطعيًا حقّ اليقين آڭلامش، سعادتِ أبديه‌نڭ وجودينڭ مژده‌سنى جنّ و إنسه هديه ايتمشدر كه: بيچاره جنّ و إنس، قرارسز بر دنياده و زلزلهٔ‌ِ زوال و فراق ايچنده‌كى موجوداتى، سَيْلِ زمان و حركاتِ ذرّات ايله عدم و فراقِ أبدى دڭزينه دوكولديگى اولان وضعيتِ موهومهٔ‌ِ جانخراشانه‌ده اولدقلرى هنگامده؛ شويله بر مژده، نه قدر قيمتدار اولديغى و إعدامِ أبدى ايله كنديلرينى محكوم ظن ايدن فانى جنّ و إنسڭ قولاغنده اويله بر مژده،
— 661 —
نه قدر سعادت‌آور اولديغى تعريف ايديلمز. بر آدمه، إعدام ايديله‌جگى آنده، اونڭ عفويله قربِ شاهانه‌ده بر سراى ويريلسه، نه قدر سروره سببدر. بتون جنّ و إنس عددنجه بويله سرورلرى طوپلا، صوڭره بو مژده‌يه قيمت وير.
دردنجى ميوه:رؤيتِ جمال اللّٰه‌ ميوه‌سنى كندى آلديغى گبى، او ميوه‌نڭ هر مؤمنه دخى ممكن اولديغنى، جنّ و إنسه هديه گتيرمشدر كه، او ميوه، نه درجه لذيذ و خوش و گوزل بر ميوه اولديغنى بونڭله قياس ايده‌بيليرسڭ. يعنى: هر قلب صاحبى بر إنسان؛ ذى‌جمال، ذى‌كمال، ذى‌إحسان بر ذاتى سَور. و او سومك دخى، جمال و كمال و إحسانڭ درجاتنه نسبةً تزايد ايدر، پرستش درجه‌سنه گلير، جاننى فدا ايدر درجه‌ده محبّت باغلار. يالڭز بر دفعه گورمسنه، دنياسنى فدا ايتمك درجه‌سنه چيقار. حالبوكه بتون موجوداتده‌كى جمال و كمال و إحسان، اونڭ جمال و كمال و إحساننه نسبةً؛ كوچك بر قاچ لمعاتڭ، گونشه نسبتى گبى ده اولماز. ديمك نهايتسز بر محبّته لايق و نهايتسز رؤيته و نهايتسز بر إشتياقه أليق بر ذاتِ ذو الجلالِ والكمالڭ سعادتِ أبديه‌ده رؤيتنه موفّق اولماسى، نه قدر سعادت‌آور و مدارِ سُرور و خوش و گوزل بر ميوه اولديغنى إنسان ايسه‌ڭ آڭلارسڭ.
بشنجى ميوه:إنسان كائناتڭ قيمتدار بر ميوه‌سى و صانعِ كائناتڭ نازدار سَوْگيليسى اولديغى، معراج ايله آڭلاشيلمش و او ميوه‌يى جنّ و إنسه گتيرمشدر. كوچك بر مخلوق، ضعيف بر حيوان و عاجز بر ذى‌شعور اولان إنسانى، او ميوه ايله او قدر يوكسك بر مقامه چيقارير كه: كائناتڭ بتون موجوداتى اوستنده بر مقامِ فخر ويرييور. و اويله بر سَوينج و سرورِ مسعوديتكارانه ويرييور كه، تصوير ايديلمز. چونكه عادى بر نفره دينلسه: "سن مشير اولدڭ." نه قدر ممنون اولور. حالبوكه فانى، عاجز بر حيوانِ ناطق، زوال و فراق سيلله‌سنى دائما يين بيچاره إنسانه، بردن أبدى، باقى بر جنّتده، رحيم و كريم بر رحمانڭ رحمتنده و خيال سرعتنده، روحڭ وسعتنده، عقلڭ جولاننده، قلبڭ بتون آرزولرنده، ملك و ملكوتنده تنزّهه، سيرانه و جولانه موفّق اولديغڭ گبى، سعادتِ أبديه‌ده رؤيتِ جمالنه ده موفّق اولورسڭ دينلديگى وقت، إنسانيتى سقوط ايتمه‌مش بر إنسان، نه قدر درين و جدّى بر سَوينج و سرورى قلبنده حسّ ايده‌جگنى تخيّل ايده‌بيليرسڭ.
— 662 —
شيمدى، مقامِ إستماعده اولان ذاته ديرز كه:إلحاد گوملگنى ييرت، آت. مؤمن قولاغنى گچير و مسلم گوزلرينى طاق. سڭا ايكى كوچك تمثيل ايله بر ايكى ميوه‌نڭ درجهٔ‌ِ قيمتنى گوستره‌جگز.
مثلا:سنڭ ايله بز برابر بر مملكتده بولونيورز. گورويورز كه؛ هر شى بزه و بربرينه دشمن و بزه يابانجى.. هر طرف مدهش جنازه‌لرله طولو.. ايشيديلن سسلر يتيملرڭ آغلاييشى، مظلوملرڭ واويلاسيدر. ايشته بز، شويله بر وضعيتده اولديغمز وقتده؛ برى گيتسه، او مملكتڭ پادشاهندن بر مژده گتيرسه، او مژده ايله، بزه يابانجى اولانلر أحباب شكلنه گيرسه.. دشمن گورديگمز كيمسه‌لر، قارداشلر صورتنه دونسه.. او مدهش جنازه‌لر، خشوع و خضوعده، ذكر و تسبيحده برر عبادتكار شكلنده گورونسه.. او يتيمانه آغلاييشلر، ثناكارانه "ياشاسين"لر حكمنه گيرسه.. و او ئولوملر و او صويمقلر، غاراتلر ترخيصات صورتنه دونسه.. كندى سروريمز ايله برابر، هركسڭ سرورينه مشترك اولسه‌ق؛ او مژده نه قدر مسرورانه اولديغنى ألبته آڭلارسڭ. ايشته معراجِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) بر ميوه‌سى اولان نورِ ايماندن أوّل، شو كائناتڭ موجوداتى، نظرِ ضلالتله باقيلديغى وقت؛ يابانجى، مضر، مُزعج، موحش و طاغ گبى جِرملر برر مدهش جنازه، أجل هركسڭ باشنى كسوب عدم‌آباد قويوسنه آتار. بتون صدالر، فراق و زوالدن گلن واويلالر اولديغى حالده، ضلالتڭ اويله تصوير ايتديگى هنگامده؛ ميوهٔ‌ِ معراج اولان حقائقِ أركانِ ايمانيه ناصل موجوداتى سڭا قارداش، دوست و صانعِ ذو الجلالنه ذاكر و مسبّح؛ و موت و زوال، بر نوع ترخيص و وظيفه‌دن آزاد ايتمك؛ و صدالر، برر تسبيحات حقيقتنده اولديغنى سڭا گوسترر. بو حقيقتى تمام گورمك ايسترسه‌ڭ، ايكنجى و سكزنجى سوزلره باق.
ايكنجى تمثيل:سنڭ ايله بز، صحراىِ كبير گبى بر موقعده‌يز. قوم دڭزى فورطنه‌سنده، گيجه او قدر قراڭلق اولديغندن، ألمزى بيله گوره‌مييورز. كيمسه‌سز، حاميسز، آج و صوسز، مأيوس و اميدسز بر وضعيتده اولديغمز دقيقه‌ده، بردن بر ذات، او قراڭلق پرده‌سندن گچوب؛ صوڭره گلوب، بر اوتوموبيل هديه گتيرسه و بزى بينديرسه، بردن جنّت‌مثال بر يرده إستقبالمز تأمين ايديلمش، غايت مرحمتكار بر حاميمز بولونمش، ييه‌جك و ايچه‌جك إحضار ايديلمش بر يرده بزى قويسه؛ نه قدر ممنون اولورز، بيليرسڭ.
— 663 —
ايشته او صحراىِ كبير، بو دنيا يوزيدر. او قوم دڭزى، بو حادثات ايچنده حركاتِ ذرّات و سَيْلِ زمان تحريكيله چالقانان موجودات و بيچاره إنساندر. هر إنسان، أنديشه‌سيله قلبى داغدار اولان إستقبالى؛ مدهش ظلمات ايچنده، نظرِ ضلالتله گورويور. فريادينى ايشيتديره‌جك كيمسه‌يى بيلمه‌يور. نهايتسز آج، نهايتسز صوسزدر. ايشته ثمرهٔ‌ِ معراج اولان مرضياتِ إلٰهيه ايله شو دنيا، غايت كريم بر ذاتڭ مسافرخانه‌سى، إنسانلر دخى اونڭ مسافرلرى، مأمورلرى، إستقبال دخى جنّت گبى گوزل، رحمت گبى شيرين و سعادتِ أبديه گبى پارلاق گورونديگى وقت؛ نه قدر خوش، گوزل، شيرين بر ميوه اولديغنى آڭلارسڭ.
مقامِ إستماعده اولان ذات دييور كه: "جنابِ حقّه يوز بيڭلر حمد و شكر اولسون كه إلحاددن قورتولدم، توحيده گيردم، تماميله ايناندم و كمالِ ايمانى قزاندم."
بز ده ديرز:أى قارداش! سنى تبريك ايدييورز. جنابِ حق بزلرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شفاعتنه مظهر ايتسين، آمين.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنِ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ وَ نَبَعَ مِنْ اَصَابِعِهِ الْمَاءُ كَالْكَوْثَرِ صَاحِبُ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ مِنْ اَوَّلِ الدُّنْيَا اِلٰى اٰخِرِ الْمَحْشَرِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا٭ رَبَّنَا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْلَنَا اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 664 —
اون طوقوزنجى و اوتوز برنجى سوزلرڭ ذيلى
شقِّ قمر معجزه‌سنه دائردر
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَ اِنْ يَرَوْا اٰيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ
قمر گبى پارلاق بر معجزهٔ‌ِ أحمديه (ع‌ص‌م) اولان إنشقاقِ قمرى، أوهامِ فاسده ايله إنخسافه اوغراتمق ايسته‌ين فيلسوفلر و اونلرڭ محاكمه‌سز مقلّدلرى دييورلر كه: "أگر إنشقاقِ قمر وقوع بولسه ايدى عموم عالمه معلوم اولوردى. بتون تاريخِ بشرڭ نقل ايتمسى لازم گليردى؟"
الجواب:إنشقاقِ قمر دعواىِ نبوّته دليل اولمق ايچون او دعوايى ايشيدن و إنكار ايدن حاضر بر جماعته، گيجه‌ده، وقتِ غفلتده آنى اولارق گوسترلديگندن؛ هم إختلافِ مطالع و سيس و بلوطلر گبى رؤيته مانع أسبابڭ وجوديله برابر، او زمانده مدنيت تعمّم ايتمديگندن و خصوصى قالديغندن و ترصّداتِ سماويه پك آز اولديغندن؛ بتون أطرافِ عالمده گورولمك، عموم تاريخلره گچمك، ألبته لازم دگلدر. شقِّ قمر يوزندن بو أوهام بلوطلرينى طاغيده‌جق چوق نقطه‌لردن شيمديلك "بش نقطه"يى ديڭله...
برنجى نقطه:او زمان، او زمينده‌كى كفّارڭ غايت شديد درجه‌ده عنادلرى، تاريخًا معلوم و مشهور اولديغى حالده؛ قرآنِ حكيمڭ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ديمه‌سيله شو وقعه‌يى عموم عالمه إخبار ايتديگى حالده؛ قرآنى إنكار ايدن او كفّاردن هيچ بر كيمسه، شو آيتڭ تكذيبنه، يعنى إخبار ايتديگى شو واقعه‌نڭ إنكارينه آغز آچمامشلر. أگر او زمانده او حادثه، او كفّارجه قطعى و واقع بر حادثه اولماسه ايدى؛ شو سوزى
— 665 —
سررشته ايده‌رك، غايت دهشتلى بر تكذيبه و پيغمبرڭ (ع‌ص‌م) إبطالِ دعواسنه هجوم گوستره‌جكلردى. حالبوكه شو وقعه‌يه دائر سِيَر و تاريخ، او وقعه ايله مناسبتدار كفّارڭ عدمِ وقوعنه دائر هيچ بر شيئنى نقل ايتمه‌مشلردر. يالڭز
وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ
آيتنڭ بيان ايتديگى گبى، تاريخچه منقول اولان شودر كه: او حادثه‌يى گورن كفّار، "سحردر" ديمشلر و "بزه سحر گوستردى. أگر سائر طرفلرده‌كى كروان و قافله‌لر گورمشلرسه حقيقتدر. يوقسه بزه سحر ايتمش." ديمشلر. صوڭره صباحلين يمن و باشقه طرفلردن گلن قافله‌لر إخبار ايتديلر كه: "بويله بر حادثه‌يى گوردك." صوڭره كفّار، فخرِ عالم (ع‌ص‌م) حقّنده (حاشا) "يتيمِ أبو طالبڭ سحرى سمايه ده تأثير ايتدى" ديديلر.
ايكنجى نقطه:سعدِ تفتازانى گبى أعاظمِ محقّقينڭ أكثرى ديمشلر كه: إنشقاقِ قمر؛ پارمقلرندن صو آقماسى عموم بر اوردويه صو ايچيرمسى، جامعده خطبه اوقوركن طايانديغى قورو ديرگڭ مفارقتِ أحمديه‌دن (ع‌ص‌م) آغلامه‌سى عموم جماعتڭ ايشيتمسى گبى متواتردر. يعنى اويله طبقه‌دن طبقه‌يه بر جماعتِ كثيره نقل ايتمشدر كه، كذبه إتّفاقلرى محالدر. "هاله" گبى مشهور بر قويروقلى ييلديزڭ بيڭ سنه أوّل چيقماسى گبى متواتردر. گورمديگمز سَرَنديب آطه‌سنڭ وجودى گبى تواترله وجودى قطعيدر، ديمشلر. ايشته بويله غايت قطعى و شهودى مسائلده تشكيكاتِ وهميه ياپمق، عقلسزلقدر. يالڭز محال اولمامق كافيدر. حالبوكه شقِّ قمر، بر وولقانله إنشقاق ايدن بر طاغ گبى ممكندر.
اوچنجى نقطه:معجزه؛ دعواىِ نبوّتڭ إثباتى ايچون، منكِرلرى إقناع ايتمك ايچوندر، إجبار ايچون دگلدر. اويله ايسه دعواىِ نبوّتى ايشيدنلر ايچون، إقناع ايده‌جك بر درجه‌ده معجزه گوسترمك لازمدر. سائر طرفلره گوسترمك وياخود إجبار درجه‌سنده بر بداهتله إظهار ايتمك، حكيمِ ذو الجلالڭ حكمتنه منافى اولديغى گبى، سرِّ تكليفه دخى مخالفدر. چونكه "عقله قپو آچمق، إختيارى ألندن آلمامق" سرِّ تكليف إقتضا ايدييور. أگر فاطرِ حكيم إنشقاقِ قمرى، فيلسوفلرڭ هوساتنه گوره بتون
— 666 —
عالمه گوسترمك ايچون بر ايكى ساعت اويله بيراقسه ايدى و بشرڭ عموم تاريخلرينه گچسه ايدى، او وقت سائر حادثاتِ سماويه گبى؛ يا دعواىِ نبوّته دليل اولمازدى، رسالتِ أحمديه‌يه (ع‌ص‌م) خصوصيتى قالمازدى وياخود بداهت درجه‌سنده اويله بر معجزه اولاجقدى كه؛ عقلى إجبار ايده‌جك، عقلڭ إختيارينى ألندن آلاجق، ايستر ايسته‌مز نبوّتى تصديق ايده‌جك. أبو جهل گبى كومور روحلى، أبو بكرِ صدّيق گبى ألماس روحلى آدملر بر سويه‌ده قالوب، سرِّ تكليف ضايع اولاجقدى. ايشته بو سرّ ايچوندر كه؛ هم آنى، هم گيجه، هم وقتِ غفلت، هم إختلافِ مطالع، سيس و بلوط گبى سائر موانعى پرده ايده‌رك عموم عالمه گوسترلمدى وياخود تاريخلره گچيرلمدى.
دردنجى نقطه:شو حادثه، گيجه وقتى هركس غفلتده ايكن آنى بر صورتده وقوع بولديغندن أطرافِ عالمده ألبته گورولميه‌جك. بعض أفراده گورونسه ده، گوزينه اينانميه‌جق. اينانديرسه ده، ألبته بويله مهمّ بر حادثه، خبرِ واحد ايله تاريخلره باقى بر سرمايه اولميه‌جق.
بعض كتابلرده: "قمر، ايكى پارچه اولدقدن صوڭره يره اينمش" علاوه‌سى ايسه؛ أهلِ تحقيق ردّ ايتمشلر. "شو معجزهٔ‌ِ باهره‌يى قيمتدن دوشورمك نيّتيله، بلكه بر منافق إلحاق ايتمش" ديمشلر.
هم مثلا او وقت، جهالت سيسيله محاط إنگلتره، إسپانيه‌ده يڭى غروب؛ آمريقاده گوندوز؛ چينده، ژاپونياده صباح اولديغى گبى، باشقه يرلرده باشقه أسبابِ مانعه‌يه بناءً ألبته گورولميه‌جك. شيمدى بو عقلسز معترضه باق، دييور كه: "إنگلتره، چين، ژاپون، آمريقا گبى أقوامڭ تاريخلرى بوندن بحث ايتمه‌يور. اويله ايسه وقوع بولمامش." بيڭ نفرين اونڭ گبى آوروپا كاسه‌ليسلرينڭ باشنه...
بشنجى نقطه:إنشقاقِ قمر، كندى كندينه بعض أسبابه بناءً وقوع بولمش، تصادفى، طبيعى بر حادثه دگل كه؛ عادى و طبيعى قانونلرينه تطبيق ايديلسين. بلكه شمس و قمرڭ خالقِ حكيمى، رسولنڭ رسالتنى تصديق و دعواسنى تنوير ايچون خارق العاده اولارق او حادثه‌يى ايقاع ايتمشدر. سرِّ إرشاد و سرِّ تكليف و حكمتِ رسالتڭ
— 667 —
إقتضاسيله، حكمتِ ربوبيتڭ ايستديگى إنسانلره إلزامِ حجّت ايچون گوستريلمشدر. او سرِّ حكمتڭ إقتضا ايتمدكلرى، ايسته‌مدكلرى و دعواىِ نبوّتى هنوز ايشيتمدكلرى أقطارِ زمينده‌كى إنسانلره گوسترمه‌مك ايچون، سيس و بلوط و إختلافِ مطالع حيثيتيله؛ بعض مملكتڭ قمرى داها چيقمه‌مسى و بعضلرڭ گونشلرى چيقماسى و بر قسمنڭ صباحى اولماسى و بر قسمنڭ گونشى يڭى غروب ايتمه‌سى گبى، او حادثه‌يى گورمگه مانع پك چوق أسبابه بناءً گوسترلمه‌مش. أگر عموم اونلره دخى گوستريلسه ايدى، او حالده يا إشارتِ أحمديه‌نڭ (ع‌ص‌م) نتيجه‌سى و معجزهٔ‌ِ نبوّت اولارق گوستريله‌جكدى؛ او وقت رسالتى، بداهت درجه‌سنه چيقه‌جقدى. هركس تصديقه مجبور اولوردى، عقلڭ إختيارى قالمازدى. ايمان ايسه، عقلڭ إختياريله‌در. سرِّ تكليف ضايع اولوردى. أگر صِرف بر حادثهٔ‌ِ سماويه اولارق گوستريلسه ايدى؛ رسالتِ أحمديه (ع‌ص‌م) ايله مناسبتى كسيليردى و اونڭله خصوصيتى قالمازدى.
الحاصل:شقِّ قمرڭ إمكاننده شبهه قالمادى. قطعى إثبات ايديلدى. شيمدى، وقوعنه دلالت ايدن چوق برهانلرندن آلتيسنه
(حاشيه): يعنى، آلتى دفعه إجماع صورتنده، وقوعنه دائر آلتى حجّت واردر. بو مقام چوق ايضاحه لايق ايكن، مع التأسّف قيصه قالمشدر.
إشارت ايدرز. شويله كه:
أهلِ عدالت اولان صحابه‌لرڭ، وقوعنه إجماعى و أهلِ تحقيق عموم مفسّرلرڭ، وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ تفسيرنده اونڭ وقوعنه إتّفاقى و أهلِ روايتِ صادقه بتون محدّثينڭ، پك چوق سندلرله و مختلف طريقلرله وقوعنى نقل ايتمسى و أهلِ كشف و إلهام بتون أولياء و صدّيقينڭ شهادتى و علمِ كلامڭ مسلكجه بربرندن چوق اوزاق اولان إماملرڭ و متبحّر علمانڭ تصديقى و نصِّ قطعى ايله ضلالت اوزرينه إجماعلرى واقع اولميان اُمّتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م) او وقعه‌يى تلقّئِ بِالقبول ايتمه‌سى؛ گونش گبى إنشقاقِ قمرى إثبات ايدر.
الحاصل:بورايه قدر تحقيق نامنه و خصمى إلزام حسابنه ايدى. بوندن صوڭره‌كى
— 668 —
جمله‌لر، حقيقت نامنه و ايمان حسابنه‌در. أوت تحقيق اويله ديدى، حقيقت ايسه دييور كه:
سماىِ رسالتڭ قمرِ منيرى اولان خاتمِ ديوانِ نبوّت، ناصلكه محبوبيت درجه‌سنه چيقان عبوديتنده‌كى ولايتڭ كرامتِ عظماسى و معجزهٔ‌ِ كبراسى اولان معراج ايله، يعنى بر جسمِ أرضى سماواتده گزديرمكله سماواتڭ سكنه‌سنه و عالمِ علوى أهلنه رجحانيتى و محبوبيتى گوسترلدى و ولايتنى إثبات ايتدى. اويله ده: أرضه باغلى، سمايه آصيلى اولان قمرى، بر أرضلينڭ إشارتيله ايكى پارچه ايده‌رك أرضڭ سكنه‌سنه، او أرضلينڭ رسالتنه اويله بر معجزه گوسترلدى كه: ذاتِ أحمديه (ع‌ص‌م) قمرڭ آچيلمش ايكى نورانى قنادى گبى؛ رسالت و ولايت گبى ايكى نورانى قناديله، ايكى ضيادار جناح ايله، اَوْجِ كمالاته اوچمش؛ تا قاب قوسَيْنه چيقمش، هم أهلِ سماوات، هم أهلِ أرضه مدارِ فخر اولمشدر...
عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ التَّسْلِيمَاتُ مِلْأَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ مَنِ انْشَقَّ الْقَمَرُ بِاِشَارَتِهِ اجْعَلْ قَلْبِى وَ قُلُوبَ طَلَبَةِ رَسَائِلِ النُّورِ الصَّادِقِينَ كَالْقَمَرِ فِى مُقَابَلَةِ شَمْسِ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ اٰمِينَ.
٭ ٭ ٭
— 669 —
اوتوز ايكنجى سوز
شو سوز اوچ موقفدر.
(يگرمى ايكنجى سوزڭ سكزنجى لمعه‌سنى ايضاح ايدن بر ذيلدر. موجوداتِ عالم، وحدانيته شهادت ايتدكلرى أللى بش لساندن (كه قطره رساله‌سنده اونلره إشارت ايديلمش) برنجى لساننه بر تفسيردر. و لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ پك چوق حقائقندن، تمثيل لباسى گيديرلمش بر حقيقتدر.)
برنجى موقف
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
بر رمضان گيجه‌سنده، شو كلامِ توحيدينڭ اون بر جمله‌سنڭ هر برنده برر توحيد مرتبه‌سى و برر مژده بولونديغنى و او مرتبه‌لردن يالڭز لَا شَرِيكَ لَهُ ده‌كى معنايى، بسيط عوامڭ فهمنه گله‌جك بر محاورهٔ‌ِ تمثيليه و بر مناظرهٔ‌ِ فرضيه طرزنده و لسانِ حالى، لسانِ قال صورتنده سويله‌مشدم. بڭا خدمت ايدن قيمتدار قارداشلريمڭ و مسجد آرقداشلريمڭ آرزولرى و ايسته‌ملرى اوزرينه او محاوره‌يى يازييورم. شويله كه:
— 670 —
بتون طبيعت‌پرست، أسباب‌پرست و مشرك گبى عموم أنواعِ أهلِ شركڭ و كفرڭ و ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ نامنه بر شخص فرض ايدييورز كه؛ او شخصِ فرضى، موجوداتِ عالمدن بر شيئه ربّ اولمق ايسته‌يور و حقيقى مالك اولمق دعوا ايتمكده‌در.
ايشته او مدّعى، أوّلا موجوداتڭ أڭ كوچگى اولان بر ذرّه‌يه راست گلير. اوڭا ربّ و حقيقى مالك اولمقده اولديغنى؛ ذرّه‌يه، طبيعت لسانيله، فلسفه ديليله سويلر. او ذرّه دخى، حقيقت لسانيله و حكمتِ ربّانى ديليله دير كه: "بن حدسز وظيفه‌لرى گورويورم. آيرى آيرى هر مصنوعه گيروب ايشله‌يورم، بتون او وظائفى بڭا گورديره‌جك، سنده علم و قدرت وارسه.. هم، بنم گبى حدّ و حسابه گلمه‌ين ذرّات ايچنده برابر گزوب
(حاشيه): أوت متحرّك هر بر شى، ذرّاتدن سيّاراته قدر، كنديلرنده اولان سكّهٔ‌ِ صمديت ايله وحدتى گوستردكلرى گبى؛ حركاتلريله دخى، گزدكلرى بتون يرلرى وحدت نامنه ضبط ايدرلر. كندى مالكنڭ ملكنه إدخال ايدرلر. حركت ايتمه‌ين مصنوعات ايسه، نباتاتدن نجومِ ثوابته قدر، برر مُهرِ وحدانيت حكمنده‌درلر كه؛ بولونديغى مكانى، كندى صانعنڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر. ديمك هر بر نبات، هر بر ميوه، برر مُهرِ وحدانيت، برر سكّهٔ‌ِ وحدتدرلر كه؛ مكانلرينى و وطنلرينى، وحدت نامنه صانعلرينڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر.
الحاصل: هر بر شى، حركتيله بتون أشيايى وحدت نامنه ضبط ايدر. ديمك بتون ييلديزلرى ألنده طوتميان، بر تك ذرّه‌يه ربّ اولاماز.
ايش گورويورز. أگر بتون أمثالم او ذرّه‌لرى ده إستخدام ايدوب أمر تحتنه آلاجق بر حكم و إقتدار سنده وارسه.. هم كمالِ إنتظام ايله جزء اولديغم موجودلره، مثلا قانده‌كى كريواتِ حمرايه حقيقى مالك و متصرّف اولابيليرسه‌ڭ، بڭا ربّ اولمق دعوا ايت؛ بنى، جنابِ حقدن باشقه‌سنه إسناد ايت. يوقسه صوص! هم بڭا ربّ اولاماديغڭ گبى، مداخله دخى ايده‌مزسڭ. چونكه وظائفمزده و حركاتمزده او قدر مكمّل بر إنتظام وار كه؛ نهايتسز بر حكمت و محيط بر علم صاحبى اولميان بزه پارمق قاريشديراماز. أگر قاريشسه، قاريشديره‌جق. حالبوكه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور و ايكى ألى تصادف و طبيعت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان بر شخص، هيچ بر جهتده پارمق اوزاتاماز."
— 671 —
او مدّعى، مادّيونلرڭ ديدكلرى گبى ديدى كه: "اويله ايسه سن كندى كندينه مالك اول. نه‌دن باشقه‌سنڭ حسابنه چاليشماسنى سويله‌يورسڭ؟" ذرّه اوڭا جوابًا دير: "أگر، گونش گبى بر دماغم و ضياسى گبى إحاطه‌لى بر علمم و حرارتى گبى شموللى بر قدرتم و ضياسنده‌كى يدى رنك گبى محيط طويغولرم و گزديگم هر يره و ايشلديگم هر موجوده متوجّه برر يوزم و باقار برر گوزم و گچر برر سوزم بولونسه ايدى، بلكه سنڭ گبى أحمقلق ايدوب كندى كنديمه مالك اولديغمى دعوا ايدردم. هايدى دفع اول گيت، سن بندن ايش بولامازسڭ!"
ايشته شريكلرڭ وكيلى، ذرّه‌دن مأيوس اولونجه، كريواتِ حمرادن ايش بولاجغم دييه، قانده‌كى بر كريواتِ حمرايه راست گلير. اوڭا أسباب نامنه و طبيعت و فلسفه لسانيله دير كه: "بن سڭا ربّ و مالكم." او كريواتِ حمرا، يعنى يووارلاق قيرمزى موجود، اوڭا حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديلى ايله دير: "بن يالڭز دگلم. أگر سكّه‌مز و مأموريتمز و نظاماتمز بر اولان قان اوردوسنده‌كى بتون أمثالمه مالك اولابيليرسه‌ڭ، هم گزديگمز و كمالِ حكمتله إستخدام اولونديغمز بتون حجيراتِ بدنه مالك اولاجق بر دقيق حكمت و عظيم قدرت، سنده وارسه گوستر و گوستره‌بيليرسه‌ڭ بلكه سنڭ دعواڭده بر معنا بولونه‌بيلير. حالبوكه سنڭ گبى سرسم و سنڭ ألڭده‌كى صاغير طبيعت و كور قوّتله، دگل مالك اولمق بلكه ذرّه مقدار قاريشه‌مازسڭ. چونكه بزده‌كى إنتظام او قدر مكمّلدر كه، آنجق هر شيئى گورور و ايشيتير و بيلير و ياپار بر ذات بزه حكم ايده‌بيلير. اويله ايسه صوص! وظيفه‌م او قدر مهمّ و إنتظام او قدر مكمّلدر كه؛ سنڭ ايله، سنڭ بويله قارمه‌قاريشق سوزلريڭه جواب ويرمگه وقتم يوق!" دير، اونى طرد ايدر.
صوڭره اونى قانديره‌مديغى ايچون او مدّعى گيدر، بدنده‌كى حجيره تعبير ايتدكلرى منزلجگه راست گلير. فلسفه و طبيعت لسانيله دير: "ذرّه‌يه و كريواتِ حمرايه سوز آڭلاتديره‌مدم؛ بلكه سن سوزيمى آڭلارسڭ. چونكه سن، غايت كوچك بر منزل گبى بر قاچ شيدن ياپيلمشسڭ. اويله ايسه بن سنى ياپابيليرم. سن بنم مصنوعم و حقيقى ملكم اول." دير. او حجيره اوڭا جوابًا، حكمت و حقيقت لسانيله دير كه:
— 672 —
"بن چندان كوچوجك بر شيئم. فقط پك بيوك وظيفه‌لرم، پك اينجه مناسبتلرم و بدنڭ بتون حجيراتنه و هيئتِ مجموعه‌سنه باغلى علاقه‌لرم وار. أزجمله: أورده و شرايين طمارلرينه و حسّاسه و محرّكه أعصابلرينه و جاذبه، دافعه، مولّده، مصوّره گبى قوّه‌لره قارشى درين و مكمّل وظيفه‌لرم وار. أگر بتون بدنى، بتون طمار و أعصاب و قوّه‌لرى تشكيل و تنظيم و إستخدام ايده‌جك بر قدرت و علم سنده وارسه و بنم أمثالم و صنعتجه و كيفيتجه بربريمزڭ قارداشى اولان بتون حجيراتِ بدنيه‌يه تصرّف ايده‌جك نافذ بر قدرت، شامل بر حكمت، سنده وارسه گوستر، صوڭره بن سنى ياپابيليرم دييه دعوا ايت. يوقسه هايدى گيت! كريواتِ حمرا، بڭا أرزاق گتيرييورلر. كريواتِ بيضا ده، بڭا هجوم ايدن خسته‌لقلره مقابله ايدييورلر. ايشم وار، بنى مشغول ايتمه. هم سنڭ گبى عاجز، جامد، صاغير، كور بر شى، بزه هيچ بر جهتله قاريشه‌ماز. چونكه بزده او درجه اينجه و نازك و مكمّل بر إنتظام
(حاشيه): صانعِ حكيم، بدنِ إنسانى غايت منتظم بر شهر حكمنده خلق ايتمشدر. طمارلرڭ بر قسمى، تلغراف و تلفون وظيفه‌سنى گورور. بر قسمى ده چشمه‌لرڭ بورولرى حكمنده، آبِ حيات اولان قانڭ جولاننه مداردرلر. قان ايسه ايچنده ايكى قسم كريوات خلق ايديلمش. بر قسمى كريواتِ حمرا تعبير ايديلير كه، بدنڭ حجيره‌لرينه أرزاق طاغيتييور و بر قانونِ إلٰهى ايله حجيره‌لره أرزاق يتيشديرييور (تجّار و أرزاق مأمورلرى گبى). ديگر قسمى كريواتِ بيضادرلر كه؛ اوته‌كيلره نسبةً أقلّيتده‌درلر. وظيفه‌لرى، خسته‌لق گبى دشمنلره قارشى عسكر گبى مدافعه‌در كه، نه وقت مدافعه‌يه گيرسه‌لر مولوى گبى ايكى حركتِ دوريه ايله سرعتلى بر وضعيتِ عجيبه آليرلر. قانڭ هيئتِ مجموعه‌سى ايسه؛ ايكى وظيفهٔ‌ِ عموميه‌سى وار: برى: بدنده‌كى حجيراتڭ تخريباتنى تعمير ايتمك. ديگرى: حجيراتڭ أنقاضلرينى طوپلايوب، بدنى تميزله‌مكدر. أورده و شرايين نامنده ايكى قسم طمارلر وار كه؛ برى صافى قانى گتيرر، طاغيتير، صافى قانڭ مجرالريدر. ديگر قسمى؛ أنقاضى طوپلايان بولانيق قانڭ مجراسيدر كه، شو ايكنجى ايسه قانى "رئه" دينلن نَفَسڭ گلديگى يره گتيررلر.
صانعِ حكيم، هواده ايكى عنصر خلق ايتمشدر. برى آزوت، برى مولّد الحموضه. مولّد الحموضه ايسه نَفَس ايچنده قانه تماس ايتديگى وقت، قانى تلويث ايدن قاربون عنصرِ كثيفنى كهربار گبى كندينه چكر. ايكيسى إمتزاج ايدر. بخارى حامضِ قاربون دينلن (سملى هوائى) بر مادّه‌يه إنقلاب ايتديرر. هم حرارتِ غريزيه‌يى تأمين ايدر، هم قانى تصفيه ايدر. چونكه صانعِ حكيم، فنِّ كيمياده عشقِ كيميوى تعبير ايديلن بر مناسبتِ شديده‌يى مولّد الحموضه ايله قاربونه ويرمش كه؛ او ايكى عنصر بربرينه ياقين اولديغى وقت، او قانونِ إلٰهى ايله او ايكى عنصر إمتزاج ايدرلر. فنًّا ثابتدر كه؛ إمتزاجدن حرارت حاصل اولور. چونكه إمتزاج، بر نوع إحتراقدر. شو سرّڭ حكمتى شودر كه: او ايكى عنصرڭ هر بريسنڭ ذرّه‌لرينڭ آيرى آيرى حركتلرى وار. إمتزاج وقتنده هر ايكى ذرّه، يعنى اونڭ ذرّه‌سى بونڭ ذرّه‌سيله إمتزاج ايدر، بر تك حركتله حركت ايدر. بر حركت معلّق قالير. چونكه إمتزاجدن أوّل ايكى حركت ايدى؛ شيمدى ايكى ذرّه بر اولدى، هر ايكى ذرّه بر ذرّه حكمنده بر حركت آلدى. ديگر حركت، صانعِ حكيمڭ بر قانونى ايله حرارته إنقلاب ايدر. ذاتًا "حركت، حرارتى توليد ايدر" بر قانونِ مقرّره‌در. ايشته بو سرّه بناءً بدنِ إنسانيده‌كى حرارتِ غريزيه، بو إمتزاجِ كيميويه ايله تأمين ايديلديگى گبى، قانده‌كى قاربون آلينديغى ايچون قان دخى صافى اولور. ايشته نَفَس داخله گيرديگى وقت، وجودڭ هم آبِ حياتنى تميزله‌يور، هم نارِ حياتى إشعال ايدييور. چيقديغى وقت آغزده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان كلمه ميوه‌لرينى ويرييور. فَسُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فِى صُنْعِهِ الْعُقُولُ
وار كه؛ أگر بزه حكم ايدن بر حكيمِ مطلق و قديرِ مطلق و عليمِ مطلق اولمازسه، إنتظاممز بوزولور، نظاممز قاريشير."
— 673 —
صوڭره او مدّعى، اونده ده مأيوس اولدى. بر إنسانڭ بدننه راست گلير. ينه كور طبيعت و سرسرى فلسفه لسانيله (طبيعيّونڭ ديدكلرى گبى) دير كه: "سن بنمسڭ. سنى ياپان بنم. ويا سنده حصّه‌م وار." جوابًا او بدنِ إنسانى، حقيقت و حكمت ديليله و إنتظامنڭ لسانِ حاليله دير كه: "أگر بتون أمثالم و يوزيمزده‌كى سكّهٔ‌ِ قدرت و طرّهٔ‌ِ فطرت بر اولان بتون إنسانلرڭ بدنلرينه حقيقى متصرّف اولاجق بر قدرت و علم سنده وارسه، هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حيواناته قدر بنم أرزاقمڭ مخزنلرينه مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكميتڭ وارسه، هم بن قليف اولديغم غايت گنيش و يوكسك اولان روح، قلب، عقل گبى لطائفِ معنويه‌يى بنم گبى طار، سفلى بر ظرفده يرلشديره‌رك، كمالِ حكمت ايله إستخدام ايدوب عبادت ايتديره‌جك سنده نهايتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسه گوستر، صوڭره "بن سنى ياپدم" دى. يوقسه صوص! هم بنده‌كى إنتظامِ أكملڭ شهادتيله و يوزمده‌كى سكّهٔ‌ِ وحدتڭ دلالتيله، بنم صانعم هر شيئه قدير، هر شيئه عليم، هر شيئى گورور و هر شيئى ايشيتير بر
— 674 —
ذاتدر. سنڭ گبى سرسم، عاجزڭ پارمغى، اونڭ صنعتنه قاريشه‌ماز. ذرّه مقدار مداخله ايده‌مز."
او شريكلرڭ وكيلى، بدنده دخى پارمق قاريشديره‌جق ير بولاماز، گيدر، إنسانڭ نوعنه راست گلير. قلبندن دير كه: "بلكه بو طاغنيق، قارمه‌قاريشق اولان جماعت ايچنده؛ شيطان، اونلرڭ أفعالِ إختياريه و إجتماعيه‌لرينه قاريشديغى گبى، بلكه بن ده أحوالِ وجوديه و فطريه‌لرينه قاريشه‌بيله‌جگم و پارمق قاريشديره‌جق بر ير بولاجغم. و اونده بر ير بولوب بنى طرد ايدن بدنه و بدن حجيره‌سنه حكممى إجرا ايدرم." اونڭ ايچون بشرڭ نوعنه، ينه صاغير طبيعت و سرسم فلسفه لسانيله دير كه: "سز چوق قاريشق بر شى گورونويورسڭز. بن سزه ربّ و مالكم وياخود حصّه‌دارم." دير. او وقت نوعِ إنسان، حق و حقيقت لسانيله، حكمت و إنتظامڭ ديليله دير كه: "أگر بتون كُرهٔ‌ِ أرضه گيديريلن و نوعمز گبى بتون حيوانات و نباتاتڭ يوزلر بيڭ أنواعندن، رنگارنك آتقى و إيپلردن كمالِ حكمتله طوقونان و ديكيلن گوملگى و ير يوزينه سريلن و يوز بيڭلر ذى‌حيات أنواعندن نسج اولنان و غايت نقشلى بر صورتده ايجاد ايديلن خاليچه‌يى ياپاجق و هر وقت كمالِ حكمتله تجديد ايدوب تازه‌لنديره‌جك بر قدرت و حكمت سنده وارسه، هم أگر بز ميوه اولديغمز كُرهٔ‌ِ أرضه و چكردك اولديغمز عالمه تصرّف ايده‌جك و حياتمزه لازم مادّه‌لرى ميزانِ حكمتله أقطارِ عالمدن بزه گوندره‌جك بر محيط قدرت و شامل بر حكمت سنده وارسه، و يوزيمزده‌كى سكّهٔ‌ِ قدرت بر اولان بتون گيتمش و گله‌جك أمثالمزى ايجاد ايده‌جك بر إقتدار سنده وارسه؛ بلكه بڭا ربوبيت دعوا ايده‌بيليرسڭ. يوقسه هايدى صوص! بنم نوعمده‌كى قارمه‌قاريشيقلغه باقوب پارمق قاريشديره‌بيليرم ديمه. چونكه إنتظام مكمّلدر. او قارمه‌قاريشيق ظن ايتديگڭ وضعيتلر، قدرتڭ قدر كتابنه گوره كمالِ إنتظام ايله بر إستنساخدر. چونكه بزدن چوق آشاغى اولان و بزم تحتِ نظارتمزده بولونان حيوانات و نباتاتڭ كمالِ إنتظاملرى گوسترييور كه، بزده‌كى قاريشيقلقلر بر نوع كتابتدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بر خاليچه‌نڭ هر طرفنه ياييلان بر آتقى إيپنى صنعتكارانه يرلشديرن، خاليچه‌نڭ اوسته‌سندن باشقه‌سى اولسون. هم بر ميوه‌نڭ موجدى،
— 675 —
آغاجنڭ موجدندن باشقه‌سى اولسون. هم چكردگى ايجاد ايدن، چكردكلى جسمڭ صانعندن باشقه‌سى اولسون. هم گوزڭ كوردر. يوزمده‌كى معجزاتِ قدرتى، ماهيتمزده‌كى خوارقِ فطرتى گورمييورسڭ. أگر گورسه‌ڭ، آڭلارسڭ كه: بنم صانعم اويله بر ذاتدر كه؛ هيچ بر شى اوندن گيزلنه‌مز، هيچ بر شى اوڭا نازلانوب آغير گله‌مز. ييلديزلر، ذرّه‌لر قدر اوڭا قولاى گلير. بر بهارى بر چيچك قدر سهولتله ايجاد ايدر. قوجه كائناتڭ فهرسته‌سنى، كمالِ إنتظامله بنم ماهيتمده درج ايدن بر ذاتدر. بويله بر ذاتڭ صنعتنه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور، صاغير پارمق قاريشديره‌بيلير مى؟ اويله ايسه، صوص! دفع اول گيت!" دير اونى طرد ايدر.
صوڭره او مدّعى گيدر زمينڭ يوزينه سريلن گنيش خاليچه‌يه و زمينه گيديريلن غايت مزيَّن و منقّش گوملگه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله و فلسفه ديليله دير كه: "سنده تصرّف ايده‌بيليرم و سڭا مالكم ويا سنده حصّه‌م وار" دييه دعوا ايدر. او وقت او گوملك،
(حاشيه): فقط شو خاليچه هم حياتداردر، هم إنتظاملى بر إهتزازده‌در. هر وقت نقشلرى كمالِ حكمت و إنتظام ايله تبدّل ايدر. تا كه نسّاجنڭ مختلف جلوهٔ‌ِ أسماسنى آيرى آيرى گوسترسين.
او خاليچه، حق و حقيقت نامنه، لسانِ حكمتله او مدّعى‌يه دير كه: "أگر سنه‌لر، قرنلر عددنجه يره گيديريلوب صوڭره إنتظام ايله چيقاريلوب گچمش زمانڭ ايپنه آصيلان و يڭيدن گيديريله‌جك و كمالِ إنتظام ايله قدر دائره‌سنده پروغراملرى و بيچيملرى چيزيلن و تعيين اولونان و گله‌جك زمانڭ شريدينه طاقيلان و إنتظاملى و حكمتلى، آيرى آيرى نقشلرى بولونان بتون گوملكلرى، خاليچه‌لرى طوقويه‌جق، ايجاد ايده‌جك قدرت و صنعت سنده وارسه؛ هم خلقتِ أرضدن تا خرابِ أرضه قدر، بلكه أزلدن أبده قدر اولاشاجق، حكمتلى، قدرتلى ايكى معنوى ألڭ وارسه و بتون آتقيلرمده‌كى بتون فردلرى ايجاد ايده‌جك كمالِ إنتظام و حكمتله تعمير و تجديد ايده‌جك سنده بر إقتدار و حكمت وارسه، هم بزم موده‌لمز و بزى گيه‌ن و بزى كندينه پچه و چارشاف ياپان كُرهٔ‌ِ أرضى ألڭده طوتوب موجد اولابيليرسه‌ڭ، بڭا
— 676 —
ربوبيت دعوا ايت. يوقسه هايدى طيشارى‌يه! بو يرده ير بولامازسڭ. هم بزده اويله بر سكّهٔ‌ِ وحدت و اويله بر طرّهٔ‌ِ أحديت واردر كه، بتون كائنات قبضهٔ‌ِ تصرّفنده اولميان و بتون أشيايى، بتون شئوناتيله بردن گورمه‌ين و نهايتسز ايشلرى برابر ياپاميان و هر يرده حاضر و ناظر بولونميان و مكاندن منزّه اولميان و نهايتسز حكمت و علم و قدرته مالك اولميان بزه صاحب اولاماز و مداخله ايده‌مز."
صوڭره او مدّعى گيدر. "بلكه كُرهٔ‌ِ أرضى قانديروب اوراده بر ير بولورم" دير. گيدر، كُرهٔ‌ِ أرضه
(حاشيه): الحاصل: ذرّه، او مدّعى‌يى كريواتِ حمرايه حواله ايدر. كريواتِ حمرا اونى حجيره‌يه، حجيره دخى بدنِ إنسانه، بدنِ إنسان ايسه نوعِ إنسانه، نوعِ إنسان اونى ذى‌حيات أنواعندن طوقونان أرضڭ گوملگنه، أرضڭ گوملگى دخى كُرهٔ‌ِ أرضه، كُرهٔ‌ِ أرض اونى گونشه، گونش ايسه بتون ييلديزلره حواله ايدر. هر برى دير: "گيت، بندن يوقاريده‌كنى ضبط ايده‌بيليرسه‌ڭ صوڭره گل بنم ضبطمه چاليش. أگر اونى مغلوب ايتمزسه‌ڭ، بنى أله گچيره‌مزسڭ." ديمك، بتون ييلديزلره سوزينى گچيره‌مه‌ين، بر تك ذرّه‌يه ربوبيتنى ديڭلته‌مز.
ينه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله دير كه: "بويله سرسرى گزديگڭدن، صاحبسز اولديغڭى گوسترييورسڭ. اويله ايسه، سن بنم اولابيليرسڭ." او وقت كُرهٔ‌ِ أرض، حق نامنه و حقيقت ديليله، گوك گورولتيسى گبى بر صدا ايله اوڭا دير كه: "خلط ايتمه... بن، ناصل سرسرى، صاحبسز اولابيليرم؟ بنم ألبسه‌مى و ألبسه‌مڭ ايچنده‌كى أڭ كوچك بر نقطه‌يى، بر ايپى إنتظامسز بولمش ميسڭ و حكمتسز و صنعتسز گورمش ميسڭ كه، بڭا صاحبسز، سرسرى ديرسڭ. أگر حركتِ سنويه‌م ايله تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنه‌لك
(حاشيه): بر دائره‌نڭ تقريبًا نصفِ قطرى، يوز سكسان ميليون كيلومتره اولسه؛ او دائره (كنديسى) تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنه‌لك مسافه اولور.
بر مسافه‌ده، بر سنه‌ده گزديگم و كمالِ ميزان و حكمتله وظيفهٔ‌ِ خدمتمى گورديگم او دائرهٔ‌ِ عظيمه‌يه حقيقى مالك اولابيليرسه‌ڭ و قارداشلرم و بنم گبى وظيفه‌دار اولان اون سيّاره‌يه و گزدكلرى بتون دائره‌لره و بزم إماممز و بز اونڭله باغلى و جاذبهٔ‌ِ رحمتله اوڭا طاقيلى اولديغمز گونشى ايجاد ايدوب، يرلشديره‌جك و صاپان طاشى گبى بنى و سيّارات ييلديزلرى اوڭا
— 677 —
باغلايه‌جق و كمالِ إنتظام و حكمتله دونديروب إستخدام ايده‌جك بر نهايتسز حكمت و نهايتسز قدرت سنده وارسه، بڭا ربوبيت دعوا ايت؛ يوقسه هايدى جهنّم اول، گيت! بنم ايشم وار. وظيفه‌مه گيدييورم. هم بزلرده‌كى حشمتلى إنتظامات و دهشتلى حركات و حكمتلى تسخيرات گوسترييور كه، بزم اوسته‌مز اويله بر ذاتدر كه؛ بتون موجودات، ذرّه‌لردن ييلديزلره و گونشلره قدر أمربر نفر حكمنده اوڭا مطيع و مسخّردرلر. بر آغاجى، ميوه‌لريله تنظيم و تزيين ايتديگى گبى، قولايجه گونشى، سيّاراتله تنظيم ايدر بر حكيمِ ذو الجلال و حاكمِ مطلقدر."
صوڭره او مدّعى، يرده ير بولاماديغى ايچون گيدر گونشه. قلبندن دير كه: "بو چوق بيوك بر شيدر، بلكه ايچنده بر دليك بولوب، بر يول آچارم. يرى ده مسخّر ايدرم." گونشه شرك نامنه و شيطانلاشمش فلسفه لسانيله، مجوسيلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سن بر سلطانسڭ، كندى كنديڭه مالكسڭ، ايستديگڭ گبى تصرّف ايدرسڭ." گونش ايسه، حق نامنه و حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديليله اوڭا دير: "حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بن مسخّر بر مأمورم. سيّديمڭ مسافرخانه‌سنده بر مومدارم. بر سينگه، بلكه بر سينگڭ قنادينه دخى حقيقى مالك اولامام. چونكه سينگڭ وجودنده اويله معنوى جوهرلر و گوز، قولاق گبى آنتيقه صنعتلر وار كه؛ بنم دكّانمده يوق. دائرهٔ‌ِ إقتداريمڭ خارجنده‌در." دير، مدّعى‌يى تكدير ايدر.
صوڭره او مدّعى دونر، فرعونلاشمش فلسفه لسانيله دير كه: "مادام كنديڭه مالك و صاحب دگلسڭ، بر خدمتكارسڭ؛ أسباب نامنه بنمسڭ." دير. او وقت گونش، حق و حقيقت نامنه و عبوديت لسانيله دير كه: "بن اويله برينڭ اولابيليرم كه؛ بتون أمثالم اولان علوى ييلديزلرى ايجاد ايدن و سماواتنده كمالِ حكمتله يرلشديرن و كمالِ حشمتله دونديرن و كمالِ زينتله سوسلنديرن بر ذات اولابيلير."
صوڭره او مدّعى، قلبندن دير كه: "ييلديزلر چوق قالابالقدرلر. هم طاغنيق، قارمه‌قاريشيق گورونويورلر. بلكه اونلرڭ ايچنده، مؤكّللرم نامنه بر شى قزانيرم." دير. اونلرڭ ايچنه گيرر. اونلره أسباب نامنه، شريكلرى حسابنه و طغيان ايتمش فلسفه
— 678 —
لسانيله، نجوم‌پرست اولان صابئيونلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سزلر، پك چوق طاغنيق اولديغڭزدن، آيرى آيرى حاكملرڭ تحتِ حكمنده بولونويورسڭز." او وقت ييلديزلر نامنه بر ييلديز دير كه: "نه قدر سرسم، عقلسز و أحمق و گوزسزسڭ كه؛ بزم يوزيمزده‌كى سكّهٔ‌ِ وحدتى و طرّهٔ‌ِ أحديتى گورمييورسڭ، آڭلاميورسڭ. و بزم نظاماتِ عاليه‌مزى و قوانينِ عبوديتمزى بيلمييورسڭ. بزى إنتظامسز ظن ايدييورسڭ. بزلر اويله بر ذاتڭ صنعتى‌يز و خدمتكارلرى‌يز كه، بزم دڭزيمز اولان سماواتى و شجره‌مز اولان كائناتى و مسيره‌گاهمز اولان نهايتسز فضاىِ عالمى قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتان بر واحدِ أحددر. بزلر دونانما ألكتريق لامبالرى گبى، اونڭ كمالِ ربوبيتنى گوسترن نورانى شاهدلرز و سلطنتِ ربوبيتنى إعلان ايدن ايشيقلى برهانلرز. هر بر طائفه‌مز اونڭ دائرهٔ‌ِ سلطنتنده علوى، سفلى، دنيوى، برزخى، اُخروى منزللرده حشمتِ سلطنتنى گوسترن و ضيا ويرن نورانى خدمتكارلرز.
أوت هر بريمز قدرتِ واحدِ أحدڭ برر معجزه‌سى و شجرهٔ‌ِ خلقتڭ برر منتظم ميوه‌سى و وحدانيتڭ برر منوّر برهانى و ملائكه‌لرڭ برر منزلى، برر طيّاره‌سى، برر مسجدى و عوالمِ علويه‌نڭ برر لامباسى، برر گونشى و سلطنتِ ربوبيتڭ برر شاهدى و فضاىِ عالمڭ برر زينتى، برر قصرى، برر چيچگى و سما دڭزينڭ برر نورانى باليغى و گوك يوزينڭ برر گوزل گوزى
(حاشيه-١): جنابِ حقّڭ عجائبِ مصنوعاتنه باقوب، تماشا ايدوب و ايتديرن إشارتلرز. يعنى: سماوات، حدسز گوزلرله زمينده‌كى عجائبِ صنعتِ إلٰهيه‌يى تماشا ايدر گبى گورونويور. سمانڭ ملائكه‌لرى گبى، ييلديزلر دخى محشرِ عجائب و غرائب اولان أرضه باقييورلر و ذى‌شعورلرى دقّتله باقديرييورلر، ديمكدر.
اولديغمز گبى، هيئتِ مجموعه‌مزده سكونت ايچنده بر سكوت و حكمت ايچنده بر حركت و حشمت ايچنده بر زينت و إنتظام ايچنده بر حسنِ خلقت و موزونيت ايچنده بر كمالِ صنعت بولونديغندن صانعِ ذو الجلالمزى، نهايتسز ديللر ايله وحدتنى، أحديتنى، صمديتنى و أوصافِ جمال و جلال و كمالنى بتون كائناته إعلان ايتديگمز حالده، بزم گبى نهايت درجه‌ده صافى، تميز،
— 679 —
مطيع، مسخّر خدمتكارلرى، قارمه‌قاريشيقلق و إنتظامسزلق و وظيفه‌سزلك حتّى صاحبسزلك ايله إتهام ايتديگندن طوقاده مستحقسڭ." دير. او مدّعينڭ يوزينه رجمِ شيطان گبى، بر ييلديز اويله بر طوقات وورور كه، ييلديزلردن تا جهنّمڭ ديبنه اونى آتار. و برابرنده اولان طبيعتى
(حاشيه-٢): فقط سقوطدن صوڭره طبيعت توبه ايتدى. حقيقى وظيفه‌سى، تأثير و فعل اولماديغنى، بلكه قبول و إنفعال اولديغنى آڭلادى. و كنديسى قدرِ إلٰهينڭ بر نوع دفترى (فقط تبدّل و تغيّره قابل بر دفترى) و قدرتِ ربّانيه‌نڭ بر نوع پروغرامى و قديرِ ذو الجلالڭ بر نوع فطرى شريعتى و بر نوع مجموعهٔ‌ِ قوانينى اولديغنى بيلدى. كمالِ عجز و إنقياد ايله وظيفهٔ‌ِ عبوديتنى طاقيندى. و فطرتِ إلٰهيه و صنعتِ ربّانيه إسمنى آلدى.
أوهام دره‌لرينه و تصادفى عدم قويوسنه و شريكلرى، إمتناع و محاليت ظلماتنه و دين عليهنده‌كى فلسفه‌يى، أسفلِ سافلينڭ ديبنه آتار. بتون ييلديزلرله برابر او ييلديز
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا
فرمانِ قدسيسنى اوقويورلر. و "سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر، بر سينك قنادى قدر شريكه ير يوقدر كه، پارمق قاريشديرسين" دييه إعلان ايدرلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَحْدَتِكَ فِى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ دَلَّالِ وَحْدَانِيَّتِكَ فِى مَشْهَرِ كَائِنَاتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭ ٭ ٭
— 680 —
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه‌ِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
آيتنڭ أزلى باغندن بر چيچگنه إشارت ايدن عربى فقره‌لردر.
حَتّٰى كَاَنَّ الشَّجَرَ الْمُزَهَّرَةَ ٭ قَصِيدَةٌ مَنْظُومَةٌ مُحَرَّرَةٌ
وَ تُنْشِدُ لِلْفَاطِرِ الْمَدَائِحَ الْمُبَهَّرَةَ ٭ اَوْ فَتَحَتْ بِكَثْرَةٍ عُيُونُهَا الْمُبَصَّرَةَ
لِتُنْظِرَ للِصَّانِعِ الْعَجَائِبَ الْمُنَشَّرَةَ ٭ اَوْ زَيَّنَتْ لِعِيدِهَا اَعْضَائَهَا الْمُخَضَّرَةَ
لِيَشْهَدَ سُلْطَانُهَا اٰثَارَهُ الْمُنَوَّرَةَ ٭ وَ تُشْهِرَ فِى الْمَحْضَرَةِ مُرَصَّعَاتِ الْجَوْهَرِ
وَ تُعْلِنَ لِلْبَشَرِ حِكْمَةَ خَلْقِ الشَّجَرِ ٭ بِكَنْزِهَا الْمُدَخَّرِ مِنْ جُودِ رَبِّ الثَّمَرِ
سُبْحَانَهُ مَا اَحْسَنَ اِحْسَانَهُ ٭ مَا اَزْيَنَ بُرْهَانَهُ مَا اَبْيَنَ تِبْيَانَهُ
خَيَالْ بِينَدْ اَزِينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوِى بَا هَزَارَانْ نَىْ.. اَزِينْ نَيْهَا شُنِيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ.. وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ.. چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ هَرْشَىْ.. دَمَا دَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ اَللّٰه‌ْ وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا
عربى فقره‌نڭ ترجمه‌سى:
يعنى:گويا چيچك آچمش هر بر آغاج، گوزل يازيلمش منظوم بر قصيده‌در كه؛ او قصيده فاطرِ ذو الجلالڭ مدايحِ باهره‌سنى إنشاد ايدوب، شاعرانه لسانِ حال ايله سويله‌يور. وياخود او چيچك آچمش هر بر آغاج، بيڭلر باقار و باقديرر گوزلرينى
— 681 —
آچمش، تا صانعِ ذو الجلالڭ نشر و تشهير اولونان عجائبِ صنعتنى بر ايكى گوزله دگل، بلكه بيڭلر گوزلرله باقسين؛ تا أهلِ دقّتى اويله باقديرسين. وياخود او چيچك آچان هر بر آغاج، عمومى بايرام اولان بهارڭ ايچنده‌كى خصوصى بايرامنده و رسمِ گچيد‌مثال بر آنده يشيللنمش أعضالرينى أڭ سوسلى مزيّناتله سوسله‌مش. تا كه، اونڭ سلطانِ ذو الجلالى، اوڭا إحسان ايتديگى هدايايى و لطائفى و آثارِ نورانيه‌سنى مشاهده ايتسين. هم مشهرِ صنعتِ إلٰهيه اولان زمينڭ يوزنده و بهار موسمنده، مرصّعاتِ رحمتنى أنظارِ خلقه تشهير ايتسين. و شجرڭ حكمتِ خلقتنى بشره إعلان ايتسين. اينجه‌جك داللرنده نه قدر مهمّ خزينه‌لر بولونديغنى و إحساناتِ رحمانيه‌نڭ ميوه‌لرنده نه درجه مهمّ دفينه‌لر وار اولديغنى گوسترمكله كمالِ قدرتِ إلٰهيه‌يى گوسترسين.
٭ ٭ ٭
برنجى موقفڭ كوچك بر ذيلى
فَاسْتَمِعْ اٰيَةَ:
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا...الخ.
ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا فِى سُكُونَةٍ حَرَكَةً فِى حِكْمَةٍ تَلَئْلُأً فِى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا فِى زِينَةٍ مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ.
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا...الخ.
بو آيتڭ بر نوع ترجمه‌سى اولان
ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا فِى سُكُونَةٍ
ترجمه‌سيدر. يعنى آيتِ كريمه نظرِ دقّتى سمانڭ زينتلى و گوزل يوزينه
— 682 —
چويرييور. تا دقّتِ نظر ايله، سمانڭ يوزنده فوق العاده سكونت ايچنده بر سكوتى گوروب، بر قديرِ مطلقڭ أمر و تسخيريله او وضعيتى آلديغنى آڭلاسين. يوقسه أگر باشى بوش اولسه ايديلر، بربرى ايچنده او دهشتلى حدسز أجرام، او غايت بيوك كره‌لر و غايت سرعتلى حركتلريله اويله بر ولوله‌يى چيقارمق لازم ايدى كه، كائناتڭ قولاغنى صاغير ايده‌جكدى. هم اويله بر زلزلهٔ‌ِ هرج و مرج ايچنده قاريشيقلق اولاجقدى كه، كائناتى طاغيده‌جقدى. يگرمى جاموس، بربرى ايچنده حركت ايتسه نه قدر ولوله‌لى بر هرج و مرجه سببيت ويرديگى معلوم. حالبوكه كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّه‌سندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايدنلر، ييلديزلر ايچرسنده وار اولديغنى قوزموغرافيا سويله‌يور. ايشته سكونت ايچنده‌كى سكوتِ أجرامدن، صانعِ ذو الجلالڭ و قديرِ ذو الكمالڭ درجهٔ‌ِ قدرت و تسخيرينى و نجومڭ اوڭا درجهٔ‌ِ إنقياد و إطاعتنى آڭلا.
حَرَكَةً فِى حِكْمَةٍ
هم سمانڭ يوزنده، حكمت ايچنده بر حركتى گورمگى آيت أمر ايدييور. أوت غايت عجيب و عظيم او حركات، غايت دقيق و گنيش حكمت ايچنده‌در. ناصلكه بر فابريقه‌نڭ چرخلرينى و طولابلرينى بر حكمت ايچنده چويرن بر صنعتكار، فابريقه‌نڭ عظمت و إنتظامى درجه‌سنده درجهٔ‌ِ صنعت و مهارتنى گوسترر. اويله ده: قوجه گونشه، سيّارات ايله برابر فابريقه وضعيتنى ويرن و او مدهش عظيم كره‌لرى صاپان طاشلرى مِثللو و فابريقه چرخلرى گبى أطرافنده دونديرن بر قديرِ ذو الجلالڭ درجهٔ‌ِ قدرت و حكمتى، او نسبتده نظره تظاهر ايدر.
تَلَئْلُأً فِى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا فِى زِينَةٍ
يعنى: هم سماوات يوزنده، اويله بر حشمت ايچنده بر پارلامق و بر زينت ايچنده بر تبسّم وار كه؛ صانعِ ذو الجلالڭ نه قدر معظّم بر سلطنتى، نه قدر گوزل بر صنعتى اولديغنى گوسترر. دونانما گونلرنده كثرتلى ألكتريق لامبالرى، سلطانڭ درجهٔ‌ِ حشمتنى و ترقّياتِ مدنيه‌ده درجهٔ‌ِ كمالنى گوسترديگى گبى؛ قوجه سماوات او حشمتلى، زينتلى ييلديزلريله صانعِ ذو الجلالڭ كمالِ سلطنتنى و جمالِ صنعتنى، اويله‌جه نظرِ دقّته گوسترييورلر.
مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ
— 683 —
هم دييور كه: سمانڭ يوزنده‌كى مخلوقاتڭ إنتظامنى، دقيق ميزانلر ايچنده مصنوعاتڭ موزونيتنى گور و آڭلا كه: اونلرڭ صانعى نه قدر قدير و نه قدر حكيم اولديغنى بيل. أوت مختلف و كوچك جرملرى وياخود حيوانلرى دونديرن و بر وظيفه ايچون چويرن و بر ميزانِ مخصوص ايله، هر برينى معيّن بر يولده سَوق ايدن بر ذاتڭ درجهٔ‌ِ إقتدار و حكمتنى و حركت ايدن جرملرڭ اوڭا درجهٔ‌ِ إطاعت و مسخّريتلرينى گوستردكلرى گبى، قوجه سماوات او دهشتلى عظمتيله حدسز ييلديزلريله و او ييلديزلر ده دهشتلى بيوكلكلريله و غايت شدّتلى حركتلريله برابر، ذرّه مقدار و بر ثانيه‌جك قدر حدودلرندن تجاوز ايتمه‌مه‌لرى، بر عاشرهٔ‌ِ دقيقه قدر وظيفه‌لرندن گرى قالماملرى، صانعِ ذو الجلاللرينڭ نه قدر دقيق بر ميزانِ مخصوص ايله ربوبيتنى إجرا ايتديگنى نظرِ دقّته گوستررلر. هم ده شو آيت گبى سورهٔ‌ِ عَمَّ‌ده و سائر آيتلرده بيان اولونان تسخيرِ شمس و قمر و نجومله إشارت ايتديگى گبى:
تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ
يعنى: سمانڭ مزيَّن طاواننه، گونش گبى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبايى طاقمق؛ گيجه گوندوز خطلريله، قيش ياز صحيفه‌لرنده مكتوباتِ صمدانيه‌يى يازماسنه بر نور حقّه‌سى حكمنه گتيرمك و يوكسك مناره و قله‌لرده‌كى بيوك ساعتلرڭ پارلايان عقربلرى مِثللو، قبّهٔ‌ِ سماده قمرى، زمانڭ ساعتِ كبراسنه بر عقرب ياپمق؛ متفاوت چوق هلاللر صورتنده هر گيجه‌يه گويا آيرى بر هلال بيراقوب، صوڭره دونوب كندينه طوپلامق، منزللرنده كمالِ ميزانله، دقيق حسابله حركت ايتديرمك و قبّهٔ‌ِ سماده پارلايان، تبسّم ايدن ييلديزلرله، گوگڭ گوزل يوزينى يالديزلامق، ألبته نهايتسز بر سلطنتِ ربوبيتڭ شعائريدر. ذى‌شعوره، اونى إشعار ايدن محتشم بر الوهيتڭ إشاراتيدر. أهلِ فكرى، ايمانه و توحيده دعوت ايدر.
باق كتابِ كائناتڭ صفحهٔ‌ِ رنگيننه
خامهٔ‌ِ ذرّينِ قدرت، گور نه تصوير أيله‌مش.
قالمامش بر نقطهٔ‌ِ مظلم، چشمِ دل أربابنه
صانكه آياتن خدا، نور ايله تحرير أيله‌مش.
— 684 —
باق، نه معجزِ حكمت، إذعان‌رباىِ كائنات؛
باق، نه عالى بر تماشادر فضاىِ كائنات؛
ديڭله ده ييلديزلرى، شو خطبهٔ‌ِ شيريننه،
نامهٔ‌ِ نورينِ حكمت، باق نه تقرير أيله‌مش.
هپ برابر نطقه گلمش، حق لسانيله ديرلر:
بر قديرِ ذو الجلالڭ حشمتِ سلطاننه
برر برهانِ نورأفشانز وجوبِ صانعه، هم وحدته، هم قدرته شاهدلرز بز.
شو زمينڭ يوزينى يالديزلايان نازنين معجزاتى چون مَلك سيراننه
بو سمانڭ أرضه باقان، جنّته دقّت ايدن، بيڭلر مدقّق گوزلرز بز.
طوباىِ خلقتدن سماوات شقّنه، هپ كهكشان أغصاننه
بر جميلِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتيله طاقيلمش، بيڭلر گوزل ميوه‌لرز بز.
شو سماوات أهلنه برر مسجدِ سيّار، برر خانهٔ‌ِ دوّار، برر علوى آشيانه،
برر مصباحِ نوّار، برر گمىِ جبّار، برر طيّاره‌يز بز.
بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر حكيمِ ذو الجلالڭ، برر معجزهٔ‌ِ قدرت، برر خارقهٔ‌ِ صنعتِ خالقانه،
برر نادرهٔ‌ِ حكمت، برر داهيهٔ‌ِ خلقت، برر نور عالمى‌يز بز.
بويله يوز بيڭ ديل ايله، يوز بيڭ برهان گوستريرز، ايشيتديريرز إنسان اولان إنسانه،
كور اولاسى دينسز گوزى، گورمز اولدى يوزيمزى. هم ايشيتمز سوزيمزى. حق سويله‌ين آيتلرز بز.
سكّهمز بر، طرّه‌مز بر، ربّمزه مسخّرز، مسبّحز عبيدانه
ذكر ايدرز، كهكشانڭ حلقهٔ‌ِ كبراسنه منسوب برر مجذوبلرز بز...
٭ ٭ ٭
— 685 —
ايكنجى موقف
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ قُلْ هُوَ اللّٰه‌ُ اَحَدٌ ٭ اَللّٰه‌ُ الصَّمَدُ
شو موقفڭ اوچ مقصدى وار:
برنجى مقصد
(بر ييلديزڭ طوقاديله يره سقوط ايدن أهلِ شرك و ضلالتڭ وكيلى، ذرّه‌لردن ييلديزلره قدر هيچ بر يرده ذرّه مقدار شركه ير بولاماديغندن، او طرزده‌كى دعوادن واز گچوب، فقط شيطان گبى، وحدته دائر تشكيكات ياپمق ايچون اوچ مهمّ سؤال ايله، أحديته و وحدته دائر أهلِ توحيده وسوسه ياپمق ايستدى.)
برنجى سؤال:زندقه لسانيله دييور كه: "أى أهلِ توحيد! بن، كندى مؤكّللرم نامنه بر شى بولامادم، موجوداتده بر حصّه چيقاره‌مدم، مسلگمى إثبات ايده‌مه‌دم. فقط سز نه ايله، نهايتسز بر قدرت صاحبى بر واحدِ أحدى إثبات ايدييورسڭز؟ نه‌دن اونڭ قدرتيله برابر باشقه أللر قاريشماسنى قابل گورمييورسڭز؟"
الجواب:يگرمى ايكنجى سوزده قطعى إثبات ايديلمش كه؛ بتون موجودات، بتون ذرّات، بتون ييلديزلر، هر برى واجب الوجودڭ و قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه برر برهانِ نيّردر. بتون كائناتده‌كى سلسله‌لرڭ هر برى، اونڭ وحدانيتنه برر دليلِ قطعيدر. قرآنِ حكيم حدسز برهانلرنده إثبات ايتديگى گبى، عمومڭ نظرينه أڭ ظاهر برهانلرى داها زياده ذكر ايدر. أزجمله:
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰه‌ُ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
گبى پك چوق آياتله، قرآنِ حكيم؛ خلقتِ أرض و سماواتى، وحدانيته بداهت درجه‌سنده بر
— 686 —
برهان گوسترييور كه، ايستر ايسته‌مز ذى‌شعور اولان هر آدم، خلقتِ أرض و سماواتده بِالضروره خالقِ ذو الجلالنى تصديق ايتمگه مجبوردر كه، لَيَقُولُنَّ اللّٰه‌ُ دير.
برنجى موقفده ناصل بر ذرّه‌دن باشلادق، تا ييلديزلره و سماواته قدر سكّهٔ‌ِ توحيدى گوستردك. قرآنِ حكيم شو نوع آياتله، ييلديزلردن و سماواتدن طوتوب، تا ذرّه‌لره قدر، شركى طرد ايدر. شويله إشارت ايدر و معنًا دير:
سماوات و أرضى بويله منتظم خلق ايدن بر قديرِ مطلقڭ، ألبته دوائرِ مصنوعاتندن اولان منظومهٔ‌ِ شمسيه بِالبداهه اونڭ قبضهٔ‌ِ تصرّفنده‌در. مادام او قديرِ مطلق، شمسى سيّاراتيله قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتويور و تنظيم و تسخير و تدوير ايدييور. ألبته او منظومهٔ‌ِ شمسيه‌نڭ بر جزئى و شمس ايله باغلانان كُرهٔ‌ِ أرض دخى قبضهٔ‌ِ تصرّفنده و تدبير و تدويرنده‌در. مادام كُرهٔ‌ِ أرض، قبضهٔ‌ِ تصرّفنده و تدبير و تدويرنده‌در؛ بِالبداهه أرضڭ يوزنده يازيلان و ايجاد ايديلن و يرڭ ميوه‌لرى و غاياتى حكمنده اولان مصنوعات دخى، اونڭ قبضهٔ‌ِ ربوبيتنده و تربيه‌سنده‌در. مادام بتون زمينڭ يوزينه سريلن و سرپيلن و يوزينى يالديزلايان و زينتلنديرن و هر زمان تازه‌له‌نن، گلوب گيدن و زمين اونلرله طولوب بوشالان عموم مصنوعات، قبضهٔ‌ِ قدرت و علمنده‌در و عدل و حكمتنڭ ميزانيله ئولچولوب و تنظيم ايديلير. مادام بتون أنواع، اونڭ قبضهٔ‌ِ قدرتنده‌در. ألبته او أنواعڭ منتظم و مكمّل فردلرى و عالمڭ كوچك مثالِ مصغّرلرى و أنواعِ كائناتڭ بلانچولرى و كتابِ عالمڭ كوچوجك فهرسته‌لرى حكمنده اولان جزئى فردلرى، بِالبداهه اونڭ قبضهٔ‌ِ ربوبيتنده و ايجادنده‌در و تدوير و تربيه‌سنده‌در. مادام هر بر ذى‌حيات، قبضهٔ‌ِ تدبير و تربيه‌سنده‌در. ألبته او ذى‌حياتڭ وجودينى تشكيل ايدن حجيرات و كريوات و أعضا و أعصاب؛ بِالبداهه اونڭ قبضهٔ‌ِ علم و قدرتنده‌در. مادام هر بر حجيره و قانده‌كى هر بر كريوات، اونڭ تحت أمرنده‌در و دائرهٔ‌ِ تصرّفنده‌در و اونڭ قانونيله حركت ايدرلر. ألبته بتون بونلرڭ مادّهٔ‌ِ أساسيه‌سى و بتون اونلرده‌كى نقشِ صنعته و نسجِ نقشه مكيكلر و يايلر حكمنده اولان ذرّات دخى بِالضروره اونڭ قبضهٔ‌ِ قدرتنده و دائرهٔ‌ِ علمنده‌در و اونڭ أمريله، إذنيله، قوّتيله منتظم حركات ياپار، مكمّل وظائف گورورلر. مادام هر بر ذرّه‌نڭ حركتى و وظيفه گورمسى، اونڭ قانونيله، إذنيله، أمريله‌در. ألبته تشخّصاتِ وجهيه و
— 687 —
هركسڭ يوزنده هركسدن اونى تمييز ايده‌جك برر علامتِ فارقه بولونماسى و سيمالر گبى سسلرده، ديللرده آيرى آيرى فرقلر بولونماسى، بِالبداهه اونڭ علم و حكمتيله‌در.
ايشته شو سلسله‌يه مبدأ و منتهايى ذكر ايده‌رك إشارت ايدن شو آيته باق:
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ
شيمدى ديرز: أى أهلِ شركڭ وكيلى! ايشته سلسلهٔ‌ِ كائنات قدر قوّتلى برهانلر، مسلكِ توحيدى إثبات ايدر. و بر قديرِ مطلقى گوسترر. مادام خلقتِ سماوات و أرض، بر صانعِ قديرى و او صانعِ قديرڭ نهايتسز بر قدرتنى و او نهايتسز بر قدرتڭ، نهايتسز بر كمالده اولديغنى گوسترر. ألبته شريكلردن إستغناىِ مطلق وار. يعنى، هيچ بر جهتده شريكلره إحتياج يوق. إحتياج اولماديغى حالده نه‌دن بو ظلماتلى مسلكده گيدييورسڭز؟ نه زوريڭز وار كه، اورايه گيرييورسڭز؟ هم ده شركايه هيچ بر إحتياج اولماديغى و كائنات اونلردن مستغنئِ مطلق اولدقلرى حالده، شريكِ الوهيت گبى، ربوبيت و ايجاد شريكلرى دخى ممتنعدرلر، وجودلرى محالدر. چونكه سماوات و أرضڭ صانعنده‌كى قدرت هم نهايت كمالده، هم نهايتسز اولديغنى إثبات ايتدك. أگر شريك بولونسه، متناهى ديگر بر قدرت، او نهايتسز و غايت كمالده‌كى قدرتى مغلوب ايدوب، بر قسم ير ضبط ايتمك و اوڭا نهايت ويرمك و معنًا عاجز بيراقوب، حدسز اولديغى حالده تحديد ايتمك و هيچ بر مجبوريت اولمادن بر متناهى شى، نهايتسز بر شيئه، نهايتسز اولديغى بر وقتده نهايت ويرمك و متناهى ياپمق لازم گلير كه؛ بو، محالاتڭ أڭ غيرِ معقولى و ممتنعاتڭ أڭ قتمرليسيدر.
هم شريكلر"مُسْتَغْنِيَةٌ عَنْهَا"و"مُمْتَنِعَةٌ بِالذّات"يعنى هيچ اونلره إحتياج اولماديغى گبى، وجودلرى محال اولدقلرى حالده اونلرى دعوا ايتمك، صِرف تحكّميدر. يعنى عقلًا، منطقًا، فكرًا او دعوايى ايتديره‌جك بر سبب اولماديغى ايچون، معناسز سوزلر حكمنده‌در. علمِ اصولجه "تحكّمى" تعبير ايديلير. يعنى معناسز دعواىِ مجرّددر. علمِ كلام و علمِ اصولڭ دستورلرندندر كه، دينلير:
— 688 —
لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِى عَنْ دَلِيلٍ ٭ وَ لَا يُنَافِى الْاِمْكَانُ الذَّاتِىُّ الْيَقِينَ الْعِلْمِىَّ
يعنى: "بر دليلدن، بر أماره‌دن نشئت ايتمه‌ين بر إحتمالڭ أهمّيتى يوق. قطعى علمه شك قاتماز. يقينِ حكمى‌يى صارصماز." مثلا؛ ذاتنده بارلا دڭزى، (يعنى أگيردير گولى) إمكان و إحتمال وار كه، پكمز اولسون؛ ياغه إنقلاب ايتمش اولسون. فقط مادام بر أماره‌دن، او إمكان و إحتمال نشئت ايتمييور؛ اونڭ وجودينه و صو اولديغنه، قطعى علممزه تأثير ايتمز، شك و وسوسه ويرمز.
ايشته بونڭ گبى، موجوداتڭ هر طرفندن، كائناتڭ هر كوشه‌سندن صوردق: برنجى موقفده گوستريلديگى گبى، ذرّاتدن ييلديزلره قدر و ايكنجى موقفده گورولديگى گبى؛ خلقتِ سماوات و أرضدن، تا سيمالرده‌كى تشخّصاته قدر هانگى شيدن صورولدى ايسه، لسانِ حال ايله وحدانيته شهادت و سكّهٔ‌ِ توحيدى گوستردى. سن ده گوردڭ... اويله ايسه؛ كائناتڭ موجوداتنده بر أماره يوق كه، بر شرك إحتمالى اوڭا بنا ايديلسين. ديمك دعواىِ شرك، صِرف تحكّمى و معناسز سوز و دعواىِ مجرّد اولديغندن؛ شركى إدّعا ايتمك، محضِ جهالت، عينِ بلاهتدر.
ايشته أهلِ ضلالتڭ وكيلى، بوڭا قارشى دييه‌جگى قالمييور. يالڭز دييور كه:"شركه أماره، كائناتده‌كى ترتيبِ أسبابدر. هر شيئڭ بر سببله باغلى اولديغيدر. ديمك أسبابڭ حقيقى تأثيرلرى واردر. تأثيرلرى وارسه، شريك اولابيليرلر؟"
الجواب:مشيئت و حكمتِ إلٰهيه‌نڭ مقتضاسيله و چوق أسمانڭ تظاهر ايتمك ايسته‌مه‌سيله؛ مسبّبات، أسبابه ربط ايديلمش. هر بر شى، بر سببله باغلانمش. فقط چوق يرلرده و متعدّد سوزلرده قطعى إثبات ايتمشز كه: "أسبابده حقيقى تأثيرِ ايجادى يوق." شيمدى يالڭز بو قدر ديرز كه: أسباب ايچنده، بِالبداهه أڭ أشرفى و إختيارى أڭ گنيش و تصرّفاتى أڭ واسع، إنساندر. إنسانڭ دخى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريه‌سى ايچنده أڭ ظاهرى؛ أكل و كلام و فكردر. يعنى: يمك، سويله‌مك، دوشونمكدر. شو يمك، سويله‌مك، دوشونمك ايسه غايت منتظم، عجيب، حكمتلى برر سلسله‌در. او سلسله‌نڭ يوز جزئندن، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن آنجق بر جزئيدر. مثلا: يمكدن،
— 689 —
بدنڭ تغدّئِ حجيراتندن طوت، تا ثمراتڭ تشكّلنه قدر اولان سلسلهٔ‌ِ أفعال ايچنده، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن يالڭز آغزده‌كى ديشلرڭ دگرمننى تحريك ايدوب اونى چيگنه‌مكدر. و سويله‌مك سلسله‌سندن يالڭز مخارجِ حروف قالبلرينه، هوايى صوقوب چيقارمقدر. حالبوكه آغزڭده بر تك كلمه، بر چكردك گبى ايكن، بر آغاج حكمنده‌در. هوا ايچنده ميليونلر عين كلمه گبى ميوه‌لر ويرر. ميليونلرله ديڭله‌ينلرڭ قولاقلرينه گيرر. بو مثالى سنبله، إنسانده‌كى خيالڭ ألى آنجق يتيشه‌بيلير. إختيارڭ قيصه‌جق ألى، ناصل يتيشير؟ مادام أسباب ايچنده أڭ أشرفى و أڭ زياده إختيار صاحبى اولان إنسان، بويله حقيقى ايجاددن ألى باغلانسه، سائر جمادات و بهيمات و عناصر و طبيعت؛ ناصل حقيقى متصرّف اولابيليرلر؟
يالڭز او أسباب، برر ظرفدر و مصنوعاتِ ربّانيه‌يه برر قليفدرلر و هداياىِ رحمانيه‌يه برر طبله‌جيدرلر. ألبته بر پادشاهڭ هديه‌سنڭ قابى ويا هديه‌يه صاريلان منديل وياخود هديه ألنه ويريلوب گتيرن نفر، او پادشاهڭ سلطنتنه شريك اولامازلر. و اونلرى شريك توهّم ايدن، صاچمه بر هذيان ايدر. اويله ده أسبابِ ظاهريه و وسائطِ صوريه‌نڭ، ربوبيتِ إلٰهيه‌دن هيچ بر جهتده حصّه‌لرى اولاماز. خدمتِ عبوديتدن باشقه نصيبلرى يوقدر.
ايكنجى مقصد
أهلِ شركڭ وكيلى، مسلكِ شركى هيچ بر جهتده إثبات ايده‌مديگندن و اونڭ إثباتندن مأيوس قالديغندن؛ أهلِ توحيدڭ مسلگنى، تشكيكاتيله و شبهه‌لريله تخريب ايتمگه چاليشمق ايستديگندن؛ شويله ايكنجى بر سؤال ايدييور. دييور كه:
أى أهلِ توحيد! سز دييورسڭز كه:
قُلْ هُوَ اللّٰه‌ُ اَحَدٌ ٭ اَللّٰه‌ُ الصَّمَدُ
خالقِ عالم بردر؛ أحددر، صمددر. هم، هر شيئڭ خالقى اودر. أحديتِ ذاتيه‌سيله برابر طوغريدن طوغرى‌يه هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألنده؛ هر شيئڭ آناختارى قبضه‌سنده، هر شيئڭ ناصيه‌سنى طوتويور؛ بر ايش بر ايشه مانع اولمايور. بتون أشياده، بتون أحواليله بر آنده تصرّف ايده‌بيلير." بويله عجيب بر حقيقته ناصل اينانيله‌بيلير؟ مشخّص بر تك ذات، نهايتسز يرلرده، نهايتسز ايشلرى كلفتسز ياپابيلير مى؟
— 690 —
الجواب:شو سؤاله، غايت درين و اينجه و غايت يوكسك و گنيش اولان بر سرِّ أحديت و صمديتڭ بيانيله جواب ويريلير. فكرِ بشر ايسه او سرّه، آنجق بر تمثيل دوربينيله و مَثل رصديله باقه‌بيلير. جنابِ حقّڭ ذات و صفاتنده مِثل و مثالى يوق. فقط مَثل و تمثيل ايله بر درجه شئوناتنه باقيله‌بيلير. ايشته بز ده، تمثيلاتِ مادّيه ايله او سرّه إشارت ايده‌جگز.
برنجى تمثيل:شويله كه: اون آلتنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى: بر تك ذاتِ مشخّص، مختلف آيينه‌لر واسطه‌سيله كلّيت كسب ايدر. بر جزئىِ حقيقى ايكن، شئوناتِ كثيره‌يه مالك بر كلّى حكمنه گچر. أوت ناصل جسمانى شيلره جام و صو گبى مادّه‌لر آيينه اولوب، جسمانى بر تك شى، او آيينه‌لرده بر كلّيت كسب ايدر. اويله ده: نورانى شيلره و روحانياته دخى، هوا و أثير و عالمِ مثالڭ بعض موجوداتى، آيينه‌لر حكمنده و برق و خيال سرعتنده برر واسطهٔ‌ِ سير و سياحت صورتنه گچرلر كه، او نورانيلر و او روحانيلر، خيال سرعتيله او مراياىِ نظيفه‌ده و او منازلِ لطيفه‌ده گزرلر. بر آنده بيڭلر يرلره گيررلر. و هر آيينه‌ده، نورانى اولدقلرى و عكسلرى اونلرڭ عينى و اونلرڭ خاصيتنه مالك اولدقلرى ايچون، جسمانيتڭ عكسنه اولارق، هر يرده بِالذّات بولونور گبى حكم ايدرلر. كثيف جسمانيلرڭ عكسلرى و مثاللرى، او جسمانيتڭ عينلرى اولماديغى گبى، خاصيتنه دخى مالك دگل، ئولو صاييليرلر. مثلا: گونش، مشخّص بر جزئى اولديغى حالده، پارلاق أشيا واسطه‌سيله بر كلّى حكمنه گچر. زمين يوزنده‌كى بتون پارلاق شيلره، حتّى هر بر قطره صويه و جام ذرّه‌جكلرينه برر عكسنى، برر مثالى گونشى، اونلرڭ قابليتنه گوره ويرر. گونشڭ حرارت و ضياسى و ضياسنده‌كى يدى رنگى و ذاتنڭ بر نوع مثالى، هر بر پارلاق جسمده بولونور. فرضا گونشڭ علمى، شعورى بولونسه ايدى؛ هر آيينه اونڭ بر نوع منزلى و تختى و إسكمله‌سى حكمنده اولوب، هر شيله بِالذّات تماس ايدر، هر ذى‌شعورله آيينه‌لرى واسطه‌سيله، حتّى گوز ببگيله برر تلفون حكمنده مخابره ايده‌بيليردى. بر شى، بر شيئه مانع اولمازدى. بر مخابره، بر مخابره‌يه سد چكمزدى. هر يرده بولونمقله برابر، هيچ بر يرده بولونمازدى.
عجبا:بر ذاتڭ بيڭبر إسمندن يالڭز نور إسمنڭ مادّى و جزئى و جامد بر آيينه‌سى حكمنده اولان گونش، بويله تشخّصى ايله برابر، كلّى يرلرده كلّى ايشلره مظهر اولسه؛ او ذاتِ ذو الجلال، أحديتِ ذاتيه‌سيله برابر نهايتسز ايشلرى بر آنده ياپاماز مى؟
— 691 —
ايكنجى تمثيل:كائنات بر شجره حكمنده اولديغى ايچون، هر بر شجره، كائناتڭ حقائقنه مثال اولابيلير. ايشته بز ده شو اوطه‌مزڭ اوڭنده‌كى محتشم، معظّم چنار آغاجنى، كائناته بر مثالِ مصغّر حكمنده طوتوب، كائناتده‌كى جلوهٔ‌ِ أحديتى اونڭ ايله گوستره‌جگز. شويله كه:
شو آغاجڭ، لا أقل اون بيڭ ميوه‌سى وار. هر بر ميوه‌سنڭ، لا أقل يوزر قانادلى چكردگى وار. بتون اون بيڭ ميوه و بر ميليون چكردك؛ بر آنده، برابر بر صنعت و ايجاده مظهردرلر. حالبوكه شو آغاجڭ چكردكِ أصليسنده و كوكنده و گووده‌سنده، جزئى و مشخّص و عقدهٔ‌ِ حياتيه تعبير ايديلن بر جلوهٔ‌ِ إرادهٔ‌ِ إلٰهيه و بر نوهٔ‌ِ أمرِ ربّانى ايله، شو آغاجڭ قوانينِ تشكيليه‌سنڭ مركزيتى؛ هر دالڭ باشنده، هر بر ميوه‌نڭ ايچنده، هر بر چكردگڭ ياننده بولونور كه، هيچ برينڭ بر شيئنى، نقصان بيراقميه‌رق، بربرينه مانع اولميه‌رق؛ اونڭله ياپيلير. و او بر تك جلوهٔ‌ِ إراده و او قانونِ أمرى؛ ضيا، حرارت، هوا گبى طاغيلوب هر يره گيتمه‌يور. چونكه گيتديگى يرلرڭ اورته‌لرنده‌كى اوزون مسافه‌لرده و مختلف مصنوعلرده هيچ بر ايز بيراقمييور، هيچ بر أثرى گورولميور. أگر إنتشار ايله اولسه ايدى؛ ايزى و أثرى گوروله‌جكدى. بلكه بِالذّات، تجزّى و إنتشار ايتمه‌دن هر بريسنڭ ياننده بولونويور. أحديتنه و شخصيتنه او كلّى ايشلر، منافى اولمايور. حتّى دينله‌بيلير كه: او جلوهٔ‌ِ إراده، او قانونِ أمرى، او عقدهٔ‌ِ حياتيه؛ هر برينڭ ياننده بولونور، هيچ بر يرده ده بولونماز. گويا شو محتشم آغاجده ميوه‌لر، چكردكلر عددنجه او قانونِ أمرينڭ برر گوزى، برر قولاغى وار. بلكه آغاجڭ هر بر جزئى، او قانونِ أمرينڭ طويغولرينڭ برر مركزى حكمنده‌در كه؛ اوزون واسطه‌لرى پرده اولوب بر مانع تشكيل ايتمك دگل، بلكه تلفون تللرى گبى برر وسيلهٔ‌ِ تسهيل و تقريب اولور. أڭ اوزاق، أڭ ياقين گبيدر.
مادام بِالمشاهده ذاتِ أحدِ صمدڭ، إراده گبى بر صفتنڭ بر تك جلوهٔ‌ِ جزئيسى، بِالمشاهده ميليون يرده، ميليونلر ايشه واسطه‌سز مدار اولور. ألبته ذاتِ ذو الجلالڭ تجلّئِ قدرت و إراده‌سيله، شجرهٔ‌ِ خلقتى بتون أجزا و ذرّاتيله برابر تصرّف ايده‌بيلمسنه شهود درجه‌سنده يقين ايتمك لازم گلير.
— 692 —
اون آلتنجى سوزده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى ديرز كه: مادام، گونش گبى عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانى گبى مادّه ايله مقيّد نيم‌نورانى مصنوعلر و شو چنار آغاجنڭ معنوى نورى، روحى حكمنده اولان عقدهٔ‌ِ حياتيه‌سى و مركزِ تصرّفى اولان أمرى قانونلر و إراده‌وى جلوه‌لر، نورانيت سرّيله بر يرده ايكن و بر تك مشخّص جزئى اولدقلرى حالده، پك چوق يرلرده و پك چوق ايشلرده بِالمشاهده بولونه‌بيليرلر. و مادّه ايله مقيّد بر جزئى اولدقلرى حالده، مطلق بر كلّى حكمنى آليرلر. و بر آنده بر جزءِ إختيارى ايله، پك چوق مختلف ايشلرى بِالمشاهده كسب ايدرلر. سن ده گورييورسڭ و إنكار ايده‌مزسڭ.
عجبا:مادّه‌دن مجرّد و معلّا، هم قيدڭ تحديدندن و كثافتڭ ظلمتندن منزّه و مبرّا، هم شو عموم أنوار و شو بتون نورانيات اونڭ أنوارِ قدسيهٔ‌ِ أسمائيه‌سنڭ كثيف بر گولگه‌سى و ظلالى، هم عموم وجود و بتون حيات و عالمِ أرواح و عالمِ برزخ و عالمِ مثال نيم‌شفّاف برر آيينهٔ‌ِ جمالى، هم صفاتى محيطه و شئوناتى كلّيه اولان بر تك ذاتِ أقدسڭ إرادهٔ‌ِ كلّيه و قدرتِ مطلقه و علمِ محيط ايله ظاهر اولان تجلّئِ صفاتى و جلوهٔ‌ِ أفعالى ايچنده‌كى توجّهِ أحديتندن هانگى شى صاقلانه‌بيلير؟ هانگى ايش اوڭا آغير گله‌بيلير؟ هانگى ير اوندن گيزلنه‌بيلير؟ هانگى فرد اوندن اوزاق قالابيلير؟ هانگى شخص كلّيت كسب ايتمه‌دن اوڭا ياناشه‌بيلير؟ هيچ أشيا اوندن گيزلنه‌بيلير مى؟ هيچ بر ايش، بر ايشه مانع اولور مى؟ هيچ بر ير، اونڭ حضورندن خالى قالير مى؟ ابن عبّاس رضى اللّٰه‌ عنهڭ ديديگى گبى: "هر بر موجوده باقار برر معنوى بصرى و ايشيتير برر معنوى سمعى" بولونماز مى؟ سلسلهٔ‌ِ أشيا، اونڭ أوامر و قانونلرينڭ سرعتله جريانلرينه برر تل، برر طمار حكمنه گچمز مى؟ موانع و عوائق، اونڭ تصرّفنه وسائل و وسائط اولاماز مى؟ أسباب و وسائط، صِرف ظاهرى بر پرده اولاماز مى؟ هيچ بر يرده بولونمديغى حالده، هر يرده بولونماز مى؟ هيچ تحيّز و تمكّنه محتاج اولور مى؟ هيچ اوزاقلق و كوچكلك و طبقاتِ وجودڭ پرده‌لرى، اونڭ قربيتنه و تصرّفنه و شهودينه مانع اولابيلير مى؟ هم هيچ مادّيلرڭ، ممكنلرڭ، كثيفلرڭ، كثيرلرڭ، مقيّدلرڭ، محدودلرڭ خاصّه‌لرى و مادّه‌نڭ و إمكانڭ و كثافتڭ و كثرتڭ و تقيّدڭ و محدوديتڭ مخصوص و منحصر لازملرى اولان تغيّر،
— 693 —
تبدّل، تحيّز و تجزّى گبى أمرلر؛ مادّه‌دن مجرّد و واجب الوجود و نور الأنوار و واحدِ أحد و قيوددن منزّه و حدوددن مبرّا و قصوردن مقدّس و نقصاندن معلّا بر ذاتِ أقدسه لاحق اولابيلير مى؟ عجز، هيچ اوڭا ياقيشير مى؟ قصور، هيچ اونڭ دامنِ عزّتنه ياناشير مى؟
ايكنجى مقصدڭ خاتمه‌سى
بر زمان أحديته دائر بر تفكّرده بولونديغم زمان، اوطه‌مڭ ياننده‌كى چنار آغاجنڭ ميوه‌لرينه باقدم. عربىّ العباره بر سلسلهٔ‌ِ تفكّر قلبه گلدى. ناصل گلمش ايسه، اويله عربى اولارق يازوب، صوڭره قيصه بر مئالنى سويله‌يه‌جگم. ايشته:
نَعَمْ فَالْاَثْمَارُ وَ الْبُذُورُ مُعْجِزَاتُ الْحِكْمَةِ خَوَارِقُ الصَّنْعَةِ هَدَايَاءُ الرَّحْمَةِ بَرَاهِينُ الْوَحْدَةِ بَشَائِرُ لُطْفِهِ فِى دَارِ اْلٰاخِرَةِ شَوَاهِدُ صَادِقَةٌ بِاَنَّ خَلَّاقَهَا لِكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ كُلُّ الْاَثْمَارِ وَ الْبُذُورِ مَرَايَاءُ الْوَحْدَةِ فِى اَطْرَافِ الْكَثْرَةِ اِشَارَاتُ الْقَدَرِ رُمُوزَاتُ الْقُدْرَةِ بِاَنَّ تَاكَ الْكَثْرَةَ مِنْ مَنْبَعِ الْوَحْدَةِ تَصْدُرُ شَاهِدَةً لِوَحْدَةِ الْفَاطِرِ فِى الصُّنْعِ وَ التَّصْوِيرِ ثُمَّ اِلَى الْوَحْدَةِ تَنْتَهِى ذَاكِرَةً لِحِكْمَةِ الْقَادِرِ فِى الْخَلْقِ وَ التَّدْبِيرِ وَ كَذَاهُنَّ تَلْوِيحَاتُ الْحِكْمَةِ بِاَنَّ صَانِعَ الْكُلِّ بِكُلِّيَّةِ النَّظَرِ اِلَى الْجُزْئِىِّ يَنْظُرُ ثُمَّ اِلٰى جُزْئِهِ اِذْ اِنْ كَانَ ثَمَرًا فَهُوَ الْمَقْصُودُ الْاَظْهَرُ مِنْ خَلْقِ هٰذَا الشَّجَرِ فَالْبَشَرُ ثَمَرٌ لِهٰذِهِ الْكَائِنَاتِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ الْاَظْهَرُ لِخَالِقِ الْمَوْجُودَاتِ وَ الْقَلْبُ كَالنُّوَاةِ فَهُوَ الْمِرْاٰةُ الْاَنْوَرُ لِصَانِعِ الْكَائِنَاتِ مِنْ هٰذِهِ الْحِكْمَةِ صَارَ الْاِنْسَانُ الْاَصْغَرُ فِى هٰذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ هُوَ الْمَدَارُ الْاَظْهَرُ لِلنَّشْرِ وَ الْمَحْشَرِ فِى هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ وَ التَّخْرِيبِ وَ التَّبْدِيلِ لِهٰذِهِ الْكَائِنَاتِ.
بو عربى فقره‌نڭ مبدئى شودر:
فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ حَدِيقَةَ اَرْضِهِ مَشْهَرَ صَنْعَتِهِ مَحْشَرَ حِكْمَتِهِ مَظْهَرَ قُدْرَتِهِ مَزْهَرَ رَحْمَتِهِ مَزْرَعَ جَنَّتِهِ مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ مَسِيلَ الْمَوْجُودَاتِ مَكِيلَ الْمَصْنُوعَاتِ فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ
— 694 —
مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ مُعْجِزَاتُ عِلْمِهِ خَوَارِقُ صُنْعِهِ هَدَايَاءُ جُودِهِ بَشَائِرُ لُطْفِهِ تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ زِينَةِ الْاَثْمَارِ تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ فِى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ تَعَرُّفُ وَدُودٍ تَوَدُّدُ رَحْمٰنٍ تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ.
ايشته بو عربى تفكّرڭ قيصه بر مئالى شودر كه:
بتون ميوه‌لر و ايچنده‌كى تخمجقلر؛ حكمتِ ربّانيه‌نڭ برر معجزه‌سى.. صنعتِ إلٰهيه‌نڭ برر خارقه‌سى.. رحمتِ إلٰهيه‌نڭ برر هديه‌سى.. وحدتِ إلٰهيه‌نڭ برر برهانِ مادّيسى.. آخرتده ألطافِ إلٰهيه‌نڭ برر مژده‌جيسى.. قدرتنڭ إحاطه‌سنه و علمنڭ شمولنه برر شاهدِ صادق اولدقلرى گبى؛ شونلر، عالمِ كثرتڭ أقطارنده و شو آغاج گبى تكثّر ايتمش بر نوع عالمڭ أطرافنده وحدت آيينه‌لريدرلر. أنظارى، كثرتدن وحدته چويرييورلر. لسانِ حال ايله هر بريسى دير: "دال بوداق صالمش شو قوجه آغاجڭ ايچنده طاغيلمه، بوغولمه، بتون او آغاج بزده‌در. اونڭ كثرتى، وحدتمزده داخلدر." حتّى هر ميوه‌نڭ قلبى حكمنده اولان هر بر چكردك دخى، وحدتڭ برر مادّى آيينه‌سى اولدقلرى گبى؛ ذكرِ قلبئِ خفى ايله قوجه آغاجڭ ذكرِ جهرى صورتيله چكديگى و اوقوديغى بتون أسمايى ذكر ايدر، اوقور. هم او ميوه‌لر، تخملر؛ وحدتڭ آيينه‌لرى اولدقلرى گبى، قدرڭ مشهود إشاراتى و قدرتڭ مجسّم رموزاتيدر كه؛ قدر اونلر ايله إشارت ايدر و قدرت او كلمه‌لر ايله رمزًا دير: ناصلكه شو آغاجڭ كثرتلى دال و بوداقلرى، بر تك چكردكدن گلمش و شو آغاجڭ صنعتكارينڭ ايجاد و تصويرده وحدتنى گوسترييور. صوڭره شو آغاج، دال و بوداق صالوب تكثّر و إنتشار ايتدكدن صوڭره، بتون حقيقتنى بر ميوه‌ده طوپلار. بتون معناسنى بر چكردكده درج ايدر. اونڭله خالقِ ذو الجلالنڭ خلق و تدبيرنده‌كى حكمتنى گوسترر.
اويله ده:شو شجرهٔ‌ِ كائنات، بر منبعِ وحدتدن وجود آلير، تربيه گورور. و او كائناتڭ ميوه‌سى اولان إنسان، شو كثرتِ موجودات ايچنده، وحدتى گوسترديگى گبى؛ قلبى دخى، ايمان گوزيله كثرت ايچنده سرِّ وحدتى گورور.
— 695 —
هم او ميوه‌لر و تخملر، حكمتِ ربّانيه‌نڭ تلويحاتيدر. حكمت اونلرله أهلِ شعوره شويله إفاده ايدييور و دييور كه: "ناصل شو آغاجه متوجّه كلّى نظر، كلّى تدبير، كلّيتى ايله و عموميتيله بر تك ميوه‌يه باقار. چونكه او ميوه، او آغاجه بر مثالِ مصغّردر. هم او آغاجدن مقصود، اودر. هم او كلّى نظر و عمومى تدبير، بر ميوه‌نڭ ايچنده هر بر چكردگه دخى نظر ايدر. چونكه چكردك، عموم آغاجڭ معناسنى، فهرسته‌سنى طاشييور. ديمك آغاجڭ تدبيرينى گورن ذات، او تدبير ايله علاقه‌دار بتون أسماسيله، آغاجڭ وجودندن مقصود و ايجادينڭ غايه‌سى اولان هر بر ثمره‌يه متوجّهدر. هم شو قوجه آغاج، او كوچك ميوه‌لر ايچون بعضًا بودانير، كسيلير، تجديد ايچون بعض جهتلرى تخريب ايديلير. داها گوزل، باقى ميوه‌لر ويرمك ايچون، آشيلانير.
اويله ده:شو شجرهٔ‌ِ كائناتڭ ثمره‌سى اولان بشر؛ كائناتڭ وجودندن و ايجادندن مقصود اودر و ايجادِ موجوداتڭ غايه‌سى ده اودر. و او ميوه‌نڭ چكردگى اولان إنسانڭ قلبى دخى، صانعِ كائناتڭ أڭ منوّر و أڭ جامع بر آيينه‌سيدر. ايشته شو حكمتدندر كه: شو كوچوجك إنسان، نشر و حشر گبى معظّم إنقلابلره مدار اولمش. كائناتڭ تخريب و تبديلنه سبب اولور. اونڭ محاكمه‌سى ايچون دنيا قپوسى قپانوب، آخرت قپوسى آچيلير.
مادام حشرڭ بحثى گلدى. قرآنِ معجز البيانڭ حشرڭ إثباتنه دائر جزالتِ بياننى و قوّتِ إفاده‌سنى گوسترن بر نكتهٔ‌ِ حقيقتنى بيان ايتمگه مناسبت گلدى. شويله كه:
شو تفكّر نتيجه‌سى گوسترييور كه: بشرڭ محاكمه‌سى و سعادتِ أبديه قزانمسى ايچون لزوم اولسه بتون كائنات تخريب ايديلير و تخريب و تبديل ايده‌جك بر قدرت گورونويور و واردر. فقط حشرڭ مراتبى وار. بر قسمنه ايمان فرضدر، معرفتى لازمدر. ديگر قسمى، ترقّياتِ روحيه و فكريه‌نڭ درجاتنه گوره گورونور. و علم و معرفتى لازم اولور. قرآنِ حكيم، أڭ بسيط و قولاى اولان مرتبه‌يى قطعى و قوّتلى إثبات ايچون أڭ گنيش و أڭ بيوك بر دائرهٔ‌ِ حشرى آچاجق بر قدرتى گوسترييور.
ايشته عمومه ايمان لازم اولان حشرڭ مرتبه‌سى شودر كه: إنسانلر ئولدكدن
— 696 —
صوڭره، روحلرى باشقه مقاملره گيدر. جسدلرى چورويور. فقط إنسانڭ جسدندن بر چكردك، بر تخم حكمنده اولاجق "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن كوچك بر جزئى باقى قالوب جنابِ حق، اونڭ اوستنده جسدِ إنسانى‌يى حشرده خلق ايدر، اونڭ روحنى اوڭا گوندرر.
ايشته بو مرتبه او قدر قولايدر كه؛ هر بهارده ميليونلرله مثالى گورولويور. ايشته بعضًا شو مرتبه‌يى إثبات ايچون آياتِ قرآنيه اويله بر دائره‌يى گوسترييور كه: بتون ذرّاتى حشر و نشر ايده‌جك بر قدرتڭ تصرّفاتنى گوسترر. بعضًا ده بتون مخلوقاتى فنايه گوندروب، يڭيدن گتيره‌جك بر قدرت و حكمتڭ آثارينى گوسترر. بعض، ييلديزلرى طاغيتوب، سماواتى پارچه‌لايه‌بيلير بر قدرت و حكمتڭ تصرّفاتنى و آثارينى گوسترر. بعض، بتون ذى‌حياتى ئولديره‌جك، يڭيدن دفعةً بر صيحه ايله ديريلته‌جك بر قدرت و حكمتڭ تصرّفاتنى و تجلّياتنى گوسترر. بعض، بتون روىِ زمينده ذى‌حيات اولانلرى آيرى آيرى حشر و نشر ايده‌جك بر قدرت و حكمتڭ تجلّياتنى گوسترر. بعضًا، كُرهٔ‌ِ أرضى بتون بتون طاغيده‌جق، طاغلرى اوچوراجق، دوزلتوب داها گوزل بر صورته چويره‌جك بر قدرت و حكمتڭ آثارينى گوسترر. ديمك، هركسه ايمانى و معرفتى فرض اولان حشردن باشقه، چوق مرتبهٔ‌ِ حشرلرى دخى او قدرت و حكمتله ياپابيلير. حكمتِ ربّانيه إقتضا ايتمش ايسه، ألبته حشر و نشرِ إنسانى ايله برابر عموم اونلرى دخى ياپه‌جق وياخود بعض مهملرينى ياپار.
بر سؤال:دييورسڭز كه: "سن سوزلرده قياسِ تمثيلى چوق إستعمال ايدييورسڭ. حالبوكه فنِّ منطقجه قياسِ تمثيلى، يقينى إفاده ايتمييور. مسائلِ يقينيه‌ده برهانِ منطقى لازمدر. قياسِ تمثيلى، اصولِ فقه علماسنجه ظنِّ غالب كافى اولان مطالبده إستعمال ايديلير. هم ده سن، تمثيلاتى بعض حكايه‌لر صورتنده ذكر ايدييورسڭ. حكايه خيالى اولور، حقيقى اولماز، واقعه مخالف اولور؟"
الجواب:علمِ منطقجه چندان "قياسِ تمثيلى، يقينِ قطعى إفاده ايتمييور" دينلمش. فقط قياسِ تمثيلينڭ بر نوعى وار كه؛ منطقڭ يقينى برهانندن چوق قوّتليدر و
— 697 —
منطقڭ برنجى شكلنڭ برنجى ضربندن داها يقينيدر. او قسم ده شودر كه: بر تمثيلِ جزئى واسطه‌سيله بر حقيقتِ كلّينڭ اوجنى گوستروب، حكمى او حقيقته بنا ايدييور. او حقيقتڭ قانوننى، بر خصوصى مادّه‌ده گوسترييور. تا او حقيقتِ عظما بيلينسين و جزئى مادّه‌لر، اوڭا إرجاع ايديلسين. مثلا: "گونش نورانيت واسطه‌سيله، بر تك ذات ايكن هر پارلاق شيئڭ ياننده بولونويور." تمثيليله بر قانونِ حقيقت گوستريلييور كه، نور و نورانى ايچون قيد اولاماز. اوزاق و ياقين بر اولور. آز و چوق مساوى اولور. مكان اونى ضبط ايده‌مز.
هم مثلا: "آغاجڭ ميوه‌لرى، ياپراقلرى؛ بر آنده، بر طرزده قولايلقله و مكمّل اولارق بر تك مركزده، بر قانونِ أمرى ايله تشكيلى و تصويرى" بر تمثيلدر كه، معظّم بر حقيقتڭ و كلّى بر قانونڭ اوجنى گوسترر. او حقيقت و او حقيقتڭ قانوننى غايت قطعى بر صورتده إثبات ايدر كه، او قوجه كائنات دخى شو آغاج گبى او قانونِ حقيقتڭ و او سرِّ أحديتڭ بر مظهريدر، بر ميدانِ جولانيدر.
ايشته بتون سوزلرده‌كى قياساتِ تمثيليه‌لر بو چشيددرلر كه، برهانِ قطعىِ منطقيدن داها قوّتلى، داها يقينيدرلر.
ايكنجى سؤاله جواب:معلومدر كه: فنِّ بلاغتده بر لفظڭ، بر كلامڭ معناىِ حقيقيسى، باشقه بر مقصود معنايه صِرف بر آلَتِ ملاحظه اولسه، اوڭا "لفظِ كنائى" دينلير. و "كنائى" تعبير ايديلن بر كلامڭ معناىِ أصليسى، مدارِ صدق و كذب دگلدر. بلكه كنائى معناسيدر كه، مدارِ صدق و كذب اولور. أگر او كنائى معنا طوغرى ايسه، او كلام صادقدر. معناىِ أصلى، كاذب دخى اولسه صدقنى بوزماز. أگر معناىِ كنائى طوغرى دگلسه؛ معناىِ أصليسى طوغرى اولسه، او كلام كاذبدر. مثلا: كنائى مثاللرندن: (فلان طويل النجاد) دينلير. يعنى: "قلنجينڭ قاييشى، بندى اوزوندر." شو كلام، او آدمڭ قامتنڭ اوزونلغنه كنايه‌در. أگر او آدم اوزون ايسه، قلينجى و قاييشى و بندى اولماسه ده، ينه بو كلام صادقدر، طوغريدر. أگر او آدمڭ بويى اوزون اولمازسه؛ چندان اوزون بر قلينجى و اوزون بر قاييشى و اوزون بر بندى بولونسه، ينه بو كلام كاذبدر. چونكه معناىِ أصليسى، مقصود دگل.
— 698 —
ايشته اوننجى سوزڭ و يگرمى ايكنجى سوزڭ حكايه‌لرى گبى، سائر سوزلرڭ حكايه‌لرى، كنائيات قسمندندرلر كه، بغايت طوغرى و غايت صادق و مطابقِ واقع اولان حكايه‌لرڭ صوڭلرنده‌كى حقيقتلر، او حكايه‌لرڭ معناىِ كنائيه‌لريدر. معناىِ أصليلرى، بر تمثيلِ دوربينيدر. ناصل اولورسه اولسون، صدقنه و حقّانيتنه ضرر ويرمز. هم او حكايه‌لر برر تمثيلدرلر. يالڭز عمومه تفهيم ايچون لسانِ حال، لسانِ قال صورتنده و شخصِ معنوى، بر شخصِ مادّى شكلنده گوستريلمشدر.
اوچنجى مقصد
عموم أهلِ ضلالتڭ وكيلى، ايكنجى سؤالنه (حاشيه): ايكنجى مقصدڭ باشنده‌كى سؤال ديمكدر. يوقسه، خاتمه‌نڭ آخرنده‌كى بو كوچوجك سؤال دگلدر. قارشى، قطعى و مقنع و ملزم جوابى آلدقدن صوڭره، شويلهاوچنجى بر سؤالايدييور، دييور كه: قرآنده:
اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ٭ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
گبى كلمات، باشقه خالقلر، راحملر بولونديغنى إشعار ايدر. هم دييورسڭز كه: "خالقِ عالمڭ نهايتسز كمالاتى وار. بتون أنواعِ كمالاتڭ أڭ نهايت مرتبه‌لرينى جامعدر." حالبوكه أشيانڭ كمالاتى، أضداد ايله بيلينير؛ ألم اولمازسه لذّت بر كمال اولماز، ظلمت اولمازسه ضيا تحقّق ايتمز، فراق اولمازسه وصال لذّت ويرمز و هكذا؟
الجواب:برنجى شقّه "بش إشارت" ايله جواب ويررز:
برنجى إشارت:قرآن باشدن باشه توحيدى إثبات ايتديگى و گوسترديگى ايچون، بر دليلِ قطعيدر كه؛ قرآنِ حكيمڭ او نوع كلمه‌لرى سزڭ فهم ايتديگڭز گبى دگلدر. بلكه اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ديمسى، "خالقيت مرتبه‌لرينڭ أڭ أحسننده‌در" ديمكدر كه، باشقه خالق بولونديغنه هيچ دلالتى يوق. بلكه خالقيتڭ سائر صفتلر گبى چوق مراتبى وار. اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ديمك، "مراتبِ خالقيتڭ أڭ گوزل، أڭ منتها مرتبه‌سنده بر خالقِ ذو الجلالدر" ديمكدر.
— 699 —
ايكنجى إشارت:اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ گبى تعبيرلر، خالقلرڭ تعدّدينه باقمه‌يور. بلكه مخلوقيتڭ أنواعنه باقييور. يعنى "هر شيئى، هر شيئه لايق بر طرزده، أڭ گوزل بر مرتبه‌ده خلق ايدر بر خالقدر." ناصلكه شو معنايى اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ گبى آيتلر إفاده ايدر.
اوچنجى إشارت:
اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ٭ اَللّٰه‌ُ اَكْبَرُ ٭ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ ٭ خَيْرُ الْمُحْسِنِينَ
گبى تعبيراتده‌كى موازنه، جنابِ حقّڭ واقعده‌كى صفات و أفعالى، سائر او صفات و أفعالڭ نمونه‌لرينه مالك اولانلرله موازنه و تفضيل دگلدر. چونكه بتون كائناتده جنّ و إنس و مَلكده اولان كمالات، اونڭ كمالنه نسبةً ضعيف بر گولگه‌در؛ ناصل موازنه‌يه گله‌بيلير؟ بلكه موازنه، إنسانلرڭ و باخصوص أهلِ غفلتڭ نظرينه گوره‌در. مثلا: ناصلكه بر نفر، اونباشيسنه قارشى كمالِ إطاعت و حرمتى گوسترييور، بتون اييلكلرى اوندن گورويور؛ پادشاهى آز دوشونور. اونى دوشونسه ده ينه تشكّراتنى اونباشى‌يه ويرييور. ايشته بويله بر نفره قارشى دينلير: "ياهو، پادشاه سنڭ اونباشڭدن داها بيوكدر. يالڭز اوڭا تشكّر ايت." شيمدى شو سوز، واقعده‌كى پادشاهڭ حشمتلى حقيقى قوماندانلغيله، اونباشيسنڭ جزئى، صورى قوماندانلغنى موازنه دگل؛ چونكه او موازنه و تفضيل، معناسزدر. بلكه نفرڭ نظرِ أهمّيت و إرتباطنه گوره‌در كه، اونباشيسنى ترجيح ايدر، تشكّراتنى اوڭا ويرر، يالڭز اونى سَور.
ايشته بونڭ گبى، خالق و منعم توهّم اولونان ظاهرى أسباب، أهلِ غفلتڭ نظرنده منعمِ حقيقى‌يه پرده اولور. أهلِ غفلت اونلره ياپيشير، نعمت و إحسانى، اونلردن بيلير. مدح و ثنالرينى، اونلره ويرر. قرآن دير كه: "جنابِ حق داها بيوكدر، داها گوزل بر خالقدر، داها ايى بر محسندر. اوڭا باقڭز، اوڭا تشكّر ايديڭز."
دردنجى إشارت:موازنه و تفضيل، واقع موجودلر ايچنده اولديغى گبى؛ إمكانى، حتّى فرضى أشيالر ايچنده دخى اولابيلير. ناصلكه أكثر ماهيتلرده، متعدّد مراتب بولونور. اويله ده: أسماءِ إلٰهيه و صفاتِ قدسيه‌نڭ ماهيتلرنده ده، عقل إعتباريله حدسز مراتب بولونه‌بيلير. حالبوكه جنابِ حق، او صفات و أسمانڭ ممكن و متصوّر
— 700 —
بتون مراتبنڭ أڭ أكملنده، أڭ أحسننده‌در. بتون كائنات، كمالاتيله بو حقيقته شاهددر. لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى بتون أسماسنى أحسنيت ايله توصيف، شو معنايى إفاده ايدييور.
بشنجى إشارت:شو موازنه و مفاضله؛ جنابِ حقّڭ ماسوايه مقابل دگل، بلكه ايكى نوع تجلّيات و صفاتى وار.
برى:واحديت سرّيله و وسائط و أسباب پرده‌سى آلتنده و بر قانونِ عمومى صورتنده تصرّفاتيدر.
ايكنجيسى:أحديت سرّيله؛ پرده‌سز، طوغريدن طوغرى‌يه، خصوصى بر توجّه ايله تصرّفدر. ايشته أحديت سرّيله، طوغريدن طوغرى‌يه اولان إحسانى و ايجادى و كبرياسى ايسه؛ وسائط و أسبابڭ مظاهريله گورونن آثارِ إحسانندن و ايجاد و كبرياسندن داها بيوك، داها گوزل، داها يوكسكدر، ديمكدر. مثلا ناصل بر پادشاهڭ، (فقط ولى بر پادشاهڭ) كه، عموم مأمورلرى و قوماندانلرى صِرف بر پرده اولوب، بتون حكم و إجراآت اونڭ ألنده فرض ايدييورز. او پادشاهڭ تصرّفات و إجراآتى ايكى چشيددر. بريسى: عمومى بر قانونله، ظاهرى مأمورلرڭ و قوماندانلرڭ صورتنده و مقاملرڭ قابليتنه گوره ويرديگى أمرلر و گوسترديگى إجراآتلردر. ايكنجيسى: عمومى قانونله دگل و ظاهرى مأمورلرى ده پرده ياپميه‌رق، طوغريدن طوغرى‌يه إحساناتِ شاهانه‌سى و إجراآتى داها گوزل، داها يوكسك دينله‌بيلير. اويله ده: سلطانِ أزل و أبد اولان خالقِ كائنات، چندان وسائط و أسبابى إجراآتنه پرده ياپمش، حشمتِ ربوبيتنى گوسترمش. فقط عبادينڭ قلبنده خصوصى بر تلفون بيراقمش كه، أسبابى آرقه‌ده بيراقوب، طوغريدن طوغرى‌يه اوڭا توجّه ايتمك ايچون، عبوديتِ خاصّه ايله مكلّف ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييڭز دييه، كائناتدن يوزلرينى كندينه چويرر.
ايشته اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ اَللّٰه‌ُ اَكْبَرُ معانيسى، شو معنايه ده باقييور.
— 701 —
وكيلڭ ايكنجى شق سؤالنه "بش رمز" ايله جوابدر:
برنجى رمز:سؤالده دييور كه: "بر شيئڭ ضدّى اولمازسه، او شيئڭ ناصل كمالى اولابيلير؟"
الجواب:شو سؤال صاحبى، حقيقى كمالى بيلمييور. يالڭز نسبى بر كمال ظن ايدييور. حالبوكه غيره باقان و غيره نسبةً حاصل اولان مزيتلر، فضيلتلر، تفوّقلر؛ حقيقى دگللر، نسبيدرلر، ضعيفدرلر. أگر غير، نظردن ساقط اولسه‌لر؛ اونلر ده سقوط ايدرلر. مثلا: صيجاقلغڭ نسبى لذّتى و فضيلتى، صوغوغڭ تأثيرى ايله‌در. يمگڭ نسبى لذّتى، آجلق ألمنڭ تأثيرى ايله‌در. اونلر گيتسه، بونلر ده آزالير. حالبوكه حقيقى لذّت و محبّت و كمال و فضيلت اودر كه؛ غيرڭ تصوّرينه بنا ايديلمسين، ذاتنده بولونسون و بِالذّات بر حقيقتِ مقرّره اولسون. لذّتِ وجود و لذّتِ حيات و لذّتِ محبّت و لذّتِ معرفت و لذّتِ ايمان و لذّتِ بقا و لذّتِ رحمت و لذّتِ شفقت و حسنِ نور و حسنِ بصر و حسنِ كلام و حسنِ كرم و حسنِ سيرت و حسنِ صورت و كمالِ ذات و كمالِ صفات و كمالِ أفعال گبى بِالذّات مزيتلر؛ غير اولسون اولماسين، شو مزيتلر تبدّل ايتمز.
ايشته صانعِ ذو الجلال و فاطرِ ذو الجمال و خالقِ ذو الكمالڭ بتون كمالاتى حقيقيه‌در، ذاتيه‌در؛ غير و ماسوا، اوڭا تأثير ايتمز. يالڭز مظاهر اولابيليرلر.
ايكنجى رمزسيّد شريف جُرجانى "شرح المواقف"ده ديمش كه: "سببِ محبّت يا لذّت ويا منفعت، يا مشاكلت (يعنى مَيلِ جنسيت)، يا كمالدر. چونكه كمال، محبوب لِذاتِه‌در." يعنى، نه شيئى سَورسه‌ڭ يا لذّت ايچون سَورسڭ، يا منفعت ايچون، يا أولاده مَيل گبى بر مشاكلهٔ‌ِ جنسيه ايچون، يا كمال اولديغى ايچون سَورسڭ. أگر كمال ايسه، باشقه بر سبب، بر غرض لازم دگل. او بِالذّات سَويلير. مثلا؛ أسكى زمانده صاحبِ كمالات إنسانلرى هركس سَور، اونلره قارشى هيچ بر علاقه اولماديغى حالده إستحسانكارانه محبّت ايديلير.
— 702 —
ايشته جنابِ حقّڭ بتون كمالاتى و أسماءِ حسنى‌سنڭ بتون مراتبلرى و بتون فضيلتلرى، حقيقى كمالات اولدقلرندن بِالذّات سَويليرلر. "محبوبة لِذاتها"درلر. محبوبِ بِالحق و حبيبِ حقيقى اولان ذاتِ ذو الجلال، حقيقى اولان كمالاتنى و صفات و أسماسنڭ گوزللكلرينى كندينه لايق بر طرزده سَور، محبّت ايدر. هم او كمالاتڭ مظهرلرى، آيينه‌لرى اولان صنعتنى و مصنوعاتنى و مخلوقاتنڭ محاسننى سَور، محبّت ايدر. أنبياسنى و أولياسنى، خصوصًا سيّد المرسلين و سلطان الأوليا اولان حبيبِ أكرمنى سَور. يعنى كندى جمالنى سومسيله، او جمالڭ آيينه‌سى اولان حبيبنى سَور. و كندى أسماسنى سومسيله، او أسمانڭ مظهرِ جامعى و ذى‌شعورى اولان او حبيبنى و إخواننى سَور. و صنعتنى سومسيله، او صنعتڭ دلّال و تشهيرجيسى اولان او حبيبنى و أمثالنى سَور. و مصنوعاتنى سومسيله، او مصنوعاته قارشى "ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌، نه قدر گوزل ياپيلمشلر" ديين و تقدير ايدن و إستحسان ايدن او حبيبنى و اونڭ آرقه‌سنده اولانلرى سَور. و مخلوقاتنڭ محاسننى سومسيله، او محاسنِ أخلاقڭ عمومنى جامع اولان او حبيبِ أكرمنى و اونڭ أتباع و إخواننى سَور، محبّت ايدر.
اوچنجى رمز:عموم كائناتده‌كى عموم كمالات، بر ذاتِ ذو الجلالڭ كمالنڭ آياتيدر و جمالنڭ إشاراتيدر. بلكه حقيقى كمالنه نسبةً بتون كائناتده‌كى حُسن و كمال و جمال، ضعيف بر گولگه‌در. شو حقيقتڭ بش حجّتنه إجمالًا إشارت ايدرز.
برنجى حجّت:ناصلكه مكمّل، محتشم، منقّش، مزيَّن بر سراى؛ مكمّل بر اوسته‌لق، بر دولگرلگه بِالبداهه دلالت ايدر. و مكمّل فعل اولان او دولگرلك، او نقّاشلق؛ بِالضروره مكمّل بر فاعله، بر اوسته‌يه، بر مهندسه و "نقّاش و مصوّر" گبى عنوان و إسملريله برابر دلالت ايدر. و مكمّل او إسملر دخى، شبهه‌سز او اوسته‌نڭ مكمّل، صنعتكارانه صفتنه دلالت ايدر. و او كمالِ صنعت و صفت، بِالبداهه او اوسته‌نڭ كمالِ إستعدادينه و قابليتنه دلالت ايدر. و او كمالِ إستعداد و قابليت، بِالضروره او اوسته‌نڭ كمالِ ذاتنه و علويتِ ماهيتنه دلالت ايدر.
عينًا اويله ده: شو سراىِ عالم، شو مكمّل، مزيَّن أثر؛ بِالبداهه غايت كمالده‌كى أفعاله دلالت ايدر. چونكه أثرده‌كى كمالات، او أفعالڭ كمالاتندن ايلرى گلير و اونى
— 703 —
گوسترر. كمالِ أفعال ايسه، بِالضروره بر فاعلِ مكمّله و او فاعلڭ كمالِ أسماسنه، يعنى آثاره نسبةً مدبّر، مصوّر، حكيم، رحيم، مزيِّن گبى إسملرڭ كمالنه دلالت ايدر. إسملرڭ و عنوانلرڭ كمالى ايسه، شكسز شبهه‌سز او فاعلڭ كمالِ أوصافنه دلالت ايدر. زيرا صفت مكمّل اولمازسه، صفتدن نشئت ايدن إسملر، عنوانلر مكمّل اولاماز. و او أوصافڭ كمالى، بِالبداهه شئوناتِ ذاتيه‌نڭ كمالنه دلالت ايدر. چونكه صفاتڭ مبدألرى، او شئونِ ذاتيه‌در. و شئونِ ذاتيه‌نڭ كمالى ايسه؛ بِعلم اليقين ذاتِ ذى‌شئونڭ كمالنه و اويله لايق بر كمالنه دلالت ايدر كه؛ او كمالڭ ضياسى، شئون و صفات و أسما و أفعال و آثار پرده‌لرندن گچديگى حالده، شو كائناتده ينه بو قدر حسنى و جمالى و كمالى گوسترمش.
ايشته شو درجه حقيقى كمالاتِ ذاتيه‌نڭ برهانِ قطعى ايله وجودى ثابت اولدقدن صوڭره، غيره باقان و أمثال و أضداده تفوّق جهتيله اولان نسبى كمالاتڭ نه أهمّيتى قالير، نه درجه سونوك دوشر، آڭلارسڭ...
ايكنجى حجّت:شو كائناته نظرِ عبرتله باقيلديغى وقت، وجدان و قلب بر حدسِ صادقله حسّ ايدر كه: شو كائناتى بو درجه گوزللشديرن و سوسلنديرن و أنواعِ محاسن ايله تزيين ايدنڭ، نهايت درجه‌ده بر جمال و كمالاتى واردر كه، شويله ياپييور.
اوچنجى حجّت:معلومدر كه؛ موزون و منتظم و مكمّل و گوزل صنعتلر، غايت گوزل بر پروغرامه إستناد ايدر. مكمّل و گوزل بر پروغرام ايسه، مكمّل و گوزل بر علمه و گوزل بر ذهنه و گوزل بر قابليتِ روحيه‌يه دلالت ايدر. ديمك روحڭ معنوى گوزللگيدر كه؛ علم واسطه‌سيله صنعتنده تظاهر ايدييور.
ايشته شو كائنات، حدسز محاسنِ مادّيه‌سيله، بر معنوى و علمى محاسنڭ ترشّحاتيدر. و او علمى و معنوى محاسن و كمالات، ألبته حدسز بر سرمدى حُسن و جمالڭ و كمالڭ جلوه‌لريدر.
دردنجى حجّت:معلومدر كه؛ ضيايى ويرنڭ ضيادار اولماسى لازم، تنوير ايدنڭ نورانى اولماسى گرك، إحسان غنادن گلير، لطف لطيفدن ظهور ايدر. مادام اويله‌در؛
— 704 —
كائناته بو قدر حُسن و جمال ويرمك و موجوداته مختلف كمالات ويرمك؛ ايشيق، گونشى گوسترديگى گبى، بر جمالِ سرمدى‌يى گوستررلر.
مادام موجودات، زمينڭ يوزنده بيوك بر نهر گبى كمالاتڭ لمعه‌لريله پارلار گچر. او نهر، گونشڭ جلوه‌لريله پارلاديغى گبى، شو سَيْلِ موجودات دخى، حُسن و جمال و كمالڭ لمعه‌لريله موقّةً پارلار گيدر. آرقه‌لرندن گلنلر عين پارلامايى، عين لمعه‌لرى گوستردكلرندن آڭلاشيلييور كه: جريان ايدن صويڭ قبارجقلرنده‌كى جلوه‌لر، گوزللكلر، ناصل كنديلرندن دگل؛ بلكه بر گونشڭ ضياسنڭ گوزللكلرى، جلوه‌لريدر. اويله ده: شو سَيْلِ كائناتده‌كى موقّت پارلايان محاسن و كمالات، بر شمسِ سرمدينڭ لمعاتِ جمالِ أسماسيدر.
نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰتِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ تَجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِلْبَاقِى الْوَدُودِ
بشنجى حجّت:معلومدر كه؛ اوچ درت مختلف يولدن گلنلر، عين بر حادثه‌يى سويله‌سه‌لر، يقينى إفاده ايدن تواتر درجه‌سنده او حادثه‌نڭ قطعى وقوعنه دلالت ايدر.
ايشته مشربجه و مسلكجه و إستعدادجه و عصرجه غايت مختلف آيرى آيرى بتون محقّقينڭ مختلف طبقاتندن و أوليانڭ مختلف طُرُقلرندن و أصفيانڭ مختلف مسلكلرندن و حكماىِ حقيقيه‌نڭ مختلف مذهبلرندن اولان بتون أهلِ كشف و ذوق و شهود و مشاهده، كشف و ذوق و شهود ايله إتّفاق ايتمشلر كه: كائنات مظاهرنده و موجودات آيينه‌لرنده گورولن محاسن و كمالات، بر تك ذاتِ واجب الوجودڭ تجلّياتِ كماليدر و جلوهٔ‌ِ جمالِ أسماسيدر.
ايشته بونلرڭ إجماعى، صارصيلماز بر حجّتِ قاطعه‌در.
تخمين ايدرم كه: شو رمزده أهلِ ضلالتڭ وكيلى، ايشيتمه‌مك ايچون قولاغنى قپايوب قاچمغه مجبوردر. ذاتًا ظلمتلى قفالرى، خفّاش مِثللو، بو نورلرى گورمگه تحمّل ايده‌مزلر. اويله ايسه بوندن صوڭره اونلرى، پك ده نظره آلميه‌جغز.
— 705 —
دردنجى رمز:بر شيئڭ لذّتى، حسنى، جمالى، أمثال و أضدادينه باقمقدن زياده، مظهرلرينه باقارلر. مثلا: كرم، گوزل و خوش بر صفتدر. كريم اولان ذات، باشقه مكرملره تفوّق جهتيله آلديغى لذّتِ نسبيه‌دن بيڭ دفعه داها خوش بر لذّتى، إكرام ايتديگى آدملرڭ تلذّذلريله، فرحلريله آلير. هم بر شفقت و مرحمت صاحبى، شفقت ايتديگى مخلوقلرڭ إستراحتلرى درجه‌سنده حقيقى بر لذّت آلير. مثلا: بر والده‌نڭ أولادينڭ مسعوديتلرندن و إستراحتلرندن، شفقت واسطه‌سيله آلديغى لذّت، او درجه قوّتليدر كه؛ اونلرڭ راحتى ايچون روحنى فدا ايدر درجه‌سنه گتيرر. حتّى او شفقتڭ لذّتى، طاووغى جيوجيولرينى حمايه ايتمك ايچون آرسلانه صالديرتير.
ايشته مادام أوصافِ عاليه‌ده‌كى حقيقى لذّت و حُسن و سعادت و كمال، أقران و أضداده باقمه‌يور. بلكه مظاهر و متعلّقاتنه باقييور. ألبته حىِّ قيّوم و حنّانِ منّان و رحيم و رحمٰن اولان ذاتِ ذو الجمال و الكمالڭ رحمتنده‌كى جمال ايسه، مرحوملره باقار. مرحمتنه مظهر اولانلرڭ، خصوصًا جنّتِ باقيه‌ده نهايتسز أنواعِ رحمت و شفقتنه مظهر اولانلرڭ درجهٔ‌ِ سعادتلرينه و تنعّملرينه و فرحلرينه گوره او ذاتِ رحمٰن الرحيم، اوڭا لايق بر طرزده بر محبّت، بر سومك گبى (اوڭا لايق شئوناتله تعبير ايديلن) علوى، قدسى، گوزل، منزّه معنالرى واردر. "لذّتِ قدسيه، عشقِ مقدّس، فرحِ منزّه، مسروريتِ قدسيه" تعبير ايديلن، إذنِ شرعى اولماديغندن ياد ايده‌مديگمز غايت منزّه، مقدّس شئوناتى واردر كه؛ هر برى كائناتده گورديگمز و موجودات مابيْننده حسّ ايتديگمز عشق و فرح و مسروريتدن نهايتسز درجه‌لرده داها يوكسك، داها علوى، داها مقدّس، داها منزّه اولديغنى چوق يرلرده إثبات ايتمشز. او معنالرڭ برر لمعه‌سنه باقمق ايسترسه‌ڭ، گله‌جك تمثيلاتڭ دوربينى ايله باق:
مثلا: ناصلكه سخاوتلى، عالى‌جناب، مشفق بر ذات، گوزل بر ضيافتى، غايت فقير و آج و محتاج اولانلره ويرمك ايچون، سياحت ايدن گوزل بر گميسنه سره‌ر. كندى ده اوستنده سير ايدر. او فقارانڭ منّتدارانه تنعّملرى و او آج اولانلرڭ متشكّرانه تلذّذلرى و او محتاج اولانلرڭ ثناكارانه ممنونيتلرى؛ نه درجه او كريم ذاتى مسرور و مفرّح ايدر، نه قدر اونڭ خوشنه گيدر، آڭلارسڭ.
— 706 —
ايشته كوچوجك بر سفره‌نڭ حقيقى مالكى اولميان و بر توزيعات مأمورى حكمنده اولان بر إنسانڭ مسروريتى بويله ايسه؛ جنّ و إنسى و حيواناتى، فضاىِ عالم دڭزنده سير و سياحت ايتديرن و بر سفينهٔ‌ِ ربّانيه اولان قوجه زمينڭ اوستنه بينديروب، يوزنده حدسز أنواعِ مطعوماتى جامع بر سفره‌يى سروب، بتون ذى‌حياتى كوچك بر قهوه‌آلتى نوعنده او ضيافته دعوت ايتمكله برابر، غايت مكمّل و بتون أنواعِ لذائذى جامع، سرمدى، أبدى بر دارِ بقاده جنّتلرى، هر بريسنى برر سفرهٔ‌ِ نعمت ايده‌رك حدسز لذائذى و لطائفى جامع بر طرزده، نهايتسز بر زمانده، نهايتسز محتاج، نهايتسز مشتاق، نهايتسز عبادينه، حقيقى يمك ايچون ضيافت آچان بر رحمٰن الرحيمه عائد و تعبيرنده عاجز اولديغمز معانئِ مقدّسهٔ‌ِ محبّتى و نتائجِ رحمتى قياس ايده‌بيليرسڭ.
هم مثلا: ماهر بر صنعت‌پرور مهارتنى گوسترمگى سَور بر اوسته؛ گوزل، پلاقسز قونوشان فونوغراف گبى بر صنعتى ايجاد ايتدكدن صوڭره، اونى قوروب تجربه ايدييور، گوسترييور. او صنعتكارڭ دوشونديگى و ايستديگى نتيجه‌لرى أڭ مكمّل بر طرزده گوسترسه؛ اونڭ موجدى نه قدر إفتخار ايدر، نه قدر ممنون اولور، نه درجه خوشنه گيدر. كندى كندينه "بارك اللّٰه‌" دير.
ايشته كوچوجك بر إنسان، ايجادسز، صِرف صورى بر صنعتجغى ايله، بر فونوغرافڭ گوزل ايشله‌مسيله بويله ممنون اولسه؛ عجبا بر صانعِ ذو الجلال، قوجه كائناتى، بر موسيقى، بر فونوغراف حكمنده ايجاد ايتديگى گبى، زمينى و زمين ايچنده‌كى بتون ذى‌حياتى و بِالخاصّه ذى‌حيات ايچنده إنسانڭ باشنى اويله بر فونوغرافِ ربّانى و بر موسيقهٔ‌ِ إلٰهى طرزنده ياپمش كه؛ حكمتِ بشر، او صنعت قارشيسنده حيرتندن پارمغنى ايصيرييور.
ايشته بتون او مصنوعات، بتون اونلردن مطلوب نتيجه‌لرى، نهايت درجه‌ده و غايت گوزل بر صورتده گوستردكلرندن و عباداتِ مخصوصه و تسبيحاتِ خصوصيه و تحيّاتِ معيّنه ايله تعبير ايديلن أوامرِ تكوينيه‌يه قارشى اونلرڭ إطاعتلرى و اونلردن مطلوب اولان مقاصدِ ربّانيه‌نڭ حصولندن حاصل اولان و إفتخار و ممنونيت و فرحله تعبير
— 707 —
ايده‌مديگمز معانئِ مقدّسه و شئونِ منزّه، او درجه عالى و مقدّسدر كه؛ بتون عقولِ بشر إتّحاد ايدوب بر عقل اولسه، ينه اونلرڭ كنهنه يتيشه‌مز و إحاطه ايده‌مز.
هم مثلا عدالت‌پرور، إحقاقِ حقّى سَور و اوندن ذوق آلير بر حاكم، مظلوملرڭ حقلرينى ويرمكدن و مظلوملرڭ تشكّرلرندن و ظالملرى تجزيه ايتمكله مظلوملرڭ إنتقاملرينى آلمقدن ناصل ممنون اولور، بر ذوق آلير. ايشته حكيمِ مطلق و عادلِ بِالحق و قهّارِ ذو الجلال، دگل يالڭز جنّ و إنسده، بلكه بتون موجوداتده إحقاقِ حقدن، يعنى هر شيئه حقِّ وجودى و حقِّ حياتى ويرمكدن و وجود و حياتنى متجاوزلردن محافظه ايتمكدن و دهشتلى موجودلرى تجاوزلردن توقيف و طورديرمقدن، خصوصًا محشرده و دارِ آخرتده جنّ و إنسڭ محاكمه‌سندن باشقه بتون ذى‌حياته قارشى تجلّئِ كبراىِ عدل و حكمتدن گلن معانئِ مقدّسه‌يى قياس ايده‌بيليرسڭ.
ايشته شو اوچ مثال گبى، بيڭبر أسماءِ إلٰهيه‌نڭ هر برنده پك چوق طبقاتِ حُسن و جمال و فضل و كمال بولونديغى گبى، پك چوق مراتبِ محبّت و إفتخار و عزّت و كبريا واردر. ايشته بوندندر كه: "ودود" إسمنه مظهر اولان محقّقينِ أولياء؛ "بتون كائناتڭ مايه‌سى، محبّتدر. بتون موجوداتڭ حركاتى، محبّتله‌در. بتون موجوداتده‌كى إنجذاب و جذبه و جاذبه قانونلرى، محبّتدندر." ديمشلر. اونلردن بريسى ديمش:
فَلَكْ مَسْتْ مَلَكْ مَسْتْ نُجُومْ مَسْتْ سَمٰوَاتْ مَسْتْ شَمْسْ مَسْتْ قَمَرْ مَسْتْ زَمِينْ مَسْتْ عَنَاصِرْ مَسْتْ نَبَاتْ مَسْتْ شَجَرْ مَسْتْ بَشَرْ مَسْتْ سَرَاسَرْ ذِى حَيَاتْ مَسْتْ هَمَه ذَرَّاتِ مَوْجُودَاتْ بَرَابَرْ مَسْتْ دَرْمَسْتَسْتْ
يعنى:محبّتِ إلٰهيه‌نڭ تجلّيسنده و او شرابِ محبّتدن هركس إستعدادينه گوره مستدر. معلومدر كه: هر قلب، كندينه إحسان ايدنى سَور و حقيقى كماله محبّت ايدر و علوى جماله مفتون اولور. كنديله برابر سَوْديگى و شفقت ايتديگى ذاتلره دخى إحسان ايدنى داها پك چوق سَور. عجبا، (سابقًا بيان ايتديگمز گبى) هر بر إسمنده بيڭلر إحسان دفينه‌لرى بولونان و بتون سَوْدكلريمزى إحساناتيله مسعود ايدن و بيڭلر كمالاتڭ منبعى اولان و بيڭلر طبقاتِ جمالڭ مدارى اولان بيڭبر أسماسنڭ مسمّاسى
— 708 —
اولان جميلِ ذو الجلال، محبوبِ ذو الكمال، نه درجه عشق و محبّته لايق اولديغى و بتون كائنات، اونڭ محبّتيله مست و سرگردان اولماسنڭ شايسته بولونديغى آڭلاشيلماز مى؟
ايشته شو سردندر كه؛ "ودود" إسمنه مظهر بر قسم أولياء، "جنّتى ايسته‌ميورز. بر لمعهٔ‌ِ محبّتِ إلٰهيه، أبدًا بزه كافيدر." ديمشلر.
هم اوندندر كه؛ حديثده گلديگى گبى: "جنّتده بر دقيقه رؤيتِ جمالِ إلٰهى، بتون جنّت لذائذينه فائقدر."
ايشته شو نهايتسز كمالاتِ محبّت، واحديت و أحديت دائره‌سنده ذاتِ ذو الجلالڭ كندى أسماء و مخلوقاتيله حاصل اولور. ديمك او دائره خارجنده توهّم اولونان كمالات، كمالات دگلدر.
بشنجى رمز:بش نقطه‌در:
برنجى نقطه:أهلِ ضلالتڭ وكيلى دير كه: "أحاديثڭزده دنيا تلعين ايديلمش، "جيفه" إسميله ياد ايديلمش. هم بتون أهلِ ولايت و أهلِ حقيقت، دنيايى تحقير ايدييورلر. "فنادر، پيسدر" دييورلر. حالبوكه سن، بتون كمالاتِ إلٰهيه‌يه مدار و حجّت، اونى گوسترييورسڭ و عاشقانه اوندن بحث ايدييورسڭ؟"
الجواب:دنيانڭ اوچ يوزى وار:
برنجى يوزى:جنابِ حقّڭ أسماسنه باقار. اونلرڭ نقوشنى گوسترر. معناىِ حرفيله، اونلره آيينه‌دارلق ايدر. دنيانڭ شو يوزى، حدسز مكتوباتِ صمدانيه‌در. بو يوزى غايت گوزلدر. نفرته دگل، عشقه لايقدر.
ايكنجى يوزى:آخرته باقار. آخرتڭ تارلاسيدر، جنّتڭ مزرعه‌سيدر، رحمتڭ مزهره‌سيدر. شو يوزى دخى، أوّلكى يوزى گبى گوزلدر. تحقيره دگل، محبّته لايقدر.
اوچنجى يوزى:إنسانڭ هوساتنه باقان و غفلت پرده‌سى اولان و أهلِ دنيانڭ ملعبهٔ‌ِ هوساتى اولان يوزدر. شو يوز چركيندر. چونكه فانيدر، زائلدر، ألمليدر، آلداتير. ايشته حديثده وارد اولان تحقير و أهلِ حقيقتڭ ايتديگى نفرت، بو يوزده‌در.
— 709 —
قرآنِ حكيمڭ كائناتدن و موجوداتدن أهمّيتكارانه، إستحسانكارانه بحثى ايسه؛ أوّلكى ايكى يوزه باقار. صحابه‌لرڭ و سائر أهل اللّٰهڭ مرغوب دنيالرى، أوّلكى ايكى يوزده‌در.
شيمدى، دنيايى تحقير ايدنلر درت صنفدر:
برنجيسى:أهلِ معرفتدر كه، جنابِ حقّڭ معرفتنه و محبّت و عبادتنه سد چكديگى ايچون تحقير ايدر.
ايكنجيسى:أهلِ آخرتدر كه؛ يا دنيانڭ ضرورى ايشلرى اونلرى عملِ اُخرويدن منع ايتديگى ايچون وياخود شهود درجه‌سنده ايمان ايله جنّتڭ كمالات و محاسننه نسبةً دنيايى چركين گورور. أوت حضرتِ يوسف عليه السلامه گوزل بر آدم نسبت ايديلسه، ينه چركين گورونديگى گبى؛ دنيانڭ نه قدر قيمتدار محاسنى وارسه، جنّتڭ محاسننه نسبت ايديلسه، هيچ حكمنده‌در.
اوچنجيسى:دنيايى تحقير ايدر. چونكه ألنه گچمز. شو تحقير، دنيانڭ نفرتندن گلمييور؛ محبّتندن ايلرى گلييور.
دردنجيسى:دنيايى تحقير ايدر. زيرا دنيا، ألنه گچييور. فقط طورمييور، گيدييور. او ده قيزييور. تسلّى بولمق ايچون تحقير ايدر. "پيسدر" دير. شو تحقير ايسه؛ او ده، دنيانڭ محبّتندن ايلرى گلييور. حالبوكه مقبول تحقير اودر كه، حبِّ آخرتدن و معرفت اللّٰهڭ محبّتندن ايلرى گلير.
ديمك مقبول تحقير، أوّلكى ايكى قسمدر. جنابِ حق، بزى اونلردن ياپسين. آمين بِحُرْمَةِ سيّد المرسلين.
٭ ٭ ٭
— 710 —
اوچنجى موقف
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
شو اوچنجى موقف "ايكنجى نقطه"در. او ده ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سرّنجه: هر شيدن جنابِ حقّه قارشى پنجره‌لر حكمنده چوق وجهلر وار. بتون موجوداتڭ حقائقى، بتون كائناتڭ حقيقتى؛ أسماءِ إلٰهيه‌يه إستناد ايدر. هر بر شيئڭ حقيقتى، بر إسمه وياخود چوق أسمايه إستناد ايدر. أشياده‌كى صفتلر، صنعتلر دخى، هر برى برر إسمه طايانييور. حتّى حقيقى فنِّ حكمت، "حكيم" إسمنه و حقيقتلى فنِّ طب "شافى" إسمنه و فنِّ هندسه "مقدّر" إسمنه و هكذا هر بر فن، بر إسمه طايانديغى و اونده نهايت بولديغى گبى، بتون فنون و كمالاتِ بشريه و طبقاتِ كُمّلينِ إنسانيه‌نڭ حقيقتلرى، أسماءِ إلٰهيه‌يه إستناد ايدر. حتّى محقّقينِ أوليانڭ بر قسمى ديمشلر: "حقيقى حقائقِ أشيا، أسماءِ إلٰهيه‌در. ماهيتِ أشيا ايسه، او حقائقڭ گولگه‌لريدر." حتّى بر تك ذى‌حيات شيده، يالڭز ظاهر اولارق يگرمى قدر أسماءِ إلٰهيه‌نڭ جلوهٔ‌ِ نقشى گورونه‌بيلير. شو اينجه و دقيق و پك بيوك و گنيش حقيقتى، بر تمثيل ايله فهمه تقريبه چاليشه‌جغز. ايكى اوچ آيرى آيرى ألك ايله أله‌مك صورتنده تحليل ايده‌جگز. نه قدر اوزون بيان ايتسه‌ك ينه قيصه‌در. اوصانمه‌مق گرك. شويله:
ناصلكه غايت ماهر بر تصويرجى و هيكلتراش بر ذات، غايت گوزل بر چيچكله و إنسان جنسِ لطيفندن غايت گوزل بر حَسْنانڭ صورت و هيكلنى ياپمق ايسته‌سه؛
— 711 —
أوّلا، او ايكى شيئڭ عمومى شكللرينى بعض خطلرله تعيين ايدر. شو تعيينى، بر تنظيم ايله‌در، بر تقدير ايله ياپييور. هندسه‌يه إستنادًا حدود تعيين ايدييور. شو تنظيم و تقدير، بر حكمت و علم ايله ياپيلديغنى گوسترييور كه، تنظيم و تحديد فعللرى، علم و حكمت پرگاريله دونويور. اويله ايسه، تنظيم و تحديد آرقه‌سنده، علم و حكمت معنالرى حكم ايدييور. اويله ايسه، علم و حكمت پرگارى، كندينى گوستره‌جك. ايشته كندينى گوستردى كه، او حدودلر ايچنده، گوز، قولاق، بورون، ياپراق و اينجه‌جك پوسكولجكلر گبى شيلرڭ تصويرينه باشلادى. شيمدى گورويورز كه: ايچنده‌كى پرگارڭ حركاتيله تعيين ايديلن أعضالر، صنعتكارانه و عنايتكارانه دوشويور. اويله ايسه او علم و حكمت پرگارينى چويرن، آرقه‌ده صنع و عنايت معنالرى وار، حكم ايدييورلر و كنديلرينى گوستره‌جكلر. ايشته اوندندر كه؛ بر حُسن و زينته قابليت گوسترييور. اويله ايسه؛ صنع و عنايتى چاليشديران، إرادهٔ‌ِ تحسين و قصدِ تزييندر. اويله ايسه اونلر حكم ايدييورلر كه؛ تزيينه، تنويره باشلادى. بر تبسّم وضعيتنى گوستردى و حياتدارلق هيئتنى ويردى. ألبته شو تحسين و تنوير معناسنى چاليشديران، لطف و كرم معناسيدر. أوت او ايكى معنا، اونده او درجه حكم ايدر كه؛ عادتا او چيچك بر لطفِ مجسّم، او هيكل بر كرمِ متجسّددر. شيمدى بو معناىِ كرم و لطفى چاليشديران و تحريك ايدن، "تودّد و تعرّف" معنالريدر. يعنى: كندينى، هنرى ايله طانيتديرمق و خلقه كندينى سَوْديرمك معنالرى آرقه‌ده حكم ايدييور. بو طانيتديرمق و سَوْديرمك، ألبته مَيلِ مرحمت و إرادهٔ‌ِ نعمتدن گلييور. مادام رحمت و إرادهٔ‌ِ نعمت، آرقه‌ده حكم ايدييور. اويله ايسه او هيكلى، نعمتڭ أنواعيله طولديره‌جق، تزيين ايده‌جك، او چيچگڭ صورتنى ده بر هديه‌يه طاقه‌جق. ايشته او هيكلڭ أللرينى، قوجاغنى و جيبلرينى قيمتدار نعمتلر ايله طولديردى و او چيچك صورتنى ده بر مجوهراته طاقدى. ديمك بو رحمت و إرادهٔ‌ِ نعمتى چاليشديران، ترحّم و تحنّندر. يعنى "آجيمق و شفقت ايتمك" معناسى، رحمت و نعمتى تحريك ايدييور. و او مستغنى و هيچ كيمسه‌يه إحتياجى اولميان ذاتده اولان ترحّم و تحنّن معناسنى تحريك ايدن و إظهاره سَوق ايدن، ألبته او ذاتده‌كى معنوى جمال و كمالدر كه، تظاهر ايتمك ايسترلر. و او جمالڭ أڭ شيرين جزئى اولان محبّت و أڭ طاتلى
— 712 —
قسمى اولان رحمت ايسه، صنعت آيينه‌سيله گورونمك و مشتاقلرڭ گوزلريله كنديلرينى گورمك ايسترلر. يعنى جمال و كمال، (چونكه بِالذّات سَويليرلر) هر شيدن زياده كندى كندينى سَوه‌رلر. هم حُسندر، هم عشقدرلر. حُسن و عشقڭ إتّحادى بو نقطه‌دندر. جمال مادام كندينى سَور، كندينى آيينه‌لرده گورمك ايستر. ايشته هيكله قونيلان و صورته طاقيلان سَويملى نعمتلر، گوزل ميوه‌لر، او جمالِ معنوينڭ (كندى قابليتلرينه گوره) برر لمعه‌سنى طاشييورلر. او لمعه‌لرى هم جمال صاحبنه، هم باشقه‌سنه گوسترييورلر.
عينًا اويله ده:صانعِ حكيم، جنّتى و دنيايى، سماواتى و زمينى، نباتات و حيواناتى، جنّ و إنسى، مَلك و روحانياتى، كلّى و جزئى بتون أشيايى؛ جلوهٔ‌ِ أسماسيله أشكالنى تحديد ايدييور، تنظيم ايدييور، برر مقدارِ معيّنه ويرييور. اونڭ ايله بونلره "مقدّر، منظّم، مصوّر" إسملرينى اوقوتديرييور. اويله بر طرزده شكلِ عموميسنڭ حدودينى تعيين ايدر كه، "عليم، حكيم" إسمنى گوسترر. صوڭره علم و حكمت جدوليله، او حدود ايچنده، او شيئڭ تصويرينه باشلار. اويله بر طرزده كه، صنع و عنايت معنالرينى و "صانع و كريم" إسملرينى گوسترييور. صوڭره صنعتڭ يدِ بيضاسيله، عنايتڭ فرچه‌سيله او صورتڭ، (أگر بر تك إنسان و بر تك چيچك ايسه) گوز، قولاق، ياپراق، پوسكول گبى أعضالرينه بر حُسن، بر زينت رنكلرى ويرييور. أگر زمين ايسه؛ معادن، نباتات و حيواناتنه بر حُسن و زينت رنكلرى ويرييور. أگر جنّت ايسه؛ باغلرينه، قصرلرينه، حوريلرينه بر حُسن و زينت رنكلرى ويرييور و هكذا... باشقه‌لرينى قياس ايت. هم اويله بر طرزده تزيين و تنوير ايدر كه: لطف و كرم معنالرى، اونده او درجه حكم ايدييور كه؛ عادتا او موجودِ مزيَّن، او مصنوعِ منوّر؛ بر لطفِ مجسّم، بر كرمِ متجسّد حكمنه گچر. "لطيف و كريم" إسمنى ذكر ايدر. صوڭره او لطف و كرمى شو جلوه‌يه سَوق ايدن، ألبته تودّد و تعرّفدر، يعنى كندينى ذى‌حياته سَوْديرمك و ذى‌شعوره بيلديرمك شأنلريدر كه، "لطيف، كريم" إسملرينڭ آرقه‌لرنده "ودود و معروف" إسملرينى اوقوتويور و مصنوعڭ لسانِ حالندن ايشيديلييور. صوڭره او مزيَّن موجودى، او گوزل مخلوقى، لذيذ ميوه‌لر، سَويملى نتيجه‌لرله سوسلنديروب، زينتدن نعمته، لطفدن رحمته چويرر. "منعم و رحيم" إسمنى اوقوتديرر و ظاهرى پرده‌لر
— 713 —
آرقه‌سنده، او ايكى إسمڭ جلوه‌سنى گوسترر. صوڭره بو رحيم و كريمى، (مستغنئِ على الإطلاق اولان ذاتده) بو جلوه‌يه سَوق ايدن، ألبته بر ترحّم، تحنّن شأنلريدر كه؛ إسمِ "حنّان و رحمٰن"ى اوقوتديرييور و گوسترييور. شو ترحّم، تحنّن معنالرينى جلوه‌يه سَوق ايدن، ألبته بر جمال و كمالِ ذاتيدر كه، تظاهر ايتمك ايستر. "جميل" إسمنى و جميل إسمنده مندرج اولان "ودود و رحيم" إسملرينى اوقوتديرييور. چونكه جمال، بِالذّات سَويلير. ذى‌جمال و جمال، كندى كندينى سَور. هم حُسندر، هم محبّتدر. كمال دخى، بِالذّات محبوبدر، سببسز اولارق سَويلير. هم مُحِبدر، هم محبوبدر.
مادام نهايتسز درجهٔ‌ِ كمالده بر جمال و نهايتسز درجهٔ‌ِ جمالده بر كمال؛ نهايت درجه‌ده سَويلير، محبّته و عشقه لايقدر. ألبته آيينه‌لرده و آيينه‌لرڭ قابليتلرينه گوره لمعاتنى و جلوه‌لرينى گورمك و گوسترمكله تظاهر ايتمك ايستر. ديمك صانعِ ذو الجلالڭ و حكيمِ ذو الجمالڭ و قديرِ ذو الكمالڭ ذاتنده‌كى جمالِ ذاتى و كمالاتِ ذاتيه‌سى، ترحّم و تحنّن ايستر و "رحمٰن و حنّان" إسملرينى تجلّى‌يه سَوق ايدر. ترحّم و تحنّن ايسه، رحمت و نعمتى گوسترمكله "رحيم و منعم" إسملرينى جلوه‌يه سَوق ايدر. رحمت و نعمت ايسه؛ تودّد، تعرّف شأنلرينى إقتضا ايدوب "ودود و معروف" إسملرينى تجلّى‌يه سَوق ايدر. مصنوعڭ بر پرده‌سنده اونلرى گوسترر، تودّد و تعرّف ايسه؛ لطف و كرم معنالرينى تحريك ايدر. "لطيف و كريم" إسملرينى مصنوعڭ بعض پرده‌لرنده اوقوتديرييور. لطف و كرم شأنلرى ايسه، تزيين و تنوير فعللرينى تحريك ايدر. "مزيِّن و منوّر" إسملرينى مصنوعڭ حُسن و نورانيتى لسانيله اوقوتديرر. و او تزيين و تحسين شأنلرى ايسه، صنع و عنايت معنالرينى إقتضا ايدر. و "صانع و محسن" إسملرينى، او مصنوعڭ گوزل سيماسيله اوقوتديرر. و او صنع و عنايت ايسه، بر علم و حكمتى إقتضا ايدر. و إسمِ "عليم و حكيم"ى، او مصنوعڭ إنتظاملى، حكمتلى أعضاسيله اوقوتديرر. او علم و حكمت ايسه تنظيم، تصوير، تشكيل فعللرينى إقتضا ايدييور. "مصوّر و مقدّر" إسملرينى مصنوعڭ هيئتيله، شكليله اوقوتديرر، گوسترر.
ايشته صانعِ ذو الجلال، بتون مصنوعاتنى اويله بر طرزده ياپمش كه؛ أكثريسى، خصوصًا ذى‌حيات قسمى، چوق أسماءِ إلٰهيه‌يى اوقوتديرر. گويا هر بر مصنوعنه آيرى
— 714 —
آيرى، بربرى اوستنده يگرمى گوملك گيديرمش، يگرمى پرده‌يه صارمش. هر گوملكده، هر پرده‌ده آيرى آيرى أسماسنى يازمش. مثلا: تمثيلده گوستريلديگى گبى، تك گوزل بر چيچكله، إنسانڭ قسمِ ثانيسندن بر فردِ حَسْنانڭ يالڭز ظاهرى خلقتلرنده، چوق صحيفه‌لر واردر. باشقه بيوك و كلّى مصنوعاتى، او ايكى جزئى مثاله قياس ايت.
برنجى صحيفه:عمومى شكل و مقدارينى گوسترن هيئتدر كه: "يا مصوّر، يا مقدّر، يا منظّم" إسملرينى ياد ايدر.
ايكنجى صحيفه:صورتلرنده آيرى آيرى أعضالرڭ إنكشافيله حاصل اولان چيچك و إنسانڭ بسيط هيئتيدر كه؛ او صحيفه‌ده "عليم، حكيم" إسملرى گبى چوق إسملر يازيلييور.
اوچنجى صحيفه:او ايكى مخلوقڭ آيرى آيرى أعضالرينه، آيرى آيرى حُسن و زينت ويرمكله، او صحيفه‌ده "صانع و بارئ" إسملرى گبى چوق إسملر يازيلييور.
دردنجى صحيفه:اويله بر زينت و حُسن، او ايكى مصنوعه ويريلييور كه؛ گويا لطف و كرم تجسّم ايتمش، اونلر اولمش. او صحيفه "يا لطيف، يا كريم" گبى چوق إسملرى ياد ايدر، اوقور.
بشنجى صحيفه:او چيچگه لذيذ ميوه‌لر، او حَسْنايه سَويملى أولادلر، گوزل أخلاقلر طاقمقله؛ او صحيفه "يا ودود، يا رحيم، يا منعم" گبى إسملرى اوقوتديرييور.
آلتنجى صحيفه:او إنعام و إحسان صحيفه‌سنده، "يا رحمٰن، يا حنّان" گبى إسملر اوقونويور.
يدنجى صحيفه:او نعمتلرده، او نتيجه‌لرده، اويله لمعاتِ حُسن و جمال گورونويور كه، حقيقى بر شوق و شفقتله يوغرولمش خالص بر شكر و صافى بر محبّته لايق اولور. او صحيفه‌ده "يا جميلِ ذو الكمال، يا كاملِ ذو الجمال" إسملرى يازيلى اوقونويور.
ايشته يالڭز بر گوزل چيچك و حسنا بر إنسان و يالڭز مادّى و ظاهر صورتنده بو قدر أسمايى گوستررسه؛ عجبا عموم چيچكلر و بتون ذى‌حيات و بيوك و كلّى موجودات، نه درجه علوى و كلّى أسمايى اوقوتويور، قياس ايده‌بيليرسڭ.
— 715 —
هم إنسان روح، قلب، عقل جهتيله و حيات و لطائف صحيفه‌لريله "حىّ، قيّوم و محيى" گبى نه قدر أسماءِ قدسيهٔ‌ِ نورانيه‌يى اوقور و اوقوتديرر، قياس ايده‌بيليرسڭ.
ايشته، جنّت بر چيچكدر. حورى طائفه‌سى دخى بر چيچكدر. روىِ زمين دخى بر چيچكدر. بهار ده بر چيچكدر. سما ده بر چيچكدر؛ ييلديزلر، او چيچگڭ يالديزلى نقشلريدر. گونش ده بر چيچكدر؛ ضياسنده‌كى يدى رنگى، او چيچگڭ نقشلى بويالريدر. عالم، گوزل و بيوك بر إنساندر؛ ناصلكه إنسان، كوچك بر عالمدر. حوريلر نوعى و روحانيلر جماعتى و مَلك جنسى و جنّ طائفه‌سى و إنسان نوعى، برر گوزل شخص حكمنده تصوير و تنظيم و ايجاد ايديلمشدر. هم هر برى كلّيتى ايله؛ هم هر بر فردى، تك باشيله صانعِ ذو الجمالنڭ أسماسنى گوستردكلرى گبى؛ اونڭ جمالنه، كمالنه، رحمتنه و محبّتنه برر آيرى آيرى آيينه‌لردر. و نهايتسز جمال و كمالنه و رحمت و محبّتنه برر شاهدِ صادقدر. و او جمال و كمالڭ و رحمت و محبّتڭ برر آياتيدر، برر أماراتيدر. ايشته شو نهايتسز أنواعِ كمالات، دائرهٔ‌ِ واحديتده و أحديتده حاصلدر. ديمك او دائره خارجنده توهّم اولونان كمالات، كمالات دگلدر.
ايشته حقائقِ أشيانڭ أسماءِ إلٰهيه‌يه طايانديغنى و إستناد ايتديگنى، بلكه حقيقى حقائق، او أسمانڭ جلوه‌لرى اولديغنى و هر شيئڭ چوق جهتلرله، چوق ديللرله صانعنى ذكر و تسبيح ايتديگنى آڭلا.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
نڭ بر معناسنى بيل و
سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِهِ
دى. و آيتلرڭ آخرلرنده اولان
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ٭ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ
گبى ذكر و تكرارلرنده‌كى بر سرّى فهم ايت.
أگر بر چيچكده أسمايى اوقويامييورسه‌ڭ و واضح گوره‌ميورسه‌ڭ؛ جنّته باق، بهاره دقّت ايت، زمينڭ يوزينى تماشا ايت. رحمتڭ شو بيوك چيچكلرى اولان جنّت و بهار و زمينده يازيلان أسمايى واضحًا اوقويه‌بيليرسڭ، جلوه‌لرينى و نقشلرينى آڭلار، گورورسڭ.
٭ ٭ ٭
— 716 —
ايكنجى نقطه‌نڭ ايكنجى مبحثى
أهلِ ضلالتڭ وكيلى، طوتونه‌جق و ضلالتنى اوڭا بنا ايده‌جك هيچ بر شى بولاماديغى و ملزم قالديغى زمان شويله دييور كه:
"بن، سعادتِ دنيايى و لذّتِ حياتى و ترقّياتِ مدنيتى و كمالِ صنعتى؛ كندمجه، آخرتى دوشونمه‌مكده و اللّٰهى طانيمه‌مقده و حبِّ دنياده و حرّيتده و كندينه گوونمكده گورديگم ايچون، إنسانڭ أكثريسنى بو يوله شيطانڭ همّتيله سَوق ايتدم و ايدييورم."
الجواب:بز دخى قرآن نامنه دييورز كه: أى بيچاره إنسان! عقلڭى باشڭه آل! أهلِ ضلالتڭ وكيلنى ديڭله‌مه! أگر اونى ديڭلرسه‌ڭ خسارتڭ او قدر بيوك اولور كه، تصوّرندن روح، عقل و قلب ئورپرير. سنڭ اوڭنده ايكى يول وار:
بريسى:أهلِ ضلالتڭ وكيلنڭ گوسترديگى شقاوتلى يولدر.
ديگرى:قرآنِ حكيمڭ تعريف ايتديگى سعادتلى يولدر. ايشته او ايكى يولڭ پك چوق موازنه‌لرينى، چوق سوزلرده، خصوصًا كوچك سوزلرده گوردڭ و آڭلادڭ. شيمدى مقام مناسبتيله بيڭده بر موازنه‌لرينى ينه گور، آڭلا. شويله كه:
شرك و ضلالتڭ و فسق و سفاهتڭ يولى، إنسانى نهايت درجه‌ده سقوط ايتديرييور. حدسز ألملر ايچنده نهايتسز آغير بر يوكى ضعيف و عاجز بلنه يوكلتير. چونكه إنسان، جنابِ حقّى طانيمازسه و اوڭا توكّل ايتمزسه، او وقت إنسان، غايت درجه‌ده عاجز و ضعيف، نهايت درجه‌ده محتاج، فقير، حدسز مصيبتلره معروض، ألملى، كدرلى بر فانى حيوان حكمنده اولوب، بتون سَوْديگى و علاقه پيدا ايتديگى بتون أشيادن متماديًا فراق ألمنى چكه چكه، نهايتده، باقى قالان بتون أحبابنى بر فراقِ أليم ايچنده بيراقوب، قبرڭ ظلماتنه يالڭز اولارق گيدر. هم مدّتِ حياتنده غايت جزئى بر إختيار و كوچك بر إقتدار و قيصه‌جق بر حيات و آز بر عمر و سونوك بر فكر ايله
— 717 —
نهايتسز ألملر ايله و أمللر ايله فائده‌سز چارپيشير و حدسز آرزولرڭ و مقاصدڭ تحصيلنه، ثمره‌سز بوش بوشنه چاليشير. هم كندى وجودينى يوكلنه‌مديگى حالده، قوجه دنيا يوكنى بيچاره بلنه و قفاسنه يوكله‌نير. داها جهنّمه گيتمه‌دن جهنّم عذابنى چكر.
أوت شو أليم ألمى و دهشتلى معنوى عذابى حسّ ايتمه‌مك ايچون، أهلِ ضلالت إبطالِ حسّ نوعندن غفلت سرخوشلغيله موقّةً حسّ ايتمز. فقط حسّ ايده‌جگى زمان يعنى قبره ياقين اولديغى وقت بردن حسّ ايدر. چونكه جنابِ حقّه حقيقى عبد اولمازسه، كندى كندينه مالك ظن ايده‌جك. حالبوكه او جزئى إختيار، او كوچك إقتدارى ايله شو فورطنه‌لى دنياده وجودينى إداره ايده‌مييور. حياتنه مضر ميقروبدن طوت، تا زلزله‌يه قدر بيڭلر طائفه دشمنلرى، حياتنه قارشى تهاجم وضعيتنده گورور. أليم بر قورقو دهشتى ايچنده هر وقت كندينه مدهش گورونن قبر قپوسنه باقييور. هم بو وضعيتده ايكن إنسانيت إعتباريله نوعِ إنسانى ايله و دنيا ايله علاقه‌دار اولديغى حالده، دنيايى و إنسانى حكيم، عليم، قدير، رحيم، كريم بر ذاتڭ تصرّفنده تصوّر ايتمديگى و اونلرى تصادف و طبيعته حواله ايتديگى ايچون، دنيانڭ أهوالى و إنسانڭ أحوالى اونى دائما إزعاج ايدر. كندى ألميله برابر إنسانلرڭ ألمنى ده چكر. دنيانڭ زلزله‌سى، طاعونى، طوفانى، قحط و غلاسى، فنا و زوالى، اوڭا غايت مُزعج و قراڭلقلى برر مصيبت صورتنده اونى تعذيب ايدر.
هم شو حالده‌كى إنسان، مرحمت و شفقته لايق دگلدر. چونكه كندى كندينه بو دهشتلى وضعيتى ويرييور. سكزنجى سوزده قويويه گيرمش ايكى قارداشڭ موازنهٔ‌ِ حالنده دينلديگى گبى؛ ناصل بر آدم، گوزل بر باغچه‌ده، گوزل بر ضيافتده، گوزل أحبابلر ايچنده، نزاهتلى، طاتلى، ناموسلى، خوش، مشروع بر لذّت و أگلنجه‌يه قناعت ايتمه‌يوب، غيرِ مشروع و ملوّث بر لذّت ايچون چركين و نجس بر شرابى ايچسه، سرخوش اولوب كندينى قيش اورته‌سنده، پيس بر يرده و حتّى جاناوارلر ايچنده تخيّل ايتسه، تيتره‌يوب باغيروب چاغيرسه ناصل مرحمته لايق دگل. چونكه أهلِ ناموس و مبارك آرقداشلرينى جاناوار تصوّر ايدر، اونلره قارشى حقارت ايدر. هم ضيافتده‌كى لذيذ طعاملرى و تميز قابلرى ملوّث، پيس طاشلر تصوّر ايدر، قيرمغه باشلار. هم
— 718 —
مجلسده محترم كتابلرى و معنيدار مكتوبلرى معناسز و عادى نقشلر تصوّر ايدر، ييرته‌رق آياق آلتنه آتار و هكذا... بويله بر شخص، ناصل مرحمته مستحق دگل، بلكه طوقاده مستحقدر.
اويله ده: سوءِ إختيارندن نشئت ايدن كفر سرخوشلغيله و ضلالت ديوانه‌لگيله صانعِ حكيمڭ شو مسافرخانهٔ‌ِ دنياسنى، تصادف و طبيعت اويونجغى اولديغنى توهّم ايدوب و جلوهٔ‌ِ أسماءِ إلٰهيه‌يى تازه‌لنديرن مصنوعاتڭ، زمانڭ گچمه‌سيله وظيفه‌لرينڭ بيتديگندن عالمِ غيبه گچمه‌لرينى، عدم ايله إعدام تصوّر ايده‌رك و تسبيحات صدالرينى، زوال و فراقِ أبدى واويلاسى اولدقلرينى تخيّل ايتديگندن و مكتوباتِ صمدانيه اولان شو موجودات صحيفه‌لرينى، معناسز، قارمه‌قاريشق تصوّر ايتديگندن و عالمِ رحمته يول آچان قبر قپوسنى ظلماتِ عدم آغزى تصوّر ايتديگندن و أجلى، حقيقى أحبابلره وصال دعوتى اولديغى حالده، بتون أحبابلردن فراق نوبتى تصوّر ايتديگندن؛ هم كندينى دهشتلى بر عذابِ أليمده بيراقييور، هم موجوداتى، هم جنابِ حقّڭ أسماسنى، هم مكتوباتنى إنكار و تزييف و تحقير ايتديگندن، مرحمته و شفقته لايق اولماديغى گبى، شدّتلى بر عذابه ده مستحقدر. هيچ بر جهتده مرحمته لايق دگلدر.
ايشته أى بدبخت أهلِ ضلالت و سفاهت!شو دهشتلى سقوطه قارشى و أزيجى مأيوسيته مقابل؛ هانگى تكمّلڭز، هانگى فنونڭز، هانگى كمالڭز، هانگى مدنيتڭز، هانگى ترقّياتڭز قارشى گله‌بيلير؟ روحِ بشرڭ أشدِّ إحتياج ايله محتاج اولديغى حقيقى تسلّى‌يى نره‌ده بولابيليرسڭز؟ هم گوونديگڭز و بل باغلاديغڭز و آثارِ إلٰهيه‌يى و إحساناتِ ربّانيه‌يى اونلره إسناد ايتديگڭز هانگى طبيعتڭز، هانگى أسبابڭز، هانگى شريكڭز، هانگى كشفياتڭز، هانگى ملّتڭز، هانگى باطل معبوديڭز، سزى سزجه إعدامِ أبدى اولان موتڭ ظلماتندن قورتاروب، قبر حدودندن، برزخ حدودندن، محشر حدودندن، صراط كوپريسندن حاكمانه گچيره‌بيلير، سعادتِ أبديه‌يه مظهر ايده‌بيلير؟ حالبوكه قبر قپوسنى قپاماديغڭز ايچون، سز قطعى اولارق بو يولڭ يولجيسيسڭز. بويله بر يولجى، اويله بريسنه طايانير كه، بتون بو دائرهٔ‌ِ عظيمه و بو گنيش حدودلر، اونڭ تحتِ أمرنده و تصرّفنده‌در.
— 719 —
هم دخى، أى بدبخت أهلِ ضلالت و غفلت! "غيرِ مشروع بر محبّتڭ نتيجه‌سى، مرحمتسز عذاب چكمكدر." قاعده‌سى سرّنجه، سز، فطرتڭزده‌كى جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه صرف ايديله‌جك محبّت و معرفت إستعدادينى و شكر و عبادات جهازاتنى، نفسڭزه و دنيايه غيرِ مشروع بر صورتده صرف ايتديگڭزدن، بِالإستحقاق جزاسنى چكييورسڭز. چونكه جنابِ حقّه عائد محبّتى، نفسڭزه ويرديڭز. محبوبڭز اولان نفسڭزڭ حدسز بلاسنى چكييورسڭز. چونكه حقيقى بر راحتى او محبوبڭزه ويرمييورسڭز. هم اونى، حقيقى محبوب اولان قديرِ مطلقه توكّل ايله تسليم ايتمييورسڭز، دائما ألم چكييورسڭز. هم جنابِ حقّڭ أسماء و صفاتنه عائد محبّتى، دنيايه ويرديڭز و آثارِ صنعتنى، عالمڭ أسبابنه تقسيم ايتديڭز؛ بلاسنى چكييورسڭز. چونكه او حدسز محبوبلريڭزڭ بر قسمى سزه اللّٰهه ايصمارلادق ديمه‌يوب، سزه آرقه‌سنى چويروب، بيراقوب گيدييور. بر قسمى سزى هيچ طانيمايور، طانيسه ده سزى سومييور. سوسه ده سزه بر فائده ويرمييور. دائما حدسز فراقلردن و اميدسز دونمه‌مك اوزره زواللردن عذاب چكييورسڭز.
ايشته أهلِ ضلالتڭ سعادتِ حياتيه و تكمّلاتِ إنسانيه و محاسنِ مدنيت و لذّتِ حرّيت ديدكلرى شيلرڭ ايچ يوزلرى و ماهيتلرى بودر. سفاهت و سرخوشلق بر پرده‌در، موقّةً حسّ ايتديرمز. "توه اونلرڭ عقلنه!" دى...
امّا قرآنڭ جادّهٔ‌ِ نورانيه‌سى ايسه: بتون أهلِ ضلالتڭ چكديگى ياره‌لرى، حقائقِ ايمانيه ايله تداوى ايدر. بتون أوّلكى يولده‌كى ظلماتى طاغيتير. بتون ضلالت و هلاكت قپولرينى قپاتير. شويله كه:
إنسانڭ ضعف و عجزينى و فقر و إحتياجنى، بر قديرِ رحيمه توكّل ايله تداوى ايدر. حيات و وجودڭ يوكنى، اونڭ قدرتنه، رحمتنه تسليم ايدوب؛ كندينه يوكله‌مه‌يوب بلكه كنديسى او حياتنه و نفسنه بينر حكمنده بر راحت مقام بولور. كنديسنڭ "ناطق بر حيوان" دگل، بلكه حقيقى بر إنسان و مقبول بر مسافرِ رحمٰن اولديغنى بيلديرر. دنيايى، بر مسافرخانهٔ‌ِ رحمٰن اولديغنى گوسترمكله و دنياده‌كى موجودات ايسه، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آيينه‌لرى اولدقلرينى و مصنوعاتى ايسه، هر وقت
— 720 —
تازه‌له‌نن مكتوباتِ صمدانيه اولدقلرينى بيلديرمكله، إنسانڭ فناءِ دنيادن و زوالِ أشيادن و حبِّ فانياتدن گلن ياره‌لرينى گوزلجه تداوى ايدر و أوهامڭ ظلماتندن قورتارير. هم موت و أجلى، عالمِ برزخه گيدن و عالمِ بقاده اولان أحبابلره وصال و ملاقات مقدّمه‌سى اولارق گوسترر. أهلِ ضلالتڭ نظرنده بتون أحبابندن بر فراقِ أبدى تلقّى ايتديگى ئولوم ياره‌لرينى بويله‌جه تداوى ايدر. و او فراق، عينِ لقاء اولديغنى إثبات ايدر. هم قبرڭ عالمِ رحمته و دارِ سعادته و باغستانِ جنانه و نورستانِ رحمانه آچيلان بر قپو اولديغنى إثبات ايتمكله، بشرڭ أڭ مدهش قورقوسنى إزاله ايدوب، أڭ أليم و قساوتلى و صيقنتيلى اولان برزخ سياحتنى، أڭ لذيذ و انسيتلى و فرحلى بر سياحت اولديغنى گوسترر. قبر ايله أژدرها آغزينى قپاتير، گوزل بر باغچه‌يه قپو آچار. يعنى قبر أژدرها آغزى اولماديغنى، بلكه باغستانِ رحمته آچيلان بر قپو اولديغنى گوسترر.
هم مؤمنه دير: "إختيارڭ جزئى ايسه؛ كندى مالكڭڭ إرادهٔ‌ِ كلّيه‌سنه ايشڭى بيراق. إقتدارڭ كوچك ايسه، قديرِ مطلقڭ قدرتنه إعتماد ايت. حياتڭ آز ايسه، حياتِ باقيه‌يى دوشون. عمرڭ قيصه ايسه؛ أبدى بر عمرڭ وار، مراق ايتمه. فكرڭ سونوك ايسه؛ قرآنڭ گونشى آلتنه گير، ايمانڭ نوريله باق كه: ييلديز بوجگى اولان فكرڭ يرينه هر بر آيتِ قرآن، برر ييلديز مِثللو سڭا ايشيق ويرر. هم حدسز أمللرڭ، ألملرڭ وارسه، نهايتسز بر ثواب و حدسز بر رحمت سنى بكله‌يور. هم حدسز آرزولرڭ، مقاصدڭ وارسه، اونلرى دوشونوب مضطرب اولمه. اونلر بو دنيايه صيغيشماز. اونلرڭ يرلرى باشقه دياردر و اونلرى ويرن ده باشقه‌در."
هم دير: "أى إنسان! سن كنديڭه مالك دگلسڭ. سن، قدرتى نهايتسز بر قدير، رحمتى حدسز بر رحيمِ ذاتِ ذو الجلالڭ مملوكيسڭ. اويله ايسه سن، كندى حياتڭى كنديڭه يوكله‌يوب زحمت چكمه؛ چونكه حياتى ويرن اودر، إداره ايدن ده اودر. هم دنيا صاحبسز دگل كه، سن كندى قفاڭه دنيا يوكنى يوكلتديره‌رك أهوالنى دوشونوب مراق ايتمه؛ چونكه اونڭ صاحبى حكيمدر، عليمدر. سن ده مسافرسڭ؛ فضولى اولارق قاريشمه، قاريشديرمه. هم إنسانلر، حيوانلر گبى موجودات، باشى بوش دگللر؛ بلكه وظيفه‌دار مأموردرلر. بر حكيمِ رحيمڭ نظرنده‌درلر. اونلرڭ آلام و مشقّتلرينى
— 721 —
دوشونوب، روحڭه ألم چكديرمه. و اونلرڭ خالقِ رحيمنڭ رحمتندن داها ايلرى شفقتڭى سورمه. هم سڭا دشمنلق وضعيتنى آلان ميقروبدن تا طاعون و طوفان و قحط و زلزله‌يه قدر بتون أشيانڭ ديزگينلرى، او رحيمِ حكيمڭ ألنده‌درلر. او حكيمدر، عبث ايش ياپماز. رحيمدر، رحيميتى چوقدر. ياپديغى هر ايشنده بر نوع لطف وار."
هم دير: "شو عالم چندان فانيدر، فقط أبدى بر عالمڭ لوازماتنى يتيشديرييور. چندان زائلدر، گچيجيدر؛ فقط باقى ميوه‌لر ويرييور، باقى بر ذاتڭ باقى أسماسنڭ جلوه‌لرينى گوسترييور. و چندان لذّتلرى آز، ألملرى چوقدر؛ فقط رحمٰنِ رحيمڭ إلتفاتاتى، زوالسز حقيقى لذّتلردر. ألملر ايسه ثواب جهتيله معنوى لذّت يتيشديرييور. مادام مشروع دائره؛ روح و قلب و نفسڭ بتون لذّتلرينه، صفالرينه، كيفلرينه كافيدر. غيرِ مشروع دائره‌يه گيرمه. چونكه او دائره‌ده‌كى بر لذّتڭ بعضًا بيڭ ألمى وار. هم حقيقى و دائمى لذّت اولان إلتفاتاتِ رحمانيه‌يى غائب ايتمگه سببدر."
هم ضلالتڭ يولنده سابقًا بيان ايديلديگى گبى أسفلِ سافلينه إنسانى اويله بر سقوط ايتديرييور كه؛ هيچ بر مدنيت، هيچ بر فلسفه اوڭا چاره بولامادقلرى و او درين ظلمات قويوسندن هيچ بر ترقّياتِ بشريه، هيچ بر كمالاتِ فنّيه إنسانى چيقاراماديغى حالده، قرآنِ حكيم ايمان و عملِ صالح ايله او أسفلِ سافلينه سقوطدن إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير و دلائلِ قطعيه ايله چيقارماسنى إثبات ايدييور و او درين قويويى ترقّياتِ معنويه‌نڭ باصامقلرى ايله و تكمّلاتِ روحيه‌نڭ جهازاتيله طولديرييور.
هم بشرڭ اوزون و فورطنه‌لى و دغدغه‌لى اولان أبد طرفنده‌كى يولجيلغنى غايت درجه‌ده تسهيل ايدر و قولايلاشديرر. بيڭ، بلكه أللى بيڭ سنه‌لك مسافه‌يى بر گونده كسديره‌جك وسائطى گوسترر.
هم سلطانِ أزل و أبد اولان ذاتِ ذو الجلالى طانتديرمقله، إنسانى اوڭا بر مأمور عبد و بر وظيفه‌دار مسافر وضعيتنى ويرر. هم دنيا مسافرخانه‌سنده، هم برزخى و اُخروى منزللرده كمالِ راحتله سياحتنى تأمين ايدر. ناصلكه بر پادشاهڭ مستقيم بر مأمورى، اونڭ دائرهٔ‌ِ مملكتنده، هم هر ولايتڭ حدودلرندن سهولتله و طيّاره، گمى، شمندوفر گبى سرعتلى واسطهٔ‌ِ سياحتله گزر، گچر. اويله ده: سلطانِ أزلى‌يه ايمان ايله إنتساب
— 722 —
ايدن و عملِ صالح ايله إطاعت ايدن بر إنسان، شو مسافرخانهٔ‌ِ دنيا منزللرندن و عالمِ برزخ و عالمِ محشر دائره‌لرندن و هكذا قبردن صوڭره‌كى بتون عالملرڭ گنيش حدودلرندن برق و براق سرعتنده گچر. تا سعادتِ أبديه‌يى بولور. و شو حقيقتى قطعى إثبات ايدر و أصفيا و أوليايه گوسترر.
هم ده قرآنڭ حقيقتى دير كه: "أى مؤمن! سنده‌كى نهايتسز محبّت قابليتنى، چركين و نقصان و شرور و سڭا مضر اولان نفسِ أمّاره‌ڭه ويرمه. اونى محبوب و اونڭ هواسنى كنديڭه معبود إتّخاذ ايتمه. بلكه سنده‌كى او نهايتسز محبّت قابليتنى، نهايتسز بر محبّته لايق، هم نهايتسز سڭا إحسان ايده‌بيلن، هم إستقبالده سنى نهايتسز مسعود ايدن، هم بتون علاقه‌دار اولديغڭ و اونلرڭ سعادتلريله مسعود اولديغڭ بتون ذاتلرى، إحساناتيله مسعود ايدن، هم نهايتسز كمالاتى بولونان و نهايتسز درجه‌ده قدسى، علوى، منزّه، قصورسز، نقصانسز، زوالسز جمال صاحبى اولان و بتون أسماسى، نهايت درجه‌ده گوزل اولان و هر إسمنده پك چوق أنوارِ حُسن و جمال بولونان و جنّت بتون گوزللكلريله و نعمتلريله، اونڭ جمالِ رحمتنى و رحمتِ جمالنى گوسترن و سَويملى و سَويلن بتون كائناتده‌كى بتون حُسن و جمال و محاسن و كمالات، اونڭ جمالنه و كمالنه إشارت ايدن و دلالت ايدن و أماره اولان بر ذاتى، محبوب و معبود إتّخاذ ايت..."
هم دير: "أى إنسان! اونڭ أسماء و صفاتنه عائد إستعدادِ محبّتڭى، سائر بقاسز موجوداته ويرمه؛ فائده‌سز مخلوقاته طاغيتمه. چونكه آثار و مخلوقات فانيدرلر. فقط او آثارده و او مصنوعاتده نقشلرى، جلوه‌لرى گورونن أسماءِ حسنى باقيدرلر، دائميدرلر. و أسماء و صفاتڭ هر بريسنده بيڭلر مراتبِ إحسان و جمال و بيڭلر طبقاتِ كمال و محبّت وار. سن يالڭز رحمٰن إسمنه باق كه: جنّت بر جلوه‌سى و سعادتِ أبديه بر لمعه‌سى و دنياده‌كى بتون رزق و نعمت، بر قطره‌سيدر."
ايشته شو موازنه، أهلِ ضلالتله أهلِ ايمانڭ حيات و وظيفه جهتنده‌كى ماهيتلرينه إشارت ايدن
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فِى اَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ٭ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلِينَ ٭ اِلَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
هم نتيجه و عاقبتلرينه إشارت ايدن
— 723 —
فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ
اولان آيته دقّت ايت. نه قدر علوى، معجزانه، بيان ايتديگمز موازنه‌يى إفاده ايدرلر. برنجى آيت، اون برنجى سوزده تفصيلًا او آيتڭ إعجازكارانه و ايجازكارانه إفاده ايتديگى حقيقتى، او سوزده بيان ايديلديگندن، اونى اورايه حواله ايدرز. ايكنجى آيت ايسه، يالڭز بر كوچك إشارتله گوستره‌جگز كه، نه قدر علوى بر حقيقتى إفاده ايدييور. شويله كه:
شو آيت، مفهومِ موافق ايله شويله فرمان ايدييور: "أهلِ ضلالتڭ ئولمه‌سيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلامييورلر." و مفهومِ مخالف ايله دلالت ايدييور كه: "أهلِ ايمانڭ دنيادن گيتمه‌سيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلايور." يعنى: أهلِ ضلالت، مادام سماوات و أرضڭ وظيفه‌لرينى إنكار ايدييور. معنالرينى بيلمه‌يور. اونلرڭ قيمتلرينى إسقاط ايدييور. صانعلرينى طانيمايور. اونلره قارشى بر حقارت، بر عداوت ايتديگندن ألبته سماوات و زمين، اونلره آغلامق دگل، بلكه اونلره نفرين ايدر، اونلرڭ گبرمه‌سيله ممنون اولورلر. و مفهومِ مخالف ايله دير: "سماوات و أرض، أهلِ ايمانڭ ئولمه‌سيله آغلارلر." زيرا أهلِ ايمان ايسه (چونكه) سماوات و أرضڭ وظيفه‌لرينى بيلير. حقيقى حقيقتلرينى تصديق ايدييور. و اونلرڭ إفاده ايتدكلرى معنالرى ايمان ايله آڭلايور. "نه قدر گوزل ياپيلمشلر، نه قدر گوزل خدمت ايدييورلر." دييور. و اونلره لايق قيمتى ويرييور و إحترام ايدييور. جنابِ حق حسابنه اونلره و اونلر آيينه اولدقلرى أسمايه محبّت ايدييور. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، سماوات و زمين، آغلار گبى أهلِ ايمانڭ زوالنه محزون اولويورلر.
مهمّ بر سؤال:دييورسڭز كه: "محبّت، إختيارى دگل. هم إحتياجِ فطرى‌يه بناءً، لذيذ طعاملرى و ميوه‌لرى سَوه‌رم. پدر و والده و أولادلريمى سَوه‌رم. رفيقهٔ‌ِ حياتمى سَوه‌رم. دوست و أحبابلريمى سَوه‌رم. أنبيا و أوليايى سَوه‌رم. حياتمى، گنجلگمى سَوه‌رم. بهارى و گوزل شيلرى و دنيايى سَوه‌رم. ناصل بونلرى سوميه‌جگم؟ ناصل بتون بو محبّتلرى، جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه ويره‌بيليرم؟ بو نه ديمكدر؟
الجواب:"درت نكته"يى ديڭله.
— 724 —
برنجى نكته:محبّت، چندان إختيارى دگل. فقط إختيار ايله، محبّتڭ يوزى، بر محبوبدن ديگر بر محبوبه دونه‌بيلير. مثلا: بر محبوبڭ چركينلگنى گوسترمكله وياخود أصل لايقِ محبّت اولان ديگر بر محبوبه پرده ويا آيينه اولديغنى گوسترمكله، محبّتڭ يوزى، مجازى محبوبدن حقيقى محبوبه چوريله‌بيلير.
ايكنجى نكته:تعداد ايتديگڭ سَوْدكلريڭى، سومه ديمييورز. بلكه اونلرى جنابِ حقّڭ حسابنه و اونڭ محبّتى نامنه سه‌و، ديرز. مثلا: لذيذ طعاملرى، گوزل ميوه‌لرى، جنابِ حقّڭ إحسانى و او رحمٰنِ رحيمڭ إنعامى جهتنده سومك، "رحمٰن" و "منعم" إسملرينى سومكدر، هم معنوى بر شكردر. شو محبّت، يالڭز نفس حسابنه اولماديغنى و رحمٰن نامنه اولديغنى گوسترن؛ مشروع دائره‌سنده قناعتكارانه قزانمق و متفكّرانه، متشكّرانه يمكدر.
هم پدر و والده‌يى شفقت ايله تجهيز ايدن و سنى اونلرڭ مرحمتلى أللريله تربيه ايتديرن حكمت و رحمت حسابنه اونلره حرمت و محبّت، جنابِ حقّڭ محبّتنه عائددر. او محبّت و حرمت، شفقت ِللّٰه‌ ايچون اولديغنه علامتى شودر كه: اونلر إختيار اولدقلرى و سڭا هيچ بر فائده‌لرى قالماديغى و سنى زحمت و مشقّته آتدقلرى زمان، داها زياده محبّت و مرحمت و شفقت ايتمكدر.
اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ
آيتى بش مرتبه حرمت و شفقته أولادى دعوت ايتمه‌سى؛ قرآنڭ نظرنده والديْنڭ حقوقلرى نه قدر أهمّيتلى و عقوقلرى نه درجه چركين اولديغنى گوسترر. مادام پدر؛ كيمسه‌يى دگل، يالڭز ولدينڭ كندندن داها زياده ايى اولماسنى ايستر. اوڭا مقابل ولد دخى، پدره قارشى حق دعوا ايده‌مز. ديمك والديْن و ولد اورته‌سنده فطرةً سببِ مناقشه يوق. زيرا مناقشه، يا غبطه و حسددن گلير. پدرده اوغلنه قارشى او يوق. ويا مناقشه، حقسزلقدن گلير. ولدڭ حقّى يوقدر كه، پدرينه قارشى حق دعوا ايتسين. پدرينى حقسز گورسه ده، اوڭا عصيان ايده‌مز. ديمك پدرينه عصيان ايدن و اونى رنجيده ايدن، إنسان بوزماسى بر جاناواردر.
و أولادلريڭى، او ذاتِ رحيمِ كريمڭ هديه‌لرى اولديغى ايچون كمالِ شفقت و مرحمت ايله اونلرى سومك و محافظه ايتمك، ينه حقّه عائددر. و او محبّت ايسه،
— 725 —
جنابِ حقّڭ حسابنه اولديغنى گوسترن علامت ايسه: وفاتلرنده صبر ايله شكردر، مأيوسانه فرياد ايتمه‌مكدر. "خالقمڭ بنم نظارتمه ويرديگى سَويملى بر مخلوقى ايدى، بر مملوكى ايدى، شيمدى حكمتى إقتضا ايتدى، بندن آلدى، داها ايى بر يره گوتوردى. بنم او مملوكده بر ظاهرى حصّه‌م وارسه، حقيقى بيڭ حصّه اونڭ خالقنه عائددر. اَلْحُكْمُ ِللّٰه‌ِ" دييوب تسليم اولمقدر.
هم دوست و أحباب ايسه: أگر اونلر ايمان و عملِ صالح سببيله جنابِ حقّڭ دوستلرى ايسه‌لر، "اَلْحُبُّ فى اللّٰه‌" سرّنجه او محبّت دخى، حقّه عائددر.
هم رفيقهٔ‌ِ حياتڭى، رحمتِ إلٰهيه‌نڭ مونس، لطيف بر هديه‌سى اولديغى جهتيله سه‌و و محبّت ايت. فقط چابوق بوزولان حسنِ صورتنه محبّتڭى باغلامه. بلكه قادينڭ أڭ جاذبه‌دار، أڭ طاتلى گوزللگى، قادينلغه مخصوص بر لطافت و نزاكت ايچنده‌كى حسنِ سيرتيدر. و أڭ قيمتدار و أڭ شيرين جمالى ايسه؛ علوى، جدّى، صميمى، نورانى شفقتيدر. شو جمالِ شفقت و حسنِ سيرت، آخر حياته قدر دوام ايدر، زياده‌لشير. و او ضعيفه، لطيفه مخلوقڭ حقوقِ حرمتى، او محبّتله محافظه ايديلير. يوقسه حسنِ صورتڭ زواليله، أڭ محتاج اولديغى بر زمانده بيچاره حقّنى غائب ايدر.
هم أنبياء و أوليايى سومك، جنابِ حقّڭ مقبول عبادى اولمق جهتيله، جنابِ حقّڭ نامنه و حسابنه‌در و او نقطهٔ‌ِ نظردن اوڭا عائددر.
هم حياتى، جنابِ حقّڭ إنسانه و سڭا ويرديگى أڭ قيمتدار و حياتِ باقيه‌يى قزانديره‌جق بر سرمايه و بر دفينه و باقى كمالاتڭ جهازاتنى جامع بر خزينه جهتيله اونى سومك، محافظه ايتمك، جنابِ حقّڭ خدمتنده إستخدام ايتمك، ينه او محبّت بر جهتده معبوده عائددر.
هم گنجلگڭ لطافتنى، گوزللگنى؛ جنابِ حقّڭ لطيف، شيرين، گوزل بر نعمتى نقطهٔ‌ِ نظرندن إستحسان ايتمك، سومك، حسنِ إستعمال ايتمك، شاكرانه بر نوع محبّتِ مشروعه‌در.
— 726 —
هم بهارى؛ جنابِ حقّڭ نورانى أسمالرينڭ أڭ لطيف، گوزل نقشلرينڭ صحيفه‌سى و صانعِ حكيمڭ آنتيقه صنعتنڭ أڭ مزيَّن و شعشعه‌لى بر مشهرِ صنعتى اولديغى جهتيله متفكّرانه سومك، جنابِ حقّڭ أسماسنى سومكدر.
هم دنيايى؛ آخرتڭ مزرعه‌سى و أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آيينه‌سى و جنابِ حقّڭ مكتوباتى و موقّت بر مسافرخانه‌سى جهتنده سومك، (نفسِ أمّاره قاريشمه‌مق شرطيله) جنابِ حقّه عائد اولور.
الحاصل:دنيايى و اونده‌كى مخلوقاتى معناىِ حرفيله سه‌و. معناىِ إسميله سومه. "نه قدر گوزل ياپيلمش" دى. "نه قدر گوزلدر" ديمه. و قلبڭ باطننه، باشقه محبّتلرڭ گيرمه‌سنه ميدان ويرمه. چونكه باطنِ قلب، آيينهٔ‌ِ صمددر و اوڭا مخصوصدر.
اَللّٰهُمَّ ارْزُقْنَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ
دى.
ايشته بتون تعداد ايتديگمز محبّتلر، أگر بو صورتله اولسه، هم ألمسز بر لذّت ويرر، هم بر جهتده زوالسز بر وصالدر. هم محبّتِ إلٰهيه‌يى زياده‌لشديرر. هم مشروع بر محبّتدر. هم عينِ لذّت بر شكردر. هم عينِ محبّت بر فكردر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهِ عالى،
(حاشيه): بر زمان ايكى عشيرت رئيسى، بر پادشاهڭ حضورينه گيرمشلر، يازيلان عين وضعيتده بولونمشلر.
سڭا بر ألمايى إحسان ايتسه، او ألمايه ايكى محبّت و اونده ايكى لذّت وار: برى؛ ألما، ألما اولديغى ايچون سَويلير و ألمايه مخصوص و ألما قدر بر لذّت وار. شو محبّت پادشاهه عائد دگل. بلكه حضورنده او ألمايى آغزينه آتوب يين آدم، پادشاهى دگل، ألمايى سَور و نفسنه محبّت ايدر. بعضًا اولور كه؛ پادشاه او نفس‌پرورانه اولان محبّتى بگنمز، اوندن نفرت ايدر. هم ألما لذّتى دخى جزئيدر. هم زوال بولور؛ ألمايى يديكدن صوڭره او لذّت دخى گيدر، بر تأسّف قالير. ايكنجى محبّت ايسه: ألما ايچنده‌كى ألما ايله گوستريلن إلتفاتاتِ شاهانه‌در. گويا او ألما، إلتفاتِ شاهانه‌نڭ نمونه‌سى و مجسّميدر دييه باشنه قويان آدم، پادشاهى سَوْديگنى إظهار ايدر. هم إلتفاتڭ غلافى اولان او ميوه‌ده اويله بر لذّت وار كه، بيڭ ألما
— 727 —
لذّتنڭ فوقنده‌در. ايشته شو لذّت عينِ شكراندر. شو محبّت، پادشاهه قارشى حرمتلى بر محبّتدر.
عينًا اونڭ گبى بتون نعمتلره و ميوه‌لره، ذاتلرى ايچون محبّت ايديلسه، يالڭز مادّى لذّتلريله غافلانه تلذّذ ايتسه، او محبّت نفسانيدر. او لذّتلر ده گچيجى و ألمليدر. أگر جنابِ حقّڭ إلتفاتاتِ رحمتى و إحساناتنڭ ميوه‌لرى جهتيله سوسه و او إحسان و إلتفاتاتڭ درجهٔ‌ِ لطفلرينى تقدير ايتمك صورتنده كمالِ إشتها ايله لذّت آلسه؛ هم معنوى بر شكر، هم ألمسز بر لذّتدر...
اوچنجى نكته:
جنابِ حقّڭ أسماسنه قارشى اولان محبّتڭ طبقاتى وار: سابقًا بيان ايتديگمز گبى؛ بعضًا آثاره محبّت صورتيله أسمايى سَور. بعضًا أسمايى، كمالاتِ إلٰهيه‌نڭ عنوانلرى اولديغى جهتله سَور. بعضًا إنسان، جامعيتِ ماهيت جهتيله حدسز إحتياجات نقطه‌سنده أسمايه محتاج و مشتاق اولور و او إحتياجله سَور. مثلا: سن بتون شفقت ايتديگڭ أقربا و فقرا و ضعيف و محتاج مخلوقاته قارشى، عاجزانه إستمداد إحتياجنى حسّ ايتديگڭ حالده؛ برى چيقسه، ايستديگڭ گبى اونلره اييلك ايتسه، او ذاتڭ إنعام ايديجى عنوانى و كريم إسمى نه قدر سنڭ خوشڭه گيدر، نه قدر او ذاتى، او عنوان ايله سَوه‌رسڭ. اويله ده: يالڭز جنابِ حقّڭ رحمٰن و رحيم إسملرينى دوشون كه: سن سَوْديگڭ و شفقت ايتديگڭ بتون مؤمن آبا و أجداديڭى و أقربا و أحبابڭى دنياده نعمتلرڭ أنواعيله و جنّتده أنواعِ لذائذ ايله و سعادتِ أبديه‌ده اونلرى سڭا گوستروب و كندينى اونلره گوسترمه‌سيله مسعود ايتديگى جهتده او "رحمٰن" إسمى و "رحيم" عنوانى، نه قدر سَويلمگه لايقدرلر و نه درجه او ايكى إسمه روحِ بشر محتاج اولديغنى قياس ايده‌بيليرسڭ. و نه درجه،
اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ عَلٰى رَحْمَانِيَّتِهِ وَ عَلٰى رَحِيمِيَّتِهِ
يرنده‌در آڭلارسڭ.
هم علاقه‌دار اولديغڭ و پريشانيتلرندن متأثّر اولديغڭ؛ سنڭ بر نوع خانه‌ڭ و ايچنده‌كى موجودات، سنڭ او خانه‌ڭڭ انسيتلى لوازماتى و سَويملى مزيّناتى حكمنده اولان دنيايى و ايچنده‌كى مخلوقاتى كمالِ حكمت ايله تنظيم و تدبير و تربيه ايدن
— 728 —
ذاتڭ "حكيم" إسمنه و "مربّى" عنواننه سنڭ روحڭ نه قدر محتاج، نه قدر مشتاق اولديغنى دقّت ايتسه‌ڭ آڭلارسڭ. هم بتون علاقه‌دار اولديغڭ و زواللريله متألّم اولديغڭ إنسانلرى، موتلرى هنگامنده عدم ظلماتندن قورتاروب شو دنيادن داها گوزل بر يرده يرلشديرن بر ذاتڭ "وارث، باعث" إسملرينه، "باقى، كريم، محيى و محسن" عنوانلرينه نه قدر روحڭ محتاج اولديغنى دقّت ايتسه‌ڭ آڭلارسڭ.
ايشته إنسانڭ ماهيتى علويه، فطرتى جامعه اولديغندن؛ بيڭلر أنواعِ حاجات ايله بيڭبر أسماءِ إلٰهيه‌يه، هر بر إسمڭ چوق مرتبه‌لرينه فطرةً محتاجدر. مضاعف إحتياج، إشتياقدر. مضاعف إشتياق، محبّتدر. مضاعف محبّت دخى عشقدر. روحڭ تكمّلاتنه گوره مراتبِ محبّت، مراتبِ أسمايه گوره إنكشاف ايدر. بتون أسمايه محبّت دخى (چونكه او أسماء ذاتِ ذو الجلالڭ عنوانلرى و جلوه‌لرى اولديغندن) محبّتِ ذاتيه‌يه دونر. شيمدى يالڭز نمونه اولارق بيڭبر أسمادن يالڭز "عدل" و "حكم" و "حق" و "رحيم" إسملرينڭ بيڭبر مرتبه‌لرندن بر مرتبه‌يى بيان ايده‌جگز. شويله كه:
حكمت و عدل ايچنده‌كى "رحمٰن الرحيم" و "حق" إسمنى أعظمى بر دائره‌ده گورمك ايسترسه‌ڭ، شو تمثيله باق: ناصلكه بر اوردوده درت يوز مختلف طائفه‌لر بولونديغنى فرض ايدييورز كه؛ هر بر طائفه بگنديگى ألبسه‌لرى آيرى، خوشنه گيتديگى أرزاقى آيرى، راحتله إستعمال ايده‌جگى سلاحلرى آيرى و مزاجنه دوا اولاجق علاجلرى آيرى اولدقلرى حالده؛ بتون او درت يوز طائفه، آيرى آيرى طاقم، بولوك تفريق ايديلميه‌رك، بلكه بربرينه قاريشق اولديغى حالده اونلرى كمالِ شفقت و مرحمتندن و خارق العاده إقتدارندن و معجزانه علم و إحاطه‌سندن و فوق العاده عدالت و حكمتندن، مِثلسز بر تك پادشاه اونلرڭ هيچ برينى شاشيرميه‌رق، هيچ برينى اونوتميه‌رق، بتون آيرى آيرى اونلره لايق ألبسه، أرزاق، علاج و سلاحلرينى معينسز اولارق بِالذّات كنديسى ويرسه، او ذات عجبا نه قدر مقتدر، مشفق، عادل، كريم بر پادشاه اولديغنى آڭلارسڭ. چونكه بر طابورده اون ملّتدن أفراد بولونسه، اونلرى آيرى آيرى گيديرمك و تجهيز ايتمك چوق مشكل اولديغندن، بِالمجبوريه نه جنسدن اولورسه اولسون، بر طرزده تجهيز ايديلير.
— 729 —
ايشته اويله ده: جنابِ حقّڭ عدل و حكمت ايچنده‌كى إسمِ "حق و رحمٰن الرحيم"ڭ جلوه‌سنى گورمك ايسترسه‌ڭ، بهار موسمنده زمينڭ يوزنده چاديرلرى قورولمش، محتشم درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردوسنه باق كه؛ بتون او ملّتلر، او طائفه‌لر، بربرى ايچنده اولدقلرى حالده، هر برينڭ لباسى آيرى، أرزاقى آيرى، سلاحى آيرى، طرزِ حياتى آيرى، تعليماتى آيرى، ترخيصاتى آيرى اولدقلرى حالده و او حاجاتلرينى تدارك ايده‌جك إقتدارلرى و او مطالبى ايستيه‌جك ديللرى اولماديغى حالده، دائرهٔ‌ِ حكمت و عدل ايچنده، ميزان و إنتظام ايله "حق" و "رحمٰن"، "رزّاق" و "رحيم"، "كريم" عنوانلرينى سير ايت، گور. ناصل هيچ برينى شاشيرميه‌رق، اونوتميه‌رق، إلتباس ايتميه‌رك تربيه و تدبير و إداره ايدر.
ايشته، بويله حيرت ويريجى محيط بر إنتظام و ميزان ايله ياپيلان بر ايشه، باشقه‌لرينڭ پارمقلرى قاريشه‌بيلير مى؟ واحدِ أحد، حكيمِ مطلق، قادرِ كلّ شيدن باشقه، بو صنعته، بو تدبيره، بو ربوبيته، بو تدويره هانگى شى ألنى اوزاته‌بيلير؟ هانگى سبب مداخله ايده‌بيلير؟
دردنجى نكته:دييورسڭ: بنم طعاملره، نفسمه، رفيقه‌مه، والديْنمه، أولاديمه، أحبابمه، أوليايه، أنبيايه، گوزل شيلره، بهاره، دنيايه متعلّق آيرى آيرى مختلف محبّتلريمڭ (قرآنڭ أمر ايتديگى طرزده اولسه) نتيجه‌لرى، فائده‌لرى نه‌در؟
الجواب:بتون نتيجه‌لرى بيان ايتمك ايچون بيوك بر كتاب يازمق لازم گلير. شيمديلك يالڭز إجمالًا بر ايكى نتيجه‌يه إشارت ايديله‌جك. أوّلا، دنياده‌كى معجّل نتيجه‌لرى بيان ايديله‌جك. صوڭره آخرتده تظاهر ايدن نتيجه‌لرى ذكر ايديله‌جك. شويله كه:
سابقًا بيان ايديلديگى گبى؛ أهلِ غفلت و أهلِ دنيا طرزنده و نفس حسابنه اولان محبّتلرڭ؛ دنياده بلالرى، ألملرى، مشقّتلرى چوقدر. صفالرى، لذّتلرى، راحتلرى آزدر. مثلا: شفقت، عجز يوزندن ألملى بر مصيبت اولور. محبّت، فراق يوزندن بلالى بر حرقت اولور. لذّت، زوال يوزندن زهرلى بر شربت اولور. آخرتده ايسه؛ جنابِ حقّڭ حسابنه اولمادقلرى ايچون، يا فائده‌سزدر ويا عذابدر. (أگر حرامه گيرمش ايسه.)
— 730 —
سؤال:أنبياء و أوليايه محبّت، ناصل فائده‌سز قالير؟
الجواب:أهلِ تثليثڭ عيسى عليه السلامه و رافضيلرڭ حضرتِ على رضى اللّٰه‌ عنهه محبّتلرى فائده‌سز قالديغى گبى.
أگر او محبّتلر، قرآنڭ إرشاد ايتديگى طرزده و جنابِ حقّڭ حسابنه و محبّتِ رحمٰن نامنه اولسه‌لر، او زمان هم دنياده، هم آخرتده گوزل نتيجه‌لرى وار. امّا دنياده ايسه لذيذ طعاملره، گوزل ميوه‌لره محبّتڭ، ألمسز بر نعمت و عينِ شكر بر لذّتدر.
نفسڭه محبّت ايسه:اوڭا آجيمق، تربيه ايتمك، ضررلى هوساتدن منع ايتمكدر. او وقت نفس سڭا بينمز، سنى هواسنه أسير ايتمز. بلكه سن نفسڭه بينرسڭ. اونى هوايه دگل، هدايه سَوق ايدرسڭ.
رفيقهٔ‌ِ حياتڭه محبّتڭ،مادام حسنِ سيرت و معدنِ شفقت و هديهٔ‌ِ رحمت اولديغنه بنا ايديلمش. او رفيقه‌يه صميمى محبّت و مرحمت ايدرسه‌ڭ، او ده سڭا جدّى حرمت و محبّت ايدر. ايكيڭز إختيار اولدقجه او حال زياده‌لشير، مسعودانه حياتڭى گچيررسڭ. يوقسه حسنِ صورته محبّت نفسانى اولسه، او محبّت چابوق بوزولور، حسنِ معاشرتى ده بوزار.
پدر و والده‌يه قارشى محبّتڭ،جنابِ حق حسابنه اولديغى ايچون هم بر عبادت، هم ده اونلر إختيارلندقجه حرمت و محبّتى زياده‌لشديررسڭ. أڭ عالى بر حسّ ايله، أڭ مردانه بر همّت ايله اونلرڭ طولِ عمرينى جدّى آرزو ايدوب بقالرينه دعا ايتمك، تا اونلرڭ يوزندن داها زياده ثواب قزانه‌يم دييه صميمى حرمتله اونلرڭ ألنى اوپمك، علوى بر لذّتِ روحانى آلمقدر. يوقسه نفسانى، دنيا إعتباريله اولسه، اونلر إختيار اولدقلرى و سڭا بار اولاجق بر وضعيته گيردكلرى زمان؛ أڭ سفلى و أڭ آلچاق بر حسّ ايله وجودلرينى إستثقال ايتمك، سببِ حياتڭ اولان او محترم ذاتلرڭ موتلرينى آرزو ايتمك گبى وحشى، كدرلى، روحانى بر ألمدر.
أولاديڭه محبّت ايسه:جنابِ حقّڭ سنڭ نظارتڭه و تربيه‌ڭه أمانت ايتديگى سَويملى، انسيتلى او مخلوقلره محبّت ايسه؛ سعادتلى بر محبّت، بر نعمتدر. نه
— 731 —
مصيبتلريله فضله ألم چكرسڭ، نه ده ئولوملريله مأيوسانه فرياد ايدرسڭ. سابقًا گچديگى گبى؛ اونلرڭ خالقلرى هم حكيم، هم رحيم اولديغندن، اونلر حقّنده او موت بر سعادتدر ديرسڭ. سنڭ حقّڭده ده، اونلرى سڭا ويرن ذاتڭ رحمتنى دوشونورسڭ، فراق ألمندن قورتولورسڭ.
أحبابلره محبّتڭ ايسه:مادام "للّٰه‌" ايچوندر. او أحبابلرڭ فراقلرى، حتّى ئولوملرى، صحبتڭزه و اخوّتڭزه مانع اولماديغى ايچون، او معنوى محبّت و روحانى إرتباطدن إستفاده ايدرسڭ. و ملاقات لذّتى دائمى اولور. "للّٰه‌" ايچون اولمازسه، بر گونلك ملاقات لذّتى، يوز گونلك فراق ألمنى نتيجه ويرر.
(حاشيه): ِللّٰه‌ ايچون بر ثانيه ملاقات، بر سنه‌در. دنيا ايچون اولسه؛ بر سنه، بر ثانيه‌در.
أنبياء و أوليايه محبّتڭ ايسه:أهلِ غفلته قراڭلقلى بر وحشتگاه گورونن عالمِ برزخ، او نورانيلرڭ وجودلريله تنوّر ايتمش منزلگاهلرى صورتنده سڭا گورونديگى ايچون او عالمه گيتمگه توحّش، تدهّش دگل؛ بلكه بِالعكس تمايل و إشتياق حسّنى ويرر؛ حياتِ دنيويه‌نڭ لذّتنى قاچيرماز. يوقسه اونلرڭ محبّتى، أهلِ مدنيتڭ مشاهيرِ إنسانيه‌يه محبّتى نوعندن اولسه؛ او كامل إنسانلرڭ فنا و زواللرينى و ماضى دينلن مزارِ أكبرنده چورومه‌لرينى دوشونمكله، ألملى حياتنه بر كدر داها علاوه ايدر. يعنى "اويله كامللرى چوروتن بر مزاره، بن ده گيده‌جگم" دييه دوشونور؛ مزارستانه أنديشه‌لى بر نظرله باقار. "آه!" چكر. أوّلكى نظرده ايسه: جسم لباسنى ماضيده بيراقوب، كنديلرى إستقبال صالونى اولان برزخ عالمنده كمالِ راحتله إقامتلرينى دوشونور، مزارستانه انسيتكارانه باقار.
هم گوزل شيلره محبّتڭ،مادام صانعلرى حسابنه‌در. "نه گوزل ياپيلمشلر" طرزنده‌در. او محبّتڭ بر لذيذ تفكّر اولديغى حالده، حُسن‌پرست، جمال‌پرست ذوقڭڭ نظرينى داها يوكسك، داها مقدّس و بيڭلر دفعه داها گوزل جمال مرتبه‌لرينڭ دفينه‌لرينه يول آچار، باقديرر. چونكه او گوزل آثاردن أفعالِ إلٰهيه‌نڭ گوزللگنه إنتقال ايتديرر. اوندن أسمانڭ گوزللگنه، اوندن صفاتڭ گوزللگنه، اوندن ذاتِ ذو الجلالڭ
— 732 —
جمالِ بى‌مثالنه قارشى قلبه يول آچار. ايشته بو محبّت بو صورتده اولسه، هم لذّتليدر، هم عبادتدر و هم تفكّردر.
گنجلگه محبّتڭ ايسه:مادام جنابِ حقّڭ گوزل بر نعمتى جهتنده سومشسڭ؛ ألبته اونى عبادتده صرف ايدرسڭ، سفاهتده بوغديروب ئولديرمزسڭ. اويله ايسه او گنجلكده قزانديغڭ عبادتلر، او فانى گنجلگڭ باقى ميوه‌لريدر. سن إختيارلندقجه، گنجلگڭ اييلكلرى اولان باقى ميوه‌لرينى ألده ايتديگڭ حالده، گنجلگڭ ضررلرندن، طاشقينلقلرندن قورتولورسڭ. هم إختيارلقده داها زياده عبادته موفّقيت و مرحمتِ إلٰهيه‌يه داها زياده لياقت قزانديغڭى دوشونورسڭ. أهلِ غفلت گبى بش اون سنه‌لك بر گنجلك لذّتنه مقابل، أللى سنه‌ده "أيواه گنجلگم گيتدى" دييه تأسّف ايدوب، گنجلگه آغلاميه‌جقسڭ. ناصلكه، اويله‌لرڭ بريسى ديمش:
لَيْتَ الشَّبَابَةَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرُهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ
يعنى: كاشكه گنجلگم بر گون دونسه ايدى؛ إختيارلق بنم باشمه نه‌لر گتيرديگنى شكوا ايده‌رك خبر ويره‌جكدم."
بهار گبى زينتلى مشهرلره محبّت ايسه:مادام صنعتِ إلٰهيه‌يى سيران إعتباريله‌در. او بهارڭ گيتمه‌سيله، تماشا لذّتى زائل اولماز. چونكه بهار يالديزلى بر مكتوب گبى، ويرديگى معنالرى هر وقت تماشا ايده‌بيليرسڭ. سنڭ خيالڭ و زمان، ايكيسى ده سينه‌ما شريدلرى گبى سڭا او تماشا لذّتنى إدامه ايتديرمكله برابر او بهارڭ معنالرينى، گوزللكلرينى سڭا تازه‌لنديررلر. او وقت محبّتڭ أسفلى، ألملى، موقّت اولماز. لذّتلى، صفالى اولور.
دنيايه محبّتڭ ايسه:مادام جنابِ حقّڭ نامنه‌در. او وقت دنيانڭ دهشتلى موجوداتى، سڭا انسيتلى بر آرقداش حكمنه گچر. مزرعهٔ‌ِ آخرت جهتيله سَوْديگڭ ايچون، هر شيئنده، آخرته فائده ويره‌جك بر سرمايه، بر ميوه آلابيليرسڭ. نه مصيبتلرى سڭا دهشت ويرر، نه زوال و فناسى سڭا صيقنتى ويرر. كمالِ راحتله او مسافرخانه‌ده مدّتِ إقامتڭى گچيررسڭ. يوقسه أهلِ غفلت گبى سَورسه‌ڭ، يوز دفعه سڭا سويله‌مشز كه: صيقنتيلى، أزيجى، بوغوجى، فنايه محكوم، نتيجه‌سز بر محبّت ايچنده بوغولور، گيدرسڭ.
— 733 —
ايشته بعض محبوبلرڭ، قرآنڭ إرشاد ايتديگى صورتده اولديغى وقت، هر بريسندن يوزده آنجق بر لطافتنى گوستردك. قرآنڭ گوسترديگى يولده اولمازسه، يوزدن بر مضرّتنه إشارت ايتدك. شيمدى شو محبوبلرڭ دارِ بقاده، عالمِ آخرتده، قرآنِ حكيمڭ آياتِ بيّناتيله إشارت ايتديگى نتيجه‌لرى ايشيتمك و آڭلامق ايسترسه‌ڭ، ايشته او چشيد مشروع محبّتلرڭ دارِ آخرتده‌كى نتيجه‌لرينى"بر مقدّمه"و"طوقوز إشارت"لهيوزدن بر فائده‌سنى إجمالًا گوستره‌جگز:
مقدّمه:
جنابِ حق جليل الوهيتيله، جميل رحمتيله، كبير ربوبيتيله، كريم رأفتيله، عظيم قدرتيله، لطيف حكمتيله، شو كوچك إنسانڭ وجودينى بو قدر حواس و حسّيات ايله، بو درجه جوارح و جهازات ايله و مختلف أعضا و آلات ايله و متنوّع لطائف و معنويات ايله، تجهيز و تزيين ايتمشدر كه؛ تا، متنوّع و پك چوق آلات ايله، حدسز أنواعِ نعمتنى، أقسامِ إحساناتنى، طبقاتِ رحمتنى، او إنسانه إحساس ايتسين، بيلديرسين، طاتديرسين، طانيتديرسين. هم تا بيڭبر أسماسنڭ حدسز أنواعِ تجلّياتلرينى، إنسانه او آلات ايله بيلديرسين، طارتديرسين، سَوْديرسين. و او إنسانده‌كى پك كثرتلى آلات و جهازاتڭ هر بريسنڭ آيرى آيرى خدمتى، عبوديتى اولديغى گبى، آيرى آيرى لذّتى، ألمى، وظيفه‌سى و مكافاتى واردر. مثلا گوز، صورتلرده‌كى گوزللكلرى و عالمِ مبصراتده گوزل معجزاتِ قدرتڭ أنواعنى تماشا ايدر. وظيفه‌سى، نظرِ عبرتله صانعنه شكراندر. نظره مخصوص لذّت و ألم معلومدر، تعريفه حاجت يوق. مثلا قولاق، صدالرڭ أنواعلرينى، لطيف نغمه‌لرينى و مسموعات عالمنده جنابِ حقّڭ لطائفِ رحمتنى حسّ ايدر. آيرى بر عبوديت، آيرى بر لذّت، آيرى ده بر مكافاتى وار. مثلا قوّهٔ‌ِ شامّه، قوقولر طائفه‌سنده‌كى لطائفِ رحمتى حسّ ايدر. كندينه مخصوص بر وظيفهٔ‌ِ شكرانيه‌سى، بر لذّتى واردر. ألبته مكافاتى دخى واردر. مثلا ديلده‌كى قوّهٔ‌ِ ذائقه، بتون مطعوماتڭ أذواقنى آڭلامقله غايت متنوّع بر شكرِ معنوى ايله وظيفه گورور و هكذا... بتون جهازاتِ إنسانيه‌نڭ و قلب و عقل و روح گبى بيوك و مهمّ لطائفڭ بويله آيرى آيرى وظيفه‌لرى، لذّتلرى و ألملرى واردر.
— 734 —
ايشته جنابِ حق و حكيمِ مطلق، بو إنسانده إستخدام ايتديگى بو جهازاتڭ ألبته هر بررلرينه لايق اجرتلرينى ويره‌جكدر. او متعدّد أنواعِ محبّتڭ سابقًا بيان ايديلن دنياده‌كى معجّل نتيجه‌لرينى، هركس وجدان ايله حسّ ايدر و بر حدسِ صادق ايله إثبات ايديلير. آخرتده‌كى نتيجه‌لرى ايسه؛ قطعيًا وجودلرى و تحقّقلرى، إجمالًا اوننجى سوزڭ اون ايكى حقيقتِ قاطعهٔ‌ِ ساطعه‌سيله و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آلتى أساسِ باهره‌سيله إثبات ايديلديگى گبى، تفصيلًا
اَصْدَقُ الْكَلَامِ وَاَبْلَغُ النِّظَامِ كَلَامُ اللّٰه‌ِ الْمَلِكِ الْعَزِيزِ الْعَلَّامِ
اولان قرآنِ حكيمڭ آياتِ بيّناتيله تصريح و تلويح و رمز و إشاراتيله قطعيًا ثابتدر. داها اوزون برهانلرى گتيرمگه لزوم يوق. ذاتًا باشقه سوزلرده و جنّته دائر يگرمى سكزنجى سوزڭ عربى اولان ايكنجى مقامنده و يگرمى طوقوزنجى سوزده چوق برهانلر گچمشدر.
برنجى إشارت:
لذيذ طعاملره، خوش ميوه‌لره شاكرانه محبّتِ مشروعه‌نڭ اُخروى نتيجه‌سى، قرآنڭ نصّيله، جنّته لايق بر طرزده لذيذ طعاملرى، گوزل ميوه‌لريدر. و او طعاملره و او ميوه‌لره مشتهيانه بر محبّتدر. حتّى دنياده يديگڭ ميوه اوستنده سويله‌ديگڭ "الحمد ِللّٰه‌" كلمه‌سى، جنّت ميوه‌سى اولارق تجسّم ايتديريلوب سڭا تقديم ايديلير. بوراده ميوه يرسڭ، اوراده "الحمد ِللّٰه‌" يرسڭ. و نعمتده و طعام ايچنده إنعامِ إلٰهى‌يى و إلتفاتِ رحمانى‌يى گورديگڭدن او لذّتلى شكرِ معنوى، جنّتده غايت لذيذ بر طعام صورتنده سڭا ويريله‌جگى، حديثڭ نصّيله، قرآنڭ إشاراتيله و حكمت و رحمتڭ إقتضاسيله ثابتدر.
ايكنجى إشارت:
دنياده مشروع بر صورتده نفسڭه محبّت، يعنى محاسننه بنا ايديلن محبّت دگل، بلكه نقصانيتلرينى گوروب تكميل ايتمگه بنا ايديلن شفقت ايله اونى تربيه ايتمك و اونى خيره سَوق ايتمك نتيجه‌سى؛ او نفسه لايق محبوبلرى، جنّتده ويرييور. نفس، مادام دنياده هوا و هوسنى جنابِ حق يولنده حسنِ إستعمال ايتمش. جهازاتنى، طويغولرينى حسنِ صورتله إستخدام ايتمش. كريمِ مطلق، اوڭا دنياده‌كى مشروع و عبوديتكارانه محبّتڭ نتيجه‌سى اولارق جنّتده، جنّتڭ يتمش آيرى آيرى أنواعِ زينت و لطافتنڭ نمونه‌لرى اولان يتمش مختلف حُلّه‌يى گيديروب، نفسده‌كى بتون
— 735 —
حاسّه‌لرى ممنون ايده‌جك، اوقشايه‌جق يتمش أنواعِ حُسن ايله وجودينى سوسلنديروب؛ هر برى، روحلى كوچك برر جنّت حكمنده اولان حوريلرى، او دارِ بقاده ويره‌جگى، پك چوق آيات ايله تصريح و إثبات ايديلمشدر.
هم دنياده گنجلگه محبّت، يعنى عبادتده گنجلك قوّتنى صرف ايتمه‌نڭ نتيجه‌سى: دارِ سعادتده أبدى بر گنجلكدر.
اوچنجى إشارت:
رفيقهٔ‌ِ حياتڭه مشروع دائره‌سنده، يعنى لطيف شفقتنه، گوزل خصلتنه، حسنِ سيرتنه بناءً صميمى محبّت ايله، رفيقهٔ‌ِ حياتڭى ده ناشزه‌لكدن، سائر گناهلردن محافظه ايتمه‌نڭ نتيجهٔ‌ِ اُخرويه‌سى ايسه: رحيمِ مطلق، او رفيقهٔ‌ِ حياتى، حوريلردن داها گوزل بر صورتده و داها زينتلى بر طرزده، داها جاذبه‌دار بر شكلده، اوڭا دارِ سعادتده أبدى بر رفيقهٔ‌ِ حياتى و دنياده‌كى أسكى ماجرالرى بربرينه متلذّذانه نقل ايتمك و أسكى خاطراتى بربرينه تخطّر ايتديره‌جك أنيس، لطيف، أبدى بر آرقداش، بر محبّ و محبوب اولارق ويريله‌جگنى وعد ايتمشدر. ألبته وعد ايتديگى شيئى قطعى ويره‌جكدر.
دردنجى إشارت:
والديْن و أولاده محبّتِ مشروعه‌نڭ نتيجه‌سى: (نصِّ قرآن ايله) جنابِ أرحم الراحمين، اونلرڭ مقاملرى آيرى آيرى ده اولسه ينه او مسعود عائله‌يه صافى اولارق لذّتِ صحبتى، جنّته لايق بر حسنِ معاشرت صورتنده، دارِ بقاده أبدى ملاقات ايله إحسان ايدر. و اون بش ياشنه گيرمه‌دن، يعنى حدِّ بلوغه واصل اولمادن وفات ايدن چوجقلر، وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ ايله تعبير ايديلن جنّت چوجقلرى شكلنده و جنّته لايق بر طرزده غايت سوسلى، سَويملى بر صورتده، اونلرى جنّتده دخى پدر و والده‌لرينڭ قوجاقلرينه ويرر. ولدپرورلك حسلرينى ممنون ايدر. أبدى او ذوقى و او لذّتى اونلره ويرر. زيرا چوجقلر سنِّ تكليفه گيرمه‌دكلرندن؛ أبدى، سَويملى، شيرين چوجق اولارق قالاجقلر. دنياده‌كى هر لذّتلى شيئڭ أڭ أعلاسى جنّتده بولونور، يالڭز چوق شيرين اولان ولدپرورلك، يعنى چوجقلرينى سَووب اوقشامق ذوقى (جنّت تناسل يرى اولماديغندن) جنّتده يوقدر ظن ايديليردى. ايشته بو صورتده او دخى واردر. هم أڭ ذوقلى و أڭ شيرين بر طرزده واردر. ايشته قبل البلوغ أولادى وفات ايدنلره مژده...
— 736 —
بشنجى إشارت:
دنياده "اَلْحُبُّ فِى اللّٰه‌" حكمنجه صالح أحبابلره محبّتڭ نتيجه‌سى: جنّتده عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ ايله تعبير ايديلن، قارشى قارشى‌يه قورولمش جنّت إسكمله‌لرنده اوطوروب خوش، شيرين، گوزل، طاتلى بر صورتده، دنيا ماجرالرينى و قديم اولان خاطراتلرينى بربرينه نقل ايدوب أگلنديرمه‌لرى صورتنده؛ فراقسز، صافى بر محبّت و صحبت صورتنده أحبابلريله گوروشديره‌جگى، قرآنڭ نصّيله ثابتدر.
آلتنجى إشارت:
أنبياء و أوليايه قرآنڭ تعريف ايتديگى طرزده محبّتڭ نتيجه‌سى: او أنبياء و أوليانڭ شفاعتلرندن برزخده، حشرده إستفاده ايتمكله برابر؛ غايت علوى و اونلره لايق مقام و فيوضاتدن او محبّت واسطه‌سيله إستفاضه ايتمكدر.
أوت اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ سرّنجه، عادى بر آدم، أڭ يوكسك بر مقامه، محبّت ايتديگى عالى مقام بر ذاتڭ تبعيتيله گيره‌بيلير.
يدنجى إشارت:
گوزل شيلره و بهاره مشروع محبّتڭ، يعنى "نه قدر گوزل ياپيلمش" نظريله، او آثارڭ آرقه‌سنده‌كى أفعالڭ گوزللگنى و إنتظامنى و إنتظامِ أفعال آرقه‌سنده‌كى گوزل أسمانڭ جلوه‌لرينى و او گوزل أسمانڭ آرقه‌سنده صفاتڭ تجلّياتنى و هكذا سومكلگڭ نتيجه‌سى ايسه: دارِ بقاده او گوزل گورديگى مصنوعاتدن بيڭ دفعه داها گوزل بر طرزده أسمانڭ جلوه‌سنى و أسماء ايچنده‌كى جمال و صفاتنى، جنّتده گورمكدر. حتّى إمامِ ربّانى (رضى اللّٰه‌ عنه) ديمش كه: "لطائفِ جنّت، جلوهٔ‌ِ أسمانڭ تمثّلاتيدر." (تأمّل!..)
سكزنجى إشارت:
دنياده، دنيانڭ آخرت مزرعه‌سى و أسماءِ إلٰهيه آيينه‌سى اولان ايكى گوزل يوزينه قارشى متفكّرانه محبّتڭ اُخروى نتيجه‌سى: دنيا قدر، فقط فانى دنيا گبى فانى دگل، باقى بر جنّت ويريله‌جكدر. هم دنياده يالڭز ضعيف گولگه‌لرى گوستريلن أسماء، او جنّتڭ آيينه‌لرنده أڭ شعشعه‌لى بر صورتده گوستريله‌جكدر. هم دنيايى، مزرعهٔ‌ِ آخرت يوزنده سومه‌نڭ نتيجه‌سى: دنيايى فدانلق، يعنى آنجق فدانلرى بر درجه يتيشديرن كوچك بر مزرعه‌سى حكمنده اولاجق اويله بر جنّتى ويره‌جك كه:
— 737 —
دنياده حواس و حسّياتِ إنسانيه، كوچك فدانلر اولديغى حالده، جنّتده أڭ مكمّل بر صورتده إنكشاف و دنياده تخمجقلر حكمنده اولان إستعدادلرى، أنواعِ لذائذ و كمالات ايله سنبللنه‌جك صورتده اوڭا ويريله‌جگى، رحمتڭ و حكمتڭ مقتضاسى اولديغى گبى، حديثڭ نصوصيله و قرآنڭ إشاراتيله ثابتدر. هم مادام دنيانڭ؛ هر خطانڭ باشى اولان مذموم محبّتى دگل، بلكه أسمايه و آخرته باقان ايكى يوزينى، أسماء و آخرت ايچون سومش و عبادتِ فكريه ايله او يوزلرى معمور ايتمش، گويا بتون دنياسيله عبادت ايتمش. ألبته دنيا قدر بر مكافات آلماسى، مقتضاىِ رحمت و حكمتدر. هم مادام آخرتڭ محبّتيله اونڭ مزرعه‌سنى سومش و جنابِ حقّڭ محبّتيله آيينهٔ‌ِ أسماسنى سومش. ألبته دنيا گبى بر محبوب ايستر. او ده، دنيا قدر بر جنّتدر.
سؤال:او قدر بيوك و خالى بر جنّت نه‌يه يارار؟
الجواب:ناصلكه أگر ممكن اولسه ايدى، خيال سرعتيله زمينڭ أقطارينى و ييلديزلرڭ أكثرينى گزسه‌ڭ، "بتون عالم بنمدر" دييه‌بيليرسڭ. ملائكه و إنسان و حيوانلرڭ إشتراكلرى، سنڭ او حكمڭى بوزماز. اويله ده: او جنّت دخى طولو اولسه، "او جنّت بنمدر" دييه‌بيليرسڭ. حديثده بعض أهلِ جنّته ويريلن بش يوز سنه‌لك بر جنّت سرّى، يگرمى سكزنجى سوزده و إخلاص لمعه‌سنده بيان ايديلمشدر.
طوقوزنجى إشارت:
ايمان و محبّت اللّٰهڭ نتيجه‌سى: أهلِ كشف و تحقيقڭ إتّفاقيله؛ دنيانڭ بيڭ سنه حياتِ مسعودانه‌سى، بر ساعتنه دگمه‌ين جنّت حياتى و جنّت حياتنڭ دخى بيڭ سنه‌سى، بر ساعت مشاهده‌سنه دگمه‌ين بر قدسى، منزّه جمال و كمال صاحبى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ مشاهده‌سى، رؤيتيدر كه؛
(حاشيه): حديثڭ نصّيله "او شهود، بتون لذائذِ جنّتڭ او درجه فوقنده‌در كه، اونلرى اونوتديرر. و شهوددن صوڭره أهلِ شهودڭ حسنِ جمالى او درجه فضله‌لشير كه؛ دوندكلرى وقت، سرايلرنده‌كى عائله‌لرى چوق دقّت ايله زور ايله اونلرى طانيه‌بيليرلر." حديثده وارد اولمشدر.
حديثِ قطعى ايله و قرآنڭ نصّيله ثابتدر. حضرتِ سليمان عليه السلام گبى محتشم بر كمال ايله مشهور بر ذاتڭ رؤيتنه إشتياقلى بر مراق، حضرتِ يوسف عليه السلام گبى
— 738 —
بر جمال ايله ممتاز بر ذاتڭ شهودينه مراقلى بر إشتياق؛ هركس وجدانًا حسّ ايدر. عجبا دنيانڭ بتون محاسن و كمالاتندن بيڭلر درجه يوكسك اولان جنّتڭ بتون محاسن و كمالاتى، بر جلوهٔ‌ِ جمالى و كمالى اولان بر ذاتڭ رؤيتى، نه قدر مرغوب، مراق‌آور و شهودى نه درجه مطلوب و إشتياق‌آور اولديغنى قياس ايده‌بيليرسه‌ڭ ايت...
اَللّٰهُمَّ ارْزُقْنَا فِى الدُّنْيَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ وَ الْاِسْتِقَامَةَ كَمَا اَمَرْتَ وَ فِى اْلٰاخِرَةِ رَحْمَتَكَ وَ رُؤْيَتَكَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ
تنبيه
شو سوزڭ آخرنده اوزون تفصيلاتى اوزون گورمه؛ أهمّيتنه نسبةً قيصه‌در، داها اوزون ايستر.
بتون سوزلرده قونوشان بن دگلم. بلكه، إشاراتِ قرآنيه نامنه حقيقتدر. حقيقت ايسه حق سويلر، طوغرى قونوشور. أگر ياڭليش بر شى گورديڭز، محقّق بيليڭز كه؛ خبرم اولمادن فكرم قاريشمش، قاريشديرمش، ياڭليش ايتمش.
٭ ٭ ٭
— 739 —
مناجات
يا ربّ! ناصل بيوك بر سرايڭ قپوسنى چالان بر آدم، آچيلمه‌ديغى وقت، او سرايڭ قپوسنى، ديگر مقبول بر ذاتڭ سرايجه مأنوس صداسيله چالار؛ تا اوڭا آچيلسين. اويله ده: بيچاره بن دخى، سنڭ درگاهِ رحمتڭى، محبوب عبدڭ اولان اويس القرانى‌نڭ نداسيله و مناجاتيله شويله چالييورم. او درگاهڭى اوڭا آچديغڭ گبى، رحمتڭله بڭا ده آچ.
اَقُولُ كَمَا قَالَ:
اِلٰهِى اَنْتَ رَبِّى وَ اَنَا الْعَبْدُ ٭ وَ اَنْتَ الْخَالِقُ وَ اَنَا الْمَخْلُوقُ ٭
وَ اَنْتَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا الْمَرْزُوقُ ٭ وَ اَنْتَ الْمَالِكُ وَ اَنَا الْمَمْلُوكُ ٭
وَ اَنْتَ الْعَزِيزُ وَ اَنَا الذَّلِيلُ ٭ وَ اَنْتَ الْغَنِىُّ وَ اَنَا الْفَقِيرُ ٭
وَ اَنْتَ الْحَىُّ وَ اَنَا الْمَيِّتُ ٭ وَ اَنْتَ الْبَاقِى وَ اَنَا الْفَانِى ٭
وَ اَنْتَ الْكَرِيمُ وَ اَنَا اللَّئِيمُ ٭ وَ اَنْتَ الْمُحْسِنُ وَ اَنَا الْمُسِىءُ ٭
وَ اَنْتَ الْغَفُورُ وَ اَنَا الْمُذْنِبُ ٭ وَ اَنْتَ الْعَظِيمُ وَ اَنَا الْحَقِيرُ ٭
وَ اَنْتَ الْقَوِىُّ وَ اَنَا الضَّعِيفُ ٭ وَ اَنْتَ الْمُعْطِى وَ اَنَا السَّائِلُ ٭
وَ اَنْتَ الْاَمِينُ وَ اَنَا الْخَائِفُ ٭ وَ اَنْتَ الْجَوَّادُ وَ اَنَا الْمِسْكِينُ ٭
وَ اَنْتَ الْمُجِيبُ وَ اَنَا الدَّاعِى ٭ وَ اَنْتَ الشَّافِى وَ اَنَا الْمَرِيضُ ٭
فَاغْفِرْلِى ذُنُوبِى وَ تَجَاوَزْ عَنِّى وَ اشْفِ اَمْرَاضِى يَا اَللّٰه‌ُ يَا كَافِى ٭ يَا رَبُّ يَا وَافِى ٭ يَا رَحِيمُ يَا شَافِى ٭ يَا كَرِيمُ يَا مُعَافِى ٭ فَاعْفُ عَنِّى مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ وَ عَافِنِى مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ ارْضَ عَنِّى اَبَدًا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ ٭
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
— 740 —
اوتوز اوچنجى سوز
اوتوز اوچ پنجره‌در
(بر جهتده اوتوز اوچنجى مكتوب و بر جهتده اوتوز اوچنجى سوز)
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
سَنُرِيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى اْلٰافَاقِ وَفِى اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ اَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ اَنَّهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
سؤال:شو ايكى آيتِ جامعه‌نڭ إفاده ايتديگى وجوب و وحدانيتِ إلٰهيه و أوصاف و شئوناتِ ربّانيه‌يه، عالمِ أصغر و أكبر اولان إنسان و كائناتڭ وجهِ دلالتلرينى، مجمل و قيصه بر صورتده بيانلرينى ايسترز. چونكه منكِرلر پك ايلرى گيتديلر. نه وقته قدر وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ دييوب، ألمزى قالديره‌جغز؟ دييورلر.
الجواب:يازيلان بتون اوتوز اوچ عدد سوزلر، او آيتڭ دڭزندن و إفاضه ايتديگى حقيقت بحرندن اوتوز اوچ قطره‌در. اونلره باقسه‌ڭز، جوابڭزى آلابيليرسڭز. شيمديلك يالڭز او دڭزدن بر قطره‌نڭ رشحاتنه إشارت نوعندن شويله ديرز كه:
مثلا: ناصلكه بر ذاتِ معجزنما، بيوك بر سراى ياپمق ايسته‌سه: أوّلا تمللرينى، أساسلرينى منتظمًا حكمتله وضع ايدر و ايلريده‌كى نتيجه‌لرينه و غايه‌لرينه موافق بر طرزده ترتيب ايدر. صوڭره منزللره، قسملره مهارتله تفريق و تفصيل ايدييور. صوڭره او منزللرى تنظيم و ترتيب ايدييور. صوڭره نقوشلرله تزيين ايدييور. صوڭره ألكتريق
— 741 —
لامبالريله تنوير ايدييور. صوڭره او محتشم و مزيَّن سرايده مهارتنى، إحساناتنى تجديد ايتمك ايچون هر بر طبقه‌ده يڭى يڭى ايجادلر، تبديللر، تحويللر ياپييور. صوڭره هر بر منزلده كندى مقامنه مربوط بر تلفون ربط ايدوب برر پنجره آچارق، هر برندن اونڭ مقامى گورونور.
عينًا اويله ده:
وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
صانعِ ذو الجلال، حاكمِ حكيم، عدلِ حَكم و بيڭبر أسماىِ قدسيه ايله مسمّا فاطرِ بى‌مثال، شو عالمِ أكبر اولان كائنات سراينڭ و خلقت شجره‌سنڭ ايجادينى إراده ايتدى. آلتى گونده او سرايڭ، او شجره‌نڭ أساساتنى دساتيرِ حكمت و قوانينِ علمِ أزليسى ايله وضع ايتدى. صوڭره علوى و سفلى طبقاته و داللره آييروب، قضا و قدر دساتيرى ايله تفصيل و تصوير ايتدى. صوڭره هر مخلوقاتڭ هر طائفه‌سنى و هر طبقه‌سنى صنع و عنايت دستورى ايله تنظيم ايتدى. صوڭره هر شيئى، هر بر عالمى اوڭا لايق بر طرزده، مثلا سمايى ييلديزلرله، زمينى چيچكلرله تزيين ايتديگى گبى، سوسلنديروب تزيين ايتدى. صوڭره او قوانينِ كلّيه و دساتيرِ عموميه ميدانلرنده أسمالرينى تجلّى ايتديروب تنوير ايتدى. صوڭره بو قانونِ كلّينڭ تضييقندن فرياد ايدن فردلره رحمٰن رحيم إسملرينى خصوصى بر صورتده إمداده يتيشديردى. ديمك او كلّى و عمومى دساتيرى ايچنده خصوصى إحساناتى، خصوصى إمدادلرى، خصوصى جلوه‌لرى وار كه: هر شى، هر وقت، هر حاجتى ايچون اوندن إستمداد ايدر، اوڭا باقه‌بيلير. صوڭره هر منزلدن، هر طبقه‌دن، هر عالمدن، هر طائفه‌دن، هر فرددن، هر شيدن، كندينى گوستره‌جك يعنى وجودينى و وحدتنى بيلديره‌جك پنجره‌لر آچمش. هر قلب ايچنده بر تلفون بيراقمش. شيمدى شو حدسز پنجره‌لردن ألبته حدّيمزڭ فوقنده اولارق بحثه گيريشميه‌جگز. اونلرى علمِ محيطِ إلٰهى‌يه حواله ايدوب، يالڭز آياتِ قرآنيه‌نڭ لمعاتى اولان اوتوز اوچ پنجره‌يى اوتوز اوچنجى سوزڭ اوتوز اوچنجى مكتوبنڭ نمازدن صوڭره‌كى تسبيحاتڭ اوتوز اوچ عددِ مباركنه موافق اولمق ايچون اوتوز اوچ پنجره‌يه إجمالى و مختصر بر صورتده إشارت ايدوب، ايضاحنى سائر سوزلره حواله ايدرز...
— 742 —
برنجى پنجره
بِالمشاهده گورويورز كه: بتون أشيا، خصوصًا ذى‌حيات اولانلرڭ پك چوق مختلف حاجاتى و پك چوق متنوّع مطالبى واردر. او مطلبلرى، او حاجتلرى، اومماديغى و بيلمديگى و ألى يتيشمديگى يردن مناسب و لايق بر وقتده اونلره ويريلييور، إمداده يتيشديريلييور. حالبوكه او حدسز مقصودلرڭ أڭ كوچگنه او محتاجلرڭ قدرتى يتيشمز، أللرى اولاشماز. سن كنديڭه باق: ظاهرى و باطنى حاسّه‌لرڭ و اونلرڭ لوازماتى گبى ألڭ يتيشمديگى نه قدر أشيايه محتاجسڭ. بتون ذى‌حياتلرى كنديڭه قياس ايت. ايشته بتون اونلر، برر برر، وجودِ واجبه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعه‌سيله، گونشڭ ضياسى گونشى گوسترديگى گبى، او حال و بو كيفيت، پردهٔ‌ِ غيب آرقه‌سنده بر واجب الوجودى، بر واحدِ أحدى، هم غايت كريم، رحيم، مربّى، مدبّر عنوانلرى ايچنده عقله گوسترر.
شيمدى أى منكِر جاهل و أى فاسق غافل! بو فعاليتِ حكيمانه‌يى، بصيرانه‌يى، رحيمانه‌يى نه ايله ايضاح ايده‌بيليرسڭ؟ صاغير طبيعتله مى، كور قوّتله مى، سرسم تصادفله مى، عاجز جامد أسبابله مى ايضاح ايده‌بيليرسڭ؟...
ايكنجى پنجره
أشيا، وجود و تشخّصاتلرنده، نهايتسز إمكانات يوللرى ايچنده متردّد، متحيّر، شكلسز بر صورتده ايكن، بردن بره غايت منتظم، حكيمانه اويله بر تشخّص وجهى ويريلييور كه؛ مثلا هر بر إنسانڭ يوزنده، بتون أبناىِ جنسندن هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقه، او كوچك يوزده بولونديغى و ظاهر و باطن طويغولريله كمالِ حكمتله تجهيز ايديلديگى جهتله، او يوز غايت پارلاق بر سكّهٔ‌ِ أحديت اولديغنى إثبات ايدر. هر بر يوز، يوزر جهتله بر صانعِ حكيمڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، بتون يوزلرڭ هيئتِ مجموعه‌سيله إظهار ايتدكلرى او سكّه، بتون أشيانڭ خالقنه مخصوص بر خاتم اولديغنى عقل گوزينه گوسترر.
— 743 —
أى منكِر! هيچ بر جهتله قابلِ تقليد اولميان شو سكّه‌لرى و مجموعنده‌كى پارلاق سكّهٔ‌ِ صمديتى هانگى تزگاهه حواله ايده‌بيليرسڭ؟...
اوچنجى پنجره
زمينڭ يوزنده درت يوز بيڭ مختلف طائفه‌دن (حاشيه): حتّى او طائفه‌لردن بر قسم وار كه؛ بر سنه‌ده‌كى أفرادى، زمانِ آدمدن قيامته قدر وجوده گلن بتون إنسان أفرادندن زياده‌در. عبارت اولان بتون حيوانات و نباتات أنواعنڭ اوردوسى؛ بِالمشاهده آيرى آيرى أرزاقلرى، صورتلرى، سلاحلرى، لباسلرى، تعليماتلرى، ترخيصاتلرى كمالِ ميزان و إنتظامله هيچ بر شى اونوتلميه‌رق، هيچ برينى شاشيرميه‌رق بر صورتده تدبير و تربيه ايتمك اويله بر سكّه‌در كه؛ (هيچ بر شبهه قبول ايتمز) گونش گبى پارلاق بر سكّهٔ‌ِ واحدِ أحددر. حدسز بر قدرت و محيط بر علم و نهايتسز بر حكمت صاحبندن باشقه كيمڭ حدّى وار كه، او حدسز درجه‌ده خارقه اولان شو إداره‌يه قاريشسين. چونكه شو بربرى ايچنده گرفت اولان أنواعلرى، ملّتلرى، عمومنى بردن إداره و تربيه ايده‌مه‌ين، اونلردن بريسنه قاريشسه ألبته قاريشديره‌جق. حالبوكه
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
سرّيله، هيچ بر قاريشق علامتى يوقدر. ديمك كه هيچ بر پارمق قاريشه‌ميور.
دردنجى پنجره
إستعداد لسانيله بتون تخملر طرفندن و إحتياجِ فطرى لسانيله بتون حيوانلر طرفندن و لسانِ إضطرارى ايله بتون مضطرلر طرفندن ايديلن دعالرڭ مقبوليتيدر.
ايشته بو نهايتسز دعالرڭ بِالمشاهده قبول و إجابتى، هر برى وجوبه و وحدته شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، مجموعى بيوك بر مقياسده بِالبداهه بر خالقِ رحيم و كريم و مجيبه دلالت ايدر و باقديرر.
— 744 —
بشنجى پنجره
گورويورز كه: أشيا خصوصًا ذى‌حيات اولانلر، دفعى گبى آنى بر زمانده وجوده گلير. حالبوكه دفعى و آنى بر صورتده بسيط بر مادّه‌دن چيقان شيلر، غايت بسيط، شكلسز، صنعتسز اولماسى لازم گليركن؛ چوق مهارته محتاج بر حسنِ صنعتده، چوق زمانه محتاج إهتمامكارانه نقشلرله منقّش، چوق آلاته محتاج عجيب صنعتلرله مزيَّن، چوق مادّه‌لره محتاج بر صورتده خلق اولونيورلر. ايشته بو دفعى و آنى بر صورتده بو خارقه صنعت و گوزل هيئت، هر برى بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتِ ربوبيتنه إشارت ايتدكلرى گبى مجموعى غايت پارلاق بر طرزده نهايتسز قدير، نهايتسز حكيم بر واجب الوجودى گوسترر.
شيمدى، أى سرسم منكِر! هايدى بونى نه ايله ايضاح ايدرسڭ؟ سنڭ گبى سرسم، عاجز، جاهل طبيعتله مى؟ وياخود حدسز درجه خطا ايده‌رك او صانعِ مقدّسه "طبيعت" إسمنى ويروب اونڭ معجزاتِ قدرتنى، او تسميه بهانه‌سيله طبيعته إسناد ايدوب، بيڭ درجه محالى بردن إرتكاب ايتمك مى ايسترسڭ؟
آلتنجى پنجره
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰه‌ُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
شو آيت، وجوب و وحدتى گوسترديگى گبى، بر إسمِ أعظمى گوسترن غايت بيوك بر پنجره‌در.
ايشته شو آيتڭ خلاصة الخلاصه‌سى شودر كه: كائناتڭ علوى و سفلى طبقاتنده‌كى بتون عالملر آيرى آيرى لسانله بر تك نتيجه‌يى، يعنى بر تك صانعِ حكيمڭ ربوبيتنى گوسترييورلر. شويله كه:
— 745 —
ناصل گوكلرده (حتّى قوزموغرافيانڭ إعترافيله دخى) غايت بيوك نتيجه‌لر ايچون غايت منتظم حركتلر، بر قديرِ ذو الجلالڭ وجود و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
اويله ده: زمينده بِالمشاهده (حتّى جغرافيانڭ شهادتيله و إقراريله) غايت بيوك مصلحتلر ايچون موسملرده‌كى گبى غايت منتظم تحوّلاتلر دخى، عين او قديرِ ذو الجلالڭ وجوب و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
هم ناصل برّده و بحرده كمالِ رحمت ايله رزقلرى ويريلن و كمالِ حكمت ايله مختلف شكللر گيديريلن و كمالِ ربوبيتله درلو درلو طويغولرله تجهيز ايديلن بتون حيوانات، برر برر ينه او قديرِ ذو الجلالڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعه‌سيله غايت گنيش بر مقياسده عظمتِ الوهيتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
اويله ده: باغلرده‌كى منتظم نباتات و نباتاتڭ گوستردكلرى مزيَّن چيچكلر و چيچكلرڭ گوستردكلرى موزون ميوه‌لر و ميوه‌لرڭ گوستردكلرى مزيَّن نقشلر، برر برر ينه او صانعِ حكيمڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر كلّيتلريله غايت شعشعه‌لى بر صورتده جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
هم ناصل جوِّ سماده‌كى بلوطلردن مهمّ حكمتلر و غايه‌لر و لزوملى فائده‌لر و ثمره‌لر ايچون توظيف ايديلن و گوندريلن قطره‌لر، قطره‌لر عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبنى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
اويله ده: زمينده‌كى بتون طاغلرڭ و طاغلر ايچنده‌كى معدنلرڭ آيرى آيرى خاصيتلريله برابر آيرى آيرى مصلحتلر ايچون إحضار و إدّخارلرى، طاغ متانتنده بر قوّتله ينه او صانعِ حكيمڭ وجوب و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
هم ناصل صحرالرده و طاغلرده‌كى كوچك كوچك تپه‌لرڭ درلو درلو منتظم چيچكلرله سوسلنمه‌لرى، هر برى بر صانعِ حكيمڭ وجوبنه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعه‌سيله حشمتِ سلطنتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
اويله ده: بتون اوتلرده و آغاجلرده‌كى بتون ياپراقلرڭ درلو درلو أشكالِ منتظمه‌لرى
— 746 —
و آيرى آيرى وضعيتلرى و جذبه‌كارانه موزون حركتلرى، ياپراقلر عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
هم ناصل بتون أجسامِ ناميه‌ده، بيومك زماننده منتظمًا حركتلرى و درلو درلو آلات ايله تجهيزلرى و چشيد چشيد ميوه‌لره شعوركارانه توجّهلرى، هر برى فردًا فردا ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايدر. و هيئتِ مجموعه‌سيله غايت بيوك بر مقياسده إحاطهٔ‌ِ قدرتنى و شمولِ حكمتنى و جمالِ صنعتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
اويله ده: بتون حيوانى جسدلرده كمالِ حكمتله نفسلرينى، روحلرينى يرلشديرمك، درلو درلو جهازات ايله كمالِ إنتظام ايله تسليح ايتمك، درلو درلو خدمتلرده كمالِ حكمتله گوندرمك، حيوانات عددنجه بلكه جهازاتلرى صاييسنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعه‌سيله غايت پارلاق بر صورتده جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
هم ناصل بتون قلبلره، إنسان ايسه هر نوع علوم و حقيقتلرى بيلديرن، حيوان ايسه هر نوع حاجتلرينڭ تداركنى اوگره‌تن بتون إلهاماتِ غيبيه، بر ربِّ رحيمڭ وجودينى إحساس ايدر و ربوبيتنه إشارت ايدر.
اويله ده: گوزلره كائنات بوستاننده‌كى معنوى چيچكلرى طوپلايان شعاعاتِ عينيه گبى ظاهرى و باطنى بتون طويغولرڭ، آيرى آيرى عالملره هر برى برر آناختار اولمالرى، ينه او صانعِ حكيم، او فاطرِ عليم، او خالقِ رحيم، او رزّاقِ كريمڭ وجوبِ وجودينى و وحدت و أحديتنى و كمالِ ربوبيتنى گونش گبى گوسترر.
ايشته شو يوقاريده گچن اون ايكى آيرى آيرى پنجره‌لردن، اون ايكى وجهدن بر پنجرهٔ‌ِ أعظم آچيلييور كه؛ اون ايكى رنكلى بر ضياىِ حقيقت ايله جنابِ حقّڭ أحديتنى و وحدانيتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته أى بدبخت منكِر! شو دائرهٔ‌ِ أرض قدر، بلكه مدارِ سنويسى قدر گنيش اولان شو پنجره‌يى نه ايله قپاته‌بيليرسڭ؟ و گونش گبى پارلاق اولان شو معدنِ نورى نه ايله سوندوره‌بيليرسڭ و هانگى پردهٔ‌ِ غفلتده صاقلايه‌بيليرسڭ؟...
— 747 —
يدنجى پنجره
شو كائنات يوزنده سرپيلن مصنوعاتڭ كمالِ إنتظاملرى و كمالِ موزونيتلرى و كمالِ زينتلرى و ايجادلرينڭ سهولتى و بربرينه بڭزه‌مه‌لرى و بر تك فطرت إظهار ايتمه‌لرى، ناصلكه بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و وحدتنى غايت گنيش بر مقياسده گوسترييورلر. اويله ده: جامد و بسيط عنصرلردن، حدسز و آيرى آيرى و منتظم مركّباتڭ ايجادى، مركّبات عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعه‌سيله غايت پارلاق بر طرزده كمالِ قدرتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى تركيباتِ موجودات تعبير ايديلن تركيب و تحليل هنگامنده‌كى تجدّدده نهايت درجه‌ده إختلاط و قاريشمه ايچنده نهايت درجه‌ده بر إمتياز و تفريق ايله، مثلا طوپراقده‌كى تخملرڭ و كوكلرڭ چوق قاريشق اولديغى حالده هيچ شاشيرميه‌رق بر صورتده سنبللرينى و وجودلرينى تمييز و تفريق ايتمك و آغاجلره گيرن قاريشق مادّه‌لرى ياپراق و چيچك و ميوه‌لره تفريق ايتمك و حجيراتِ بدنه قاريشق بر صورتده گيدن غدائى مادّه‌لرى كمالِ حكمتله و كمالِ ميزانله آييروب تفريق ايتمك، ينه او حكيمِ مطلق و او عليمِ مطلق و او قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛ ذرّه‌لر عالمنى حدسز و گنيش بر تارلا حكمنه گتيروب، هر دقيقه‌ده كمالِ حكمتله أكوب بيچوب، يڭى يڭى كائناتلر محصولاتنى اوندن آلمق و او جامده، عاجزه، جاهله اولان ذرّاته غايت شعوركارانه و غايت حكيمانه و مقتدرانه حدسز منتظم وظيفه‌لرى گورديرمك، ينه او قديرِ ذو الجلالڭ و او صانعِ ذو الكمالڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته بو درت يول ايله بيوك بر پنجره معرفت اللّٰهه آچيلير. و بيوك بر مقياسده بر صانعِ حكيمى عقله گوسترر.
شيمدى أى بدبخت غافل! شو حالده اونى گورمك و طانيمق ايسته‌مزسه‌ڭ؛ عقلڭى چيقار آت، حيوان اول، قورتول...
— 748 —
سكزنجى پنجره
نوعِ بشرده‌كى بتون أرواحِ نيّره أصحابى اولان أنبيالر (عليهم السلام)، باهر و ظاهر معجزاتلرينه إستناد ايده‌رك و بتون قلوبِ منوّره أقطابى اولان أوليالر، كشف و كرامتلرينه إعتماد ايده‌رك و بتون عقولِ نورانيه أربابى اولان أصفيالر، تحقيقاتلرينه إستناد ايده‌رك، بر تك واحدِ أحد، واجب الوجود، خالقِ كلّ شيئڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و كمالِ ربوبيتنه شهادتلرى، پك بيوك و نورانى بر پنجره‌در. هم هر وقت او مقامِ ربوبيتى گوسترمكده‌در.
أى بيچاره منكِر! كيمه گووه‌نيورسڭ كه، بونلرى ديڭله‌ميورسڭ؟ وياخود گوندوز ايچنده گوزيڭى قپامقله، دنيايى گيجه مى اولدى ظن ايدييورسڭ؟
طوقوزنجى پنجره
كائناتده‌كى عباداتِ عموميه، بِالبداهه بر معبودِ مطلقى گوسترييور. أوت عالمِ أرواحه و باطنه گيدن و روحانى و مَلكلرله گوروشن ذاتلرڭ شهادتلريله ثابت اولان عموم روحانى و ملائكه‌لرڭ كمالِ إمتثال ايله عبوديتلرى و بِالمشاهده بتون ذى‌حياتلرڭ كمالِ إنتظامله عبوديتكارانه وظيفه‌لر گورمه‌لرى و بِالمشاهده عناصر گبى بتون جماداتڭ كمالِ إطاعتله عبوديتكارانه خدمتلرى، بر معبودِ بِالحقڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛ هر بر طائفه‌سى إجماع و تواتر قوّتنى طاشييان بتون عارفلرڭ حقيقتلى معرفتلرى، بتون شاكرلر طائفه‌سنڭ ثمره‌دار شكرلرى و بتون ذاكرلرڭ فيضلى ذكرلرى و بتون حامدلرڭ نعمت آرتيران حمدلرى و بتون موحّدلرڭ برهانلى توحيدلرى و توصيفلرى و بتون مُحِبلرڭ حقيقى محبّت و عشقلرى و بتون مريدلرڭ صادق إراده و رغبتلرى و بتون منيبلرڭ جدّى طلب و إنابه‌لرى، ينه معروف، مذكور، مشكور، محمود، واحد، محبوب، مرغوب، مقصود اولان او معبودِ أزلينڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ ربوبيتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛ كامل إنسانلرده‌كى بتون مقبول عباداتڭ و او مقبول عباداتڭ نتيجه‌سندن حاصل اولان فيوضات و مناجات، مشاهدات و كشفيات، ينه او
— 749 —
موجودِ لم يزل و او معبودِ لا يزالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر. ايشته شو اوچ جهتده ضيادار بيوك بر پنجره، وحدانيته آچيلير.
اوننجى پنجره
وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ٭ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ ٭ وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰه‌ِ لَا تُحْصُوهَا
شو كائناتده‌كى موجوداتڭ بربرينه تعاونى، تجاوبى، تساندى گوسترر كه؛ عموم مخلوقات، بر تك مربّى‌نڭ تربيه‌سنده‌درلر. بر تك مدبّرڭ إداره‌سنده‌درلر. بر تك متصرّفڭ تحتِ تصرّفنده‌درلر. بر تك سيّدڭ خدمتكارلريدرلر. چونكه زمينده‌كى ذى‌حياتلره لوازماتِ حياتيه‌يى أمرِ ربّانى ايله پيشيرن گونشدن و تقويمجيلك ايدن قمردن طوت، تا ضيا، هوا، ماء، غدانڭ ذى‌حياتلرڭ إمدادينه قوشمه‌لرينه و نباتاتڭ دخى حيواناتڭ إمدادينه قوشمه‌لرينه و حيوانات دخى إنسانلرڭ إمدادينه قوشمه‌لرينه، حتّى أعضاىِ بدنڭ بربرينڭ معاونتنه قوشمه‌لرينه و حتّى غدا ذرّاتنڭ حجيراتِ بدنيه‌نڭ إمدادينه قوشمه‌لرينه قدر جارى اولان بر دستورِ تعاون ايله، جامد و شعورسز اولان او موجوداتِ متعاونه، بر قانونِ كرم، بر ناموسِ شفقت، بر دستورِ رحمت آلتنده غايت حكيمانه، كريمانه بربرينه يارديم ايتمك، بربرينڭ صداىِ حاجتنه جواب ويرمك، بربرينى تقويه ايتمك، ألبته بِالبداهه بر تك، يكتا، واحدِ أحد، فردِ صمد، قديرِ مطلق، عليمِ مطلق، رحيمِ مطلق، كريمِ مطلق بر ذاتِ واجب الوجودڭ خدمتكارلرى و مأمورلرى و مصنوعلرى اولدقلرينى گوسترر.
ايشته أى بيچاره مفلس فلسفى! بو معظّم پنجره‌يه نه دييورسڭ؟ سنڭ تصادفڭ بوڭا قاريشه‌بيلير مى؟...
— 750 —
اون برنجى پنجره
اَلَا بِذِكْرِ اللّٰه‌ِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
بتون أرواح و قلوبڭ ضلالتدن نشئت ايدن إضطرابات و كشماكش و إضطراباتدن نشئت ايدن معنوى ألملردن قورتولمه‌لرى، بر تك خالقى طانيمقله اولور. بتون موجوداتى، بر تك صانعه ويرمكله نجات بولويورلر، بر تك اللّٰهڭ ذكريله مطمئن اولورلر. چونكه حدسز موجودات بر تك ذاته ويريلمزسه (يگرمى ايكنجى سوزده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) او زمان هر بر تك شيئى، حدسز أسبابه إسناد ايتمك لازم گلير كه، او حالده بر تك شيئڭ وجودى، عموم موجودات قدر مشكل اولور. چونكه اللّٰهه ويرسه، حدسز أشيايى بر ذاته ويرر. اوڭا ويرمزسه، هر بر شيئى حدسز أسبابه ويرمك لازم گلير. او وقت بر ميوه، كائنات قدر مشكلات پيدا ايدر، بلكه داها زياده مشكل اولور. چونكه ناصل بر نفر يوز مختلف آدمڭ إداره‌سنه ويريلسه، يوز مشكلات اولور. و يوز نفر، بر ضابطڭ إداره‌سنه ويريلسه، بر نفر حكمنده قولاى اولور. اويله ده: چوق مختلف أسبابڭ بر تك شيئڭ ايجادنده إتّفاقلرى، يوز درجه مشكلاتلى اولور. و پك چوق أشيانڭ ايجادى، بر تك ذاته ويريلسه يوز درجه قولاى اولور. ايشته ماهيتِ إنسانيه‌ده‌كى مراق و طلبِ حقيقت جهتندن گلن نهايتسز إضطرابدن قورتاره‌جق يالڭز توحيدِ خالق و معرفتِ إلٰهيه‌در. مادام كفرده و شركده نهايتسز مشكلات و إضطرابات وار. ألبته او يول محالدر، حقيقتى يوقدر. مادام توحيدده، موجوداتڭ ياراتيليشنده‌كى سهولته و كثرته و حسنِ صنعته موافق اولارق نهايتسز سهولت و قولايلق وار. ألبته او يول واجبدر، حقيقتدر.
ايشته أى بدبخت أهلِ ضلالت! باق: ضلالت يولى نه قدر قراڭلقلى و ألملى!. نه زورڭ وار كه، اورادن گيدييورسڭ؟ هم باق: ايمان و توحيد يولى نه قدر قولاى و صفالى... اورايه گير، قورتول.
— 751 —
اون ايكنجى پنجره
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰى ٭ اَلَّذِى خَلَقَ فَسَوّٰى ٭ وَالَّذِى قَدَّرَ فَهَدٰى
سرّنجه: عموم أشياده خصوصًا ذى‌حيات مصنوعلرده حكمتلى بر قالبدن چيقمش گبى هر شيئه بر مقدارِ منتظم و بر صورت، حكمتله ويريلديگى و او صورت و او مقدارده مصلحتلر و فائده‌لر ايچون أگرى بوگرى حدودلر بولونماسى؛ هم مدّتِ حياتلرنده دگيشديردكلرى صورت لباسلرى و مقدارلرى ينه حكمتلره، مصلحتلره موافق بر طرزده مقدّراتِ حياتيه‌دن تركيب ايديلن معنوى و منتظم برر صورت، برر مقدار بولونماسى، بِالبداهه گوسترر كه: بر قديرِ ذو الجلالڭ و بر حكيمِ ذو الكمالڭ قدر دائره‌سنده صورتلرى و بيچيملرى ترتيب ايديلن و قدرتڭ دستگاهنده وجودلرى ويريلن او حدسز مصنوعات، او ذاتڭ وجوبِ وجودينه دلالت و وحدتنه و كمالِ قدرتنه حدسز لسان ايله شهادت ايدرلر. سن كندى جسمڭه و أعضالريڭه و اونلرده‌كى أگرى بوگرى يرلرڭ ميوه‌لرينه و فائده‌لرينه باق! كمالِ حكمت ايچنده كمالِ قدرتى گور.
اون اوچنجى پنجره
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سرّنجه: هر شى لسانِ مخصوصيله خالقنى ياد ايدر، تقديس ايدر. أوت بتون موجوداتڭ لسانِ حال و قال ايله ايتديگى تسبيحات، بر تك ذاتِ مقدّسڭ وجودينى گوسترييور. أوت فطرتڭ شهادتى ردّ ايديلمز. دلالتِ حال ايسه، خصوصًا چوق جهتلرله گلسه، شبهه گتيرمز. باق حدسز فطرى شهادتى تضمّن ايدن و نهايتسز طرزلرده لسانِ حال ايله دلالت ايدن و متداخل دائره‌لر گبى بر تك مركزه باقان شو موجوداتڭ منتظم صورتلرى، هر برى برر ديلدر. و موزون هيئتلرى، هر برى برر لسانِ شهادتدر. و مكمّل حياتلرى، هر برى برر لسانِ تسبيحدر كه، يگرمى دردنجى سوزده قطعى إثبات ايديلديگى گبى، او بتون ديللر ايله پك ظاهر بر صورتده تسبيحاتلرى و تحيّاتلرى و بر تك مقدّس ذاته شهادتلرى، ضيا گونشى گوسترديگى گبى بر ذاتِ واجب الوجودى گوسترر و كمالِ الوهيتنه دلالت ايدر.
— 752 —
اون دردنجى پنجره
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ اِنَّ رَبّىِ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ
سرلرنجه: هر شى هر شيئنده و هر شأننده تك بر خالقِ ذو الجلاله محتاجدر. أوت كائناتده‌كى موجوداته باقييورز و گورويورز كه: ضعفِ مطلق ايچنده بر قوّتِ مطلقه تظاهراتى وار. و عجزِ مطلق ايچنده بر قدرتِ مطلقه‌نڭ آثارى گورونويور. مثلا نباتاتڭ تخملرنده و كوكلرنده‌كى عقدهٔ‌ِ حياتيه‌لرينڭ إنتباهلرى زماننده گوستردكلرى خارقه وضعيتلرى گبى. هم فقرِ مطلق و قورولق ايچنده بر غناءِ مطلقڭ تظاهراتى وار: قيشده‌كى طوپراغڭ و آغاجلرڭ وضعيتِ فقيرانه‌لرى و بهارده شعشعه‌لى ثروت و غنالرى گبى. هم جمودِ مطلق ايچنده بر حياتِ مطلقه‌نڭ ترشّحاتى گورونويور: عناصرِ جامده‌نڭ ذى‌حيات مادّه‌لره إنقلابى گبى. هم بر جهلِ مطلق ايچنده محيط بر شعورڭ تظاهراتى گورونويور: ذرّه‌لردن ييلديزلره قدر هر شيئڭ حركاتنده نظاماتِ عالمه و مصالحِ حياته و مطالبِ حكمته موافق بر طرزده حركت ايتمه‌لرى و شعوركارانه وضعيتلرى گبى.
ايشته بو عجز ايچنده‌كى قدرت و ضعف ايچنده‌كى قوّت و فقر ايچنده‌كى ثروت و غنا و جمود و جهل ايچنده‌كى حيات و شعور؛ بِالبداهه و بِالضروره بر قديرِ مطلق و قوِىِّ مطلق و غنىِّ مطلق و عليمِ مطلق و حىِّ قيّوم بر ذاتڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه قارشى هر طرفدن پنجره‌لر آچار. هيئتِ مجموعه‌سيله بيوك بر مقياسده بر جادّهٔ‌ِ نورانيه‌يى گوسترر. ايشته أى طبيعت باتاقلغنه دوشن غافل! أگر طبيعتى بيراقوب قدرتِ إلٰهيه‌يى طانيمازسه‌ڭ؛ هر بر شيئه، حتّى هر بر ذرّه‌يه، حدسز بر قوّت و قدرت و نهايتسز بر حكمت و مهارت، بلكه أكثر أشيايى گوره‌جك، بيله‌جك، إداره ايده‌جك بر إقتدار، هر شيده بولونديغنى قبول ايتمك لازم گلير.
— 753 —
اون بشنجى پنجره
اَلَّذِى اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ
سرّنجه: هر شيئه، او شيئڭ قابليتِ ماهيتنه گوره كمالِ ميزان و إنتظام ايله بيچيلوب حسنِ صنعت ايله ترتيب ايديلوب، أڭ قيصه يولده، أڭ گوزل بر صورتده، أڭ خفيف بر طرزده، إستعمالجه أڭ قولاى بر شكلده، (مثلا قوشلرڭ ألبسه‌لرينه و هر وقت تويلرينى قولايجه اويناتمه‌لرينه و إستعمال ايتمه‌لرينه باق) هم إسرافسز حكمتلى بر طرزده وجود ويرمك، صورت گيديرمك، أشيا عددنجه ديللر ايله بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و بر قديرِ عليمِ مطلقه إشارت ايدرلر.
اون آلتنجى پنجره
روىِ زمينده موسم بموسم تازه‌له‌نن مخلوقاتڭ ايجاد و تدبيرلرنده‌كى إنتظامات و تنظيمات، بِالبداهه بر حكمتِ عامّه‌يى گوسترر. صفت، موصوفسز اولماديغندن؛ ألبته او حكمتِ عامّه، بِالضروره بر حكيمى گوسترر. هم او پردهٔ‌ِ حكمت ايچنده خارقه تزيينات، بِالبداهه بر عنايتِ تامّه‌يى گوسترر. و او عنايتِ تامّه، بِالضروره عنايتكار بر خالقِ كريمى گوسترر. و او پردهٔ‌ِ عنايتده عمومه شامل بر تلطيفات و إحسانات، بِالبداهه بر رحمتِ واسعه‌يى گوسترر. و او رحمتِ واسعه، بِالضروره بر رحمٰنِ رحيمى گوسترر. و او پردهٔ‌ِ رحمت اوستنده دخى بتون رزقه محتاج ذى‌حياتلرڭ لايق و مكمّل بر طرزده إعاشه‌لرى و ارزاقلرى، بِالبداهه تربيه‌كارانه بر رزّاقيت و شفقتكارانه بر ربوبيتى گوسترر. و او تربيه و إداره، بِالضروره بر رزّاقِ كريمى گوسترر.
أوت زمينڭ يوزنده كمالِ حكمتله تربيه ايديلن و كمالِ عنايتله تزيين ايديلن و كمالِ رحمتله تلطيف ايديلن و كمالِ شفقتله إعاشه ايديلن بتون مخلوقات، برر برر بر صانعِ حكيم، كريم، رحيم، رزّاقڭ وجوبنه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، ير يوزينڭ مجموعنده تظاهر ايدن و عمومنده گورولن و قصد و إراده‌يى بِالبداهه
— 754 —
گوسترن حكمتِ عامّه؛ و حكمتى دخى تضمّن ايدن عموم مصنوعاته شامل عنايتِ تامّه؛ و عنايت و حكمتى تضمّن ايدن و عموم موجوداتِ أرضيه‌يه شامل اولان رحمتِ واسعه؛ و رحمت و حكمت و عنايتى ده تضمّن ايدن عموم ذى‌حياته شامل بر صورتده و غايت كريمانه بر طرزده اولان رزق و إعاشهٔ‌ِ عموميه‌يى بردن نظره آل، باق! ناصلكه ألوانِ سبعه، ضيايى تشكيل ايدر. و ير يوزينى تنوير ايدن او ضيا، ناصل شبهه‌سز گونشى گوسترر. اويله ده؛ او حكمت ايچنده‌كى عنايت و عنايت ايچنده‌كى رحمت و رحمت ايچنده‌كى إعاشهٔ‌ِ رزقى، نهايت درجه‌ده حكيم، كريم، رحيم، رزّاق بر واجب الوجودڭ وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى بيوك بر مقياسده، يوكسك بر درجه‌ده، پارلاق بر صورتده گوسترر.
ايشته أى سرسم منكِر غافل! گوز اوڭنده‌كى بو حكيمانه، كريمانه، رحيمانه، رزّاقانه تربيتى و بو عجيب و خارقه و معجزه كيفيتى نه ايله ايضاح ايده‌بيليرسڭ؟ سنڭ گبى سرسرى تصادفله مى؟ و قلبڭ گبى كور قوّتله مى؟ و قفاڭ گبى صاغير طبيعتله مى؟ و سنڭ گبى عاجز، جامد، جاهل أسبابله مى؟ يوقسه نهايتسز درجه‌ده مقدّس، منزّه و مبرّا، معلّٰى و نهايتسز درجه‌ده قدير، عليم، سميع، بصير اولان ذاتِ ذو الجلاله نهايتسز درجه‌ده عاجز، جاهل، صاغير، كور، ممكن، مسكين اولان "طبيعت" نامنى ويروب نهايتسز خطا ايشله‌مك مى ايسترسڭ؟ هم گونش گبى پارلاق شو حقيقتى، هانگى قوّت ايله سوندوره‌بيليرسڭ؟ هانگى پردهٔ‌ِ غفلت آلتنده صاقلايه‌بيليرسڭ؟
اون يدنجى پنجره
اِنَّ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ
زمينڭ يوزينى ياز زماننده تماشا ايدوب گورويورز كه: ايجادِ أشياده مشوّشيتى إقتضا ايدن و إنتظامسزلغه سبب اولان نهايتسز سخاوت و بر جودِ مطلق، غايت درجه‌ده بر إنسجام و إنتظام ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى تزيين ايدن بتون نباتاتى گور.
— 755 —
هم ميزانسزلغى و قابالغى إقتضا ايدن ايجادِ أشياده‌كى سرعتِ مطلقه دخى كمالِ موزونيت ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى سوسلنديرن بتون ميوه‌لره باق.
هم أهمّيتسزلگى، بلكه چركينلگى إقتضا ايدن كثرتِ مطلقه دخى، كمالِ حسنِ صنعت ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزينى يالديزلايان بتون چيچكلره باق!
هم صنعتسزلغى، بسيطلگى إقتضا ايدن ايجادِ أشياده‌كى سهولتِ مطلقه دخى، نهايتسز درجه‌ده صنعتكارلق و مهارت و إهتمامكارلق ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزنده‌كى آغاج و نباتات جهازاتنڭ صندوقچه‌لرى و پروغراملرى و تاريخچهٔ‌ِ حياتلرينڭ قوطوجقلرى حكمنده اولان بتون تخملره، چكردكلره دقّتله باق.
هم إختلاف و آيريلغى إقتضا ايدن اوزاقلق و بُعْدِ مطلق دخى بر إتّفاقِ مطلق ايچنده گورونويور. ايشته بتون أقطارِ زمينده زرع ايديلن هر نوع حبوباته باق.
هم قاريشمه‌يى و بولاشمه‌يى إقتضا ايدن كمالِ إختلاط، بِالعكس كمالِ إمتياز و تفريق ايچنده گورونويور. ايشته بتون ير آلتنه قاريشق آتيلان و مادّه إعتباريله بربرينه بڭزه‌ين تخملرڭ سنبل وقتنده كمالِ إمتيازلرى و آغاجلره گيرن مختلف مادّه‌لرڭ ياپراق، چيچك و ميوه‌لره كمالِ إمتياز ايله تفريقلرى و معده‌يه گيرن قاريشق غدالرڭ مختلف أعضا و حجيراته گوره كمالِ إمتيازله آيريلمه‌لرينه باق، كمالِ حكمت ايچنده كمالِ قدرتى گور.
هم أهمّيتسزلگى، قيمتسزلگى إقتضا ايدن غايت درجه‌ده مبذوليت و نهايت درجه‌ده اوجوزلق دخى، ير يوزنده مصنوعاتجه، صنعتجه نهايت درجه‌ده قيمتدار و بهالى بر كيفيتده گورونويور. ايشته او حدسز عجائبِ صنعت ايچنده ير يوزينڭ رحمانى سفره‌سنده يالڭز قدرتڭ شكرلمه‌لرى اولان طوتلرڭ نوعلرينه باق! كمالِ رحمتى، كمالِ صنعت ايچنده گور.
ايشته بتون روىِ زمينده غايت قيمتدارلق ايله برابر حدسز اوجوزلق؛ و حدسز اوجوزلق ايچنده حدسز إختلاط و قاريشيقلق ايله برابر حدسز إمتياز و تفريق؛ و حدسز
— 756 —
إمتياز و تفريق ايچنده غايت اوزاقلق ايله برابر صوڭ درجه‌ده موافقت و بڭزه‌يش؛ و صوڭ درجه بڭزه‌مك ايچنده غايت درجه‌ده سهولت و قولايلق ايله برابر غايت درجه‌ده إهتمامكارانه ياپيليش؛ و غايت درجه‌ده گوزل ياپيليش ايچرسنده سرعتِ مطلقه و چابوقلقله برابر غايت درجه‌ده موزون و ميزانلى و إسرافسزلق؛ و غايت درجه‌ده إسرافسزلق ايچنده صوڭ درجه چوقلق و كثرت ايله برابر صوڭ درجه‌ده حسنِ صنعت؛ و صوڭ درجه حسنِ صنعت ايچنده نهايت درجه‌ده سخاوت ايله برابر إنتظامِ مطلق.. ألبته گوندوز ايشيغى، ايشيق گونشى گوسترديگى گبى؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر حكيمِ ذو الكمالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ وجوبِ وجودينه و كمالِ قدرتنه و جمالِ ربوبيتنه و وحدانيتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر، لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى سرّينى گوستررلر.
شيمدى أى بيچاره جاهل غافل معنّد معطّل! بو حقيقتِ عظمايى نه ايله تفسير ايده‌بيليرسڭ؟ بو نهايت درجه‌ده معجزه و خارقه كيفيتى نه ايله ايضاح ايده‌بيليرسڭ؟ بو حدسز درجه‌ده عجيب شو صنعتلرى نه‌يه إسناد ايده‌بيليرسڭ؟ بو ير يوزى درجه‌سنده گنيش بو پنجره‌يه هانگى پردهٔ‌ِ غفلتى آتوب قپاته‌بيليرسڭ؟ سنڭ تصادفڭ نره‌ده، طبيعت ديديگڭ و گوونديگڭ شعورسز يولداشڭ و ضلالتده إستنادگاهڭ و آرقداشڭ نره‌ده؟ بو ايشلره تصادفڭ قاريشماسى يوز درجه محال دگل مى؟ و شو خارقه ايشلرڭ بيڭدن برينڭ طبيعته حواله‌سى، بيڭ درجه محال اولمييور مى؟ يوقسه جامد، عاجز طبيعتڭ؛ هر بر شيئڭ ايچنده او شيدن ياپيلان أشيا عددنجه معنوى ماكينه و مطبعه‌لرى مى وار؟..
اون سكزنجى پنجره
اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِى مَلَكُوتِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
يگرمى ايكنجى سوزده ايضاح ايديلن شو تمثيله باق كه: ناصل مكمّل، منتظم، صنعتلى، سراى گبى بر أثر، بِالبداهه منتظم بر فعله دلالت ايدر. يعنى بر بنا، بر
— 757 —
دولگرلگه دلالت ايدر. و مكمّل، منتظم بر فعل، بِالضروره مكمّل بر فاعله و ماهر بر اوسته‌يه، بر دولگره دلالت ايدر. و مكمّل اوسته و دولگر عنوانلرى، بِالبداهه مكمّل بر صفته، يعنى صنعت مَلكه‌سنه دلالت ايدر. و مكمّل صفت و او مكمّل مَلكهٔ‌ِ صنعت، بِالبداهه مكمّل بر إستعدادڭ وجودينه دلالت ايدر. و مكمّل بر إستعداد ايسه، عالى بر روح و يوكسك بر ذاتڭ وجودينه دلالت ايدر.
اويله ده: زمينڭ يوزينى، بلكه كائناتى طولديران متجدّد أثرلر، بِالبداهه غايت درجهٔ‌ِ كمالده بولونان أفعالى گوسترييور. و شو نهايت درجه‌ده‌كى إنتظام و حكمت دائره‌سنده‌كى أفعال، بِالبداهه عنوانلرى و إسملرى مكمّل اولان بر فاعلى گوسترييور. چونكه منتظم، حكيمانه فعللر، فاعلسز اولماديغى قطعيًا معلوم. و صوڭ درجه مكمّل عنوانلر، او فاعلڭ صوڭ درجه كمالده‌كى صفتلرينه دلالت ايدر. چونكه فنِّ صرفجه ناصل إسمِ فاعل مصدردن ياپيلير. اويله ده، عنوانلرڭ و إسملرڭ دخى مصدرلرى و منشألرى، صفتلردر. و صوڭ درجهٔ‌ِ كمالده صفتلر، شبهه‌سز صوڭ درجه مكمّل اولان شئوناتِ ذاتيه‌يه دلالت ايدر. و قابليتِ ذاتيه (تعبير ايده‌مديگمز) او مكمّل شئونِ ذاتيه، بِحقّ اليقين حدسز درجهٔ‌ِ كمالده اولان بر ذاته دلالت ايدر.
ايشته بتون عالمده‌كى آثارِ صنعت و بتون مخلوقات، هر برى برر أثرِ مكمّل اولديغندن، هر برى بر فعله و فعل ايسه إسمه، إسم ايسه وصفه و وصف ايسه شأنه و شأن ايسه ذاته شهادت ايتدكلرى ايچون؛ مصنوعات عددنجه بر تك صانعِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه شهادت و أحديتنه إشارت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعه‌سيله، سلسلهٔ‌ِ مخلوقات قدر قوّتلى بر طرزده بر معراجِ معرفتدر. هيچ بر جهتده ايچنه شبهه گيرمه‌ين متسلسل بر برهانِ حقيقتدر.
شيمدى أى بيچاره منكِر غافل! سلسلهٔ‌ِ كائنات قدر قوّتلى شو برهانى نه ايله قيره‌بيليرسڭ؟ شو مصنوعات عددنجه حقيقتڭ شعاعنى گوسترن حدسز دليكلى و قفسلى شو پنجره‌يى نه ايله قپاته‌بيليرسڭ؟ هانگى پردهٔ‌ِ غفلتى اوستنه چكه‌بيليرسڭ؟
— 758 —
اون طوقوزنجى پنجره
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سرّنجه: صانعِ ذو الجلال، سماواتڭ أجرامنه او قدر حكمتلر، معنالر طاقمش كه؛ گويا جلال و جمالنى إفاده ايتمك ايچون سماواتى؛ گونشلر، آيلر، ييلديزلر كلمه‌لريله سويلتديرديگى گبى، جوِّ سماده دخى اولان موجوداته اويله حكمتلر و معنالر و مقصدلر طاقمش كه؛ گويا او جوِّ سمايى برقلر، شمشكلر، رعدلر، قطره‌لر كلمه‌لريله إنطاق ايدييور. و كمالِ حكمت و جمالِ رحمتنى درس ويرييور. و ناصل زمين قفاسنى، حيوانات و نباتات دينلن معنيدار كلمه‌لريله سويلشديروب كمالاتِ صنعتنى كائناته گوسترييور. اويله ده؛ او قفانڭ برر كلمه‌سى اولان نباتلرى و آغاجلرى دخى؛ ياپراقلر، چيچكلر، ميوه‌لر كلمه‌لريله إنطاق ايدوب ينه كمالِ صنعتنى و جمالِ رحمتنى إعلان ايدييور. و برر كلمه اولان چيچكلرى و ميوه‌لرى دخى تخمجقلر كلمه‌لريله قونوشديروب دقائقِ صنعتنى و كمالِ ربوبيتنى أهلِ شعوره تعليم ايدييور. ايشته بو حدسز كلماتِ تسبيحيه ايچنده يالڭز تك بر سنبل و تك بر چيچگڭ طرزِ إفاده‌سنه قولاق ويروب ديڭله‌يه‌جگز. ناصل شهادت ايدر، بيله‌جگز.
أوت هر بر نبات، هر بر آغاج، پك چوق لسان ايله صانعلرينى اويله گوسترييورلر كه؛ أهلِ دقّتى حيرتلرده بيراقير و باقانلره "سبحان اللّٰه‌! نه قدر گوزل شهادت ايدييور!" ديديرتيرلر.
أوت، هر بر نباتڭ چيچك آچماسى زماننده و سنبل ويرمه‌سى آننده، تبسّمكارانه معنوى تكلّملرى هنگامنده‌كى تسبيحلرى، كنديلرى گبى گوزل و ظاهردر. چونكه هر بر چيچگڭ گوزل آغزى ايله و منتظم سنبلڭ لسانيله و موزون تخملرڭ و منتظم حبّه‌لرڭ كلماتيله حكمتى گوسترن او نظام، بِالمشاهده علمى گوسترن بر ميزان ايچنده‌در. و او ميزان ايسه، مهارتِ صنعتى گوسترن بر نقشِ صنعت ايچنده‌در. و او نقشِ صنعت، لطف و كرمى گوسترن بر زينت ايچنده‌در. و او زينت دخى، رحمت و إحسانى گوسترن لطيف قوقولر ايچنده‌در. و بربرى ايچنده بولونان شو معنيدار كيفيتلر، اويله بر لسانِ شهادتدر كه؛ هم صانعِ ذو الجمالنى أسماسيله تعريف ايدر، هم أوصافيله
— 759 —
توصيف ايدر، هم جلوهٔ‌ِ أسماسنى تفسير ايدر، هم تودّد و تعرّفنى، يعنى سَوْديرلمسنى و طانيتديرلمسنى إفاده ايدر.
ايشته بر تك چيچكدن بويله بر شهادت ايشيتسه‌ڭ، عجبا زمين يوزنده‌كى ربّانى باغلرده عموم چيچكلرى ديڭله‌يه‌بيلسه‌ڭ، نه درجه يوكسك بر قوّتله صانعِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إعلان ايتدكلرينى ايشيتسه‌ڭ، هيچ شبهه‌ڭ و وسوسه‌ڭ و غفلتڭ قالابيلير مى؟ أگر قالسه، سڭا إنسان و ذى‌شعور دينله‌بيلير مى؟
گل شيمدى بر آغاجه دقّتله باق! ايشته بهار موسمنده ياپراقلرڭ منتظمًا چيقماسى، چيچكلرڭ موزونًا آچيلماسى، ميوه‌لرڭ حكمتله، رحمتله بيومسى و داللرڭ أللرنده، معصوم چوجقلر گبى، نسيمڭ أسمه‌سيله اوينامسى ايچنده‌كى لطيف آغزينى گور. ناصل بر دستِ كرم ايله يشيلله‌نن ياپراقلرڭ ديلى ايله و بر نشئهٔ‌ِ لطف ايله تبسّم ايدن چيچكلرڭ لسانيله و بر جلوهٔ‌ِ رحمت ايله گولن ميوه‌لرڭ كلماتى ايله إفاده ايديلن حكمتلى نظام ايچنده‌كى عدللى ميزان؛ و عدلى گوسترن ميزان ايچنده بولونان دقّتلى صنعتلر، نقشلر و مهارتلى نقشلر و زينتلر ايچنده رحمت و إحسانى گوسترن آيرى آيرى طاتلى طاتمقلر و آيرى آيرى گوزل قوقولر و خوش طاتمقلر ايچنده برر معجزهٔ‌ِ قدرت اولان تخملر و چكردكلر، غايت ظاهر بر صورتده بر صانعِ حكيم، كريم، رحيم، محسن، منعم، مجمّل، مفضّلڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر. ايشته أگر بتون روىِ زمينده‌كى آغاجلرڭ لسانِ حاللرينى بردن ديڭله‌يه‌بيلسه‌ڭ،
يُسَبِّحُ ِللّٰه‌ِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ
خزينه‌سنده نه قدر گوزل جوهرلر بولونديغنى گوره‌جكسڭ، آڭلايه‌جقسڭ.
ايشته أى نانكورلك ايچنده كندينى باشى بوش ظن ايدن بدبخت غافل! بو درجه حدسز لسانلرله كندينى سڭا طانيتديران و بيلديرن و سَوْديرن بر كريمِ ذو الجمال، طانيمق إيسته‌نيلمزسه بو لسانلرى صوصديرملى. مادام كه صوصديريلماز، ديڭله‌ملى. غفلتله قولاغڭى قپاسه‌ڭ قورتولامازسڭ. چونكه سن قولاغڭى قپامقله كائنات سكوت ايتمز، موجودات صوصماز، وحدانيت شاهدلرى سسلرينى كسمزلر. ألبته سنى محكوم ايدرلر...
— 760 —
يگرمنجى پنجره
(حاشيه): شو يگرمنجى پنجره‌نڭ حقيقتى، بر زمان عربى بر صورتده شويله قلبه گلمشدى:
تَلَئْلُاءُ الضِّيَاءِ مِنْ تَنْوِيرِكَ تَشْهِيرِكَ ٭ تَمَوُّجُ الْاِعْصَارِ مِنْ تَصْرِيفِكَ تَوْظِيفِكَ سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ سُلْطَانَكَ ٭ تَفَجُّرُ الْاَنْهَارِ مِنْ تَدْخِيرِكَ تَسْخِيرِكَ تَزَيُّنُ الْاَحْجَارِ مِنْ تَدْبِيرِكَ تَصْوِيرِكَ ٭ سُبْحَانَكَ مَا اَبْدَعَ حِكْمَتَكَ تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ تَزْيِينِكَ تَحْسِينِكَ ٭ تَبَرُّجُ الْاَثْمَارِ مِنْ اِنْعَامِكَ اِكْرَامِكَ سُبْحَانَكَ مَا اَحْسَنَ صَنْعَتَكَ ٭ تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ مِنْ اِنْطَاقِكَ اِرْفَاقِكَ تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ مِنْ اِنْزَالِكَ اِفْضَالِكَ ٭ سُبْحَانَكَ مَا اَوْسَعَ رَحْمَتَكَ ٭ تَحَرُّكُ الْاَقْمَارِ مِنْ تَقْدِيرِكَ تَدْبِيرِكَ تَدْوِيرِكَ تَنْوِيرِكَ ٭ سُبْحَانَكَ مَا اَنْوَرَ بُرْهَانَكَ مَا اَبْهَرَ سُلْطَانَك
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ وَ اَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَاَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً (مُبَارَكًا) فَاَسْقَيْنَاكُمُوهُ وَ مَا اَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ ٭
ناصل جزئيات و نتيجه‌لرده و تفرّعاتده كمالِ حكمت و جمالِ صنعت گورونويور. اويله ده: تصادفى و قاريشق توهّم ايديلن كلّى عنصرلرڭ، بيوك مخلوقاتڭ ظاهرًا قاريشق وضعيتلرى دخى، بر حكمت و صنعت ايله وضعيتلر آلييورلر. ايشته ضيانڭ پارلاماسى، سائر حكمتلى خدماتنڭ دلالتيله، ير يوزنده مصنوعاتِ إلٰهيه‌يى إذنِ ربّانى ايله تشهير و إعلان ايتمكدر. ديمك بر صانعِ حكيم طرفندن ضيا إستخدام ايديلييور. چارشوىِ عالم سرگيلرنده‌كى آنتيقه صنعتلرينى اونڭ ايله إرائه ايدييور. شيمدى روزگارلره باق كه: سائر حكيمانه، كريمانه فائده‌لرينڭ و وظيفه‌لرينڭ شهادتيله غايت مهمّ و كثرتلى وظيفه‌لره قوشويورلر. ديمك او طالغه‌لانمق بر صانعِ حكيم طرفندن بر توظيفدر، بر تصريفدر، بر قوللانمقدر. طالغه‌لانمه‌لرى ايسه، أمرِ ربّانينڭ چابوق يرينه گتيريلمسنه سرعتله چاليشمقدر.
— 761 —
شيمدى باق چشمه‌لره، چايلره، ايرماقلره... يردن، طاغلردن قاينامه‌لرى تصادفى دگلدر. چونكه اونلره ترتّب ايدن آثارِ رحمت اولان فائده‌لرڭ و ثمره‌لرڭ شهادتيله و طاغلرده بر ميزانِ حاجتله إدّخارلرينڭ إفاده‌سيله و بر ميزانِ حكمتله گوندرلمه‌لرينڭ دلالتيله گوستريلييور كه؛ بر ربِّ حكيمڭ تسخيريله و إدّخاريله‌در. و قاينامه‌لرى ايسه، اونڭ أمرينه هيجانله إمتثال ايتمه‌لريدر.
شيمدى يرده‌كى بتون طاشلرڭ و جواهرلرڭ و معدنلرڭ أنواعنه باق. بونلرڭ تزييناتلرى و منفعتلى خاصيتلرى بر صانعِ حكيمڭ تزيينى ايله، ترتيبى ايله، تدبيرى ايله، تصويرى ايله اولديغنى، اونلره متعلّق حكيمانه فائده‌لرى و مصالحِ حياتيه و لوازماتِ إنسانيه و حاجاتِ حيوانيه‌يه موافق بر طرزده إحضارلرى گوسترييور.
شيمدى چيچكلره، ميوه‌لره باق! بونلرڭ گولومسه‌مه‌لرى و طاتلرى و گوزللكلرى و نقشلرى و قوقو ويرمه‌لرى؛ بر صانعِ كريمڭ، بر منعمِ رحيمڭ سفره‌سنده برر تعريفه، برر دعوتنامه حكمنده اولارق مختلف رنك و قوقو و طاتلرله هر نوعه آيرى آيرى تعريفه و دعوتنامه اولارق ويريلمشدر.
شيمدى قوشلره باق! اونلرڭ سويلشمه‌لرى و جيويلداشمه‌لرى، بر صانعِ حكيمڭ إنطاق و سويلتمسى اولديغنه دليلِ قطعى ايسه، حيرت ويرر بر طرزده بربرينه او سسلرله مداولهٔ‌ِ حسّيات و إفادهٔ‌ِ مقصد ايتمه‌لريدر.
شيمدى بلوطلره باق! ياغمورڭ شيبيلتيلرى، معناسز بر سس اولماديغنه و شمشك ايله گوك گورله‌مسى، بوش بر گورولتى اولماديغنه قطعى دليل ايسه؛ خالى بر بوشلقده او عجائبى ايجاد ايتمك و اونلردن آبِ حيات حكمنده‌كى طاملالرى صاغمق و زمين يوزنده‌كى محتاج و مشتاق ذى‌حياتلره أمزيرمك، گوسترييور كه: او شيريلتى، او گورولتى غايت معنيدار و حكمتداردر كه؛ بر ربِّ كريمڭ أمريله، مشتاقلره او ياغمور باغيرييور كه، "سزلره مژده، گلييورز!" معناسنى إفاده ايدرلر.
شيمدى گوگه باق! گوك ايچنده حدسز أجرامدن يالڭز قمره دقّت ايت! اونڭ حركتى، بر قديرِ حكيمڭ أمريله اولديغى، اوڭا متعلّق و ير يوزينه عائد مهمّ حكمتلردر كه، باشقه يرده بيان ايتديگمزدن قيصه كسييورز.
— 762 —
ايشته ضيادن طوت، تا قمره قدر صايديغمز كلّى عنصرلر غايت گنيش بر طرزده و بيوك بر مقياسده بر پنجره آچار. بر واجب الوجودڭ وحدتنى و كمالِ قدرتنى و عظمتِ سلطنتنى گوسترر، إعلان ايدرلر.
ايشته أى غافل! أگر بو گوك گورله‌مسى گبى بو صدايى صوصديره‌بيليرسه‌ڭ و گونشڭ ايشيغى گبى پارلاق او ضيايى سوندوره‌بيليرسه‌ڭ، اللّٰهى اونوت! يوقسه عقلڭى باشڭه آل!
سُبْحَانَ مَنْ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
دى.
يگرمى برنجى پنجره
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
شو كائناتڭ لامباسى اولان گونش، كائنات صانعنڭ وجودينه و وحدانيتنه گونش گبى پارلاق و نورانى بر پنجره‌در. أوت، منظومهٔ‌ِ شمسيه دينلن كره‌مزله برابر اون ايكى سيّاره؛ جِرملرى كوچكلك بيوكلك إعتباريله پك چوق مختلف و موقعلرى اوزاقلق ياقينلق نقطه‌سنده پك چوق متفاوت و سرعتِ حركتلرى چوق متنوّع اولديغى حالده كمالِ إنتظام و حكمت ايله و كمالِ ميزان ايله و بر ثانيه قدر شاشيرميه‌رق حركتلرى و دورانلرى و گونش ايله، جاذبه قانونى تعبير ايديلن بر قانونِ إلٰهى ايله باغلانمه‌لرى، يعنى اونلر إماملرينه إقتدالرى؛ بيوك بر مقياسده بر عظمتِ قدرتِ إلٰهيه‌يى و وحدانيتِ ربّانيه‌يى گوسترر. چونكه او جامد جِرملرى، او شعورسز بيوك كتله‌لرى، نهايت درجه‌ده إنتظام و ميزانِ حكمت ايچنده مختلف شكللرده و مختلف مسافه‌لرده و مختلف حركتلرده دونديرمك، إستخدام ايتمك، نه درجه بر قدرتى و بر حكمتى إثبات ايتديگنى قياس ايت. بو بيوك و آغير ايشه ذرّه مقدار تصادف قاريشسه، اويله بر پاطلاييش ويره‌جك كه، كائناتى طاغيده‌جق. چونكه بر دقيقه، تصادف بريسنى توقيف ايتسه، محورندن چيقماسنه سببيت ويرر، باشقه‌لرى ايله مصادمه ايتمسنه يول آچار. كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك جِرملرله مصادمه‌نڭ نه درجه دهشتلى اولديغنى قياس ايده‌بيليرسڭ.
— 763 —
منظومهٔ‌ِ شمسيه‌نڭ يعنى شمسڭ مأموملرى و ميوه‌لرى اولان اون ايكى سيّاره‌نڭ عجائبنى علمِ محيطِ إلٰهى‌يه حواله ايدوب، يالڭز گوزيمزڭ اوڭنده سيّاره‌مز بولونان أرضه باقييورز، گورويورز كه: بو سيّاره‌مز، بر عظمتِ شوكتِ ربوبيتى و حشمتِ سلطنتِ الوهيتى و كمالِ رحمت و حكمتى گوسترر بر صورتده گونشڭ أطرافنده، أمرِ ربّانى ايله (اوچنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) پك بيوك بر خدمت ايچون بر اوزون سير و سياحت اوڭا ايتديريلييور. بر سفينهٔ‌ِ ربّانيه اولارق عجائبِ مصنوعاتِ إلٰهيه ايله طولديرلمش و ذى‌شعور عباد اللّٰهه سيرانگاه گبى بر مسكنِ سيّار وضعيتى ويريلمش. و أوقات و حسابى بيلديره‌جك ساعت عقربى گبى قمر دخى دقيق حسابلرله، عظيم حكمتلرله اوڭا طاقيلمش و او قمره باشقه منزللرده آيرى سير و سياحت ويريلمش. ايشته بو مبارك سيّاره‌مزڭ شو حاللرى، كُرهٔ‌ِ أرض قوّتنده بر شهادتله، بر قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر. مادام شو سيّاره‌مز بويله‌در، منظومهٔ‌ِ شمسيه‌يى اوڭا قياس ايده‌بيليرسڭ.
هم شمسه كندى محورى اوستنده جاذبه دينلن معنوى ايپلرى يوماق ياپديرمق ايچون طولاب و چيقريق حكمنده اولان گونشى، بر قديرِ ذو الجلالڭ أمريله دونديروب، او سيّاراتى او معنوى ايپلرله باغلايوب تنظيم ايتمك و گونشى بتون سيّاراتيله ثانيه‌ده بش ساعتلك بر مسافه‌يى كسديره‌جك قدر بر سرعتله، بر تخمينه گوره "هركول برجى" طرفنه ويا شمس الشموس جانبنه سَوق ايتمك، ألبته أزل و أبد سلطانى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ قدرتيله و أمريله‌در. گويا حشمتِ ربوبيتنى گوسترمك ايچون، بو أمربر نفرلرى حكمنده اولان منظومهٔ‌ِ شمسيه اوردوسى ايله بر مانوره ياپديرر.
أى قوزموغرافياجى أفندى! هانگى تصادف بو ايشلره قاريشه‌بيلير؟ هانگى أسبابڭ ألى بوڭا اولاشابيلير؟ هانگى قوّت بوڭا ياناشه‌بيلير؟ هايدى سن سويله... هيچ بويله بر سلطانِ ذو الجلال، عجزينى گوستروب ملكنه باشقه‌سنى قاريشديرر مى؟ باخصوص كائناتڭ ميوه‌سى، نتيجه‌سى، غايه‌سى، خلاصه‌سى اولان ذى‌حياتلرى، باشقه أللره ويرر مى؟ باشقه‌سنى مداخله ايتديرر مى؟ باخصوص او ميوه‌لرڭ أڭ جامعى
— 764 —
و او نتيجه‌لرڭ أڭ مكمّلى و زمينڭ خليفه‌سى و او سلطانڭ آيينه‌دار بر مسافرى اولان إنسانلرى باشى بوش بيراقير مى؟ و اونلرى طبيعته و تصادفه حواله ايدوب حشمتِ سلطنتنى هيچه اينديرر مى، كمالِ حكمتنى سقوط ايتديرر مى؟
يگرمى ايكنجى پنجره
اَلَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَ خَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجًا ٭
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه‌ِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
كُرهٔ‌ِ أرض بر قفادر كه، يوز بيڭ آغزى واردر. هر بر آغزنده، يوز بيڭ لسانى واردر. هر لساننده، يوز بيڭ برهانى وار كه؛ هر برى چوق جهتله واجب الوجود، واحدِ أحد، هر شيئه قدير، هر شيئه عليم بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أوصافِ قدسيه‌سنه و أسماءِ حسنى‌سنه شهادت ايدرلر. أوت أرضڭ أوّلِ خلقتنه باقييورز كه: مايع حالنه گلن بر مادّهٔ‌ِ سيّاله‌دن طاش و طاشدن طوپراق خلق ايديلمش. مايع قالسه ايدى، قابلِ سكنا اولمازدى. او مايع طاش اولدقدن صوڭره، دمير گبى سرت اولسه ايدى قابلِ إستفاده اولمازدى. ألبته بوڭا بو وضعيتى ويرن، يرڭ سكنه‌لرينڭ حاجتلرينى گورن بر صانعِ حكيمڭ حكمتيدر. صوڭره طبقهٔ‌ِ ترابيه، طاغلر ديرگى اوزرينه آتيلمش، تا ايچنده‌كى داخلى إنقلابلردن گلن زلزله‌لر، طاغلرله تنفّس ايدوب، زمينى حركتندن و وظيفه‌سندن شاشيرتماسين. هم دڭزڭ إستيلاسندن طوپراغى قورتارسين. هم ذى‌حياتلرڭ لوازماتِ حياتيه‌سنه برر خزينه اولسون. هم هوايى طراسين، غازاتِ مضرّه‌دن تصفيه ايتسين، تا تنفّسه قابل اولسون. هم صولرى بيريكديروب إدّخار ايتسين. هم ذى‌حياته لازم اولان سائر معدنلره منشأ و مدار اولسون.
ايشته بو وضعيت بر قديرِ مطلق و بر حكيمِ رحيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه غايت قطعى و قوّتلى شهادت ايدر.
— 765 —
أى جغرافياجى أفندى! بونى نه ايله ايضاح ايدرسڭ؟ هانگى تصادف شو عجائبِ مصنوعات ايله طولو سفينهٔ‌ِ ربّانيه‌يى بر مشهرِ عجائب ياپه‌رق يگرمى درت بيڭ سنه بر مسافه‌ده، بر سنه‌ده سرعتله چويروب، اونڭ يوزنده ديزيلمش أشيادن هيچ بر شى دوشورمسين؟
هم زمينڭ يوزنده‌كى عجيب صنعتلره باق! عناصرلر، نه درجه حكمتله توظيف ايديلمشلر. بر قديرِ حكيمڭ أمريله زمين يوزنده‌كى رحمٰن مسافرلرينه ناصل گوزل باقييورلر، خدمتلرينه قوشويورلر.
هم عجيب و غريب صنعتلر ايچنده رنگارنك عجيب حكمتلى زمين يوزينڭ سيماسنده‌كى بو نقشلى چيزگيلره باق! ناصل سكنه‌لرينه أنهار و چايلرى، دڭز و ايرماقلرى، طاغ و تپه‌لرى، آيرى آيرى مخلوقلرينه و عبادينه لايق برر مسكن و وسائطِ نقليه ياپمش. صوڭره يوز بيڭلر أجناسِ نباتات و أنواعِ حيواناتيله كمالِ حكمت و إنتظام ايله طولديروب حيات ويره‌رك شنلنديرمك، وقت بوقت منتظمًا موت ايله ترخيص ايده‌رك بوشالتوب ينه منتظمًا "بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْت" صورتنده طولديرمق؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ و بر حكيمِ ذو الكمالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه يوز بيڭلر لسانلرله شهادت ايدرلر.
الحاصل: يوزى، عجائبِ صنعته بر مشهر و غرائبِ مخلوقاته بر محشر و قافلهٔ‌ِ موجوداته بر ممرّ و صفوفِ عبادينه بر مسجد و مقرّ اولان زمين؛ بتون كائناتڭ قلبى حكمنده اولديغندن، كائنات قدر نورِ وحدانيتى گوسترر.
ايشته أى جغرافياجى أفندى! بو زمين قفاسى يوز بيڭ آغز، هر برنده يوز بيڭ لسان ايله اللّٰهى طانيتديرسه و سن اونى طانيمازسه‌ڭ، باشڭى طبيعت باتاقلغنه صوقسه‌ڭ، درجهٔ‌ِ قباحتڭى دوشون. نه درجه دهشتلى بر جزايه سنى مستحق ايدر، بيل، آييل و باشڭى باتاقلقدن چيقار.
اٰمَنْتُ بِاللّٰه‌ِ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
دى.
— 766 —
يگرمى اوچنجى پنجره
اَلَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيٰوةَ
حيات، قدرتِ ربّانيه معجزاتنڭ أڭ نورانيسيدر، أڭ گوزليدر. و وحدانيت برهانلرينڭ أڭ قوّتليسى و أڭ پارلاغيدر. و تجلّياتِ صمدانيه آيينه‌لرينڭ أڭ جامعى و أڭ برّاقيدر. أوت، حيات تك باشيله بر حىِّ قيّومى بتون أسما و شئوناتيله بيلديرر. چونكه حيات، پك چوق صفاتڭ ممزوج بر معجونى حكمنده بر ضيا، بر ترياقدر. ألوانِ سبعه، ضياده؛ و مختلف أدويه‌لر، ترياقده ناصلكه ممتزجًا بولونور. اويله ده: حيات دخى، پك چوق صفاتدن ياپيلمش بر حقيقتدر. او حقيقتده‌كى صفتلردن بر قسمى، طويغولر واسطه‌سيله إنبساط ايده‌رك إنكشاف ايدوب آيريليرلر. قسمِ أكثرى ايسه حسّيات صورتنده كنديلرينى إحساس ايدرلر و حياتدن قاينامه صورتنده كنديلرينى بيلديررلر.
هم حيات، كائناتڭ تدبير و إداره‌سنده حكمفرما اولان رزق و رحمت و عنايت و حكمتى تضمّن ايدييور. گويا حيات اونلرى آرقه‌سنه طاقوب، گيرديگى يره چكييور. مثلا حيات بر جسمه، بر بدنه گيرديگى وقت؛ حكيم إسمى دخى تجلّى ايدر، حكمتله يوواسنى گوزلجه ياپوب تنظيم ايدر. عين حالده كريم إسمى ده تجلّى ايدوب، مسكننى حاجاتنه گوره ترتيب و تزيين ايدر. ينه عين حالده رحيم إسمنڭ جلوه‌سى گورونويور كه، او حياتڭ دوام و كمالى ايچون درلو درلو إحسانلرله تلطيف ايدر. ينه عين حالده رزّاق إسمنڭ جلوه‌سى گورونويور كه، او حياتڭ بقاسنه و إنكشافنه لازم مادّى، معنوى غدالرى يتيشديرييور. و قسمًا بدننده إدّخار ايدييور. ديمك حيات بر نقطهٔ‌ِ محراقيه حكمنده؛ مختلف صفات بربرى ايچنه گيرر، بلكه بربرينڭ عينى اولور. گويا حيات تماميله هم علمدر، عين حالده قدرتدر، عين حالده ده حكمت و رحمتدر و هكذا... ايشته حيات بو جامع ماهيتى إعتباريله شئونِ ذاتيهٔ‌ِ ربّانيه‌يه آيينه‌دارلق ايدن بر آيينهٔ‌ِ صمديتدر. ايشته بو سردندر كه: حىِّ قيّوم اولان ذاتِ واجب الوجود، حياتى پك چوق كثرتله و مبذوليتله خلق ايدوب، نشر و تشهير ايدر. و هر شيئى حياتڭ أطرافنه
— 767 —
طوپلاتديروب، اوڭا خدمتكار ايدر. چونكه حياتڭ وظيفه‌سى بيوكدر. أوت صمديتڭ آيينه‌سى اولمق قولاى بر شى دگل، عادى بر وظيفه دگل.
ايشته گوز اوڭنده هر وقت گورديگمز بو حدّ و حسابه گلمه‌ين يڭى يڭى حياتلر و حياتلرڭ أصللرى و ذاتلرى اولان روحلر، بردن و هيچدن وجوده گلمه‌لرى و گوندرلمه‌لرى، بر ذاتِ واجب الوجود و حىِّ قيّومڭ وجوبِ وجودينى و صفاتِ قدسيه‌سنى و أسماءِ حسنى‌سنى؛ لمعاتڭ گونشى گوسترديگى گبى گوسترييورلر. گونشى طانيميان و قبول ايتمه‌ين آدم، ناصل گوندوزى طولديران ضيايى إنكار ايتمگه مجبور اولويور. اويله ده: حىِّ قيّوم، محيى و مميت اولان شمسِ أحديتى طانيميان آدم، زمينڭ يوزينى بلكه ماضى و مستقبلى طولديران ذى‌حياتلرڭ وجودينى إنكار ايتملى و يوز درجه حيواندن آشاغى دوشملى. حيات مرتبه‌سندن دوشوب جامد بر جاهلِ أجهل اولمالى.
يگرمى دردنجى پنجره
لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
موت، حيات قدر بر برهانِ ربوبيتدر. غايت قوّتلى بر حجّتِ وحدانيتدر.
اَلَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيٰوةَ
دلالتنجه، موت؛ عدم، إعدام، فنا، هيچلك، فاعلسز بر إنقراض دگل، بلكه بر فاعلِ حكيم طرفندن خدمتدن ترخيص و تحويلِ مكان و تبديلِ بدن و وظيفه‌دن پايدوس و حپسِ بدندن آزاد ايتمك و منتظم بر أثرِ حكمت اولديغى، برنجى مكتوبده گوستريلمشدر. أوت ناصل زمين يوزنده‌كى مصنوعات و ذى‌حياتلر و حياتدار زمين يوزى، بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدانيتنه شهادت ايدييورلر. اويله ده: او ذى‌حياتلر ئولوملريله بر حىِّ باقينڭ سرمديتنه و واحديتنه شهادت ايدييورلر. يگرمى ايكنجى سوزده؛ موت، غايت قوّتلى بر برهانِ وحدت و بر حجّتِ سرمديت اولديغى إثبات و ايضاح ايديلديگندن، شو بحثى او سوزه حواله ايدوب يالڭز مهمّ بر نكته‌سنى بيان ايده‌جگز. شويله كه:
— 768 —
ناصل ذى‌حياتلر، وجودلريله بر واجب الوجودڭ وجودينه دلالت ايدييورلر. اويله ده: او ذى‌حياتلر، ئولوملريله بر حىِّ باقينڭ سرمديتنه واحديتنه شهادت ايدييورلر. مثلا يالڭز بر تك ذى‌حيات اولان زمين يوزى، إنتظاماتيله، أحواليله صانعى گوسترديگى گبى، ئولديگى وقت يعنى قيش، بياض كفنى ايله ئولمش او زمين يوزينى قپامسى ايله نظرِ بشرى اوندن چويرييور. وياخود نظر، او گيدن بهار جنازه‌سنڭ آرقه‌سندن ماضى‌يه گيدر، داها گنيش بر منظره‌يى گوسترر. يعنى هر برى برر معجزهٔ‌ِ قدرت اولان زمين طولوسى بتون گچن بهارلر مِثللو يڭى گله‌جك برر خارقهٔ‌ِ قدرت و برر حياتدار زمين اولان، بهار طولوسى حياتدار موجوداتِ أرضيه‌نڭ گلمه‌لرينى إحساس و وجودلرينه شهادت ايتدكلرندن؛ اويله گنيش بر مقياسده، اويله پارلاق بر صورتده، اويله قوّتلى بر درجه‌ده بر صانعِ ذو الجلالڭ بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر قيّومِ باقينڭ، بر شمسِ سرمدينڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و بقا و سرمديتنه شهادت ايدرلر و اويله پارلاق دلائلى گوستررلر كه، ايستر ايسته‌مز بداهت درجه‌سنده اٰمَنْتُ بِاللّٰه‌ِ الْوَاحِدِ الْاَحَدِ ديديرتير.
الحاصل:
وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
سرّنجه؛ حياتدار بو زمين، بر بهارده صانعه شهادت ايتديگى گبى؛ اونڭ ئولمه‌سيله، زمانڭ گچمش و گله‌جك ايكى قنادينه ديزيلمش معجزاتِ قدرتنه نظرى چويرييور. بر بهار يرينه بيڭلر بهارى گوسترييور. بر معجزه يرينه بيڭلر معجزاتِ قدرتنه إشارت ايدر. و اونلردن هر بهار، شو حاضر بهاردن داها قطعى شهادت ايدر. چونكه ماضى طرفنه گچنلر، ظاهرى أسبابلريله برابر گيتمشلر؛ آرقه‌لرنده ينه كنديلرى گبى باشقه‌لر يرلرينه گلمشلر. ديمك أسبابِ ظاهريه هيچدر. يالڭز بر قديرِ ذو الجلال، اونلرى خلق ايدوب، حكمتيله أسبابه باغلايه‌رق گوندرديگنى گوسترييور. و گله‌جك زمانده ديزيلمش حياتدار اولان زمين يوزلرى ايسه، داها پارلاق شهادت ايدر. چونكه يڭيدن، يوقدن، هيچدن ياپيلوب گوندريله‌جك، يره قونوب وظيفه گورديروب صوڭره گوندريله‌جكلر.
ايشته أى طبيعته صاپلانان و باتاقلقده بوغولمق درجه‌سنه گلن غافل! بتون ماضى و مستقبله اولاشه‌جق حكمتلى و قدرتلى معنوى أل صاحبى اولميان بر شى، ناصل بو
— 769 —
زمينڭ حياتنه قاريشه‌بيلير؟ سنڭ گبى هيچ أندر هيچ اولان تصادف و طبيعت بوڭا قاريشه‌بيلير مى؟ قورتولمق ايسترسه‌ڭ: "طبيعت، اولسه اولسه بر دفترِ قدرتِ إلٰهيه‌در. تصادف ايسه، جهلمزى اورتن گيزلى بر حكمتِ إلٰهيه‌نڭ پرده‌سيدر" دى، حقيقته ياناش.
يگرمى بشنجى پنجره
ناصلكه مضروب، ألبته ضاربه دلالت ايدر. صنعتلى بر أثر، صنعتكارى ايجاب ايدر. ولد، والدى إقتضا ايدر. تحتيت، فوقيتى إستلزام ايدر و هكذا... بتون امورِ إضافيه تعبير ايتدكلرى برى بريسز اولميان أوصافِ نسبيه مِثللو شو كائناتڭ جزئياتنده و هيئتِ عموميه‌سنده گورونن إمكان دخى، وجوبى گوسترر. و بتون اونلرده گورونن إنفعال، بر فعلى گوسترر. و عمومنده گورونن مخلوقيت، خالقيتى گوسترر. و عمومنده گورونن كثرت و تركيب، وحدتى إستلزام ايدر. و وجوب و فعل و خالقيت و وحدت، بِالبداهه و بِالضروره ممكن، منفعل، كثير، مركّب، مخلوق اولميان؛ واجب و فاعل، واحد و خالق اولان موصوفلرينى ايستر. اويله ايسه بِالبداهه بتون كائناتده‌كى بتون إمكانلر، بتون إنفعاللر، بتون مخلوقيتلر، بتون كثرت و تركيبلر بر ذاتِ واجب الوجود، فعّال لما يُريد، خالقِ كلّ شئ، واحدِ أحده شهادت ايدر.
الحاصل:ناصل إمكاندن وجوب گورونويور، إنفعالدن فعل و كثرتدن وحدت؛ بونلرڭ وجودى، اونلرڭ وجودينه قطعيًا دلالت ايدر. اويله ده: موجودات اوستنده گورونن مخلوقيت و مرزوقيت گبى صفتلر دخى، صانعيت، رزّاقيت گبى شأنلرڭ وجودلرينه قطعى دلالت ايدييور. شو صفاتڭ وجودى دخى، بِالضروره و بِالبداهه بر خلّاق و بر رزّاق صانعِ رحيمڭ وجودينه دلالت ايدر. ديمك هر بر موجود، طاشيديغى يوزلر بو چشيد صفتلر لسانيله، ذاتِ واجب الوجودڭ يوزلر أسماءِ حسنى‌سنه شهادت ايدرلر. بو شهادتلر قبول ايديلمزسه، موجوداتڭ بتون بو چشيد صفتلرينى إنكار ايتمك لازم گلير...
— 770 —
يگرمى آلتنجى پنجره
(حاشيه): شو پنجره عمومى دگل، أهلِ قلب و أهلِ محبّته خصوصيتى وار.
شو كائناتڭ موجوداتى يوزنده تازه‌له‌نن و گلوب گچن جماللر و حُسنلر؛ بر جمالِ سرمدى جلوه‌لرينڭ بر نوع گولگه‌لرى اولديغنى گوسترر. أوت، ايرماغڭ يوزنده‌كى قبارجقلرڭ پارلايوب گيتمه‌سندن صوڭره آرقه‌دن گلنلرڭ گيدنلر گبى پارلامالرى، دائمى بر شمسڭ شعاعلرينڭ آيينه‌لرى اولدقلرينى گوستردكلرى گبى؛ سيّال زمان ايرماغنده، سيّار موجوداتڭ اوستنده پارلايان لمعاتِ جماليه دخى، بر جمالِ سرمدى‌يه إشارت ايدرلر و اونڭ بر نوع أماره‌لريدرلر. هم كائنات قلبنده‌كى جدّى عشق، بر معشوقِ لا يزالى‌يى گوسترر. أوت، آغاجڭ ماهيتنده اولميان بر شى، أساسلى بر صورتده ميوه‌سنده بولونمديغى دلالتيله؛ شجرهٔ‌ِ كائناتڭ حسّاس ميوه‌سى اولان نوعِ إنسانده‌كى جدّى عشقِ لاهوتى گوسترر كه؛ بتون كائناتده (فقط باشقه شكللرده) حقيقى عشق و محبّت بولونويور. اويله ايسه قلبِ كائناتده‌كى شو حقيقى محبّت و عشق، بر محبوبِ أزلى‌يى گوسترر. هم كائناتڭ سينه‌سنده چوق صورتلرده تظاهر ايدن إنجذابلر، جذبه‌لر، جاذبه‌لر؛ أزلى بر حقيقتِ جاذبه‌دارڭ جذبيله اولديغنى هشيار قلبلره گوسترر. هم مخلوقاتڭ أڭ حسّاس و نورانى طائفه‌سى اولان أهلِ كشف و ولايتڭ إتّفاقيله، ذوق و شهوده إستناد ايده‌رك، بر جميلِ ذو الجلالڭ جلوه‌سنه، تجلّيسنه مظهر اولدقلرينى و او جليلِ ذو الجمالڭ (كندينى) طانيتديرلمسنه و سَوْديرلمسنه ذوق ايله مطّلع اولدقلرينى، متّفقًا خبر ويرمه‌لرى، ينه بر ذاتِ واجب الوجودڭ، بر جميلِ ذو الجلالڭ وجودينه و إنسانلره كندينى طانيتديرمسنه قطعيًا شهادت ايدر. هم كائنات يوزنده و موجودات اوستنده ايشله‌ين قلمِ تحسين و تزيين؛ او قلم صاحبى ذاتڭ أسماسنڭ گوزللگنى واضحًا گوسترييور.
ايشته كائنات يوزنده‌كى جمال و قلبنده‌كى عشق و سينه‌سنده‌كى إنجذاب و گوزلرنده‌كى كشف و شهود و هيئاتنده‌كى حُسن و تزيينات؛ پك لطيف، نورانى بر
— 771 —
پنجره آچار. اونڭ ايله، بتون أسماسى جميله بر جميلِ ذو الجلالى و بر محبوبِ لا يزالى‌يى و بر معبودِ لم يزلى، هشيار اولان عقل و قلبلره گوسترر. ايشته أى مادّيات قراڭلغنده، أوهام ظلماتنده، بوغوجى شبهات ايچنده چيرپينان غافل! كنديڭه گل. إنسانيته لايق بر صورتده يوكسل. شو درت دليك ايله باق؛ جمالِ وحدتى گور، كمالِ ايمانى قازان، حقيقى إنسان اول!..
يگرمى يدنجى پنجره
اَللّٰه‌ُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
كائناتده، "أسباب و مسبّبات" گورونن أشيايه باقييورز و گورويورز كه: أڭ أعلا بر سبب، أڭ عادى بر مسبّبه قوّتى يتمه‌يور. ديمك أسباب بر پرده‌در، مسبَّبلرى ياپان باشقه‌در. مثلا؛ حدسز مصنوعاتدن يالڭز جزئى بر مثال اولارق، إنسان باشى ايچنده بر خردل كوچكلگنده بر يرده يرلشديريلن قوّهٔ‌ِ حافظه‌يه باقييورز. گورويورز كه: اويله بر جامع كتاب بلكه كتبخانه حكمنده‌در كه، بتون سرگذشتِ حياتى، ايچنده قاريشديرلمقسزين يازيلييور.
عجبا شو معجزهٔ‌ِ قدرته هانگى سبب گوستريله‌بيلير؟ تلافيفِ دماغيه مى؟ بسيط، شعورسز حجيرات ذرّه‌لرى مى؟ تصادف روزگارلرى مى؟ حالبوكه او معجزهٔ‌ِ صنعت، اويله بر ذاتڭ صنعتى اولابيلير كه؛ بشرڭ حشرده نشر ايديله‌جك بيوك دفترِ أعمالندن محاسبه وقتنده خاطره گتيريله‌جك و ايشلديگى هر فعللرى يازيلديغنى بيلديرمك ايچون بر كوچك سند إستنساخ ايدوب، يازوب عقلنڭ ألنه ويره‌جك بر صانعِ حكيمڭ صنعتى اولابيلير.
ايشته بشرڭ قوّهٔ‌ِ حافظه‌سنه مثال اولارق بتون يمورطه‌لرى، چكردكلرى، تخملرى قياس ايت و بو جامع كوچوجك معجزه‌لره، سائر مسبّباتى ده قياس ايت. چونكه هانگى مسبّبه و مصنوعه باقسه‌ڭ، او درجه خارقه بر صنعت وار كه، دگل اونڭ عادى، بسيط سببى، بلكه بتون أسباب طوپلانسه، اوڭا قارشى إظهارِ عجز ايده‌جكلر. مثلا:
— 772 —
بيوك بر سبب ظن ايديلن گونشى؛ إختيارلى، شعورلى فرض ايده‌رك اوڭا دينلسه: "بر سينگڭ وجودينى ياپابيلير ميسڭ؟" ألبته دييه‌جك كه: "خالقمڭ إحسانيله دكّانمده ضيا، رنكلر، حرارت چوق. فقط سينگڭ وجودنده گوز، قولاق، حيات گبى اويله شيلر وار كه، نه بنم دكّانمده بولونور و نه ده بنم إقتدارم داخلنده‌در."
هم ناصلكه مسبّبده‌كى خارقه صنعت و تزيينات، أسبابى عزل ايدوب مسبّب الأسباب اولان واجب الوجوده إشارت ايده‌رك، وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ سرّنجه: اوڭا تسليمِ امور ايدر. اويله ده: مسبّباته طاقيلان نتيجه‌لر، غايه‌لر، فائده‌لر؛ بِالبداهه پردهٔ‌ِ أسباب آرقه‌سنده بر ربِّ كريمڭ، بر حكيمِ رحيمڭ ايشلرى اولديغنى گوسترر. چونكه شعورسز أسباب، ألبته بر غايه‌يى دوشونوب چاليشماز. حالبوكه گورويورز: وجوده گلن هر مخلوق، بر غايه دگل، بلكه چوق غايه‌لرى، چوق فائده‌لرى، چوق حكمتلرى تعقيب ايده‌رك وجوده گلييور. ديمك بر ربِّ حكيم و كريم، او شيلرى ياپوب گوندرييور. او فائده‌لرى اونلره غايهٔ‌ِ وجود ياپييور. مثلا، ياغمور گلييور. ياغمورى ظاهرًا إنتاج ايدن أسباب؛ حيواناتى دوشونوب، اونلره آجييوب مرحمت ايتمكدن نه قدر اوزاق اولديغى معلومدر. ديمك حيواناتى خلق ايدن و رزقلرينى تعهّد ايدن بر خالقِ رحيمڭ حكمتيله إمداده گوندريلييور. حتّى ياغموره "رحمت" دينلييور. چونكه چوق آثارِ رحمت و فائده‌لرى تضمّن ايتديگندن، گويا ياغمور شكلنده رحمت تجسّم ايتمش، تقطّر ايتمش، قطره قطره گلييور.
هم بتون مخلوقاتڭ يوزينه تبسّم ايدن بتون زينتلى نباتات و حيواناتده‌كى تزيينات و گوستريشلر، بِالبداهه پردهٔ‌ِ غيب آرقه‌سنده بو سوسلى و گوزل صنعتلر ايله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بيلديرمك ايسته‌ين بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه دلالت ايدرلر. ديمك أشياده‌كى سوسلى وضعيتلر، گوستريشلى كيفيتلر؛ طانيتديرمق و سَوْديرمك صفتلرينه قطعيًا دلالت ايدر. سَوْديرمك و طانيتديرمق صفتلرى ايسه؛ بِالبداهه ودود، معروف بر صانعِ قديرڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدر.
الحاصل:سبب غايت عادى، عاجز و اوڭا إسناد ايديلن مسبَّب ايسه غايت
— 773 —
صنعتلى و قيمتلى اولديغندن، سببى عزل ايدر. هم مسبَّبڭ غايه‌سى، فائده‌سى دخى، جاهل و جامد اولان أسبابى اورته‌دن آتار، بر صانعِ حكيمڭ ألنه تسليم ايدر. هم مسبَّبڭ يوزنده‌كى تزيينات و مهارتلر، كندى قدرتنى ذى‌شعورلره بيلديرمك ايسته‌ين و كندينى سَوْديرمك آرزو ايدن بر صانعِ حكيمه إشارت ايدر.
أى أسباب‌پرست بيچاره! بو اوچ مهمّ حقيقتى نه ايله ايضاح ايده‌بيليرسڭ؟ سن ناصل كنديڭى قانديره‌بيليرسڭ؟ عقلڭ وارسه، أسباب پرده‌سنى ييرت. وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ دى، حدسز أوهامدن قورتول.
يگرمى سكزنجى پنجره
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ
شو كائناته باقييورز، گورويورز كه: حجيراتِ بدندن طوت، تا مجموعِ عالمه شامل بر حكمت و تنظيم وار. حجيراتِ بدنه باقييورز، گورويورز كه: مصالحِ بدنى گورن و إداره ايدن بريسنڭ أمريله، قانونيله او كوچوجك حجيره‌لرده أهمّيتلى بر تدبير وار. معده‌يه، ناصل بر قسم رزق، ايچ ياغى صورتنده إدّخار اولونوب وقتِ حاجتده صرف ايديلير. عينًا او كوچوجك حجيره‌لرده ده، او تصرّف و إدّخار وار. نباتاته باقييورز، غايت حكيمانه بر تربيه، بر تدبير گورونويور. حيواناته باقييورز؛ نهايت درجه‌ده كريمانه بر تربيه و إعاشه گورويورز. كائناتڭ أركانِ عظيمه‌سنه باقييورز؛ مهمّ غايه‌لر ايچون حشمتكارانه بر تدوير و تنوير گورويورز. عالمڭ مجموعنه باقييورز؛ منتظم بر مملكت، بر شهر، بر سراى حكمنده عالى حكمتلر، غالى غايه‌لر ايچون مكمّل بر تنظيمات گورويورز. (اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنده ايضاح و إثبات ايديلديگى اوزره) بر ذرّه‌دن طوت، تا ييلديزلره قدر ذرّه مقدار شركه ير بيراقمييور. اويله بربرلرينه معنًا مناسبتداردرلر كه؛ بتون ييلديزلرى مسخّر ايتمه‌ين و ألنده طوتميان، بر ذرّه‌يه ربوبيتنى
— 774 —
ديڭلتديره‌مز. بر ذرّه‌يه حقيقى ربّ اولمق ايچون، بتون ييلديزلره صاحب اولمق لازم گلير. هم (اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنده ايضاح و إثبات ايديلديگى اوزره) سماواتڭ خلق و تسويه‌سنه مقتدر اولميان، بشرڭ سيماسنده‌كى تشخّصى ياپاماز. ديمك بتون سماواتڭ ربّى اولميان، بر تك إنسانڭ سيماسنده‌كى علامتِ فارقه اولان نقشِ سيماوى‌يى ياپاماز. ايشته كائنات قدر بيوك بر پنجره كه؛ اونڭله باقيلسه
اَللّٰه‌ُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتلرى، بيوك حرفلرله كائنات صحيفه‌لرنده يازيلى اولديغى، عقل گوزيله ده گوروله‌جك. اويله ايسه: گورميه‌نڭ يا عقلى يوق، يا قلبى يوق ويا إنسان صورتنده بر حيواندر!
يگرمى طوقوزنجى پنجره
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بر بهار موسمنده، غريبانه، متفكّرانه سياحته گيدييوردم. بر تپه‌جگڭ أتگندن گچركن، پارلاق بر صارى چيچك نظريمه ايليشدى. أسكيدن وطنمده و سائر مملكتلرده گورديگم او جنس صارى چيچكلرى درخاطر ايتديردى. شويله بر معنا قلبه گلدى كه: بو چيچك كيمڭ طرّه‌سى ايسه، كيمڭ سكّه‌سى ايسه و كيمڭ مُهرى ايسه و كيمڭ نقشى ايسه؛ ألبته بتون زمين يوزنده‌كى او نوع چيچكلر، اونڭ مُهرلريدر، سكّه‌لريدر. شو مُهر تخيّلندن صوڭره شويله بر تصوّر گلدى كه: ناصل بر مُهر ايله مُهرلنمش بر مكتوب؛ او مُهر، او مكتوبڭ صاحبنى گوسترر. اويله ده؛ شو چيچك، بر مُهرِ رحمانيدر. شو أنواعِ نقشلرله و معنيدار نباتات سطرلريله يازيلان شو تپه‌جك دخى، بو چيچك صانعنڭ مكتوبيدر. هم شو تپه‌جك دخى بر مُهردر. شو صحرا و اووا بر مكتوبِ رحمانى هيئاتنى آلدى. إشبو تصوّردن شويله بر حقيقت ذهنه گلدى كه: هر بر شى، بر مُهرِ ربّانى حكمنده بتون أشيايى كندى خالقنه إسناد ايدر. كندى كاتبنڭ مكتوبى اولديغنى إثبات ايدر. ايشته هر بر شى، اويله بر پنجرهٔ‌ِ توحيددر كه، بتون أشيايى بر واحدِ أحده مال ايدر. ديمك هر بر شيده، خصوصًا ذى‌حياتلرده اويله خارقه بر نقش،
— 775 —
اويله معجزه‌كار بر صنعت وار كه؛ اونى اويله ياپان و اويله معنيدار نقش ايدن، بتون أشيايى ياپابيلير و بتون أشيايى ياپان، ألبته او اولاجقدر. ديمك بتون أشيايى ياپاميان، بر تك شيئى ايجاد ايده‌مز.
ايشته أى غافل! شو كائناتڭ يوزينه باق كه: بربرى ايچنده حدسز مكتوباتِ صمدانيه حكمنده اولان صحائفِ موجودات و هر بر مكتوب اوستنده حدسز سكّهٔ‌ِ توحيد مُهرلرى ايله تمهير ايديلمش. بتون بو مُهرلرڭ شهادتلرينى كيم تكذيب ايده‌بيلير؟ هانگى قوّت اونلرى صوصديره‌بيلير؟ قلب قولاغى ايله هانگيسنى ديڭله‌سه‌ڭ، اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ ديديگنى ايشيديرسڭ.
اوتوزنجى پنجره
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا ٭ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
شو پنجره، إمكان و حدوثه مؤسّس عموم متكلّمينڭ پنجره‌سيدر و إثباتِ واجب الوجوده قارشى جادّه‌لريدر. بونڭ تفصيلاتنى، "شرح المواقف" و "شرح المقاصد" گبى محقّقلرڭ بيوك كتابلرينه حواله ايده‌رك، يالڭز قرآنڭ فيضندن و شو پنجره‌دن روحه گلن بر ايكى شعاعى گوستره‌جگز. شويله كه:
آمريت و حاكميتڭ مقتضاسى؛ رقيب قبول ايتمه‌مكدر، إشتراكى ردّ ايتمكدر، مداخله‌يى رفع ايتمكدر. اونڭ ايچوندر كه؛ كوچك بر كويده ايكى مختار بولونسه، كويڭ راحتنى و نظامنى بوزارلر. بر ناحيه‌ده ايكى مدير، بر ولايتده ايكى والى بولونسه، هرج و مرج ايدرلر. بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، فورطنه‌لى بر قارمه‌قاريشيقلغه سببيت ويررلر. مادام حاكميت و آمريتڭ گولگه‌سنڭ ضعيف بر گولگه‌سى و جزئى بر نمونه‌سى، معاونته محتاج عاجز إنسانلرده بويله رقيب و ضدّى و أمثالنڭ مداخله‌سنى قبول ايتمزسه؛ عجبا سلطنتِ مطلقه صورتنده‌كى حاكميت و ربوبيت درجه‌سنده‌كى آمريت، بر قديرِ مطلقده نه درجه او ردِّ مداخله قانونى نه قدر أساسلى بر صورتده حكمنى إجرا ايتديگنى قياس ايت. ديمك الوهيت و ربوبيتڭ أڭ قطعى و دائمى لازمى؛
— 776 —
وحدت و إنفراددر. بوڭا بر برهانِ باهر و شاهدِ قاطع، كائناتده‌كى إنتظامِ أكمل و إنسجامِ أجملدر. سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر اويله بر نظام وار كه؛ عقل اونڭ قارشيسنده حيرتندن و إستحسانندن "سبحان اللّٰه‌، ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌" دير، سجده ايدر. أگر ذرّه مقدار شريكه ير بولونسه ايدى، مداخله‌سى اولسه ايدى،
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه‌ُ لَفَسَدَتَا
آيتِ كريمه‌سنڭ دلالتيله: نظام بوزولاجقدى، صورت دگيشه‌جكدى، فسادڭ آثارى گورونه‌جكدى. حالبوكه
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ ٭ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَ هُوَ حَسِيرٌ
دلالتيله و شو إفاده ايله نظرِ بشر، قصورى آرامق ايچون نه قدر چابالاسه، هيچ بر يرده قصورى بولاميه‌رق، يورغون اولارق منزلى اولان گوزه گلوب، اونى گوندرن منقّد عقله دييه‌جك: "بيهوده يورولدم، قصور يوق" ديمه‌سيله گوسترييور كه: نظام و إنتظام، غايت مكمّلدر. ديمك إنتظامِ كائنات، وحدانيتڭ قطعى شاهديدر.
گل گله‌لم حدوثه. متكلّمين ديمشلر كه:
"عالم، متغيّردر. هر متغيّر، حادثدر. هر بر حادثڭ، بر محدِثى، يعنى موجدى وار. اويله ايسه بو كائناتڭ قديم بر موجدى وار."
بز ده ديرز: أوت كائنات حادثدر. چونكه گورويورز: هر عصرده، بلكه هر سنه‌ده، بلكه هر موسمده بر كائنات، بر عالم گيدر، برى گلير. ديمك بر قديرِ ذو الجلال وار كه، بو كائناتى هيچدن ايجاد ايده‌رك هر سنه‌ده بلكه هر موسمده، بلكه هر گونده بريسنى ايجاد ايدر، أهلِ شعوره گوسترر و صوڭره اونى آلير، باشقه‌سنى گتيرر. بربرى آرقه‌سنه طاقوب زنجيرله‌مه بر صورتده زمانڭ شريدينه آصييور. ألبته بو عالم گبى برر كائناتِ متجدّده حكمنده اولان هر بهارده گوزيمزڭ اوڭنده هيچدن گلن و گيدن كائناتلرى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرڭ معجزاتِ قدرتيدرلر. ألبته عالم ايچنده هر وقت عالملرى خلق ايدوب دگيشديرن ذات، مطلقا شو عالمى دخى او خلق ايتمشدر. و شو عالمى و روىِ زمينى، او بيوك مسافرلره مسافرخانه ياپمشدر.
— 777 —
گله‌لم "إمكان" بحثنه.
متكلّمين ديمشلر كه:
"إمكان، متساوى الطرفَيْن"در. يعنى: عدم و وجود، ايكيسى ده مساوى اولسه؛ بر تخصيص ايديجى، بر ترجيح ايديجى، بر موجد لازمدر. چونكه ممكنات، بربرينى ايجاد ايدوب تسلسل ايده‌مز. ياخود او اونى، او ده اونى ايجاد ايدوب دَور صورتنده دخى اولاماز. اويله ايسه بر واجب الوجود واردر كه، بونلرى ايجاد ايدييور. دَور و تسلسلى، اون ايكى برهان يعنى عرشى و سُلَّمى گبى ناملر ايله مسمّا مشهور اون ايكى دليلِ قطعى ايله دورى إبطال ايتمشلر و تسلسلى محال گوسترمشلر. سلسلهٔ‌ِ أسبابى كسوب، واجب الوجودڭ وجودينى إثبات ايتمشلر.
بز ده ديرز كه: أسباب، تسلسلڭ براهينى ايله عالمڭ نهايتنده كسيلمه‌سندن ايسه، هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص سكّه‌يى گوسترمك داها قطعى، داها قولايدر. قرآنڭ فيضيله بتون پنجره‌لر و بتون سوزلر، او أساس اوزرينه گيتمشلر. بونڭله برابر إمكان نقطه‌سنڭ حدسز بر وسعتى وار. حدسز جهتلرله واجب الوجودڭ وجودينى گوسترييور. يالڭز، متكلّمينڭ تسلسلڭ كسيلمسى يولنه، (الحقّ گنيش و بيوك اولان او جادّه‌يه) منحصر دگلدر. بلكه حدّ و حسابه گلمه‌ين يوللر ايله، واجب الوجودڭ معرفتنه يول آچار. شويله كه:
هر بر شى وجودنده، صفاتنده، مدّتِ بقاسنده حدسز إمكانات، يعنى غايت چوق يوللر و جهتلر ايچنده متردّد ايكن، گورويورز كه؛ او حدسز جهتلر ايچنده وجودجه منتظم بر يولى تعقيب ايدييور. هر بر صفتى ده مخصوص بر طرزده اوڭا ويرييور. مدّتِ بقاسنده بتون دگيشديرديگى صفت و حاللر دخى، بويله بر تخصيص ايله ويريلييور. ديمك بر مخصّصڭ إراده‌سيله، بر مرجّحڭ ترجيحيله، بر موجدِ حكيمڭ ايجاديله‌در كه؛ حدسز يوللر ايچنده، حكمتلى بر يولده اونى سَوق ايدر، منتظم صفاتى و أحوالى اوڭا گيديرييور.
صوڭره إنفراددن چيقاروب، بر تركيبلى جسمه جزء ياپار، إمكانات زياده‌لشير. چونكه او جسمده بيڭلر طرزده بولونه‌بيلير. حالبوكه نتيجه‌سز او وضعيتلر ايچنده نتيجه‌لى، مخصوص بر وضعيت اوڭا ويريلير كه؛ مهمّ نتيجه‌لرى و فائده‌لرى و او
— 778 —
جسمده وظيفه‌لرى گورديريلييور. صوڭره او جسم دخى ديگر بر جسمه جزء ياپديريلييور. إمكانات داها زياده‌لشير. چونكه بيڭلرله طرزده بولونه‌بيلير. ايشته او بيڭلر طرز ايچنده، بر تك وضعيت ويريلييور. او وضعيت ايله مهمّ وظيفه‌لر گورديريلييور و هكذا... گيتدكجه داها زياده قطعى بر حكيمِ مدبّرڭ وجوبِ وجودينى گوسترييور. بر آمرِ عليمڭ أمريله سَوق ايديلديگنى بيلديرييور.
جسم ايچنده جسم، بربرى ايچنده جزء اولوب گيدن بتون بو تركيبلرده؛ ناصل بر نفر، طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقه‌سنده، اوردوسنده متداخل او هيئتلردن هر بريسنه مخصوص برر وظيفه‌سى، حكمتلى برر نسبتى، إنتظاملى برر خدمتى بولونويور. هم ناصلكه سنڭ گوز ببگڭدن بر حجيره؛ گوزڭده بر نسبتى و بر وظيفه‌سى وار. سنڭ باشڭ هيئتِ عموميه‌سى نسبتنه دخى، حكمتلى بر وظيفه‌سى و خدمتى واردر. ذرّه مقدار شاشيرسه، صحّت و إدارهٔ‌ِ بدن بوزولور. قان طمارلرينه، حسّ و حركت أعصابلرينه، حتّى بدنڭ هيئتِ عموميه‌سنده برر مخصوص وظيفه‌سى، حكمتلى برر وضعيتى واردر. بيڭلرله إمكانات ايچنده، بر صانعِ حكيمڭ حكمتيله او معيّن وضعيت ويريلمشدر.
اويله ده: بو كائناتده‌كى موجودات، هر برى كندى ذاتى ايله، صفاتى ايله چوق إمكانات يوللرى ايچنده خاص بر وجودى و حكمتلى بر صورتى و فائده‌لى صفتلرى، ناصل بر واجب الوجوده شهادت ايدرلر. اويله ده: مركّباته گيردكلرى وقت، هر بر مركّبده داها باشقه بر لسانله ينه صانعنى إعلان ايدر. گيت گيده، تا أڭ بيوك مركّبه قدر نسبتى، وظيفه‌سى، خدمتى إعتباريله صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و إختيارينه و إراده‌سنه شهادت ايدر. چونكه بر شيئى، بتون مركّباته حكمتلى مناسبتلرى محافظه صورتنده يرلشديرن، بتون او مركّباتڭ خالقى اولابيلير. ديمك بر تك شى، بيڭلر لسانلرله اوڭا شهادت ايدر حكمنده‌در. ايشته كائناتڭ موجوداتى قدر دگل، بلكه موجوداتڭ صفات و مركّباتى عددنجه إمكانات نقطه‌سندن ده واجب الوجودڭ وجودينه قارشى شهادتلر گلييور.
ايشته أى غافل! كائناتى طولديران بو شهادتلرى، بو صدالرى ايشيتمه‌مك.. نه درجه صاغير و عقلسز اولمق لازم گلييور؟ هايدى سن سويله...
— 779 —
اوتوز برنجى پنجره
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فِى اَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ٭ وَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ ٭ وَ فِى اَنْفُسِكُمْ اَفَلَا تُبْصِرُونَ ٭
شو پنجره إنسان پنجره‌سيدر و أنفسيدر. و أنفسى جهتنده شو پنجره‌نڭ تفصيلاتنى بيڭلر محقّقينِ أوليانڭ مفصّل كتابلرينه حواله ايده‌رك يالڭز فيضِ قرآندن آلديغمز بر قاچ أساسه إشارت ايدرز. شويله كه:
اون برنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: "إنسان، اويله بر نسخهٔ‌ِ جامعه‌در كه: جنابِ حق بتون أسماسنى، إنسانڭ نفسى ايله إنسانه إحساس ايدييور." تفصيلاتنى باشقه سوزلره حواله ايدوب يالڭز اوچ نقطه‌يى گوستره‌جگز.
برنجى نقطه:إنسان، اوچ جهتله أسماءِ إلٰهيه‌يه بر آيينه‌در.
برنجى وجه:گيجه‌ده ظلمات، ناصل نورى گوسترر. اويله ده: إنسان، ضعف و عجزيله، فقر و حاجاتيله، نقص و قصوريله، بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنى، قوّتنى، غناسنى، رحمتنى بيلديرييور و هكذا پك چوق أوصافِ إلٰهيه‌يه بو صورتله آيينه‌دارلق ايدييور. حتّى حدسز عجزنده و نهايتسز ضعفنده، حدسز أعداسنه قارشى بر نقطهٔ‌ِ إستناد آرامقله، وجدان دائما واجب الوجوده باقار. هم نهايتسز فقرنده، نهايتسز حاجاتى ايچنده، نهايتسز مقصدلره قارشى بر نقطهٔ‌ِ إستمداد آرامغه مجبور اولديغندن، وجدان دائما او نقطه‌دن بر غنىِّ رحيمڭ درگاهنه طايانير، دعا ايله أل آچار. ديمك هر وجدانده شو نقطهٔ‌ِ إستناد و نقطهٔ‌ِ إستمداد جهتنده ايكى كوچك پنجره، قديرِ رحيمڭ بارگاهِ رحمتنه آچيلير، هر وقت اونڭله باقه‌بيلير.
ايكنجى وجه آيينه‌دارلق ايسه:إنسانه ويريلن نمونه‌لر نوعندن جزئى علم، قدرت، بصر، سمع، مالكيت، حاكميت گبى جزئيات ايله كائنات مالكنڭ علمنه و قدرتنه، بصرينه، سمعنه، حاكميتِ ربوبيتنه آيينه‌دارلق ايدر. اونلرى آڭلار، بيلديرر. مثلا: "بن
— 780 —
ناصل بو أوى ياپدم و ياپماسنى بيلييورم و گورويورم و اونڭ مالكى‌يم و إداره ايدييورم. اويله ده شو قوجه كائنات سراينڭ بر اوسته‌سى وار. او اوسته اونى بيلير، گورور، ياپار، إداره ايدر و هكذا...
اوچنجى وجه آيينه‌دارلق ايسه:إنسان، اوستنده نقشلرى گورونن أسماءِ إلٰهيه‌يه آيينه‌دارلق ايدر. اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنڭ باشنده بر نبذه ايضاح ايديلن إنسانڭ ماهيتِ جامعه‌سنده نقشلرى ظاهر اولان يتمشدن زياده أسماء واردر. مثلا: ياراديليشندن صانع، خالق إسمنى و حسنِ تقويمندن رحمٰن و رحيم إسملرينى و حسنِ تربيه‌سندن كريم، لطيف إسملرينى و هكذا... بتون أعضا و آلاتيله، جهازات و جوارحيله، لطائف و معنوياتيله، حواس و حسّياتيله آيرى آيرى أسمانڭ آيرى آيرى نقشلرينى گوسترييور. ديمك ناصل أسماده بر إسمِ أعظم وار، اويله ده او أسمانڭ نقوشنده دخى بر نقشِ أعظم وار كه، او ده إنساندر.
أى كندينى إنسان بيلن إنسان! كنديڭى اوقو... يوقسه حيوان و جامد حكمنده إنسان اولمق إحتمالى وار!
ايكنجى نقطه:مهمّ بر سرِّ أحديته إشارت ايدر. شويله كه:
إنسانڭ ناصل روحى بتون جسدينه اويله بر مناسبتى وار كه: بتون أعضاسنى و أجزاسنى بربرينه يارديم ايتديرر. يعنى، إرادهٔ‌ِ إلٰهيه جلوه‌سى اولان أوامرِ تكوينيه و او أمردن وجودِ خارجى گيديرلمش بر قانونِ أمرى و لطيفهٔ‌ِ ربّانيه اولان روح، اونلرڭ إداره‌سنده اونلرڭ معنوى سسلرينى حسّ ايتمه‌سنده و حاجتلرينى گورمسنده بربرينه مانع اولماز، روحى شاشيرتماز. روحه نسبةً اوزاق ياقين بر حكمنده. بربرينه پرده اولماز. ايسترسه، چوغنى برينڭ إمدادينه يتيشديرر. ايسترسه بدنڭ هر جزئى ايله بيله‌بيلير، حسّ ايده‌بيلير، إداره ايده‌بيلير. حتّى چوق نورانيت كسب ايتمش ايسه، هر بر جزئى ايله گوره‌بيلير و ايشيده‌بيلير. اويله ده:
وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
جنابِ حقّڭ مادام اونڭ بر قانونِ أمرى اولان روح، كوچك بر عالم اولان إنسان جسمنده و أعضاسنده بو وضعيتى گوسترييور. ألبته عالمِ أكبر اولان كائناتده او ذاتِ واجب الوجودڭ إرادهٔ‌ِ كلّيه‌سنه و قدرتِ مطلقه‌سنه حدسز فعللر، حدسز صدالر، حدسز دعالر، حدسز ايشلر،
— 781 —
هيچ بر جهتده اوڭا آغير گلمز، بربرينه مانع اولماز. او خالقِ ذو الجلالى مشغول ايتمز، شاشيرتماز. بتوننى بردن گورور، بتون سسلرى بردن ايشيتير. ياقين اوزاق بردر. ايسترسه، بتوننى برينڭ إمدادينه گوندرر. هر شى ايله هر شيئى گوره‌بيلير، سسلرينى ايشيده‌بيلير و هر شى ايله هر شيئى بيلير و هكذا...
اوچنجى نقطه:حياتڭ پك مهمّ بر ماهيتى و أهمّيتلى بر وظيفه‌سى وار. فقط او بحث، حيات پنجره‌سنده و يگرمنجى مكتوبڭ سكزنجى كلمه‌سنده تفصيلى گچديگندن اوڭا حواله ايدوب يالڭز بونى إخطار ايدرز كه:
حياتده حسّيات صورتنده قاينايان ممزوج نقشلر؛ پك چوق أسماء و شئوناتِ ذاتيه‌يه إشارت ايدر. غايت پارلاق بر صورتده حىِّ قيّومڭ شئوناتِ ذاتيه‌سنه آيينه‌دارلق ايدر. شو سرّڭ ايضاحى، اللّٰهى طانيميانلره و داها تام تصديق ايتمه‌ينلره قارشى زمانى اولماديغندن قپويى قپايورز...
اوتوز ايكنجى پنجره
هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفٰى بِاللّٰه‌ِ شَهِيدًا ٭ قُلْ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اِنِّى رَسُولُ اللّٰه‌ِ اِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِى لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يُحْيِى وَ يُمِيتُ
شو پنجره، سماءِ رسالتڭ گونشى، بلكه گونشلر گونشى اولان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ پنجره‌سيدر. شو غايت پارلاق و پك بيوك و چوق نورانى پنجره اوتوز برنجى سوز اولان معراج رساله‌سيله، اون طوقوزنجى سوز اولان نبوّتِ أحمديه (عليه الصلاة والسلام) رساله‌سنده و اون طوقوز إشارتلى اولان اون طوقوزنجى مكتوبده، نه درجه نورانى و ظاهر اولديغى إثبات ايديلديگندن، او ايكى سوزى و او مكتوبى و او مكتوبڭ اون طوقوزنجى إشارتنى بو مقامده دوشونوب، سوزى اونلره حواله ايدوب، يالڭز ديرز كه:
— 782 —
توحيدڭ بر برهانِ ناطقى اولان ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام رسالت و ولايت جناحلريله، يعنى كندندن أوّل بتون أنبيانڭ تواترله إجماعلرينى و اوندن صوڭره‌كى بتون أوليانڭ و أصفيانڭ إجماعكارانه تواترلرينى تضمّن ايدن بر قوّتله بتون حياتنده بتون قوّتيله وحدانيتى گوستروب إعلان ايتمش. و عالمِ إسلاميت گبى گنيش، پارلاق، نورانى بر پنجره‌يى، معرفت اللّٰهه آچمشدر. إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى، محيى الدينِ عربى، عبد القادرِ گيلانى گبى ميليونلر محقّقينِ أصفيا و صدّيقين او پنجره‌دن باقييورلر، باشقه‌لرينه ده گوسترييورلر. عجبا بويله بر پنجره‌يى قپاته‌جق بر پرده وار مى؟ و اونى إتهام ايدوب، بو پنجره‌دن باقميانڭ عقلى وار مى؟ هايدى سن سويله!
اوتوز اوچنجى پنجره
اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ الَّذِى اَنْزَلَ عَلٰى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا قَيِّمًا ٭
آلرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ
بتون گچمش پنجره‌لر، قرآن دڭزندن بعض قطره‌لر اولديغنى دوشون. صوڭره قرآنده نه قدر آبِ حيات حكمنده اولان أنوارِ توحيد وار اولديغنى قياس ايده‌بيليرسڭ. فقط بتون او پنجره‌لرڭ منبعى و معدنى و أصلى اولان قرآنه غايت مجمل بر صورتده، غايت بسيط بر طرزده باقيلسه دخى، ينه غايت پارلاق، نورانى بر پنجرهٔ‌ِ جامعه‌در. او پنجره نه قدر قطعى و پارلاق و نورانى اولديغنى، يگرمى بشنجى سوز اولان إعجازِ قرآن رساله‌سنه و اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنه حواله ايدييورز. و قرآنى بزه گوندرن ذاتِ ذو الجلالڭ عرشِ رحمانيسنه نياز ايدوب ديرز:
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا ٭
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ٭ وَ تُبْ عَلَيْنَا اِنَّكَ اَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
— 783 —
إخطار
شو اوتوز اوچ پنجره‌لى اولان اوتوز اوچنجى مكتوب، ايمانى اولميانى إن شاء اللّٰه‌ ايمانه گتيرر. ايمانى ضعيف اولانڭ ايماننى قوّتلشديرر. ايمانى قوى و تقليدى اولانڭ ايماننى تحقيقى ياپار. ايمانى تحقيقى اولانڭ ايماننى گنيشلتديرر. ايمانى گنيش اولانه بتون كمالاتِ حقيقيه‌نڭ مدارى و أساسى اولان معرفت اللّٰهده ترقّيات ويرر؛ داها نورانى، داها پارلاق منظره‌لرى آچار. ايشته بونڭ ايچون، "بر پنجره بڭا كافى گلدى، يتر" دييه‌مزسڭ. چونكه سنڭ عقلڭه قناعت گلدى، حصّه‌سنى آلدى ايسه؛ قلبڭ ده حصّه‌سنى ايستر، روحڭ ده حصّه‌سنى ايستر. حتّى خيال ده او نوردن حصّه‌سنى ايستيه‌جك. بناءً عليه هر بر پنجره‌نڭ آيرى آيرى فائده‌لرى واردر.
معراج رساله‌سنده أصل مخاطب، مؤمن ايدى؛ ملحد ايكنجى درجه‌ده إستماع مقامنده ايدى. شو رساله‌ده ايسه مخاطب، منكِردر؛ إستماع مقاملرنده مؤمندر. بونى دوشونوب اويله‌جه باقمالى.
فقط مع التأسّف مهمّ بر سببه بناءً شو مكتوب غايت سرعتله يازيلديغندن و حتّى مسودّه حالنده قالديغندن، ألبته بڭا عائد اولان طرزِ إفاده‌ده مشوّشيت و قصورلر اولاجقدر. نظرِ مسامحه ايله باقمه‌لرينى و أللرندن گليرسه إصلاحلرينى و مغفرت ايله بڭا دعا أيله‌مه‌لرينى إخوانلرمدن ايسترم.
وَ السَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰى ٭ وَ الْمَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 784 —
لمعات
مِنْ بَيْنِ هِلَالِ الصَّوْمِ وَ هِلَالِ الْعِيدِ
چكردكلر چيچكلرى
رسالهٔ‌ِ نور شاكردلرينه كوچك بر مثنوى و ايمانى بر ديواندر.
مؤلّفى:
بديع الزمان
سعيد النورسى
— 785 —
تنبيه
بو لمعات نامنده‌كى أثرڭ سائر ديوانلر گبى بر طرزده بر ايكى موضوع ايله گيتمديگنڭ سببى: أسكى أثرلرندن حقيقت چكردكلرى نامنده‌كى قيصه‌جق وجيزه‌لرى بر درجه ايضاح ايتمك ايچون، هم نثر طرزنده يازيلمش، هم ده سائر ديوانلر گبى خيالاته، ميزانسز حسّياته گيريلمه‌مش اولماسيدر. باشدن آشاغى‌يه منطق ايله حقائقِ قرآنيه و ايمانيه اولارق، ياننده بولونان برادرزاده‌سى گبى بعض طلبه‌لرينه بر درسِ علميدر، بلكه بر درسِ ايمانى و قرآنيدر. استاديمزڭ باشده‌كى إفاده‌سنده ديديگى گبى، بز ده آڭلامشزدر كه؛ نظمه و شعره هيچ مَيلى و اونلرله إشتغالى ده يوقدر. وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ سرّينڭ بر نمونه‌سنى گوسترييور.
بو أثر، بر چوق مشاغل و دار الحكمتده‌كى وظيفه ايچنده يگرمى گون رمضانده، گونده ايكى ويا ايكى بچق ساعت چاليشمق صورتيله منظوم گبى يازيلمشدر. بو قدر قيصه زمانده و منظوم بر صحيفه اون صحيفه قدر مشكل اولديغى جهتله، بردن دقّتسز، تصحيحسز بويله سويلنمش، طبع ايديلمشدر. بزجه رسالهٔ‌ِ نور حسابنه بر خارقه‌در. هيچ بر نظملى ديوان، بونڭ گبى تكلّفسز، نثرًا اوقونه‌بيلير گورولميور. إن شاء اللّٰه‌ بو أثر بر زمان رسالهٔ‌ِ نور شاكردلرينه بر نوع مثنوى اولاجق. هم بو أثر، كنديسندن اون سنه صوڭره چيقان و يگرمى اوچ سنه‌ده تماملانان رسالهٔ‌ِ نورڭ مهمّ أجزالرينه بر إشارتِ غيبيه نوعندن مژده‌لى بر فهرست حكمنده‌در.
رسالهٔ‌ِ نور شاكردلرندن
صونغور، محمد فيضى، خسرو
— 786 —
إخطار
اَلْمَرْءُ عَدُوٌّ لِمَا جَهِلَ
قاعده‌سيله، بن دخى نظم و قافيه‌يى بيلمديگمدن اوڭا قيمت ويرمزدم. صافيه‌يى قافيه‌يه فدا ايتمك طرزنده حقيقتڭ صورتنى نظمڭ كيفنه گوره تغيير ايتمك هيچ ايسته‌مزدم. شو قافيه‌سز، نظمسز كتابده أڭ عالى حقيقتلره، أڭ مشوّش بر لباس گيديردم. أوّلا: داها اييسنى بيلمزدم. يالڭز معنايى دوشونويوردم. ثانيًا: جسدى لباسه گوره يونتمقله رنده‌له‌ين شعرايه تنقيديمى گوسترمك ايستدم. ثالثًا: رمضانده قلب ايله برابر نفسى دخى حقيقتلرله مشغول ايتمك ايچون، بويله چوجقجه بر اُسلوب إختيار ايديلدى. فقط أى قارء! بن خطا ايتدم، إعتراف ايدرم. صاقين سن خطا ايتمه! ييرتيق اسلوبه باقوب او عالى حقيقتلره قارشى دقّتسزلك ايله حرمتسزلك ايتمه!..
إفادهٔ‌ِ مرام
أى قارء! پشينًا بونى إعتراف ايدرم كه: صنعتِ خط و نظمده إستعدادمدن چوق مشتكى‌يم. حتّى شيمدى إسممى ده دوزگون يازه‌ميورم. نظم، وزن ايسه؛ عمرمده بر فقره ياپامامشدم. بردن بره ذهنمه، نظمه مصرّانه بر آرزو گلدى. صحابه‌لرڭ غزواتنه دائر كردجه قَوْلِ نَوَالَاسَيِسَبَانْ نامنده بر دستان واردى. اونڭ إلٰهى طرزنده‌كى طبيعى نظمنه روحم خوشلانييوردى. بن ده كنديمه مخصوص اونڭ طرزِ نظمنى إختيار ايتدم. نظمه بڭزر بر نثر يازدم. فقط وزن ايچون قطعيًا تكلّف ياپمدم. ايسته‌ين آدم، نظمى خاطره گتيرمه‌دن زحمتسز، نثرًا اوقويه‌بيلير. هم نثرًا اولارق باقمالى، تا معنا آڭلاشيلسين. هر قطعه‌ده إتّصالِ معنا واردر. قافيه‌ده توقّف ايديلمسين. كلاه پوسكولسز اولور، وزن ده قافيه‌سز اولور، نظم ده قاعده‌سز اولور. ظنّمجه لفظ و نظم، صنعتجه جاذبه‌دار اولسه، نظرى كنديله مشغول ايدر. نظرى معنادن چويرمه‌مك ايچون پريشان اولماسى داها اييدر.
— 787 —
شو أثرمده استادم، قرآندر. كتابم، حياتدر. مخاطبم، ينه بنم. سن ايسه أى قارء مستمعسڭ. مستمعڭ تنقيده حقّى يوقدر؛ بگنديگنى آلير، بگنمديگنه ايليشمز. شو أثرم، بو مبارك رمضانڭ فيضى
(٭): حتّى تاريخى نَجْمُ اَدَبٍ وُلِدَ لِهِلَالَىْ رَمَضَانَ چيقمش. يعنى: "رمضانڭ ايكى هلالندن طوغمش بر أدب ييلديزيدر." (بيڭ اوچ يوز اوتوز يدى ايدر.)
اولديغندن، اُميد ايدرم كه إن شاء اللّٰه‌ دين قارداشمڭ قلبنه تأثير ايدر ده لسانى بڭا بر دعاِ مغفرت بخش ايدر ويا بر فاتحه اوقور.
الدّاعى
(١): بو قطعه، اونڭ إمضاسيدر.
ييقيلمش بر مزارم كه، ييغيلمشدر ايچنده
سعيددن يتمش طوقوز أموات (٢): هر سنه‌ده ايكى دفعه جسم تازه‌لنديگى ايچون ايكى سعيد ئولمش ديمكدر. هم بو سنه سعيد يتمش طوقوز سنه‌سنده‌در. هر بر سنه‌ده بر سعيد ئولمش ديمكدر كه، بو تاريخه قدر سعيد ياشايه‌جق. باآثام آلامه.
سكساننجى اولمشدر، مزاره بر مزار طاش.
برابر آغلايور (٣): يگرمى سنه صوڭره‌كى بو شيمديكى حالى، حسِّ قبل الوقوع ايله حسّ ايتمش. خسرانِ إسلامه.
مزار طاشمله پر أموات أنيندار او مزارمله
روانم ساحهٔ‌ِ عقباىِ فردامه.
يقينم وار كه: إستقبال سماواتى، زمينِ آسيا
باهم اولور تسليم، يدِ بيضاىِ إسلامه.
زيرا يمينِ يُمنِ ايماندر
ويرر أمنى أمان ايله أنامه...
— 788 —
بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلٰوةُ عَلٰى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
توحيدڭ ايكى برهانِ معظّمى
شو كائنات تماميله بر برهانِ معظّمدر. لسانِ غيب، شهادتله مسبّحدر، موحّددر. أوت توحيدِ رحمانله، بيوك بر سسله ذاكردر كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
بتون ذرّات حجيراتى، بتون أركان و أعضاسى برر لسانِ ذاكردر؛ او بيوك سسله برابر دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
او ديللرده تنوّع وار، او سسلرده مراتب وار. فقط بر نقطه‌ده طوپلار، اونڭ ذكرى، اونڭ صوتى كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
بو بر إنسانِ أكبردر، بيوك سسله ايدر ذكرى؛ بتون أجزاسى، ذرّاتى، كوچوجك سسلريله، او بلند سسله برابر دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
شو عالم حلقهٔ‌ِ ذكرى ايچنده اوقويور عشرى، شو قرآن مشرقِ نورى. بتون ذى‌روح ايدر فكرى كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
بو فرقانِ جليل الشّان، او توحيده ناطق برهان، بتون آيات صادق لسان. شعاعات بارقهٔ‌ِ ايمان. برابر دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
قولاغى گر ياپيشديرسه‌ڭ، شو فرقانڭ سينه‌سنه، دريندن تا درينه، صريحًا ايشيديرسڭ سماوى بر صدا دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
او سسدر غايتًا علوى، نهايت درجه جدّى، حقيقى پك صميمى، هم نهايت مونس و مقنع و برهانله مجهّزدر. مكرّر دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
— 789 —
شو برهانِ منوّرده، جهاتِ ستّه‌سى شفّاف كه، اوستنده منقّشدر مزهّر سكّهٔ‌ِ إعجاز. ايچنده پارلايان نورِ هدايت دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
أوت، آلتنده نسج اولمش مهفهف منطق و برهان، صاغنده عقلى إستنطاق؛ مرفرف هر طرف، أذهان "صدقت" دير كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
يمين اولان شمالنده، ايدر وجدانى إستشهاد. أمامنده حسنِ خيردر، هدفنده سعادتدر. اونڭ مفتاحيدر هر دم كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
أمام اولان وراسنده اوڭا مسند سماويدر كه، وحىِ محضِ ربّانى. بو شش جهت ضياداردر؛ بروجنده تجلّيدار كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
أوت وسوسهٔ‌ِ سارق، باوَهم شبههٔ‌ِ طارق، نه حدّى وار كه او مارق، گيره‌بيلسين بو بارق قصره. هم شارق كه، سور سوره‌لر شاهق، هر كلمه بر مَلكِ ناطق كه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
او قرآنِ عظيم الشان ناصل بر بحرِ توحيددر. بر تك قطره، مثال ايچون بر تك سورهٔ‌ِ إخلاص.. فقط قيصه بر تك رمزى، نهايتسز رموزندن.
بتون أنواعِ شركى ردّ ايدر، هم ده يدى أنواعِ توحيدى ايدر إثبات؛ اوچى منفى، اوچى مثبت شو آلتى جمله‌ده بردن:
برنجى جمله: قُلْ هُوَ قرينه‌سز إشارتدر. ديمك إطلاقله تعييندر. او تعيينده تعيّن وار. أى لَا هُوَ اِلَّا هُوَ
شو توحيد ِ شهوده بر إشارتدر. حقيقت‌بين نظر توحيده مستغرق اولورسه دير كه: لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ
ايكنجى جمله: اَللّٰه‌ُ اَحَدٌ در كه، توحيدِ الوهيته تصريحدر. حقيقت، حق لسانى دير كه: لَا مَعْبُودَ اِلَّا هُوَ
اوچنجى جمله: اَللّٰه‌ُ الصَّمَدُ در. ايكى جوهرِ توحيده صدفدر. برنجى دُرّى: توحيدِ ربوبيت. أوت نظامِ كون لسانى دير كه: لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ
— 790 —
ايكنجى دُرّى: توحيدِ قيّوميت. أوت سراسر كائناتده، وجود و هم بقاده، مؤثّره إحتياج لسانى دير كه: لَا قَيُّومَ اِلَّا هُوَ
دردنجى: لَمْ يَلِدْ در. بر توحيدِ جلالى مستتردر؛ أنواعِ شركى ردّ ايدر، كفرى كسر بى إشتباه.
يعنى تغيّر، يا تناسل، يا تجزّى ايدن ألبت؛ نه خالقدر، نه قيّومدر، نه إلٰه...
ولد فكرى، تولّد كفرينى لَمْ ردّ ايدر، بردن كسر آتار. شو شركدندر كه، اولمشدر بشر أكثريسى گمراه...
كه عيسى (ع‌س) يا عزيرڭ، يا ملائك، يا عقولڭ تولّد شركى ميدان آلييور نوعِ بشرده گاه باگاه...
بشنجيسى: وَلَمْ يُولَدْ بر توحيدِ سرمدى إشارتى شويله‌در: واجب، قديم، أزلى اولمازسه، اولماز إلٰه...
يعنى: يا مُدَّةً حادث ايسه، يا مادّه‌دن تولّد، يا بر أصلدن منفصل اولسه، ألبته اولماز شو كائناته پناه...
أسباب‌پرستى، نجوم‌پرستلك، صنم‌پرستى، طبيعت‌پرستلك شركڭ برر نوعيدر؛ ضلالتده برر چاه...
آلتنجى: وَلَمْ يَكُنْ بر توحيدِ جامعدر. نه ذاتنده نظيرى، نه أفعالنده شريكى، نه صفاتنده شبيهى لَمْ لفظنه نظرگاه...
شو آلتى جمله معنًا بربرينه نتيجه، هم بربرينڭ برهانى، مسلسلدر براهين، مرتّبدر نتائج شو سوره‌ده قرارگاه...
ديمك شو سورهٔ‌ِ إخلاصده، كندى مقدارِ قامتنده مسلسل، هم مرتّب اوتوز سوره مندرج؛ بو بونلره سحرگاه...
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰه‌ُ
٭ ٭ ٭
— 791 —
سبب صِرف ظاهريدر
عزّتِ عظمت ايستر كه؛ أسبابِ طبيعى، پرده‌دارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.
توحيد و جلال ايستر كه: أسبابِ طبيعى، دامنكشِ تأثيرِ حقيقى اوله (٭): حقيقى تأثيردن ألنى چكسين، ايجاده قاريشماسين، ديمكدر. قدرت أثرنده.
٭ ٭ ٭
وجود، عالمِ جسمانيده منحصر دگل
وجودڭ حصره گلمز مختلف أنواعنى، منحصر اولماز، صيقيشماز شو شهادت عالمنده.
عالمِ جسمانى بر تنتنه‌لى پرده گبى، شعله‌فشان غيبى عوالم اوزرنده.
٭ ٭ ٭
قلمِ قدرتده إتّحاد، توحيدى إعلان ايدر
أثرِ إتقانِ صنعت، فطرتڭ هر كوشه‌سنده بِالبداهه ردّ ايدر أسبابنڭ ايجادينى.
نقشِ كلكى عينِ قدرت؛ خلقتڭ هر نقطه‌سنده بِالضروره ردّ ايدر وسائطڭ وجودينى.
٭ ٭ ٭
بر شى، هر شيسز اولماز
كائناتده سربسر سرِّ تساند مستتر، هم منتشر. هم جوانبده تجاوب، هم تعاون گوسترر
كه يالڭز بر قدرتِ عالم‌شمولدر ياپديرر، ذرّه‌يى هر نسبتيله خلق ايدوب يرلشديرر.
كتابِ عالمڭ هر سطريله هر حرفى حىّ؛ إحتياج سَوق ايدييور، طانيشديرر.
هر نره‌دن گليرسه گلسين نداءِ حاجته لبّيك‌زندر، سرِّ توحيد نامنه أطرافى گوروشديرر.
ذى‌حيات هر حرفى، هر بر جمله‌يه متوجّه برر يوزى، هم ده ناظر برر گوزى باقديرر.
٭ ٭ ٭
— 792 —
گونشڭ حركتى جاذبه ايچوندر،
جاذبه إستقرارِ منظومه‌سى ايچوندر
گونش بر ميوه‌داردر، سيلكينير تا دوشمه‌سين منجذب سيّار اولان يميشلرى.
گر سكوتيله سكونت أيله‌سه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى.
٭ ٭ ٭
كوچك شيلر بيوك شيلرله مربوطدر
سيورى سينك گوزينى خلق أيله‌يندر مطلقا، گونشى هم كهكشى خلق أيله‌مش.
پيره‌نڭ معده‌سنى تنظيم ايدندر مطلقا، منظومهٔ‌ِ شمسيه‌يى نظم أيله‌مش.
گوزده رؤيت، معده‌ده هم إحتياجى درج ايدندر مطلقا، سما گوزينه ضيا سورمه‌سى چكمش، زمين يوزينه غدا سفره‌سى سرمش.
٭ ٭ ٭
كائناتڭ نظمنده بيوك بر إعجاز وار
كائناتڭ گور كه تأليفنده بر إعجاز وار. گر بتون أسبابِ طبيعيه بِالفرض المحال
اوله هر برى مقتدر بر فاعلِ مختار. او إعجازه قارشى نهايت عجز ايله بِالإمتثال
ايده‌رك سجده كه
سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ فِينَا رَبَّنَا اَنْتَ الْقَدِيرُ الْاَزَلِىُّ ذُو الْجَلَالِ
٭ ٭ ٭
قدرته نسبت هر شى مساويدر
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
بر قدرتِ ذاتيه‌در، هم أزلى؛ عجز تخلّل ايده‌مز.
اونده مراتب اولمايوب، موانع تداخل ايده‌مز. ايسترسه كلّ، ايسترسه جزء نسبت تفاوت أيله‌مز.
چونكه هر شى باغليدر هر شى ايله. هر شيئى ياپاميان، بر شيئى ده ياپاماز.
٭ ٭ ٭
— 793 —
كائناتى ألنده طوته‌ميان، ذرّه‌يى خلق ايده‌مز
تسبيح گبى نظم أيليوب قالديره‌جق؛ أرضمزى، شموسى، نجومى، حصره گلمز
شو فضانڭ باشنه هم سينه‌سنه طاقه‌جق اويله قوّتلى أله بر كيمسه مالك اولماسه
دنياده هيچ بر شيده دعواىِ خلق ايدوب، إدّعاىِ ايجاد ايده‌مز.
٭ ٭ ٭
إحياىِ نوع، إحياىِ فرد گبيدر
موت‌آلود بر نوم ايله قيشده اويوشمش بر سينك، ناصل اونڭ إحياسى قدرته آغير گلمز.
شو دنيانڭ موتى ده، إحياسى ده اويله‌در. بتون ذى‌روح إحياسى اونده فضله نازلانماز.
٭ ٭ ٭
طبيعت، بر صنعتِ إلٰهيه‌در
دگل طابع طبيعت، بلكه مطبع. دگل نقّاش، او بلكه بر نقشدر. دگل فاعل، او قابلدر. دگل مصدر، او مسطردر.
دگل ناظم، او نظامدر. دگل قدرت، او قانوندر. إرادى بر شريعتدر، دگل خارج حقيقتدار.
٭ ٭ ٭
وجدان، جذبه‌سى ايله اللّٰهى طانير
وجدانده مندمجدر، بر إنجذاب و جذبه. بر جاذبڭ جذبيله دائم اولور إنجذاب.
جذبه دوشر ذى‌شعور، گر ذو الجمال گورونسه. ايتسه تجلّى دائم پرشعشعه بى‌حجاب.
بر واجب الوجوده، صاحبِ جلال و جمال؛ شو فطرتِ ذى‌شعور قطعى شهادت‌مآب.
بر شاهدى او جذبه، هم ديگرى إنجذاب.
٭ ٭ ٭
— 794 —
فطرتڭ شهادتى صادقه‌در
فطرتده يالان يوقدر؛ نه ديديسه طوغريدر. چكردگڭ لسانى،
مَيلِ نموّ دير: "بن، سنبلله‌نوب ميوه‌دار..." طوغرى چيقار بيانى.
يمورطه‌نڭ ايچنده، درين درين سويلر حياتڭ ميلانى
كه: "بن پيليچ اولورم، إذنِ إلٰهى اوله." صادق اولور لسانى.
بر آووج صو، بر دمير گلّه ايچنده أگر نيّت ايتسه إنجماد. برودتڭ زمانى
ايچنده‌كى إنبساط مَيلى دير: "گنيشلن، بڭا لازم فضله ير." بر أمرِ بى‌أمانى...
متين دمير چاليشير، اونى يالان چيقارماز. بلكه اونده طوغريلق، هم ده صدقِ جنانى
او دميرى پارچه‌لر. شو ميلانلر بتون برر أمرِ تكوينى، برر حُكمِ يزدانى،
برر فطرى شريعت، برر جلوهٔ‌ِ إراده. إرادهٔ‌ِ إلٰهى، إدارهٔ‌ِ أكوانى
أمرلرى شونلردر: برر برر ميلان، برر برر إمتثال، أوامرِ ربّانى.
وجدانده‌كى تجلّى عينًا بويله جلوه‌در؛ كه إنجذاب و جذبه ايكى مصفّا جانى
ايكى مجلّا جامدر، عكس ايدر ايچنده جمالِ لا يزالى، هم ده نورِ ايمانى.
٭ ٭ ٭
نبوّت بشرده ضروريه‌در
قارينجه‌يى أميرسز، آريلرى يعسوبسز بيراقميان قدرتِ أزليه ألبته
بشرى ده بيراقماز شريعتسز، نبى‌سز. سرِّ نظامِ عالم، بويله ايستر ألبته.
٭ ٭ ٭
مَلكلرده معراج، إنسانلرده شقِّ قمر گبيدر
بر معراجى كرامتله مَلكلر، گورديلر الحقّ كه مسلّم بر نبوّتده معظّم بر ولايت وار.
او پارلاق ذات، براقه بينمش ده برق اولمش. قمروارى سراسر، عالمِ نورى ده گورمشدر.
شو شهادت عالمنده منتشر إنسانلره حسّى بيوك بر معجزه ناصلكه اِنْشَقَّ الْقَمَرُ در.
— 795 —
بو معراجدر، عالمِ أرواحده‌كى ساكنلره أڭ بيوك بر معجزه كه، سُبْحَانَ الَّذِى اَسْرٰى در.
٭ ٭ ٭
كلمهٔ‌ِ شهادتڭ برهانى ايچنده‌در
كلمهٔ‌ِ شهادت واردر ايكى كلامى. بربرينه شاهددر، هم دليل و برهاندر.
برنجيسى، ثانى‌يه بر برهانِ لمّى‌در. ايكنجيسى، أوّله بر برهانِ إنّى‌در.
٭ ٭ ٭
حيات بر چشيد تجلّئِ وحدتدر
حيات بر نورِ وحدتدر. شو كثرتده ايدر توحيد تجلّى. أوت، بر جلوهٔ‌ِ وحدت ايدر كثرتلرى توحيد و يكتا.
حيات بر شيئى هر شيئه ايدر مالك. حياتسز شى، اوڭا نسبت عدمدر جمله أشيا.
٭ ٭ ٭
روح، وجودِ خارجى گيديرلمش بر قانوندر
روح بر نورانى قانوندر، وجودِ خارجى گيمش بر ناموسدر؛ شعورى باشنه طاقمش.
بو موجود روح، شو معقول قانونه اولمش ايكى قارداش، ايكى يولداش.
ثابت و هم دائم فطرى قانونلر گبى، روح دخى هم عالمِ أمر، هم إراده وصفندن گلير.
قدرت وجودِ حسّى گيديرر، شعورى باشنه طاقار، بر سيّالهٔ‌ِ لطيفه‌يى او جوهره صدف ايدر.
أگر أنواعده‌كى قانونلره قدرتِ خالق وجودِ خارجى گيديررسه، هر برى بر روح اولور.
گر وجودى روح چيقارسه، باشندن شعورى اينديررسه، ينه لا يموت قانون اولور.
٭ ٭ ٭
— 796 —
حياتسز وجود، عدم گبيدر
ضيا ايله حياتڭ هر برى، موجوداتڭ برر كشّافيدر. باق نورِ حيات اولمازسه،
وجود، عدم‌آلوددر؛ بلكه عدم گبيدر. أوت غريب، يتيمدر؛ حياتسز گر قمرسه...
٭ ٭ ٭
حيات سببيله قارينجه كره‌دن بيوك اولور
گر ميزان الوجودله قارينجه‌يى طارتارسه‌ڭ، اوندن چيقان كائنات كره‌مزه صيقيشماز.
بنجه كره حيواندر، باشقه‌لرڭ ظنّنجه ميّت اولان كره‌يى گر گتيروب قويارسه‌ڭ
قارينجه‌نڭ قارشيسنه، او ذى‌شعور باشنڭ نصفى بيله اولاماز.
٭ ٭ ٭
نصرانيت إسلاميته تسليم اولاجق
نصرانيت، يا إنطفا يا إصطفا بولاجق. إسلامه قارشى تسليم اولوب تركِ سلاح ايده‌جك.
مكرّرًا ييرتيلدى، پروتلغه تا گلدى، پروتلقده گورمدى اوڭا صلاح ويره‌جك.
پرده ينه ييرتيلدى، مطلق ضلاله دوشدى. بر قسمى لٰكن، بعض ياقينلاشدى توحيده؛ اونده فلاح گوره‌جك.
حاضرلانير شيمديدن
(٭): بو دهشتلى حربِ عمومى نتيجه‌سنده‌كى وضعيته إشارت ايدر. بلكه، ايكنجى حربِ عموميدن تام خبر ويرر.
ييرتيلمغه باشلايور. سونمزسه صفوت بولوب إسلامه مال اولاجق.
بو بر سرِّ عظيمدر، اوڭا رمز و إشارت؛ فخرِ رسل ديمشدر: "عيسى، شرعم ايله عمل ايدوب اُمّتمدن اولاجق."
٭ ٭ ٭
— 797 —
تبعى نظر، محالى ممكن گورور
مشهوردر كه: عيدڭ هلالنه باقاردى جماعتِ كثيره. كيمسه بر شى گورمدى.
زوالى بر إختيار يمين ايتدى كه: "گوردم." حالبوكه گورديگى، كيرپيگنڭ تقوّس ايتمش بياض بر قيلى ايدى.
او قيل اولدى اونڭ هلالى. او مقوّس قيل نره‌ده؟ هلال اولمش قمر نره‌ده؟ گر آڭلادڭ شو رمزى:
ذرّاتده‌كى حركات؛ كيرپيكِ عقلڭ اولمش، برر قيلِ ظلمتدار.. كور ايتمش مادّى گوزى.
تشكيلِ جمله أنواع فاعلنى گوره‌مز، دوشر باشنه ضلال.
او حركت نره‌ده؟ نظّامِ كون نره‌ده؟ اونى اوڭا وهم ايتمك، محال أندر محال!..
٭ ٭ ٭
قرآن آيينه ايستر، وكيل ايسته‌مز
اُمّتده‌كى جمهورى، هم عوامڭ عمومى؛ برهاندن زياده مأخذده‌كى قدسيت شوقِ إطاعت ويرر، سَوق ايدر إمتثاله.
شريعت يوزده طقسانى؛ مسلّماتِ شرعى، ضرورياتِ دينى برر ألماس ستوندر.
إجتهادى، خلافى، فرعى اولان مسائل؛ يوزده آنجق اون اولور. طقسان ألماس ستونى، اون آلتونڭ صاحبى
كيسه‌سنه قويه‌ماز، اوڭا تابع قيله‌ماز. ألماسلرڭ معدنى: قرآن و هم حديثدر. اونڭ مالى.. اورادن، هر زمان ايسته‌ملى.
كتابلر، إجتهادلر قرآنڭ آيينه‌سى، ياخود دوربين اولمالى. گولگه، وكيل ايسته‌مز او شمسِ معجز بيان.
٭ ٭ ٭
— 798 —
مبطل، باطلى حق نظريله آلير
إنسانده‌كى فطرتى مكرّم اولديغندن، قصدًا حقّى آرايور. بعضًا گلير ألنه، باطلى حق ظن ايدر، قويننده صاقلايور.
حقيقتى قازاركن إختيارى اولمادن ضلال دوشر باشنه؛ حقيقتدر ظن ايدر، قفاسنه گچيرر.
٭ ٭ ٭
قدرتڭ آيينه‌لرى چوقدر
قدرتِ ذو الجلالڭ پك چوقدر مرآتلرى. هر برى اوته‌كندن داها أشفّ و ألطف پنجره‌لر آچييور بر عالمِ مثاله.
صودن هوايه قدر، هوادن تا أثيره، أثيردن تا مثاله، مثالدن تا أرواحه، أرواحدن تا زمانه، زماندن تا خياله،
خيالدن فكره قدر مختلف آيينه‌لر، دائما تمثيل ايدر شئوناتِ سيّاله.
قولاغڭله نظر ايت آيينهٔ‌ِ هوايه: كلمهٔ‌ِ واحده، اولور ميليون كلمات!
عجيب إستنساخ ايدر او قدرتڭ قلمى.. شو سرِّ تناسلات...
٭ ٭ ٭
تمثّلڭ أقسامى مختلفه‌در
آيينه‌ده تمثّل، منقسم درت صورته: يا يالڭز هويت؛ يا برابر خاصيت؛ يا هويت هم شعلهٔ‌ِ ماهيت؛ يا ماهيت، هويت.
أگر مثال ايسترسه‌ڭ، ايشته إنسان و هم شمس، مَلك و هم كلمه. كثيفڭ تمثاللرى، آيينه‌ده اولويور برر متحرّك ميّت.
بر روحِ نورانينڭ، كندى مرآتلرنده تمثاللرى اولويور برر حىِّ مرتبط؛ عينى اولمازسه أگر، غيرى دخى اولمايوب
برر نورِ منبسط. گر شمس حيوان اولايدى؛ اولور حرارتى حياتى، ضيا اونڭ شعورى.. شو خواصّه مالكدر آيينه‌ده تمثالى.
— 799 —
ايشته بودر شو أسرارڭ مفتاحى: جبرائيل هم سِدْره‌ده، هم صورتِ دحيه‌ده مجلسِ نبويده،
هم كيم بيلير قاچ يرده!.. عزرائيلڭ بر آنده اللّٰه‌ بيلير قاچ يرده، روحلرى قبض ايدييور. پيغمبرڭ بر آنده،
هم كشفِ أولياده، هم صادق رؤيالرده امّتنه گورونور، هم حشرده عموم ايله شفاعتله گوروشور.
وليلرڭ أبدالى، چوق يرلرده بر آنده ظهور ايدر، گورونور.
٭ ٭ ٭
مستعد، مجتهد اولابيلير؛ مشرّع اولاماز
إجتهادڭ شرطنى حائز اولان هر مستعد، ايدييور نفسى ايچون، نصّ اولميانده إجتهاد. اوڭا لازم، غيره إلزام ايده‌مز.
اُمّتى دعوتله تشريع ايده‌مز. فهمى، شريعتدن اولور؛ لٰكن شريعت اولاماز. مجتهد اولابيلير، فقط مشرّع اولاماز.
إجماع ايله جمهوردر، سكّهٔ‌ِ شرعى گورور. بر فكره دعوت ايتمك؛ ظنِّ قبولِ جمهور، شرطِ أوّل اولويور.
يوقسه دعوت بدعتدر، ردّ ايديلير. آغزينه طيقيلير، اونده داها چيقه‌ماز...
٭ ٭ ٭
نورِ عقل، قلبدن گلير
ظلمتلى منوّرلر بو سوزى بيلمليلر: ضياىِ قلبسز اولماز نورِ فكر منوّر.
او نور ايله بو ضيا مزج اولمازسه ظلمتدر، ظلم و جهلى فيشقيرر. نورڭ لباسنى گيمش بر ظلمتِ مُزَوَّر.
گوزڭده بر نهار وار، لٰكن أبيض و مظلم. ايچنده بر سواد وار كه، بر ليلِ منوّر.
او ايچنده بولونمازسه، او شحم‌پاره گوز اولماز؛ سن ده بر شى گوره‌مز. بصيرتسز بصر ده پاره ايتمز.
— 800 —
گر فكرتِ بيضاده سويداءِ قلب اولمازسه، خليطهٔ‌ِ دماغى علم و بصيرت اولماز. قلبسز عقل اولاماز.
٭ ٭ ٭
دماغده مراتبِ علم مختلفه‌در، ملتبسه
دماغده مراتب وار؛ بربريله ملتبس، أحكاملرى مختلف. أوّل تخيّل اولور، صوڭره تصوّر گلير،
صوڭره گلير تعقّل، صوڭره تصديق ايدييور، صوڭره إذعان اولويور، صوڭره گلير إلتزام، صوڭره إعتقاد گلير.
إعتقادڭ باشقه‌در، إلتزامڭ باشقه‌در. هر برندن چيقار بر حالت: صلابت إعتقاددن،
تعصّب إلتزامدن، إمتثال إذعاندن، تصديقدن إلتزام، تعقّلده بى‌طرف، بى‌بهره تصوّرده.
تخيّلده سفسطه حاصل اولور، مزجنه أگر اولماز مقتدر. باطل شيلرى گوزل تصوير ايتمك، هر دمده
صافى اولان ذهنلرى جرحدر، هم إضلالى.
٭ ٭ ٭
هضم اولميان علم تلقين ايديلمه‌ملى
حقيقى مرشدِ عالم قويون اولور، قوش اولماز. حسبى ويرر علمنى.
قويون ويرر قوزوسنه هضم اولمش مصفّا سودينى.
قوش ويرييور فرخنه لعاب‌آلود قيّنى.
٭ ٭ ٭
تخريب أسهلدر؛ ضعيف، تخريبجى اولور
وجودِ جمله أجزا، شرطِ وجودِ كلّدر. عدم ايسه، اولويور بر جزئڭ عدميله؛ تخريب أسهل اولويور.
— 801 —
بوندندر كه: عاجز آدم، سببِ ظهورِ إقتدار مثبته هيچ ياناشماز. منفيجه متحرّك، دائم تخريبكار اولور.
٭ ٭ ٭
قوّت حقّه خدمتكار اولمالى
حكمتده‌كى دساتير، حكومتده نواميس، حقده اولان قوانين، قوّتده‌كى قواعد بربريله اولمازسه مستند و مستمد
جمهورِ ناسده اولماز، نه مثمر و مؤثّر. شريعتده شعائر؛ قالير مهمل، معطّل. امورِ ناسده اولماز، مستند و معتمد.
٭ ٭ ٭
بعضًا ضد، ضدّينى تضمّن ايدر
زمان اولور ضد، ضدّينى صاقلارمش. لسانِ سياستده لفظ، معنانڭ ضدّيدر. عدالت كلاهنى
(٭): بو زمانى تام گورمش گبى بحث ايدر.
ظلم باشنه گچيرمش. حميت لباسنى، خيانت اوجوز گيمش. جهاد و هم غزايه، بغى إسمى طاقيلمش. أسارتِ حيوانى،
إستبدادِ شيطانى؛ حرّيت نام ويريلمش. ضدلرده أمثال اولمش، صورتلرده تبادل، إسملرده تقابل، مقاملرده بجايشِ مكانى.
٭ ٭ ٭
منفعتى أساس طوتان سياست جاناواردر
منفعت اوزره چرخى قورولمش اولان سياستِ حاضره؛ مفترسدر، جاناوار.
آج اولان جاناواره قارشى تحبّب ايتسه‌ڭ؛ مرحمتنى دگل، إشتهاسنى آچار.
— 802 —
صوڭره دونر، گلييور؛ طيرناغنڭ، هم ديشنڭ كراسنى سندن ايستر.
٭ ٭ ٭
قواىِ إنسانيه تحديد ايديلمه‌ديگندن جنايتى بيوك اولور
حيوانڭ خلافنه، إنسانده‌كى قوّه‌لر، فطرى تحديد اولمامش. اونده چيقان خير و شرّ، لايتناهى گيدر.
اونده اولان خودگاملق، بوندن چيقان خودبينلك، غرور، عناد برلشسه؛ اويله گناه اولويور
(٭): بونده ده بر إشارتِ غيبيه وار.
كه بشر شيمدى‌يه قدر
اوڭا إسم بولمامش. جهنّمڭ لزومنه دليل اولديغى گبى، جزاسى ده يالڭز جهنّم اولابيلير.
هم مثلا: بر آدم، تك يالانجى سوزينى طوغرى گوسترمك ايچون، إسلامڭ فلاكتنى قلبًا آرزو ايدر.
شو زمان ده گوستردى: جهنّم لزومسز اولماز، جنّت اوجوز دگلدر.
٭ ٭ ٭
بعضًا خير، شرّه واسطه اولور
خواصده‌كى مزيت فى الحقيقه سببدر تواضع، محويته. اولمش مع التأسّف سبب تحكّمه،
تكبّره هم علّت. فقيرلرده‌كى عجزى، عاميلرده‌كى فقرى فى الحقيقه سببدر إحسان و مرحمته.
لٰكن مع التأسّف منجر اولمشدر شيمدى، ذلّت و أسارته. بر شيده حاصل اولان محاسن و شرفسه؛
خواص و رؤسايه او شى پيشكش ايديلير. او شيدن نشئت ايدن سيّئات و شرّ ايسه؛ أفراد و هم عوامه
— 803 —
تقسيم، توزيع ايديلير. عشيرتِ غالبده حاصل اولان شرفسه: "حسن آغا، آفرين!" حاصل اولان شرّ ايسه،
أفراده اولور نفرين. بشرده شرِّ حزين!..
٭ ٭ ٭
غايهٔ‌ِ خيال اولمازسه، أنانيت قوّتلشير
بر غايهٔ‌ِ خيال اولمازسه، ياخود نسيان باصارسه، يا تناسى ايديلسه؛ ألبته ذهنلر أنالره دونرلر،
أطرافنده گزرلر. أنا قوّتلشييور، بعضًا سيڭيرله‌نيور. دلينمز، تا "نَحْنُ" اولسون. أنَاسنى سَونلر، باشقه‌لرى سومزلر.
٭ ٭ ٭
حياتِ إختلال؛ موتِ زكات، حياتِ ربادن چيقمش
بِالجمله إختلالات، بتون هرج و فسادات؛ هم أصل، هم معدنى.. رذائل و سيّئات، بتون فاسد خصلتلر،
محرّك و منبعى ايكى كلمه‌در تك.. ياخود ايكى كلامدر. برنجيسى شودر كه: "بن طوق اولسه‌م، باشقه‌لر
آجندن ئولسه نه‌مه لازم!.." ايكنجيسى: "راحتم ايچون زحمت چك؛ سن چاليش، بن ييه‌يم. بندن يمك، سندن أمكلر!"
برنجى كلمه‌ده اولان سمِّ قاتلى، هم كوكنى كسه‌جك، شافى دوا اولاجق تك بر دواسى واردر.
او ده زكاتِ شرعى كه، بر ركنِ إسلامدر. ايكنجى كلمه‌ده، زقّوم شجر مندرج. اونڭ عِرقنى كسه‌جك، ربانڭ حرمتيدر.
بشر صلاح ايسترسه، حياتنى سَورسه؛ زكاتى وضع ايتملى، ربايى قالديرملى.
٭ ٭ ٭
— 804 —
بشر حياتنى ايسترسه، أنواعِ ربايى ئولديرملى
طبقهٔ‌ِ خواصدن طبقهٔ‌ِ عوامه صلهٔ‌ِ رحم قوپمشدر. آشاغيدن فيرلييور
صداىِ إختلالى، واويلاىِ إنتقامى، كين و حسد أنينى... يوقاريدن اينييور
ظلم و تحقير آتشى، تكبّرڭ ثقلتى، تحكّم صاعقه‌سى... آشاغيدن چيقمالى
تحبّب و إطاعت، حرمت و هم إمتثال. فقط مرحمت و إحسان يوقاريدن اينملى،
هم شفقت و تربيه... بشر بونى ايسترسه صاريلمالى زكاته، ربايى طرد ايتملى.
قرآنڭ عدالتى بابِ عالمده طوروب ربايه دير: "ياساقدر! حقّڭ يوقدر، دونملى!"
ديڭله‌مدى بو أمرى، بشر يدى بر سيلله.
(٭): قوّتلى بر إشارتِ غيبيه‌در. أوت بشر ديڭله‌مدى، ايكنجى حربِ عمومى ايله بو دهشتلى سيلله‌يى ده يدى.
مدهشنى ييمه‌دن بو أمرى ديڭله‌ملى.
٭ ٭ ٭
بشر أسيرلگى پارچه‌لاديغى گبى، أجيرلگى ده پارچه‌لايه‌جقدر
بر رؤياده ديمشدم: دولتلر، ملّتلرڭ خفيف محاربه‌سى؛ طبقاتِ بشرڭ شديد اولان حربنه تركِ موقع ايدييور.
زيرا بشر، أدوارده أسيرلك ايسته‌مدى، قانيله پارچه‌لادى. شيمدى أجير اولمشدر؛ اونڭ يوكنى چكر، اونى ده پارچه‌لايور.
بشرڭ باشى إختيار؛ أدوارِ خمسه‌سى وار. وحشت و بدويت، مملوكيت، أسارت، شيمدى دخى أجيردر، باشلامشدر گچييور.
٭ ٭ ٭
غيرِ مشروع طريق، ضدِّ مقصوده گيدر
اَلْقَاتِلُ لَا يَرِثُ
بر دستورِ عظيمدر: "غيرِ مشروع طريق ايله بر مقصده گيدن ذات، غالبًا مقصودينڭ ضدّيله گورور مجازات."
— 805 —
آوروپا محبّتى، غيرِ مشروع محبّت، هم تقليد و هم الفت. عاقبتى مكافات: محبوبڭ غدّارانه عداوتى، جنايات...
فاسقِ محروم بولماز، نه لذّت و نه نجات.
٭ ٭ ٭
جبر و إعتزالده برر دانهٔ‌ِ حقيقت بولونور
أى طالبِ حقيقت! ماضى‌يه، هم مصيبت؛ مستقبل و معصيت آيرى گورور شريعت. ماضى‌يه، مصائبه نظر اولور قدره.
سوز اولور جبريه. مستقبل و معاصى نظر اولور تكليفه، سوز اولور إعتزاله. إعتزال ايله جبر
شوراده باريشيرلر. شو باطل مذهبلرده برر دانهٔ‌ِ حقيقت موجود مندرجدر؛ مخصوص محلّى واردر؛ باطل اولان تعميمدر.
٭ ٭ ٭
عجز و جزع بيچاره‌لرڭ كاريدر
گر ايسترسه‌ڭ حياتى، چاره‌لرى بولونان شيده عجزه ياپيشمه.
گر ايسترسه‌ڭ راحتى، چاره‌سى بولونميان شيده جزعه صاريلمه.
٭ ٭ ٭
بعضًا كوچك بر شى، بيوك بر ايش ياپار
اويله شرائط اولويور، تحتنده آز بر حركه صاحبنى چيقارييور تا أعلاىِ علّيّين...
اويله حالات اولويور كه؛ كوچك بر حركت، كاسبنى اينديرييور تا أسفلِ سافلين...
٭ ٭ ٭
— 806 —
بعضيلره بر آن، بر سنه‌در
فطرتلرڭ بر قسمى بردن بره پارلايور. بر قسمى تدريجيدر، شيئًا شيئًا قالقييور. طبيعتِ إنسانى ايكيسنه ده بڭزه‌يور.
شرائطه باقييور؛ اوڭا گوره دگيشير. بعضًا تدريجى گيدر. بعضًا دخى اولويور باروت گبى ظلمانى، بردن بره فيشقيرييور.
نورانى بر نار اولور. بعض اولور بر نظر، فحمى ألماس ايدييور. بعض اولور بر تماس، طاشى إكسير ايدييور. بر نظرِ پيغمبر،
بردن بره قلب ايدر؛ بر بدوى جاهل، بر عارفِ منوّر. أگر ميزان ايسترسه‌ڭ: إسلامدن أوّل عُمَر، إسلامدن صوڭره عُمَر...
بربريله قياسى: بر چكردك، بر شجر... دفعةً ويردى ثمر، او نظرِ أحمدى، او همّتِ پيغمبر
جزيرة العربده، فحم اولمش فطرتلرى قلب ايتدى ألماسلره... بردن بره سراسر...
باروت گبى أخلاقى پارلاتديردى، اولديلر برر نورِ منوّر.
٭ ٭ ٭
يالان، بر لفظِ كافردر
بر دانه صدق، ياقار ميليونله يالانى. بر دانهٔ‌ِ حقيقت، ييقار قصرِ خيالى. صدق بيوك أساسدر، بر جوهرِ ضيالى.
يرى ويرر سكوته، أگر چيقسه ضررلى... يالانه ير هيچ يوقدر، چندان اولسه فائده‌لى. هر سوزڭ طوغرى اولسون، هر حكمڭ حق اولمالى.
لٰكن حقّڭ اولاماز، هر طوغرى‌يى سوز ايتمك. بونى ايى بيلملى. خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ كندينه دستور ايتملى.
گوزل گور، هم گوزل باق. تا گوزل دوشونملى. گوزل بيل، هم گوزل دوشون. تا لذيذ حياتى بولمالى.
حيات ايچنده حياتدر، حسنِ ظنده أملى. سوءِ ظنله يأسدر سعادت مخرّبى، هم ده حياتڭ قاتلى.
٭ ٭ ٭
— 807 —
بر مجلسِ مثاليده
شريعتله مدنيتِ حاضره، دهاءِ فنّى ايله هداءِ شرعى موازنه‌لرى
(برنجى حربڭ) متاركه باشنده، بر جمعه گيجه‌سنده بر رؤياىِ صادقه‌ده، مثالى عالمنده، بر مجلسِ عظيمده، بندن سؤال ايتديلر:
"مغلوبيت صوڭنده إسلامڭ عالمنده نه حال پيدا اولاجق؟" عصرِ حاضر مبعوثى صفتيله سويله‌دم؛ اونلر ده ديڭلديلر:
أسكى زماندن بَرى إستقلالِ إسلامڭ بقاسى، هم كلمة ‌اللّٰهڭ إعلاسى ايچون، فرضِ كفايهٔ‌ِ جهادى؛ او لازمهٔ‌ِ ديانت
درعهده ايله، كندينى يكوجودِ وحدانى إسلامڭ عالمنه فدايه وظيفه‌دار، خلافته بايراقدار گورمش اولان بو دولت،
شو ملّتِ إسلامڭ فلاكتِ ماضيسى، گتيره‌جك ده ألبت إسلامڭ عالمنه سعادت و حرّيت. اولور گچن مصيبت،
إستقبالده تلافى. اوچى ويرن، اوچ يوزى قزانديران، ايتمييور ألبته هيچ خسارت. حالنى إستقباله تبديل ايدر، ذى‌همّت...
زيرا كه شو مصيبت؛ حياتمز مايه‌سى اولان شفقت، اخوّت، تساندِ إسلامى خارق العاده ايتدى، إنكشافِ اخوّت
تسريعِ إهتزازى. تخريبِ مدنيت، دنيّتِ حاضره صورتى دگيشه‌جك، سيستمى بوزولاجق؛ ظهور ايده‌جك او وقت،
إسلامى مدنيت. مسلمانلر بِالإختيار ألبت أوّل گيره‌جك. موازنه ايسترسه‌ڭ: شرعڭ مدنيتى، شيمديكى مدنيت
أساسلره دقّت ايت، آثارلره نظر ايت. شيمديكى مدنيت أساساتى منفيدر. منفى اولان بش أساس اوڭا تمل، هم قيمت.
اونلرله چرخ قورولور. ايشته نقطهٔ‌ِ إستناد: حقّه بدل قوّتدر. قوّت ايسه، شأنيدر تجاوز و تعارض؛ بوندن چيقار خيانت.
— 808 —
هدفِ قصدى، فضيلت بدلنه خسيس بر منفعتدر. منفعتڭ شأنيدر تزاحم و تخاصم؛ بوندن چيقار جنايت.
حياتده‌كى قانونى، تعاون بدلنه بر دستورِ جدالدر. جدالڭ شأنى بودر: تنازع و تدافع؛ بوندن چيقار سفالت..
أقواملرڭ بيننده رابطهٔ‌ِ أساسى: آخَرڭ ضررينه منتبه عنصريت. باشقه‌لرى يوتمقله بسله‌نير، آلير قوّت.
ملّيتِ منفيه، عنصريت، ملّيت؛ شأنى اولور دائما بويله مدهش تصادم، بويله فجيع تلاطم، بوندن چيقار هلاكت.
بشنجيسى شودر كه: جاذبه‌دار خدمتى: هوا، هوسى تشجيع، تسهيل؛ هوساتى، آرزولرى ده تطمين؛ بوندن چيقار سفاهت.
او هوا، هم هوس، شأنى بودر دائما: إنسانى ممسوخ ايدر، سيرتى دگيشديرر. معنوى مسخ ايدييور، دگيشير إنسانيت.
شو مدنيلردن چوغنڭ، أگر ايچنى طيشنه چويررسه‌ڭ، گورورسڭ: باشده مايمونله تيلكى، ييلانله آيى، خنزير. سيرتى اولور صورت.
گلير خيالى قارشيڭه، پوستلريله تويلرى. ايشته شونڭله گورونور ميدانده‌كى آثارى. زمينده‌كى موازين ميزانيدر شريعت...
شريعتده‌كى رحمت، سماءِ قرآندندر. مدنيتِ قرآن أساسلرى مثبتدر. بش مثبت أساس اوزره دونر چرخِ سعادت.
نقطهٔ‌ِ إستنادى؛ قوّته بدل حقدر. حقّڭ دائم شأنيدر عدالت و توازن. بوندن چيقار سلامت، زائل اولور شقاوت.
هدفنده منفعت يرينه فضيلتدر. فضيلتڭ شأنيدر محبّت و تجاذب. بوندن چيقار سعادت، زائل اولور عداوت.
حياتده‌كى دستورى، جدال قتال يرينه، دستورِ تعاوندر. او دستورڭ شأنيدر إتّحاد و تساند؛ حياتلانير جماعت.
— 809 —
صورتِ خدمتنده، هوا هوس يرينه هداىِ هدايتدر. او هدانڭ شأنيدر: إنسانه لايق طرزده ترقّى و رفاهت.
روحه لازم صورتده تنوّر و تكامل. كتله‌لرڭ ايچنده جهت الوحدتى ده طرد ايدر عنصريت، هم ده منفى ملّيت.
هم اونلرڭ يرينه رابطهٔ‌ِ دينيدر، نسبتِ وطنيدر، علاقهٔ‌ِ صنفيدر، اخوّتِ ايمانى. شو رابطه‌نڭ شأنيدر؛ صميمى بر اخوّت،
عمومى بر سلامت. خارج ايتسه تجاوز، او ده ايدر تدافع. ايشته شيمدى آڭلادڭ؛ سرّى نه‌در كه كوسمش، آلمادى مدنيت.
شيمدى‌يه قدر إسلاملر إختيارله گيرمه‌مش، شو مدنيتِ حاضره. اونلره يارامه‌مش؛ هم ده اونلره وورمش مدهش قيدِ أسارت.
بلكه نوعِ بشره ترياق ايكن زهر اولمش. يوزده سكساننى آتمش مشقّت و شقاوت. يوزده اونى چيقارمش مزخرف بر سعادت!
ديگر اونى بيراقمش بين بين بى‌راحت! ظالم أقلّڭ اولمش گلن ربحِ تجارت. لٰكن سعادت اودر: كلّه اوله سعادت.
لا أقل أكثريته اولسه مدارِ نجات. نوعِ بشره رحمت نازل اولان شو قرآن، آنجق قبول ايدييور بر طرزِ مدنيت؛
عمومه، يا أكثره ويررسه بر سعادت. شيمديكى طرزِ حاضر، هوس سربست اولمشدر، هوا ده حرّ اولمشدر، حيوانى بر حرّيت.
هوس تحكّم ايدر. هوا ده مستبددر، غيرِ ضرورى حاجاتى حوائجِ ضرورى حكمنه گچيرمشدر. إزاله ايتدى راحت...
بداوتده بر آدم درت شيئه محتاج ايكن، مدنيت يوز شيئه محتاج، فقير ايتمشدر. سعىِ حلال، مصرفه ايتمه‌مشدر كفايت.
اونده حيله، حرامه بشرى سَوق ايتمشدر. أخلاقڭ أساسنى شو نقطه‌دن بوزمشدر. جماعته هم نوعه ويرمشدر ثروت، حشمت.
فردى، شخصى أخلاقسز، هم فقير أيله‌مشدر. بونڭ شاهدى چوقدر. قرونِ اولٰى‌ده‌كى مجموعِ وحشت و جنايت، هم غدر و هم خيانت
— 810 —
شو مدنيتِ خبيثه تك بر دفعه‌ده قوصدى. معده‌سى
(٭): ديمك داها دهشتلى قوصه‌جق. أوت ايكى حربِ عمومى ايله اويله قوصدى كه: هوا، دڭز، قره يوزلرينى بولانديردى، قانله لكه‌لدى...
داها بولانير. عالمِ إسلامده‌كى إستنكافِ معنيدار هم ده بر جاىِ دقّت.
قبولده مضطربدر، صوغوق ده طاورانمشدر. أوت شريعتِ غرّاده اولان نورِ إلٰهى، خاصّهٔ‌ِ ممتازيدر: إستغنا، إستقلاليت.
او خاصّه‌در بيراقماز كه او نورِ هدايت، شو مدنيت روحى اولان روما دهاسى اوڭا تحكّم ايتسين. اونده اولان هدايت،
بونده‌كى فلسفه ايله مزج اولماز، هم آشيلانماز، هم ده تابع اولاماز. إسلاميت روحنده شفقت عزّتِ ايمان، بسله‌ديگى شريعت
قرآنِ معجز بيان طوتمش يدِ بيضاده حقائقِ شريعت. او يمينِ بيضاده برر عصاىِ موسى‌در. سحّار مدنيت،
إستقبالده ايده‌جك اوڭا سجدهٔ‌ِ حيرت...
شيمدى بوڭا دقّت ايت: أسكى روما، يونانڭ ايكى دهاسى واردى؛ بر أصلدن توئمدى، برى خيال‌آلوددى، برى مادّه‌پرستدى.
صو ايچنده ياغ گبى إمتزاج اولامادى. مرورِ زمان ايستدى، مدنيت چابالادى. خريستيانلق ده چاليشدى، تمزيجنه موفّق هيچ برى ده اولمادى.
هر برى إستقلالنى فى الجمله حفظ أيلدى. حتّى الآن عادتا او ايكى روح، شيمدى ده جسدلرى دگيشمش، آلمان فرانسز اولدى.
گويا بر نوع تناسخ باشلرندن گچمشدى. أى برادرِ مثالى! زمان بويله گوستردى. او ايكيز ايكى دها، اوكوز گبى ردّ ايتدى
تمزيجڭ أسبابنى. شيمدى ده باريشمادى. مادام اونلر توئمدى، قارداش و آرقداشدى، ترقّيده يولداشدى؛ بربريله دوگوشدى.
هيچ ده باريشماديلر. ناصل اولور كه أصلى، هم معدنى، مطلعى باشقه چشيد اولمشدى. قرآنده اولان نورى، شريعت هدايتى
— 811 —
شو مدنيتڭ روحى اولان روما دهاسى، بربريله باريشير هم مزج و إتّحادى.
او دها ايله بو هدا منشألرى آيريدر: هدا سمادن ايندى، دها زميندن چيقدى. هدا قلبده ايشله‌يور، دماغى ده ايشله‌دير.
دها دماغده ايشلر، قلبى ده قاريشديرر. هدا روحى ايدر تنوير، دانه‌لرى سنبللتديرر. قراڭلقلى طبيعت اونڭله ايشيقلانير.
إستعدادِ كمالى بردن بره يول آلير، نفسِ جسمانى ياپار خدمتكارِ أمربر. مَلك‌سيما ايدييور إنسانِ همّت‌پرور.
دها ايسه: أوّلا نفس و جسمه باقييور، طبيعته گيرييور، نفسى تارلا ايدييور. إستعدادِ نفسانى نشو و نما بولويور.
روحى ايدر خدمتكار، دانه‌لرى قورويور. شيطانڭ سيماسنى بشرده گوسترييور. هدا، حياتينه سعادت ويرييور. داريْنه ضيا نشر ايدييور.
إنسانى يوكسلتييور. دجّال‌مثال
(٭): بونده ده بر اينجه إشارت وار.
دهاىِ أعور، بر دار ايله بر حياتى آڭلار؛ مادّه‌پرست اولور و دنياپرور. إنسانى ياپار برر جاناوار.
أوت دها، صاغير طبيعته طاپار. كور قوّته فرمانبر. فقط هدا، شعورلى صنعتى طانير، حكمتلى قدرته باقار. دها، زمينه كفران پرده‌سى چكر. هدا، شكران نورينى سرپر.
بو سردندر: دها، أعمٰئِ أصمّ؛ هدا، سميعِ بصير. دهانڭ نظرنده، زمينده‌كى نعمتلر صاحبسز غنيمتدر.
منّتسز غصب و سرقت، طبيعتدن قوپارمق جاناوارجه حسّ ويرر. هدانڭ نظرنده؛ زمينڭ سينه‌سنده كائناتڭ يوزنده
سرپيلمش اولان نِعَم، رحمتڭ ثمراتى. هر نعمتڭ آلتنده بر يدِ محسن گورور، شكران ايله اوپديرر.
بونى ده إنكار ايتمه‌م: مدنيتده واردر محاسنِ كثيره.. لٰكن اونلر دگلدر نه نصرانيت مالى، نه آوروپا ايجادى،
— 812 —
نه شو عصرڭ صنعتى.. بلكه عموم ماليدر: تلاحقِ أفكاردن، سماوى شرايعدن، هم حاجاتِ فطريدن، خصوصًا شرعِ أحمدى،
إسلامى إنقلابدن نشئت ايدن بر مالدر. كيمسه تملّك ايتمز. مثاليلر مجلسى، او مجلسڭ رئيسى تكرار صوردى؛ هم ديدى:
"مصيبت اولور هر دم خيانت نتيجه‌سى، مكافاتڭ سببى. أى شو عصرڭ آدمى! قدر بر سيلله ووردى، قضايه ده چارپديردى
هانگى أفعالڭزله قضايه، هم قدره شويله فتوا ويرديڭز كه، قضاءِ إلٰهى مصيبتله حكم ايتدى، سزلرى خيرپالادى؟
خطاءِ أكثريت اولور سبب دائما مصيبتِ عامّه‌يه." ديدم: بشرڭ ضلالتِ فكريسى، نمرودانه عنادى،
فرعونانه غرورى شيشدى شيشدى زمينده، يتيشدى سماواته. هم ده طوقوندى حسّاس سرِّ خلقته. سماواتدن اينديردى
طوفان، طاعون مثالى، شو حربڭ زلزله‌سى؛ گاووره ياپيشديردى سماوى بر سيلله‌يى. ديمك كه شو مصيبت، بتون بشر مصيبتيدى،
نوعًا عمومه شامل. بر مشترك سببى؛ مادّيونلقدن گلن ضلالتِ فكريدى، حرّيتِ حيوانى، هوانڭ إستبدادى...
حصّه‌مزڭ سببى؛ أركانِ إسلاميده إهمال و تركمزدى. زيرا خالق تعالى يگرمى درت ساعتدن بر ساعتى ايستدى،
بش وقت نماز ايچون يالڭز او ساعتى، بزدن ينه بزم ايچون أمر ايتدى، هم ايستدى. تنبللكله ترك ايتدك، غفلتله إهمال اولدى.
شويله ده جزا گوردك: بش سنه‌ده، يگرمى درت ساعتده دائما تعليم و مشقّتله تحريك و قوشديرمقله بر نوع نماز قيلديردى.
هم سنه‌ده يالڭز بر آى اوروج ايچون نفسمزدن ايستدى. نفسمزه آجيدق، كفّارةً بش سنه جبرًا اوروج طوتديردى.
كندى ويرديگى مالندن، قرقندن يا اونندن برينى زكات ايستدى. بخل ايله هم ظلم ايتدك، حرامى قاريشديردق، إختيارله ويرمدكدى.
— 813 —
او ده بزدن آلديردى متراكم زكاتى، حرامدن ده قورتاردى. عمل، جنسِ جزادر. جزا، جنسِ عملدر. صالح عمل ايكيدى:
برى مثبت و إختيارى، برى منفى إضطرارى. بتون آلام، مصائب، أعمالِ صالحه‌در؛ لٰكن منفيدر، إضطرارى. حديث تسلّى ويردى.
بو ملّتِ گناهكار قانيله آبدست آلدى. فعلى بر توبه ايتدى. مكافاتِ عاجلى، شو ملّتڭ خُمسى درت ميليونى چيقاردى
درجهٔ‌ِ ولايت، مرتبهٔ‌ِ شهادتله غازيلك ويردى، گناهى سيلدى. بو مجلسِ عالئِ مثالى، بو سوزى تحسين ايتدى.
بن ده بردن اوياندم، بلكه يقظه ايله يڭى ياتدم. بنجه يقظه رؤيادر،
رؤيا بر نوع يقظه‌در. اوراده عصرڭ وكيلى، بوراده سعيدِ نورسى...
٭ ٭ ٭
جهل، مجازى ألنه آلسه حقيقت ياپار
علمڭ ألندن أگر جهلڭ ألنه دوشسه مجاز، ايدر إنقلاب حقيقته، هم آچار خرافاته قپولر.
كوچكلگمده گوردم كه خسف اولمشدى قمر. صوردم بن والده‌مدن. ديدى: "ييلان يوتمشدر." ديدم: "نه‌دن گورونور؟"
ديدى: "اوراده ييلانلر بويله نيم‌شفّاف اولور." ايشته بويله بر مجاز، حقيقت ظن ايديلمش: مدارِ شمس و قمر
تقاطع نقطه‌لرى اولان رأس و ذَنَبده أرضڭ حيلولتيله بر أمرِ إلٰهى ايله منخسف اولور قمر.
ايكى قوسِ موهومه تِنّينَيْن ياد ايديلمش، خيالى بر تشبيه ايله إسم، مسمّا اولمش. تِنّين ايسه ييلاندر.
٭ ٭ ٭
— 814 —
مبالغه ذمِّ ضمنيدر
هانگى شيئى وصف ايتسه‌ڭ اولديغى گبى وصف ايت. مدحڭ مبالغه‌سى بنجه ذمِّ ضمنيدر. إحسانِ إلٰهيدن فضله إحسان، إحسان دگلدر...
٭ ٭ ٭
شهرت ظالمه‌در
شهرت بر مستبددر، صاحبنه مال ايدر باشقه‌سنڭ مالنى. مشهور خواجه نصر الدّين لطائفى ايچنده، زكاتى (يعنى، اونده برى اونڭدر) أصل مالى...
رستمِ سيستانى اونڭ خيالِ شانى غارت ايتدى بر عصر مفاخرِ ايرانى. غصب و غارتله شيشدى او نامدار خيالى..
خرافاته قاريشدى، آتدى نوعِ إنسانى.
٭ ٭ ٭
دين ايله حيات قابلِ تفريق اولديغنى ظن ايدنلر فلاكته سببدرلر
شو ژون توركڭ خطاسى؛ بيلمدى او بزده‌كى دين حياتڭ أساسى. ملّت و إسلاميت آيرى آيرى ظن ايتدى.
مدنيت مستمر، مستولى وهم أيلدى. سعادتِ حياتى ايچنده گورييوردى. شيمدى زمان گوستردى،
مدنيت سيستمى
(٭): تام بر إشارتِ غيبيه‌در. سكراتده اولان دينسز ظالم مدنيته باقييور.
بوزوقدى، هم مضردى؛ تجربهٔ‌ِ قطعيه بزه بونى گوستردى.
دين حياتڭ حياتى، هم نورى، هم أساسى. إحياىِ دين ايله اولور شو ملّتڭ إحياسى. إسلام بونى آڭلادى...
باشقه دينڭ عكسنه، دينمزه تمسّك درجه‌سى نسبةً ملّتڭ ترقّيسى. إهمالى نسبتنده ايدى
ملّتڭ تدنّيسى. تاريخى بر حقيقت، اوندن اولمش تناسى...
٭ ٭ ٭
— 815 —
موت، توهّم ايديلديگى گبى دهشتلى دگل
ضلالت وهميدر؛ موتى دهشتلنديرر. موت، تبديلِ جامه‌در، يا تحويلِ مكاندر. سجندن بوستانه چيقار.
كيم حياتى ايسترسه شهادت ايسته‌ملى. شهيدڭ حياتنه قرآن إشارت ايدر. سكراتى طاتمه‌مش هر بر شهيد، كندينى
حىّ بيلييور، گورويور. لٰكن يڭى حياتى داها نزيه بولويور. ظن ايدر كه ئولمه‌مش. ميّتلره نسبتى، دقّت ايت شوڭا بڭزر:
ايكى آدم، رؤياده لذائذ أنواعنه جامع گوزل باغچه‌ده ايكيسى گزييورلر. برى رؤيا اولديغنى بيلير؛ لذّت آلمايور.
اونى مفرّح ايتمز، بلكه تأسّف ايدر. اوبريسى؛ بيلييور كه عالمِ يقظه‌در؛ حقيقى لذّت آلير، اوڭا حقيقى اولور.
رؤيا مثالڭ ظلّى، مثال ايسه برزخڭ ظلّى اولمشدر. اوندن اونلرڭ دستورلرى بربرينه بڭزه‌يور.
٭ ٭ ٭
سياست، أفكارڭ عالمنده بر شيطاندر؛ إستعاذه ايديلمه‌لى!
سياستِ مدنى، أكثرڭ راحتنه فدا ايدر أقلّى. بلكه أقلِّ ظالم، كندينه قربان ايدر أكثرينِ عوامى.
عدالتِ قرآنى؛ تك معصومڭ حياتى، قانى هدر گوره‌مز، اونى فدا ايده‌مز دگل أكثريته، حتّى نوعڭ عمومى...
آيتِ
مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ
ايكى سرِّ عظيمى وضع ايدييور نظره. برى: محضِ عدالت. بو دستورِ عظيمى
كه فرد ايله جماعت، شخص ايله نوعِ بشر، قدرت ناصل بر گورور؛ عدالتِ إلٰهى، ايكيسنه بر باقار. بر سنّتِ دائمى.
— 816 —
شخصِ واحد، حقّنى كندى فدا ايدييور. لٰكن فدا ايديلمز، حتّى عموم إنسانه. اونڭ إبطالِ حقّى، هم إراقهٔ‌ِ دمى،
هم زوالِ عصمتى: إبطالِ حقِّ نوعڭ هم عصمتِ بشرڭ مِثليدر، هم نظيرى. ايكنجى سرّى بودر: خودگامى بر آدمى
حرص و هوس يولنده بر معصومى ئولديرسه، أگر ألندن گلسه، هوسنه مانع ايسه خراب ايدر دنيايى، إمحا ايدر بنى آدمى.
٭ ٭ ٭
ضعف، خصمى تشجيع ايدر. اللّٰه‌ عبدينى تجربه ايدر. عبد اللّٰهنى تجربه ايده‌مز.
أى خائف و هم ضعيف! خوف و ضعفڭ بيهوده، هم سنڭ عليهڭده؛ تأثيراتِ خارجى تشجيع ايدر، جلب ايدر.
أى وسوسه‌لى وهّام! محقّق بر مصلحت، مضرّتِ موهومه ايچون فدا ايديلمز. سڭا لازم حركت، نتيجه اللّٰهڭدر.
ايشينه قاريشيلماز. اللّٰه‌ چكر عبدينى ميدانِ إمتحانه. "بويله ياپارسه‌ڭ أگر، بويله ياپارم بن" دير.
عبد ايسه هيچ ياپاماز اللّٰهنى تجربه. "ربّم موفّق ايتسين، بن ده بونى ايشلرم" ديسه، تجاوز ايدر.
عيسى‌يه ديمش شيطان: "مادام هر شيئى او ياپار؛ قدر بردر، دگيشمز. طاغدن كنديڭى آت. او ده سڭا نه ياپار؟"
عيسى ديدى: "أى ملعون! عبد ايده‌مز ربّنى تجربه و إمتحان!."
٭ ٭ ٭
بگنديگڭ شيده إفراط ايتمه
بر دردڭ درمانى، باشقه درده درد اولور. پانزهرى زهر اولور. درمان حددن گچرسه درد گتيرر، ئولديرر.
٭ ٭ ٭
— 817 —
عنادڭ گوزى، مَلگى شيطان گورور
عنادڭ ايشى بودر: شيطان يارديم ايدرسه بريسنه "مَلك" دير، رحمتى ده اوقوتور.
مخالف طرفنده أگر مَلگى گورسه؛ لباسنى دگيشمش، اونى شيطان ظن ايدر، عداوت لعنت ايدر.
٭ ٭ ٭
حقّى بولدقدن صوڭره أحق ايچون إختلافى چيقارمه
أى طالبِ حقيقت، مادام حقده إتّفاق، أحقده إختلافدر. بعضًا حق، أحقدن أحقدر. هم ده اولور حسن، أحسندن أحسن.
٭ ٭ ٭
إسلاميت، سلم و مسالمتدر؛ داخلده نزاع و خصومت ايسته‌مز
أى عالمِ إسلامى! حياتڭ إتّحادده. گر إتّحاد ايسترسه‌ڭ دستورڭ بو اولمالى:
"هُوَ الْحَقُّ" يرينه "هُوَ حَقّ ٌ" اولمالى. "هُوَ الْحَسَن" يرينه "هُوَ الْأَحْسَن" اولمالى...
هر مسلم كندى مسلك، مذهبنه ديمه‌لى: "ايشته بو حقدر، باشقه‌سنه ايليشمه‌م. باشقه‌لرى گوزلسه، بنم أڭ گوزليدر."
ديمه‌ملى: "بودر حق، باشقه‌لرى بطّالدر." يا "يالڭز بنمكيدر گوزلى؛ باشقه‌لرى ياڭليشدر، هم چركيندر."
ذهنيتِ إنحصار، حبِّ نفسدن گلييور، صوڭره مرض اولويور، نزاع اوندن چيقييور. درد ايله درمانلر
تعدّدى حق اولور، حق ده تعدّد ايدر. حاجات و أغديه‌نڭ تنوّعى حق اولور، حق ده تنوّع ايدر.
إستعداد، تربيه‌لر، تكثّرى حق اولور، حق ده تكثّر ايدر. بر مادّهٔ‌ِ واحده، هم زهر و هم پانزهر.
— 818 —
ايكى مزاجه گوره مسائلِ فرعيده حقيقت ثابت دگل، إضافى و مركّب، مكلّفين مزاجلر
اوڭا بر حصّه ويروب، اوڭا گوره ايده‌رك تحقّق و تركّب، هر مذهبڭ صاحبى مهمل مطلق حكم ايدر.
مذهبنڭ حدودى تعييننى بيراقير تمايلِ مزاجه؛ تعصّبِ مذهبى تعميمه سبب اولور.
تعميمڭ إلتزامى سبب اولور نزاعه. إسلاميتدن أوّل طبقاتِ بشرده درين اوچوروملر،
هم تباعدِ عجيبى ايستدى بر وقتده تعدّدِ أنبياء، تنوّعِ شرايع، متعدّد مذهبلر.
بشرده بر إنقلاب إسلاميت ياپديردى، بشر تقارب ايتدى، شرع ايتدى إتّحاد، واحد اولدى پيغمبر.
سويه بر اولمادى؛ مذهب تعدّد ايتدى. تربيهٔ‌ِ واحده كافى گلديگى زمان، إتّحاد ايدر مذهبلر...
٭ ٭ ٭
ايجاد و جمعِ أضدادده بيوك بر حكمت وار.
قدرت ألنده شمس و ذرّه بردر.
أى برادرِ قلب هشيار! أضدادڭ جمعندندر تجلّئِ إقتدار؛ لذّت ايچنده ألم، خيرڭ ايچنده شرّى،
حُسنڭ ايچنده قبحى، نفعڭ ايچنده ضرّى، نعمت ايچنده نقمت، نورڭ ايچنده نارى بيلير ميسڭ كه سرّى؟
حقائقِ نسبيه، ثبوت تقرّر ايتسين، بر شيده چوق شى اولسون، بولسون وجود، گورونسون. سرعتِ حركتله بر نقطه بر خط اولور.
چويرمه‌نڭ سرعتى ياپار بر لمعهٔ‌ِ نور، دائرهٔ‌ِ نورانى. حقائقِ نسبيه وظيفه‌سى، دنياده دانه‌لر سنبل اولور.
كائناتڭ چامورى، روابطِ نظامى، علائقِ نقشنى اودر تشكيل ايدييور. آخرتده بو نسبى أمرلر اوراده حقائق اولور.
حرارتده مراتب، اوڭا اولمشدر سبب تخلّلِ برودت. حُسنده‌كى درجات قبحڭ تداخليدر. سبب، علّت اولويور.
— 819 —
ضيا ظلمته بورجلى، لذّت ألمه مديون؛ صحّت، مرضسز اولماز. جنّت اولمازسه بلكه جهنّم تعذيب ايتمز. زمهريرسز اولمايور...
گر زمهرير اولمازسه، او ده إحراق ايده‌مز. او خلّاقِ لم يزل، خلقِ أضداد ايچنده حكمتنى گوستردى. حشمتى ايتدى ظهور...
او قديرِ لا يزال، جمعِ أضداد ايچنده إقتدارى گوستردى. عظمت ايتدى ظهور. مادام او قدرتِ إلٰهى لازمهٔ‌ِ ذاتى اولور
او ذاتِ أزلى‌يه، هم ضرورهٔ‌ِ ناشئه؛ اونده ضدّى اولاماز، عجز تخلّل ايده‌مز، اونده مراتب اولاماز، هر شيئه نسبتى بر، هيچ بر شى آغير اولمايور.
او قدرتڭ ضياسنه گونش مشكات اولمشدر. بو مشكاتڭ نورينه دڭز يوزى آيينه، شبنملرڭ گوزلرى برر مرآت اولمشدر.
دڭزڭ گنيش يوزى، گوسترديگى گونشى چينِ جبيننده‌كى قطره‌لر ده گوسترر، شبنمڭ كوچك گوزى ييلديز گبى پارلايور.
عين هويت طوتار؛ شبنم، دڭز بر اولور گونشڭ نظرنده، قدرتى تنظير ايدر؛ شبنمڭ گوز ببگى كوچوجك بر گونشدر.
شو محتشم گونش ده كوچوجك بر شبنمدر؛ گوز ببگى بر نوردر كه شمسِ قدرتدن گلير، او قدرته قمر اولور.
سماوات بر دڭزدر؛ بر نَفَسِ رحمانله چينِ جبينلرنده موجه‌لنوب، قطرات كه نجوم و هم شموسدر.
قدرت تجلّى ايتدى، او قطراته سرپدى نورانى لمعاتى. هر بر گونش بر قطره، هر بر ييلديز بر شبنم، هر بر لمعه تمثالدر.
او فيضِ تجلّينڭ كوچوجك بر عكسيدر او قطره‌مثال گونش. ايدر مجلّا جامنى او لميعه زجاجه درّى‌مثال پارلايور
او شبنم‌مثال ييلديز لطيف گوزى ايچنده، بر ير ياپار لمعه‌يه، لمعه اولور بر سراج، گوزى اولور زجاجه، مصباحى نورلانيور.
٭ ٭ ٭
— 820 —
مزيتڭ وارسه خفا ترابنده قالسين؛ تا نشو نما بولسون
أى ذى‌خاصّهٔ‌ِ مشهوره! تعيّنله ظلم ايتمه، گر پردهٔ‌ِ خفانڭ آلتنده سن قاليرسه‌ڭ، إخوانڭه ويررسڭ إحسان و بركتى.
هر بر إخوانڭ آلتنده سن چيقماسى، هم ده او سن اولماسى إمكان و إحتمالى، هر برينه جلب ايدر بر نظرِ حرمتى.
أگر تعيّن ايدوب پرده آلتندن چيقسه‌ڭ، مكرم ايكن آلتنده؛ اوستنده ظالم اولورسڭ. گونش ايكن اوراده؛ بوراده گولگه ايدرسڭ.
إخوانڭى دوشورتديروب هم نظرِ حرمتدن. ديمك تعيّن و تشخّص، ظالم برر أمردر، صحيح طوغرى بويله ايسه، هم ده بويله گورورسڭ.
نره‌ده قالدى يالانجى تصنّع و ريا ايله كسبِ تشخّصِ شهرت؟ ايشته بر سرِّ عظيم كه حكمتِ إلٰهى، هم او نظامِ أحسن
بر فردِ فوق العاده، كندى نوعى ايچنده ستر ايله پرده چكر، بونڭله قيمت ويرديرر، هم ده ايدر مستحسن.
ايشته سڭا مثالى: إنسان ايچنده ولى، عمر ايچنده أجل، اولمش مجهول و مهمل. جمعه‌ده مستتردر بر ساعت، قبول اولور دعا ايدرسه‌ڭ.
رمضانده منتشر بر ليلهٔ‌ِ ذو قدر، أسماء الحسنى‌ده مضمر إكسيرِ إسمِ أعظم. بو مثاللرڭ حشمتى، هم ده او سرِّ حسن
إبهامده إظهار ايدر، إخفاده إثبات ايدر. مثلا: أجلڭ إبهامنده بر موازنه واردر؛ هر دقيقه‌ده طوتار نه وضعيت آليرسه‌ڭ.
كفتينِ خوف و رجا، خدمتِ عقبا، دنيا؛ توهّمِ بقائى، لذّتِ عمرى ويرر. يگرمى سنه مبهم بر عمر اولسه أحسن
نهايتى معيّن بيڭ سنه‌لك بر عمره. زيرا نصفى گچرسه، هر ساعتى گلدكجه گويا آديم آتارق دار آغاجنه گيدرسڭ
شيئًا شيئًا اوزولمك وهم ده تسلّى ويرمز، سن ده راحت ايتمزسڭ...
٭ ٭ ٭
— 821 —
اللّٰهڭ رحمت و غضبندن فضله تحسّس خطادر
اللّٰهڭ رحمتندن فضله رحمت ايديلمز. اللّٰهڭ غضبندن فضله غضب ايديلمز.
اويله ايسه ايشى بيراق او عادلِ رحيمه. فضله شفقت ألمدر، فضله غضب ذميمه...
٭ ٭ ٭
إسراف سفاهتڭ، سفاهت سفالتڭ قپوسيدر
أى مسرفلى قارداشم! تغدّى نقطه‌سنده بر ايكن ايكى لقمه؛ بر لقمه بر غروشه، بر لقمه اون غروشه.
هم آغزه گيرمه‌دن، هم بوغازدن گچدكدن، مساوى بر اولورلر. يالڭز آغزده، او ده قاچ ثانيه‌ده بيهوشه ويرر نوشه.
ذوقى بر فرق بولونور، دائم اونى آلداتير او قوّهٔ‌ِ ذائقه؛ بدنه، هم معده‌يه قپوجى، مفتّشه.
اونڭ تأثيرى منفى، مثبت دگل! وظيفه يالڭز قپوجى‌يى تلطيف و ممنون ايتمك! نوش ويررسڭ او بيهوشه
أصلى وظيفه‌سنده اونى مشوّش ايتمك، تك بر غروش يرينه اون بر غروشى ويرمك، اولور شيطانى پيشه.
إسرافڭ أڭ سفيهى، تبذيرڭ أڭ سقيمى، بر طرزدر بر چشيدى؛ هوس ايتمه بو ايشه...
٭ ٭ ٭
ذائقه تلغرافجيدر، تلذيذ ايله باشدن چيقارمه
(٭): إقتصاد رساله‌سنڭ چكردگيدر. بلكه اون صحيفه اولان إقتصاد رساله‌سنى قبل الوجود اون سطرده اوقومش.
ربوبيتِ إلٰه حكمت و عنايتى، آغزله هم برونله ايكى مركزى تشكيل أيله‌مشدر، ايچنده حدود قره‌قولى، هم
مخبرلرى ده قويمش. شو عالمِ صغيرده طمارلرى تلفون، أعصابلرى تلغراف حكمنه وضع أيله‌مش. شامّه تلفونى، هم
— 822 —
تلغرافه ذائقه عنايت مأمور ايتمش. او رزّاقِ حقيقى، أرزاق اوستنه قويمش رحمتدن بر تعريفه؛ طعام و لَوْن و هم
رايحه. ايشته شو خواصِّ ثلاثه، او رزّاق جانبندن برر إعلاننامه‌سى، برر دعوتنامه‌سى، بر إذن‌نامه‌سى، هم
بر دلّالدر كه محتاج و مشتريلر هپ اونلرله جلب اولور. مرتزق حيوانلره ذوق و رؤيت و شمّ، برر آلَت ويرمش. هم
طعاملرى مختلف زينتلرله سوسلتمش؛ هوائى گوڭللرى آووتوب، لاقيدلرى تهييج ايله جذب ايتمش. وقتا، طعام گيرسه هم
آغزه، بردن بره ذائقه هر طرفه بر تلغراف چكييور بدنڭ أقطارينه. شامّه تلفون ويرييور، گلن طعام نوعى، هم
چشيدلرى ده سويلر. حاجتلرى مختلف، آيرى آيرى مرتزق، اوڭا گوره طاورانير، اوڭا ده حاضرلانير يا جوابِ ردّ گلير. هم
قپو طيشارى آتار، يوزينه ده توكورور. عنايت طرفندن مادام بوڭا مأموردر؛ ذوقله باشدن چيقارمه. هم
تلذيذ ايله آلداتمه. صوڭره او ده اونوتور طوغرى إشتها نه‌در، بر إشتهاىِ كاذب گلير؛ باشنه چاتار. خطاسى، مرض ايله هم
علّتلرله جزالر گلير. حقيقى لذّت حقيقى إشتهادن چيقار، طوغرى إشتها صادق بر إحتياجدن. بو لذّتِ كافيده، شاه هم
گدا برابر. هم باهمدر بر دينار و بر درهم او لذّت بَرهم زند ألمه اولور مرهم.
٭ ٭ ٭
نيّت گبى، طرزِ نظر دخى عادتى عبادته چويرر
شو نقطه‌يه دقّت ايت؛ ناصل اولور نيّتله مباح عادات، عبادات... اويله طرزِ نظرله فنونِ أكوان، اولور معارفِ إلٰهى...
تدقيق دخى تفكّر، يعنى گر حرفى نظرله، هم صنعت نقطه‌سنده "نه گوزلدر" يرينه "نه گوزل ياپمش صانع، ناصل ياپمش او ماهى"
— 823 —
نقطهٔ‌ِ نظرنده كائناته بر باقسه‌ڭ، نقشِ نقّاشِ أزل، نظام و حكمتيله لمعهٔ‌ِ قصد و إتقان، تنوير ايدر شُبَهى.
دونر علومِ كائنات، معارفِ إلٰهى. أگر معناىِ إسميله، طبيعت نقطه‌سنده، "ذاتنده ناصل اولمش" أگر ايتسه‌ڭ نگاهى،
باقارسه‌ڭ كائناته، دائرهٔ‌ِ فنونڭ دائرهٔ‌ِ جهل اولور. بيچاره حقيقتلر، قيمتسز أللر قيمتسز ايدر. چوقدر بونڭ گواهى...
٭ ٭ ٭
بويله زمانده ترفّهده إذنِ شرعى بزى مختار بيراقماز
لذائذ چاغيردقجه "صانكه ييدم" ديمه‌لى. صانكه ييدم دستور ايدن، بر مسجدى ييمه‌دى.
(٭): إستانبولده صانكه ييدم نامنده بر مسجد وار. "صانكه ييدم" ديين آدم، هوسندن قورتارديغى پاره‌لرله بنا ايتمش.
أسكيده أكثر إسلام فى الجمله آج دگلدى. تنعّمه إختيار بر درجه وار ايدى.
شيمدى ايسه، أكثرى آجلغه دوشدى قالدى. تلذّذه إختيار، إذنِ شرعى قالمادى.
سوادِ أعظم، هم أكثريتِ معصومڭ معيشتى بسيطدر. تغدّى بساطتيله اونلره تابع اولمق
بيڭ كرّه مرجّحدر، أقلّيتِ مسرفه، يا بر قسم سفيهه تغدّيده ترفّه نقطه‌سنده بڭزه‌مك...
٭ ٭ ٭
زمان اولور كه، عدمِ نعمت نعمتدر
حافظه بر نعمتدر. فقط أخلاقسز بر آدمده مصيبت زماننده نسيان اوڭا راجحدر.
نسيان ده بر نعمتدر. يالڭز هر گونڭ آلامنى چكديرر، متراكم اولمش آلامى اونوتديرر.
٭ ٭ ٭
— 824 —
هر مصيبتده، بر جهتِ نعمت وار
أى مصيبتزده! مصيبتڭ ايچنده بر نعمت مندرجدر. دقّت ايت ده اونى گور. ناصل هر شيده واردر
بر درجهٔ‌ِ حرارت، هر مصيبتده واردر بر درجهٔ‌ِ نعمت. داها بيوگى دوشون. كوچكده‌كى نعمتڭ
درجه‌يى گوره‌رك اللّٰهه چوق شكر ايت. يوقسه إستعظامله ئوركرسه‌ڭ، "اوف اوف"له اوفلرسه‌ڭ، او ده عكسنه شيشر.
شيشر ده دهشتله‌نير. أگر مراق ده ايتسه‌ڭ، بر ايكن ايكيله‌شير. قلبده اولان مثالى، دونر حقيقت اولور؛
حقيقتدن درس آلير. صوڭره دونر، باشلايور، قلبڭى طوقاتلايور...
٭ ٭ ٭
بيوك گورونمه كوچولورسڭ
أى أناسى چيفته‌لى، قفاسى ده كبرلى! شو ميزانى بيلملى: هر آدم ايچون ألبت جمعيتِ بشرده، إجتماعى بناده،
گورمك گورونمك ايچون شو مرتبه دينلن بر پنجره‌سى وار. گر پنجره، قامتِ قيمتندن يوكسكسه، تكبّرله تطاول ايده‌جك،
اوزانه‌جق. گر پنجره، قامتِ همّتندن آلچاقسه، تواضعله تقوّس ايده‌جك، أگيله‌جك.
كامللرده، بيوكلك مقياسيدر كوچكلك. ناقصلرده، كوچكلك ميزانيدر بيوكلك...
٭ ٭ ٭
خصلتلرڭ يرلرى دگيشسه، ماهيتلرى دگيشير
بر خصلت.. ير آيرى، سيما بر. كاه ديو، كاه مَلك، كاه صالح، كاه طالح؛ مثالى شونلردر:
ضعيفڭ قوى‌يه قارشى عزّتِ نفسى صاييلان بر صفت، گر اولورسه قويده، تكبّر و غروردر.
— 825 —
قوينڭ بر ضعيفه قارشى ده تواضعى صاييلان بر صفتى، گر اولورسه ضعيفده، تذلّل و ريادر.
بر اولى الأمر، مقامنده اولورسه جدّيتى، وقاردر؛ محويتى، ذلّتدر.
خانه‌سنده بولونسه محويتى تواضع، جدّيتى كبردر.
متكلّمِ وحده اولسه أگر بر ذاتده: مسامحه، حميت. فداكارلق؛ بر خصلت، بر عملِ صالحدر.
متكلّمِ مع الغير اولسه أگر او ذاتده: مسامحه، خيانت. فداكارلق؛ بر صفت، بر عملِ طالحدر.
ترتيبِ مباديده توكّل، تنبللكدر. ترتّبِ نتيجه نقطه‌سنده‌كى تفويض، توكّلِ شرعيدر.
ثمرهٔ‌ِ سعينه، قسمتنه رضا ايسه، ممدوح بر قناعتدر، مَيلِ سعيه قوّتدر.
موجود ماله إكتفا، مرغوب قناعت دگل؛ بلكه دون‌همّتلكدر. مثاللر داها چوقدر.
قرآن مطلق ذكر ايدر، صالحات و تقوايى. إبهامنده رمز ايدر مقاماتڭ تأثيرى. ايجازى بر تفصيلدر. سكوتى گنيش سوزدر.
٭ ٭ ٭
"اَلْحَقُّ يَعْلُو" بِالذّات، هم عاقبت مراددر
أى آرقداش! بر زمان بر سائل ديدى: "مادام (اَلْحَقُّ يَعْلُو) حقدر. نه‌دن كافر، مسلمه؛ قوّت حقّه غالبدر؟"
ديدم: درت نقطه‌يه باق! بو مشكل ده حلّ اولور. برنجى نقطه شودر: هر حقّڭ هر وسيله‌سى حق اولماسى لازم دگلدر.
اويله ده، هر باطلڭ هر وسيله‌سى باطل اولماسى، ينه لازم دگلدر. نتيجه‌سى شو چيقار: حق اولان بر وسيله، باطل وسيله‌يه غالبدر.
طولاييسيله، بر حق بر باطله مغلوبدر. موقّةً، بِالواسطه اولمشدر. يوقسه بِالذّات، هم دائما دگلدر.
لٰكن عاقبة العاقبه، هر دم ينه حقّڭدر. قوّتڭ بر حقّى وار، بر سرِّ خلقتى وار. ايكنجى نقطه شودر:
هر مسلمڭ هر وصفى مسلم اولمق واجب ايكن، خارجًا هر دم واقع، ثابت دگلدر.
— 826 —
اويله ده: هر كافرڭ هر وصفى كافر اولمق، كفرندن نشئت ايتمك ينه لازم دگلدر.
هر فاسقڭ هر وصفى فاسق اولمق، فسقندن نشئت ايتمك، اويله ده هر دم ثابت دگلدر.
ديمك بر كافرڭ مسلم اولان بر وصفى، مسلمده‌كى لامشروع وصفنه غالب اولور. بِالواسطه، او كافر دخى اوڭا غالبدر.
هم دنياده، حياتڭ حقّى شامل و عامدر. او رحمتِ عامّه‌نڭ بر جلوهٔ‌ِ معنيدار، اونڭ بر سرِّ حكمتى وار؛ كفر مانع دگلدر.
اوچنجى نقطه شودر: او ذاتِ ذو الجلالڭ ايكى وصفِ كمالدن ايكى شرعى تجلّى؛ وصفِ إراده‌دن گلن مشيئتله تقديردر،
او ده شرعِ تكوينى... وصفِ كلامدن گلن شريعتِ مشهوره. تشريعى أوامره قارشى إطاعت، عصيان
ناصل اولور. اويله ده تكوينى أوامره إطاعت و عصيان اولور. برنجيسى غالبا دارِ اُخراده گورور،
مجازاتى، ثوابى. ايكنجيسى أغلبا دارِ دنياده چكر، مكافات و عقابى. مثلا: ناصل صبرڭ مكافاتى ظفردر؛
عطالتڭ مجازاتى سفالت. اويله ده، سعيڭ ثوابى اولور ثروت. ثباتده ده غلبه‌در مكافات. زهرڭ عقابى بر مرض، پانزهرڭ ثوابى بر صحّتدر.
بعضًا ايكى شريعت أوامرى، بر شيده برابر مجتمعدر. هر برينه بر جهت... ديمك تكوينى أمره إطاعت كه بر حقدر.
إطاعت غالب اولور، او أمرڭ عصياننه كه بر طورِ باطلدر. بر باطله وسيله اولمش اولورسه بر حق، وقتا كه غالب اولسه
بر باطله كه، اولمش او ده وسيلهٔ‌ِ حق. بِالواسطه بر حقّڭ بر باطله مغلوبدر. فقط بِالذّات دگلدر.
ديمك (اَلْحَقُّ يَعْلُو) بِالذّات ديمكدر. هم عاقبت مراددر، قيدِ حيثيت مقصوددر. دردنجى نقطه شودر:
بر حق بِالقوّه قالمش، ياخود قوّتسز قالمش، يا مخلوطدر، هم مخشوش. اوڭا ده بر إنكشاف، يا بر تازه قوّت ويرمك لازم گلمشدر.
— 827 —
مهذّب و مذهّب ياپمق ايچون، موقّت باطل اوڭا مسلّط، تا كه سبيكهٔ‌ِ حق نه مقدار لزوم واردر
تا محض و خالص چيقسين. مباديده، دنياده باطل ايتسه غلبه، فقط قزانماز حربى. "عاقبة المتّقين" اوڭا وورور بر ضربه!
ايشته باطل مغلوبدر. (اَلْحَقُّ يَعْلُو) سرّى اونى چارپار عقابه؛ ايشته حق ده غالبدر.
٭ ٭ ٭
بر قسم دساتيرِ إجتماعيه
إجتماعى هيئتده دستورلرى ايسترسه‌ڭ: مساواتسز عدالت، اوڭجه عدالت دگل. تماثلسه، تضادڭ مهمّ بر سببيدر.
تناسبسه تساندڭ أساسى. صغرِ نفسدر تكبّرڭ منبعى. ضعفِ قلبدر غرورڭ معدنى. اولمش عجز، مخالفت منشئى. مراقسه علمه خواجه‌در.
إحتياجدر ترقّينڭ استادى. صيقنتيدر معلّمهٔ‌ِ سفاهت. ديمك سفاهتڭ منبعى صيقنتى اولمش. صيقنتى ايسه معدنى: يأسله سوءِ ظندر،
ضلالت فكريدر، ظلمات قلبيدر، إسراف جسديدر.
٭ ٭ ٭
قادينلر يووالرندن چيقوب بشرى يولدن چيقارمش، يووالرينه دونملى
(٭): تستّر رساله‌سنڭ أساسيدر. يگرمى سنه صوڭره مؤلّفنڭ محكوميتنه سبب گوسترن بر محكمه، كندينى و حاكملرينى أبدى محكوم و محجوب أيله‌مش.
اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ السُّفَهَاءُ بِالْهَوَسَاتِ
اِذًا تَرَجَّلَ النِّسَاءُ النَّاشِزَاتُ بِالْوَقَاحَاتِ
ميمسز مدنيت، طائفهٔ‌ِ نسايى يووالردن اوچورمش، حرمتلرى ده قيرمش، مبذول متاعى ياپمش. شرعِ إسلام اونلرى
— 828 —
رحمةً دعوت ايدر أسكى يووالرينه. حرمتلرى اوراده، راحتلرى أولرده، حياتِ عائله‌ده. تميزلك زينتلرى.
حشمتلرى، حسنِ خُلق؛ لطفِ جمالى، عصمت؛ حسنِ كمالى، شفقت؛ أگلنجه‌سى، أولادى. بونجه أسبابِ إفساد، دميرثبات قرارى
لازمدر تا طايانسين. بر مجلسِ إخوانده گوزل قارى گيردكجه ريا ايله رقابت، حسد ايله خودگاملق تبره‌تير طمارلرى!
ياتمش اولان هوسات، بردن بره اويانير. طائفهٔ‌ِ نساده سربستى إنكشافى، سبب اولمش بشرده أخلاقِ سيّئه‌نڭ بردن بره إنكشافى.
شو مدنى بشرڭ حيرچينلاشمش روحنده، شو صورتلر دينلن كوچك جنازه‌لرڭ، متبسّم ميّتلرڭ روللرى پك عظيمدر؛ هم مدهشدر تأثيرى.
(٭٭): ناصل ميّته بر قارى‌يه نفسانى نظرله باقمق نفسڭ دهشتله آلچاقلغنى گوسترر. اويله ده، رحمته محتاج بر بيچاره ميّته‌نڭ گوزل تصويرينه مشتهيانه بر نظرله باقمق، روحڭ حسّياتِ علويه‌سنى سوندورر.
ممنوع هيكل، صورتلر: يا ظلمِ متحجّر، يا متجسّد ريا، يا منجمد هوسدر. يا طلسمدر: جلب ايدر او خبيث أرواحلرى.
٭ ٭ ٭
تصرّفِ قدرتڭ وسعتى، وسائط و معينلرى ردّ ايدر
او قديرِ ذو الجلال؛ تصرّفِ قدرتى توسّعِ تأثيرى نقطه‌سنده اولويور شمسمز ذرّه‌مثال
نوعِ واحدده اولان تصرّفِ عظيمى مسافه‌سى واسعدر. ايكى ذرّه بيننده جاذبه‌يى أله آل؛
گيت ده تا شمس الشّموس و كهكشان بيننده‌كى جاذبه‌نڭ ياننده قوى. يوكى بر قار دانه‌سى بر مَلك، شمسى أله آلمش بر شمس‌مثال
مَلگڭ ياننه گتير. ايگنه قدر بر باليغى، بالينه باليغى ده يان يانه بيراق. او قديرِ أزلئِ ذو الجلال
— 829 —
تجلّئِ واسعى، أصغردن تا أكبره إتقانِ مكمّلى بردن تصوّره آل. جاذبه و نواميس، وسائلِ پُرْسيّال
گبى عُرفى أمرلر؛ تجلّئِ قدرته، تصرّفِ حكمته برر إسم اولماسى.. اودر يالڭز مئال.
باشقه مئالى اولماز، برابر ده بر دوشون؛ بيله‌جكسڭ بِالضروره كه: أسبابِ حقيقى، وسائطِ ذى‌مثال،
معينلر، هم شريكلر برر أمرِ باطلدر، برر خيالِ محال، او قدرت نظرنده.. حيات وجوده كمال،
مقامى بيوك، مهمدر؛ بوڭا بناءً ديرم: كره‌مز، عالممز نه‌دن مطيع، مسخّر اولماسين حيوان‌مثال.
او سلطانِ أزلڭ بو طرز حيوان طيورى كثرتله منتشردر شو ميدانِ فضاده، محتشم و پرجمال.
بوستانِ خلقتنده صالمش ده دونديرييور، اونلرده‌كى نغمات، بونلرده‌كى حركات؛ تسبيحاتدر او أقوال،
عبادتدر او أحوال، قديمِ لم يزله، حكيمِ لا يزاله. كره‌مز حيوانه پك بڭزه‌يور، آثارِ حيات گوسترييور. أگر يمورطه قدر كوچولسه بِالفرضِ المحال،
مينى مينى بر حيوان اولماسى پك محتمل. يووارلاق بر حُوَينه، كره قدر بيوسه، او ده بويله اولماسى پك قريب بر إحتمال.
عالممز إنسان قدر كوچولسه؛ ييلديزلرى، ذرّه‌لر صورتنه دونرسه، بر ذى‌شعور حيوانه دونمسى جائز اولور، عقل ده بولور مجال.
ديمك عالم أركانلريله برر عابدِ مسبّح، برر مطيع مسخّر خالقِ لم يزله، قديرِ لا يزاله.
كمًّا بيوك اولماسى، كيفًا بيوك اولماسى هر وقت لازم گلمز؛ زيرا داها جزالتليدر ساعتِ خردل‌مثال،
بر ساعتدن كه تمثالى آياصوفيه قدردر. بر سينگڭ خلقتى حيرت‌فزادر فيلدن، او مخلوقِ بى فصال.
گر قلمِ قدرتله بر جزءِ فرد اوستنه أثيرڭ جواهرِ فرديله يازيلسه بر قرآن كه، صغرِ صحيفه نسبتى، بر كبرِ صنعت‌مئال
— 830 —
صحيفهٔ‌ِ سماده ييلديزلرله يازيلان بر قرآنِ كريمه جزالتله مساوى. نقّاشِ أزلينڭ صنعتى هر طرفده پرجمال و پركمال.
هر طرفده بويله‌در. درجهٔ‌ِ كمالده قلمده‌كى إتّحاد، توحيدى إعلان ايدر. بو كلامِ پرمئآل؛ ايى بر دقّته آل!
٭ ٭ ٭
ملائكه بر اُمّتدر؛ شريعتِ فطريه ايله مأموردر
شريعتِ إلٰهى ايكيدر. هم ايكى صفتدن گلمش، ايكى إنسان مخاطب، هم ده مكلّف اولمش. صفتِ إراده‌دن گلن شرعِ تكوينى.
إنسانِ أكبر اولان عالمڭ أحوالنى، هم ده حركاتنى كه إختيارى دگل، تنظيم ايدن شرعدر. او مشيئتِ ربّانى
ياڭليش بر إصطلاحله طبيعت ده دينلير. صفتِ كلامندن گلن شريعت ايسه، عالمِ أصغر اولان إنسانڭ أفعالنى،
كه إختيارى اولمش، تنظيم ايدن شرعدر. ايكى شرع بر يرده بعضًا ايدر إجتماع. ملائكهٔ‌ِ إلٰهى، بر اُمّتِ عظيمه، هم بر جندِ سبحانى
برنجى شرعه اولمش حَمَلهٔ‌ِ ممتثل، عملهٔ‌ِ ممثّل. هم اونلردن بر قسمى عبادِ مسبّحدر. بر قسمى ده مستغرق، عرشڭ مقرّبينى.
٭ ٭ ٭
مادّه رقّت پيدا ايتدكجه، حيات شدّت پيدا ايدر
حيات أصل، أساسدر؛ مادّه اوڭا تابعدر، هم ده اونڭله قائمدر. بر خرده‌بينى حُوَيْن حواسِّ خمسه‌سيله، إنسانڭ حواسّنى
موازنه ايدرسه‌ڭ، گورورسڭ؛ إنسان اوندن نه درجه بيوكسه، حواسّى او درجه اونڭكندن آشاغى. او حُوَينه ايشيتير قارداشنڭ سسنى.
هم ده گورور رزقنى. گر إنسان قدر بيوسه، حواسّى حيرت‌فزا؛ حياتى شعله‌فشان؛ رؤيتى ده برق‌آسا بر نورِ آسمانى.
— 831 —
إنسان، بر كتلهٔ‌ِ مواتدن بر ذى‌حيات دگلدر. بلكه ده ميليارلرله ذى‌حيات حجيراتندن مركّب و ذى‌حيات بر حجرهٔ‌ِ إنسانى.
اِنَّ الْاِنْسَانَ كَصُورَةِ (يٰس) كُتِبَتْ فِيهَا سُورَةُ (يٰس)
فَتَبَارَكَ اللّٰه‌ُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
٭ ٭ ٭
مادّيونلق، بر طاعونِ معنويدر
مادّيونلق بر طاعونِ معنوى، بشره ده طوتديردى شو مدهش بر صتمه‌يى.
(٭): أسكى حربِ عمومى‌يه إشارت ايدر.
هم ده آنى چارپديردى بر غضبِ إلٰهى، تلقين هم ده تقليد،
تنقيده قابليتِ توسّعى نسبةً، او طاعون ده ايدييور توسّع و إنتشار. تلقينى فندن آلمش، مدنيتدن تقليد.
حرّيت، تنقيد ويرمش، غرورندن ضلالت چيقمش.
٭ ٭ ٭
وجودده عطالت يوق. ايشسز آدم، وجودده عدم حسابنه ايشلر
أڭ بدبخت صيقنتيلى مضطرب، ايشسز اولان آدمدر؛ زيرا كه عطالت: وجود ايچنده عدم، حيات ايچنده موتدر.
سعى ايسه: وجودڭ حياتى، هم حياتڭ يقظه‌سيدر ألبت!
٭ ٭ ٭
ربا، إسلامه ضررِ مطلقدر
ربا عطالت ويرر، شوقِ سعيى سوندورر. ربانڭ قپولرى هم ده اونڭ قابلرى اولان بو بانقه‌لرڭ هر
— 832 —
دم نفعى ايسه، بشرڭ أڭ فنا قسمنه‌در؛ اونلر ده گاوورلردر. گاوورلرده‌كى نفعى أڭ فنا قسمنه‌در، اونلر ده ظالملر. هر
دم ظالملرده‌كى نفعى أڭ فنا قسمنه‌در، اونلر ده سفيهلردر. عالمِ إسلامه بر ضررِ مطلقدر. مطلق بشر هر
دم رفاهى نظرِ شرعده يوقدر؛ زيرا حربى بر گاوور حرمتسز، عصمتسزدر؛ دمى هدردر هر د.........................م.
٭ ٭ ٭
(٭): اوتوز بش سنه أوّل يازيلان بو مقام، بو سنه يازيلمش طرزينى گوسترييور. ديمك رمضان بركتيله يازديريلمش بر نوع إخبارِ غيبيدر.
قرآن، كندى كندينى حمايه ايدوب حاكميتنى إدامه ايدر
بر ذاتى گوردم كه يأس ايله مبتلا، بدبينلكله خسته ايدى. ديدى: علماء آزالدى، كميت كيفيتى. قورقارز دينمز سونه‌جك ده بر زمان.
ديدم: ناصل كائنات سوندورولمزسه، ايمانِ إسلامى ده سونه‌مز. اويله ده، زمينڭ يوزنده چاقيلمش مسمارلر حكمنده هر آن
اولان إسلامى شعائر، دينى منارات، إلٰهى معابد، شرعى معالم إطفا اولمازسه، إسلاميت پارلايه‌جق آن بَآنْ!..
هر بر معبد بر معلّم اولمش طبعيله طبايعه درس ويرر. هر معالم دخى برر استاد اولمشدر؛ اونڭ لسانِ حالى ايدر تلقينِ دينى؛ خطاسز، هم بى‌نسيان.
هر بر شعائر بر خواجهٔ‌ِ دانادر، روحِ إسلامى دائم أنظاره درس ويرييور. مرورِ أعصار ايله سببِ إستمرارِ زمان.
گويا تجسّم ايتمش أنوارِ إسلاميت، شعائرى ايچنده. گويا تصلّب ايتمش زلالِ إسلاميت، معابدى ايچنده. برر ستونِ ايمان.
گويا تجسّد ايتمش أحكامِ إسلاميت، معالمى ايچنده. گويا تحجّر ايتمش أركانِ إسلاميت، عوالمى ايچنده. برر ستونِ ألماس. اونڭله مرتبطدر زمين ايله آسمان.
— 833 —
لاسيّما بو قرآنِ خطيبِ معجز بيان؛ دائما تكرار ايدر بر خطبهٔ‌ِ أزلى، أقطارِ إسلاميده قالمامش هيچ ده بر كوى، هم دخى هيچ بر مكان؛
نطقنى ديڭله‌مسين، تعليمى ايشيتمسين.
اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ سرّيله حافظلقدر پك ده بيوك بر رتبه. تلاوت ايسه، عبادتِ إنس و جان.
اونڭ ايچنده تعليم، هم مسلّماتى تذكير. تكرّرِ زمانله نظريات، قلب اولور مسلّماته هم دونر بديهياته. ايسته‌مز داها بيان.
ضرورياتِ دينى، نظرياتدن چيقوب ضروريات اولمشدر. تذكير ايسه كافيدر. إخطار ايسه وافيدر. شافيدر هر دم قرآن.
إخطاره، هم تذكيره، شو إنتباهِ إسلام، هم إجتماعى يقظه هر برينه ويرييور: عمومه عائد اولان دلائل و هم ميزان.
مادام إجتماعى حيات إسلامده باشلامشدر؛ هر برينڭ ايمانى كندينه مخصوص اولان دليله منحصرًا دگل؛ مستند وجدان.
بلكه جماعتڭ قلبنده غيرِ محدود أسبابه دخى ايدر إستناد. حتّى جاىِ دقّتدر: بر مذهبِ ضعيفى، مرور ايتدكجه زمان،
إبطالى مشكل اولور. نره‌ده قالدى كه إسلام، وحى ايله فطرت گبى، ايكى متين أساسه هم إستناد ايتمشدر؛ هم بو قدر أعصارده نافذانه حكمران!..
راسخ أساسلريله، باهر أثرلريله كره‌نڭ ياريسيله إلتحام پيدا ايتمش، بر روحِ فطرى اولمش؛ ناصل كسوفه گيرر.. كسوفدن چيقمش الآن!
فقط مع التأسّف، بعض زوزك كَفَرَه، سفسطه‌لى آدملر شو قصرِ عالينڭ متين أساسلرينه ايليشير بولدقجه إمكان.
اونلرى تپرتديرر. أساسلره ايليشيلمز، اونلرله اوينانيلماز، صوصسون شيمدى دينسزلك! إفلاس ايتدى او ترس. بسدر تجربهٔ‌ِ كفران و يالان.
بو عالمِ إسلامڭ عالمِ كفره قارشى أڭ ايلرى قره‌قولى شو دار الفنون ايدى. لاقيد و غفلتلكله خصمِ طبيعت‌ييلان
— 834 —
گديگى آچدى جبهه‌نڭ آرقه‌سنده، دينسزلك هجوم ايتدى، ملّت أپى صارصيلدى. أڭ ايلرى قره‌قول، إسلاميت روحيله تنوّر ايتمش جنان.
أڭ متصلّب اولمالى، أڭ متيقّظ اولمالى ياخود او دار اولماملى، إسلامى آلداتمه‌ملى. ايمانڭ يرى قلبدر؛ دماغ ايسه اولويور معكسِ نورِ ايمان.
بعضًا ده مجاهددر، بعضًا سوپورگه‌جيدر. دماغده وسوسه‌لر، هم پك چوق إحتماللر قلب ايچنه گيرمسه، صارصيلماز ايمان، وجدان.
يوقسه بعضلرڭ ظنّنجه ايمان دماغده اولسه؛ روحِ ايمان اولان حقّ اليقينه، إحتمالاتِ كثيره اولور برر خصمِ بى‌أمان.
قلب ايله وجدان، محلِّ ايمان. حدس ايله إلهام، دليلِ ايمان. بر حسِّ سادس؛ طريقِ ايمان... فكر ايله دماغ، بكجئِ ايمان.
٭ ٭ ٭
تعليمِ نظرياتدن زياده، تذكيرِ مسلّماته إحتياج وار
ضرورياتِ دينى، مسلّماتِ شرعى؛ قلوبلرده حاصلدر، إخطار ايله حضورى، تذكير ايله شعورى.
مطلوب ده حاصل اولور. عبارهٔ‌ِ عربى
(٭): اون سنه صوڭره گلن بر حادثه‌يى حسّ ايتمش، مقابله‌يه چاليشمش.
داها علوى ايدييور تذكيرى، هم إخطارى.
اونڭ ايچون جمعه‌ده خطبهٔ‌ِ عربيه، ضرورياتى إخطار، مسلّماتى تذكير، مع الكفايه اولور اونڭ طرزِ تذكيرى.
نظرياتى تعليم اونده مقصود دگلدر. هم إسلامڭ وحدانى سيماسنده شو عربى عباره بر نقشِ وحدتدر؛ قبول ايتمز تكثيرى.
٭ ٭ ٭
— 835 —
حديث دير آيته: سڭا يتيشمك محال!
حديث ايله آيتى موازنه ايدرسه‌ڭ، بِالبداهه گورورسڭ بشرڭ أڭ بليغى، وحيڭ ده مبلّغى، او دخى بالغ اولماز
بلاغتِ آيته. او ده اوڭا بڭزه‌مز. ديمك كه: لسانِ أحمديدن گلن هر بر كلام هر دم اونڭ اولاماز.
٭ ٭ ٭
ايجاز ايله بيان إعجازِ قرآن
بر زمان رؤياده گوردم كه: اگرى طاغ آلتنده‌يم. بردن او طاغ پاطلادى، طاغ گبى طاشلرى عالمه طاغيتدى، صارصدى جهانى.
فجئةً بر آدم يانمده پيدا اولدى. ديدى كه: ايجاز ايله بيان ايت، إجمال ايله ايجاز ايت، بيلديگڭ أنواعِ إعجازِ قرآنى!
داها رؤياده ايكن تعبيرينى دوشوندم، ديدم: شوراده‌كى إنفلاق، بشرده بر إنقلابه مثال. إنقلابده ايسه ألبت هداىِ فرقانى،
هر طرفده يوكسلوب هم ده حاكم اولاجق. إعجازينڭ بيانى، زمانى ده گله‌جك! او سائله جوابًا ديدم: إعجازِ قرآنى،
يدى منابعِ كلّيه‌دن تجلّى، هم يدى عناصردن تركّب ايدر.برنجى منبع:لفظڭ فصاحتندن سلاستِ لسانى؛
نظمڭ جزالتندن، معنى بلاغتندن، مفهوملرڭ بداعتندن، مضمونلرڭ براعتندن، اسلوبلرڭ غرابتندن بردن تولّد ايدن بارقهٔ‌ِ بيانى.
اونلرله اولدى ممتزج، مزاجِ إعجازنده عجيب بر نقشِ بيان، غريب بر صنعتِ لسانى. تكرارى هيچ بر زمان اوصانديرماز إنسانى.
ايكنجى عنصر ايسه:امورِ كونيه‌ده غيبى اولان أساسات، إلٰهى حقائقدن غيبى اولان أسراردن، غيبئِ آسمانى.
— 836 —
ماضيده غائب اولان غيبى اولان اموردن، مستقبلده مستتر قالمش اولان أحوالدن بردن تضمّن ايدن بر علم الغيوب خزانى،
عالم الغيوب لسانى، شهادت عالميله قونوشويور أركانى، رموز ايله بيانى، هدف نوعِ إنسانى، إعجازڭ بر لمعهٔ‌ِ نورانى...
اوچنجى منبع ايسه:بش جهتله خارقه بر جامعيت واردر. لفظنده، معناسنده، أحكامده، هم علمنده، مقاصدڭ ميزانى.
لفظىتضمّن ايدر پك واسع إحتمالات؛ هم وجوهِ كثيره كه، هر برى نظرِ بلاغتده مستحسن، عربيه‌جه صحيح، سرِّ تشريعى لايق گورويور آنى.
معناسنده:مشاربِ أوليا، أذواقِ عارفينى، مذاهبِ سالكين، طُرُقِ متكلّمين، مناهجِ حكما، او إعجازِ بيانى
بردن إحاطه ايتمش، هم ده تضمّن ايتمش. دلالتنده وسعت، معناسنده گنيشلك. بو پنجره ايله باقسه‌ڭ، گورورسڭ نه گنيشدر ميدانى!
أحكامده‌كى إستيعاب:شو خارقه شريعت اوندن اولمش إستنباط. سعادتِ داريْنڭ بتون دساتيرينى، بتون أسبابِ أمنى،
إجتماعى حياتڭ بتون روابطنى، وسائلِ تربيه، حقائقِ أحوالى بردن تضمّن ايتمش اونڭ طرزِ بيانى...
علمنده‌كى إستغراق:هم علومِ كونيه، هم علومِ إلٰهى، اونده مراتبِ دلالات، رموز ايله إشارات، سوره‌لر سورلرنده جمع ايتمشدر جنانى.
مقاصد و غاياتده:موازنت، إطّراد، فطرت دساتيرينه مطابقت، إتّحاد؛ تمام مراعات ايتمش، حفظ أيله‌مش ميزانى.
ايشته لفظڭ إحاطه‌سنده، معنانڭ وسعتنده، حكمڭ إستيعابنده، علمڭ إستغراقنده، موازنهٔ‌ِ غاياتده جامعيتِ پرشانى!..
دردنجى عنصر ايسه:هر عصرڭ درجهٔ‌ِ فهمنه، أدبى رتبه‌سنه، هم هر عصرده‌كى طبقاته، درجهٔ‌ِ إستعداد، رتبهٔ‌ِ قابليت نسبتنده ايدييور بر إفاضهٔ‌ِ نورانى.
— 837 —
هر عصره، هر عصرده‌كى هر طبقه‌يه قپوسى كشاده. گويا هر دمده، هر يرده تازه نازل اولويور او كلامِ رحمانى.
إختيارلندقجه زمان، قرآن ده گنجلشييور. رموزى هم توضّح ايدر، طبيعت و أسبابڭ پرده‌سنى ده ييرتار او خطابِ يزدانى.
نورِ توحيدى، هر دم هر آيتدن فيشقيرر. شهادت پرده‌سنى غيب اوستندن قالديرر. علويتِ خطابى دقّته دعوت ايدر، او نظرِ إنسانى.
كه او لسانِ غيبدر؛ شهادت عالميله بِالذّات اودر قونوشور. شو عنصردن بو چيقار خارقه تازه‌لگى بر إحاطهٔ‌ِ عمّانى!
تأنيسِ أذهان ايچون عقلِ بشره قارشى إلٰهى تنزّلات. تنزيلڭ اُسلوبنده تنوّعى مونسلگيدر محبوبِ إنس و جانى.
بشنجى منبع ايسه:نقل و حكاياتنده، إخبارِ صادقه‌ده أساسى نقطه‌لردن حاضر مشاهد گبى بر اُسلوبِ بديعِ پرمعانى
نقل ايده‌رك، بشرى اونڭله ايقاظ ايدر. منقولاتى شونلردر: إخبارِ أوّلينى، أحوالِ آخرينى، أسرارِ جهنّم و جنانى.
حقائقِ غيبيه، هم أسرارِ شهادت، سرائرِ إلٰهى، روابطِ كونى‌يه دائر حكاياتيدر حكايتِ عيانى
كه نه واقع ردّ أيله‌مش، نه منطق تكذيب ايتمش. منطق قبول ايتمزسه ردّ ده بيله ايده‌مز. سماوى كتابلرڭ كه مطمحِ جهانى.
إتّفاقى نقطه‌لرده مصدّقانه نقل ايدر. إختلافى يرلرنده مصحّحانه بحث ايدر. بويله نقلى امورلر بر "اُمّى"دن صدورى خارقهٔ‌ِ زمانى...
آلتنجى عنصر ايسه:متضمّن و مؤسّس اولمش دينِ إسلامه. إسلاميت مِثلنه نه ماضى مقتدردر، نه مستقبل مقتدر؛ آراشديرسه‌ڭ زمان ايله مكانى!..
أرضمزى سنوى، يومى دائره‌سنده شو خيطِ سماويدر؛ طوتمش ده دونديرييور. كره‌يه آغير باصمش، هم دخى اوڭا بينمش. بيراقمييور عصيانى.
— 838 —
يدنجى منبع ايسه:شو آلتى منبعدن چيقان أنوارِ ستّه، بردن ايدر إمتزاج. اوندن چيقار بر حُسن، بوندن گلير بر حدس، واسطهٔ‌ِ نورانى.
شوندن چيقان بر ذوقدر؛ ذوقِ إعجاز بيلينير، تعبيرينه لسانمز يتيشمز. فكر دخى قاصردر، گورونور ده طوتولمز او نجومِ آسمانى.
اون اوچ عصر مدّتده مَيل التحدّى وارمش قرآنڭ أعداسنده، شوقِ تقليد اويانمش قرآنڭ أحبابنده. ايشته إعجازڭ بر برهانى...
شو ايكى مَيلِ شديدله يازيلمشدر ميدانده، ميليونلرله كتبِ عربيه، گلمشدر كتبخانهٔ‌ِ وجوده. اونلر ايله تنزيلى دوشرسه بر ميزانى
موازنه ايديلسه، دگل داناءِ بى‌مُدانى، حتّى أڭ عامى آدم، گوز قولاقله دييه‌جك: بونلر ايسه إنسانى، شو ايسه آسمانى!
هم ده حكم ايده‌جك: شو بونلره بڭزه‌مز، رتبه‌سنده اولاماز. اويله ايسه يا عمومدن آشاغى؛ بو ايسه، بِالبداهه معلوم اولمش بطلانى.
اويله ايسه، عمومڭ فوقنده‌در. مضمونلرى او قدر زمانده، قپو آچيق، بشره وقف ايديلمش؛ كندينه دعوت ايتمش أرواح ايله أذهانى!
بشر اونده تصرّف، كندينه ده مال ايتمش. اونڭ مضمونلرى ايله ينه قرآنه قارشى چيقمامش، هيچ بر زمان چيقه‌ماز؛ گچدى زمانِ إمتحانى.
سائر كتابلره بڭزه‌مز، اونلره مقيس اولماز؛ زيرا يگرمى سنه ظرفنده منجّمًا حاجتلره نسبةً نزولى؛ متفرّق متقاطع، بر حكمتِ ربّانى.
أسبابِ نزولى مختلف، متباين. بر مادّه‌ده أسئله متكرّر، متفاوت. حادثاتِ أحكامى متعدّد، متغاير. مختلف، متفارق نزولنڭ أزمانى.
حالاتِ تلقّيسى متنوّع، متخالف. أقسامِ مخاطبى متعدّد، متباعد. غاياتِ إرشادنده متدرّج، متفاوت. شو أساسلره مستند بنائى، هم بيانى،
جوابى، هم خطابى. بونڭله ده برابر سلاست و سلامت، تناسب و تساند، كمالنى گوسترمش؛ ايشته اونڭ شاهدى: فنِّ بيان معانى.
قرآنده بر خاصّه وار؛ باشقه كلامده يوقدر. بر كلامى ايشيتسه‌ڭ، أصل صاحبِ كلامى آرقه‌سنده گورورسڭ، يا ايچنده بولورسڭ. اُسلوب: آيينهٔ‌ِ إنسانى.
— 839 —
أى سائلِ مثالى! سن كه ايجاز ايستدڭ، بن ده إشارت ايتدم. أگر تفصيل ايسترسه‌ڭ، حدّمڭ خارجنده!.. سينك سير ايتمز آسمانى.
زيرا او قرق أنواعِ إعجازندن يالڭز بر تكنى كه، جزالتِ نظميدر؛ إشارات الإعجازده صيقيشمادى تبيانى.
يوز صحيفه تفسيرم اوڭا كافى گلمدى. سنڭ گبى روحانى إلهاملرى زياده. بن ايسته‌يورم سندن تفصيل ايله بيانى!
٭ ٭ ٭
اولاشماز دست أدب غرب هوس‌بار هواكار دهادار
دأب أدب أبد مدت قرآن ضيابار شفاكار هدى‌دار
كاملين إنسانلرڭ ذوقِ معاليسنى خوشنود ايدن بر حالت، چوجقجه بر هوسه، سفيهجه بر طبيعت صاحبنه خوش گلمز،
اونلرى أگلنديرمز. بو حكمته بناءً، بر ذوقِ سفلى، سفيه، هم نفسى و شهوانى ايچنده تام بسلنمش، ذوقِ روحى‌يى بيلمز.
آوروپادن ترشّح ايتمش شو حاضر أدبيات رومان‌وارى نظرله، قرآنده اولان لطائفِ علويت، مزاياىِ حشمتى گوره‌مز، هم طاداماز.
كندنده‌كى محكى اوڭا عيار ايده‌مز. أدبياتده واردر اوچ ميدانِ جولان؛ اونلر ايچنده گزر، خارجنه چيقه‌ماز:
يا عشقله حُسندر، يا حماست و شهامت، يا تصويرِ حقيقت. ايشته يابانى أدبسه حماست نقطه‌سنده حق‌پرستلگى ايتمز.
بلكه ظالم نوعِ بشرڭ غدّارلقلرينى آلقيشلامقله قوّت‌پرستلك حسّنى تلقين ايدر. حُسن و عشق نقطه‌سنده، عشقِ حقيقى بيلمز.
شهوت‌أنگيز بر ذوقى نفسلره ده زرق ايدر. تصويرِ حقيقت مادّه‌سنده، كائناته صنعتِ إلٰهى صورتنده باقماز،
— 840 —
بر صبغهٔ‌ِ رحمانى صورتنده گوره‌مز. بلكه طبيعت نقطه‌سنده طوتار، تصوير ايدييور، هم اوندن ده چيقه‌ماز.
اونڭ ايچون تلقينى عشقِ طبيعت اولور. مادّه‌پرستلك حسّى، قلبه ده يرلشديرر، اوندن اوجوزجه كندينى قورتاره‌مز.
ينه اوندن گلن، ضلالتدن نشئت ايدن روحڭ إضطراباتنه او أدبسزلنمش أدب مسكّن هم مُنوّم؛ حقيقى فائده ويرمز.
تك بر علاجى بولمش، او ده رومانلريمش. كتاب گبى بر حىِّ ميّت، سينه‌ما گبى بر متحرّك أموات! ميّت حيات ويره‌مز.
هم تياترو گبى تناسخ‌وارى، ماضى دينلن گنيش قبرڭ خورتلاقلرى گبى شو اوچ نوع رومانلريله هيچ ده اوتانماز.
بشرڭ آغزينه يالانجى بر ديل قويمش، هم إنسانڭ يوزينه فاسق بر گوز طاقمش، دنيايه بر آلُفته فستاننى گيديرمش، حسنِ مجرّد طانيماز.
گونشى گوستررسه، صارى صاچلى گوزل بر آقتريسى قارئه إخطار ايدر. ظاهرًا دير: "سفاهت فنادر، إنسانلره ياقيشماز."
نتيجهٔ‌ِ مضرّه‌يى گوسترر. حالبوكه سفاهته اويله مشوِّقانه بر تصويرى ياپار كه، آغز صويى آقيتير، عقل حاكم قالاماز.
إشتهايى قبارتير، هوسى تهييج ايدر، حسّ داها سوز ديڭله‌مز. قرآنده‌كى أدبسه هوايى قاريشديرماز.
حق‌پرستلك حسّى، حسنِ مجرّد عشقى، جمال‌پرستلك ذوقى، حقيقت‌پرستلك شوقى ويرر؛ هم ده آلداتماز.
كائناته طبيعت جهتنده باقمييور؛ بلكه بر صنعتِ إلٰهى، بر صبغهٔ‌ِ رحمانى نقطه‌سنده بحث ايدر، عقللرى شاشيرتماز.
معرفتِ صانعڭ نورينى تلقين ايدر. هر شيده آيتنى گوسترر. هر ايكيسى رقّتلى برر حزن ده ويرييور، فقط بربرينه بڭزه‌مز.
آوروپازاده أدبسه فقد الأحبابدن، صاحبسزلكدن نشئت ايدن غملى بر حزنى ويرييور، علوى حزنى ويره‌مز.
— 841 —
زيرا صاغير طبيعت، هم ده بر كور قوّتدن ملهمانه آلديغى بر حسِّ حزنِ غمدار. عالمى بر وحشتزار طانير، باشقه چشيد گوسترمز.
او صورتده گوسترر، هم ده محزونى طوتار، صاحبسز ده اولارق يابانيلر ايچنده قويار، هيچ بر اُميد بيراقماز.
كندينه ويرديگى شو حسّى هيجانله گيت گيده إلحاده قدر گيدر، تعطيله قدر يول ويرر، دونمسى مشكل اولور، بلكه داها دونه‌مز.
قرآنڭ أدبى ايسه: اويله بر حزنى ويرر كه، عاشقانه حزندر، يتيمانه دگلدر. فراق الأحبابدن گلير، فقد الأحبابدن گلمز.
كائناتده نظرى، كور طبيعت يرينه شعورلى، هم رحمتلى بر صنعتِ إلٰهى اونڭ مدارِ بحثى، طبيعتدن بحث ايتمز.
كور قوّتڭ يرينه عنايتلى، حكمتلى بر قدرتِ إلٰهى اوڭا مدارِ بيان. اونڭ ايچون كائنات، وحشتزار صورت گيمز.
بلكه مخاطبِ محزونڭ نظرنده اولويور بر جمعيتِ أحباب. هر طرفده تجاوب، هر جانبده تحبّب؛ اوڭا صيقنتى ويرمز.
هر كوشه‌ده إستيناس، او جمعيت ايچنده محزونى وضع ايدييور بر حزنِ مشتاقانه، بر حسِّ علوى ويرر، غملى بر حزنى ويرمز.
ايكيسى برر شوقى ده ويرر: او يابانى أدبڭ ويرديگى بر شوق ايله نفس دوشر هيجانه، هوس اولور منبسط؛ روحه فرح ويره‌مز.
قرآنڭ شوقى ايسه: روح دوشر هيجانه، شوقِ معالى ويرر. ايشته بو سرّه بناءً، شريعتِ أحمديه (ع‌ص‌م) لهوياتى ايسته‌مز.
بعض آلاتِ لهوى تحريم ايدوب، بر قسمى حلال دييه إذن ويروب.. ديمك حزنِ قرآنى ويا شوقِ تنزيلى ويرن آلَت، ضرر ويرمز.
أگر حزنِ يتيمى ويا شوقِ نفسانى ويرسه، آلَت حرامدر. دگيشير أشخاصه گوره، هركس بربرينه بڭزه‌مز.
٭ ٭ ٭
— 842 —
داللر ثمراتى رحمت نامنه تقديم ايدييور
شجرهٔ‌ِ خلقتڭ داللرى هر طرفده ثمراتِ نعمى ذى‌روحڭ أللرينه ظاهرًا اوزاتيور.
حقيقتده بر يدِ رحمت، بر دستِ قدرتدر كه، او ثمراتى، او داللرى ايچنده سزلره اوزاتيور.
او يدِ رحمتى، سز ده شكر ايله اوپوڭز. او دستِ قدرتى ده منّتله تقديس ايديڭز...
٭ ٭ ٭
فاتحه‌نڭ آخرنده إشارت اولونان اوچ يولڭ بيانى
أى برادرِ پر أمل! خيالڭى أله آل، بنمله برابر گل. ايشته بر زمينده‌يز، أطرافنه باقارز؛ كيمسه ده گورمز بزى.
چادير ديركلرى حكمنده يوكسك طاغلر اوستنده قراڭلقلى بر بلوط طبقه‌سى آتيلمش، هم او دخى قاپلاتمش زمينمزڭ يوزى.
منجمد بر سقف اولمش، فقط آلتى يوزى آچيقمش، او يوز گونش گورورمش. ايشته بلوط آلتنده‌يز، صيقييور ظلمت بزى.
صيقنتى ده بوغويور؛ هواسزلق ئولديرر. شيمدى بزه اوچ يول وار: بر عالمِ ضيادار، بر كرّه سير ايتدمدى بو زمينِ مجازى.
أوت بر كرّه بورايه ده گلمشم، اوچنده آيرى آيرى گيتمشم.برنجى يولىبودر: أكثرى بوردن گيدر؛ او ده دورِ عالمدر، سياحته چكر بزى.
ايشته بز ده يولده‌يز، بويله يايان گيدرز. باق شو صحرانڭ قوم دريالرينه، ناصل حدّت صاچييور، تهديد ايدييور بزى!
باق شو دريانڭ طاغ‌وارى أمواجنه! او ده بزه قيزييور. ايشته الحمد ِللّٰه‌ اوته‌كى يوزه چيقدق؛ گورورز گونش يوزى.
فقط چكديگمز زحمتى آنجق ده بز بيليرز. اوف! تكرار بورايه دوندك شو زمينِ وحشتزار، بلوط طامى ظلمتدار. بزه لازم: رونقدار ايدر قلبده‌كى گوزى
بر عالمِ ضيادار. فوق العاده أگر بر جسارتڭ وار؛ گيررز ده برابر، بو يولِ پرخطركار.ايكنجى يولمزى:
— 843 —
طبيعتِ أرضى ده‌لرز، او طرفه گچرز. يا فطرى بر تونلدن تيتره‌يه‌رك گيدرز. بر وقتده بو يولده سير ايتدم ده گچدم بى‌ناز و پر نيازى.
فقط او زمان طبيعتڭ زمينى أريته‌جك، ييرته‌جق بر مادّه وار ايدى أليمده. اوچنجى يولڭ او دليلِ معجزى
قرآن اونى بڭا ويرمشدى. قارداشم، آرقه‌مى ده بيراقمه، هيچ ده قورقمه! باق ها شوراده تونل‌وارى مغاره‌لر، تحت الأرض آقينتيلر بكلرلر ايكيمزى.
بزى گچيره‌جكلر. طبيعت ده شو مدهش جموديه‌لرى ده سنى هيچ قورقوتماسين. زيرا بو عبوس چهره‌سى آلتنده مرحمتلى صاحبنڭ تبسّملى يوزى.
راديوم‌وارى او مادّهٔ‌ِ قرآنى ايشيغيله سزمشدم. ايشته، گوزينه آيدين! ضيادار عالمه چيقدق، باق شو زمينِ پرنازى
بو فضاىِ لطيف، شيرين. ياهو باشڭى قالدير! باق سماواته سر چكمش، بلوطلرى ده ييرتمش، آشاغيده بيراقمش. دعوت ايدييور بزى.
شو شجرهٔ‌ِ طوبٰى، مگر او قرآن ايمش. داللرى هر طرفه اوزانمش. تدلّى ايدن بو داله بز ده آصيلمالى‌يز، اورايه آلسين بزى.
او شجرهٔ‌ِ سماوى؛ بر تمثالى زمينده اولمش شرعِ أنورى. ديمك زحمت چكمه‌دن او يول ايله چيقاردق بو عالمِ ضيايه، صيقمه‌دن زحمت بزى.
مادام ياڭليش ايتمشز؛ أسكى يره دونرز، طوغرى يولى بولورز. باق،اوچنجى يولمز؛شو طاغلر اوستنده طورمش اولان شهبازى
هم ده بتون جهانه اوقويور بر أذانى. باق مؤذّنِ أعظمه، محمّد الهاشمى (ع‌ص‌م) دعوت ايدر إنسانى عالمِ نورِ أنوره. إلزام ايدر نياز ايله نمازى.
بلوطلرى ده ييرتمش، باق بو هدى طاغلرينه. سماواته سر چكمش، باق شريعت جبالنه. ناصل مزيَّن ايتمش زمينمزڭ يوزى گوزى.
ايشته چيقمالى‌يز بورادن همّت طيّاره‌سيله. ضيا، نسيم اوراده، نور و جمال اوراده. ايشته بوراده‌در اُحُدِ توحيد، او جبلِ عزيزى.
ايشته شوراده‌در جودئِ إسلاميت، او جبلِ سلامت. ايشته جبل القمر اولان قرآنِ أزهر، زلالِ نيل آقييور او محتشم منبعدن. ايچ او آبِ لذيذى!..
— 844 —
فَتَبَارَكَ اللّٰه‌ُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ٭ وَ اٰخِرُ دَعْوٰينَا اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
أى آرقداش! شيمدى خيالى باشدن چيقار، عقلى قفايه گچير! أوّلكى ايكى يولڭ مغضوب و ضالّين يولى؛ خطرلرى پك چوقدر، قيشدر دائم گوز يازى...
يوزده برى قورتولور؛ أفلاطون، سقراط گبى. اوچنجى يول؛ سهلدر، هم قريبِ مستقيمدر. ضعيف، قوى مساوى. هركس او يولدن گيدر. أڭ راحتى بودر كه: شهيد اولمق يا غازى.
ايشته نتيجه‌يه گيررز. أوت دهاىِ فنّى: أوّلكى ايكى يولدر اوڭا مسلك و مذهب. فقط هداىِ قرآنى: اوچنجى يولدر، اونڭ صراطِ مستقيمى ايصال ايدر او بزى.
اَللّٰهُمَّ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ ٭ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
حقيقى بتون ألم ضلالتده، بتون لذّت ايمانده‌در
خيال لباسنى گيمش معظّم بر حقيقت
أى يولداشِ هوشدار! صراطِ مستقيمڭ او مسلكِ نورانى، مغضوب و ضالّينڭ او طريقِ ظلمانى، تام فرقلرينى گورمك أگر ايسترسه‌ڭ أى عزيز،
گل وهمڭى أله آل، خيال اوستنه ده بين، شيمدى سنڭله گيدرز ظلماتِ عدمه. او مزارِ أكبرى، او شهرِ پر أمواتى بر زيارت ايدرز.
بر قديرِ أزلى، كندى دستِ قدرتله بو ظلمات قطعه‌دن بزى طوتدى چيقاردى، بو وجوده بينديردى، گوندردى شو دنيايه؛ شو شهرِ بى‌لذائذ.
ايشته شيمدى بز گلدك شو عالمِ وجوده، او صحراىِ هائله. گوزيمز ده آچيلدى، شش جهتده بز باقدق؛ أوّل إستعطافكارانه اوڭمزه باقارز.
— 845 —
لٰكن بليّه‌لر، ألملر اوڭمزده دشمنلر گبى تهاجم ايدر. اوندن قورقدق، چكيندك. صاغه صوله، عناصرِ طبايعه باقارز، اوندن مدد بكلرز.
لٰكن بز گورويورز كه، اونلرڭ قلبلرى قاسيه، مرحمتسز. ديشلرينى بيله‌رلر، حدّتلى ده باقارلر؛ نه ناز دينلر، نه نياز!
مضطر آدملر گبى مأيوسانه نظرى يوقارى‌يه قالديردق. هم إستمدادكارانه أجرامِ علويه‌يه باقارز؛ پك دهشتلى تهديدكار ده گورورز.
گويا برر گلّه بومبا اولمشلر، يووالردن چيقمشلر، هم أطرافِ فضاده پك سرعتلى گچرلر، هر ناصلسه كه اونلر بربرينه طوقونماز.
گر بريسى يولنى قضارا بر شاشيرتسه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه‌، شو عالمِ شهادت ئودى ده پاطلايه‌جق. تصادفه باغليدر؛ بوندن دخى خير گلمز.
مأيوسانه نظرى او جهتدن چويردك، أليم حيرته دوشدك. باشمز ده أگيلدى، سينه‌مزده صاقلاندق، نفسمزه باقارز. مطالعه ايدرز.
ايشته ايشيدييورز: زواللى نفسمزدن بيڭلرله حاجتلرڭ صيحه‌لرى گلييور. بيڭلرله فاقتلرڭ أنينلرى چيقييور. تسلّى‌يى بكلركن توحّش ايدييورز.
اوندن ده خير گلمدى. پك إلتجاكارانه وجدانمزه گيردك؛ ايچنه باقييورز، بر چاره‌يى بكلرز. أيواه! ينه بولمايز؛ بز مدد ويرملى‌يز.
زيرا اونده گورونور بيڭلرله أمللرى، غليانلى آرزولر، هيجانلى حسّيات، كائناته اوزانمش. هر برندن تيتره‌رز، هيچ يارديم ايده‌مه‌يز.
او آمال صيقيشمشلر وجود عدم ايچنده؛ بر طرفى أزله، بر طرفى أبده اوزانوب گيدييورلر. اويله وسعتلرى وار؛ گر دنيايى يوتارسه او وجدان ده طوق اولماز.
ايشته بو أليم يولده نره‌يه بر باش ووردق، اونده بر بلا بولدق. زيرا مغضوب و ضالّين يوللرى بويله اولور. تصادف و ضلالت، او يولده نظرأنداز.
او نظرى بز طاقدق، بو حاله بويله دوشدك. شيمدى دخى حالمز كه مبدأ و معادى، هم صانع و هم حشرى موقّت اونوتمشز.
جهنّمدن بتردر، اوندن داها محرقدر، روحمزى أزييور. زيرا او شش جهتدن كه اونلره باش ووردق. اويله حالت آلمشز.
كه ياپيلمش او حالت، هم خوف ايله دهشتدن، هم عجز ايله رعشتدن، هم قَلَقْ و وحشتدن، هم يُتم و هم يأسدن مركّب وجدان‌سوز.