— 4 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
سوزلر
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
— 5 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
أى قارداش! بندن بر قاچ نصيحت ايستدڭ. سن بر عسكر اولديغڭ ايچون عسكرلك تمثيلاتيله، سكز حكايهجكلر ايله بر قاچ حقيقتى نفسمله برابر ديڭله. چونكه بن نفسمى هركسدن زياده نصيحته محتاج گورويورم. وقتيله سكز آيتدن إستفاده ايتديگم سكز سوزى برآز اوزونجه نفسمه ديمشدم. شيمدى قيصهجه و عوام لسانيله نفسمه دييهجگم. كيم ايسترسه برابر ديڭلهسين.
برنجى سوز
بِسْمِ اللّٰه هر خيرڭ باشيدر. بز دخى باشده اوڭا باشلارز. بيل أى نفسم، شو مبارك كلمه إسلام نشانى اولديغى گبى، بتون موجوداتڭ لسانِ حاليله وردِ زبانيدر.
بِسْمِ اللّٰه نه بيوك توكنمز بر قوّت، نه چوق بيتمز بر بركت اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، شو تمثيلى حكايهجگه باق ديڭله. شويله كه:
— 6 —
بدوى عرب چوللرنده سياحت ايدن آدمه گركدر كه، بر قبيله رئيسنڭ إسمنى آلسين و حمايهسنه گيرسين. تا شقيلرڭ شرّندن قورتولوب حاجاتنى تدارك ايدهبيلسين. يوقسه تك باشيله حدسز دشمن و إحتياجاتنه قارشى پريشان اولاجقدر. ايشته بويله بر سياحت ايچون ايكى آدم، صحرايه چيقوب گيدييورلر. اونلردن بريسى متواضع ايدى. ديگرى مغرور... متواضعى، بر رئيسڭ إسمنى آلدى. مغرور، آلمادى... آلانى، هر يرده سلامتله گزدى. بر قاطع الطريقه راست گلسه، دير: "بن، فلان رئيسڭ إسميله گزرم." شقى دفع اولور، ايليشهمز. بر چاديره گيرسه، او نام ايله حرمت گورور. اوتهكى مغرور، بتون سياحتنده اويله بلالر چكر كه، تعريف ايديلمز. دائما تيترهر، دائما ديلنجيلك ايدردى. هم ذليل، هم رذيل اولدى.
ايشته أى مغرور نفسم! سن او سيّاحسڭ. شو دنيا ايسه، بر چولدر. عجزڭ و فقرڭ حدسزدر. دشمنڭ، حاجاتڭ نهايتسزدر. مادام اويلهدر؛ شو صحرانڭ مالكِ أبديسى و حاكمِ أزليسنڭ إسمنى آل. تا، بتون كائناتڭ ديلنجيلگندن و هر حادثاتڭ قارشيسنده تيترهمهدن قورتولاسڭ.
أوت، بو كلمه اويله مبارك بر دفينهدر كه: سنڭ نهايتسز عجزڭ و فقرڭ، سنى نهايتسز قدرته، رحمته ربط ايدوب قديرِ رحيمڭ درگاهنده عجزى، فقرى أڭ مقبول بر شفاعتجى ياپار. أوت، بو كلمه ايله حركت ايدن، او آدمه بڭزر كه: عسكره قيد اولور. دولت نامنه حركت ايدر. هيچ بر كيمسهدن پرواسى قالماز. قانون نامنه، دولت نامنه دير، هر ايشى ياپار، هر شيئه قارشى طايانير.
باشده ديمشدك: بتون موجودات، لسانِ حال ايله بِسْمِ اللّٰه دير. اويله مى؟
أوت، ناصلكه گورسهڭ: بر تك آدم گلدى. بتون شهر أهاليسنى جبرًا بر يره سَوق ايتدى و جبرًا ايشلرده چاليشديردى. يقينًا بيليرسڭ؛ او آدم كندى ناميله، كندى قوّتيله حركت ايتمييور. بلكه او بر عسكردر. دولت نامنه حركت ايدر. بر پادشاه قوّتنه إستناد ايدر. اويله ده هر شى، جنابِ حقّڭ نامنه حركت ايدر كه؛ ذرّهجكلر گبى تخملر، چكردكلر باشلرنده قوجه آغاجلرى طاشييور، طاغ گبى يوكلرى قالديرييورلر. ديمك هر بر
— 7 —
آغاج، بِسْمِ اللّٰه دير. خزينهِٔ رحمت ميوهلرندن أللرينى طولديرييور، بزلره طبلهجيلق ايدييور. هر بر بوستان، بِسْمِ اللّٰه دير. مطبخهِٔ قدرتدن بر قزغان اولور كه؛ چشيد چشيد پك چوق مختلف لذيذ طعاملر، ايچنده برابر پيشيريلييور. هر بر اينك، دوه، قويون، كچى گبى مبارك حيوانلر بِسْمِ اللّٰه دير. رحمت فيضندن بر سوت چشمهسى اولور. بزلره، رزّاق نامنه أڭ لطيف، أڭ نظيف، آبِ حيات گبى بر غدايى تقديم ايدييورلر. هر بر نبات و آغاج و اوتلرڭ ايپك گبى يوموشاق كوك و طمارلرى، بِسْمِ اللّٰه دير. سرت اولان طاش و طوپراغى دهلر گچر. اللّٰه نامنه، رحمٰن نامنه دير، هر شى اوڭا مسخّر اولور. أوت هواده داللرڭ إنتشارى و ميوه ويرمهسى گبى، او سرت طاش و طوپراقدهكى كوكلرڭ كمالِ سهولتله إنتشار ايتمهسى و ير آلتنده يميش ويرمهسى؛ هم شدّتِ حرارته قارشى آيلرجه نازك، يشيل ياپراقلرڭ ياش قالماسى؛ طبيعيونڭ آغزينه شدّتله طوقات وورييور. كور اولاسى گوزينه پارمغنى صوقويور و دييور كه: أڭ گوونديگڭ صلابت و حرارت دخى، أمر تحتنده حركت ايدييورلر كه؛ او ايپك گبى يوموشاق طمارلر، برر عصاىِ موسى (عس) گبى
فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ
أمرينه إمتثال ايدهرك طاشلرى شقّ ايدر. و او سيغاره كاغدى گبى اينجه نازنين ياپراقلر، برر أعضاىِ إبراهيم (عس) گبى آتش صاچان حرارته قارشى
يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا
آيتنى اوقويورلر.
مادام هر شى معنًا بِسْمِ اللّٰه دير. اللّٰه نامنه اللّٰهڭ نعمتلرينى گتيروب بزلره ويرييورلر. بز دخى بِسْمِ اللّٰه ديمهلىيز. اللّٰه نامنه ويرملىيز. اللّٰه نامنه آلمالىيز. اويله ايسه، اللّٰه نامنه ويرمهين غافل إنسانلردن آلماملىيز...
سؤال:طبلهجى حكمنده اولان إنسانلره بر فيآت ويرييورز. عجبا أصل مال صاحبى اولان اللّٰه، نه فيآت ايستهيور؟
الجواب:أوت او منعمِ حقيقى، بزدن او قيمتدار نعمتلره، ماللره بدل ايستديگى فيآت ايسه؛ اوچ شيدر. برى:ذكر.برى:شكر.برى:فكردر.باشده بِسْمِ اللّٰه
— 8 —
ذكردر. آخرده اَلْحَمْدُ ِللّٰه شكردر. اورتهده، بو قيمتدار خارقهِٔ صنعت اولان نعمتلر أحدِ صمدڭ معجزهِٔ قدرتى و هديهِٔ رحمتى اولديغنى دوشونمك و درك ايتمك فكردر. بر پادشاهڭ قيمتدار بر هديهسنى سڭا گتيرن بر مسكين آدمڭ آياغنى اوپوب، هديه صاحبنى طانيمهمق نه درجه بلاهت ايسه، اويله ده؛ ظاهرى منعملرى مدح و محبّت ايدوب، منعمِ حقيقىيى اونوتمق؛ اوندن بيڭ درجه داها بلاهتدر.
أى نفس! بويله أبله اولمامق ايسترسهڭ؛ اللّٰه نامنه وير، اللّٰه نامنه آل، اللّٰه نامنه باشلا، اللّٰه نامنه ايشله. والسلام.
٭ ٭ ٭
— 9 —
اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامى
(مقام مناسبتيله بورايه آلينمشدر)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
ڭ بيڭلر أسرارندن آلتى سرّينه دائردر.
إخطار:بسملهنڭ رحمت نقطهسنده پارلاق بر نورى، سونوك عقلمه اوزاقدن گوروندى. اونى، كندى نفسم ايچون نوطه صورتنده قيد ايتمك ايستدم. و يگرمى اوتوز قدر سرلر ايله، او نورڭ أطرافنده بر دائره چويرمك ايله آولامق و ضبط ايتمك آرزو ايتدم. فقط مع التأسّف شيمديلك او آرزومه تام موفّق اولامادم. يگرمى اوتوزدن، بش آلتىيه ايندى.
"أى إنسان!" ديديگم وقت نفسمى مراد ايدييورم. بو درس كندى نفسمه خاص ايكن، روحًا بنمله مناسبتدار و نفسى نفسمدن داها هشيار ذاتلره بلكه مدارِ إستفاده اولور نيّتيله، اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامى اولارق مدقّق قارداشلريمڭ تصويبلرينه حواله ايدييورم. بو درس عقلدن زياده قلبه باقار، دليلدن زياده ذوقه ناظردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ قَالَتْ يَا اَيُّهَا اْلمَلَؤُا اِنِّى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭
شو مقامده بر قاچ سرّ ذكر ايديلهجكدر.
برنجى سرّ:بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بر جلوهسنى شويله گوردم كه: كائنات سيماسنده، أرض سيماسنده و إنسان سيماسنده بربرى ايچنده بربرينڭ نمونهسنى گوسترن اوچ سكّهِٔ ربوبيت وار.
— 10 —
برى:كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندهكى تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ الوهيتدر كه، بِسْمِ اللّٰه اوڭا باقييور.
ايكنجيسى:كُرهِٔ أرض سيماسنده نباتات و حيواناتڭ تدبير و تربيه و إدارهسندهكى تشابه، تناسب، إنتظام، إنسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ رحمانيتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ اوڭا باقييور.
صوڭره إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنڭ سيماسندهكى لطائفِ رأفت و دقائقِ شفقت و شعاعاتِ مرحمتِ إلٰهيهدن تظاهر ايدن سكّهِٔ علياءِ رحيميتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى الرَّحِيم اوڭا باقييور.
ديمك بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صحيفهِٔ عالمده بر سطرِ نورانى تشكيل ايدن اوچ سكّهِٔ أحديتڭ قدسى عنوانيدر و قوّتلى بر خيطيدر و پارلاق بر خطّيدر. يعنى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يوقاريدن نزول ايله ثمرهِٔ كائنات و عالمڭ نسخهِٔ مصغّرهسى اولان إنسانه اوجى طايانييور. فرشى عرشه باغلار. إنسانى عرشه چيقمغه بر يول اولور.
ايكنجى سرّ:قرآنِ معجز البيان، حدسز كثرتِ مخلوقاتده تظاهر ايدن واحديت ايچنده عقولى بوغمامق ايچون، دائما او واحديت ايچنده أحديت جلوهسنى گوسترييور. يعنى، مثلا: ناصلكه گونش، ضياسيله حدسز أشيايى إحاطه ايدييور. مجموعِ ضياسندهكى گونشڭ ذاتنى ملاحظه ايتمك ايچون غايت گنيش بر تصوّر و إحاطهلى بر نظر لازم اولديغندن؛ گونشڭ ذاتنى اونوتديرمامق ايچون، هر بر پارلاق شيده گونشڭ ذاتنى عكسى واسطهسيله گوسترييور و هر پارلاق شى، كندى قابليتنجه گونشڭ جلوهِٔ ذاتيسيله برابر ضياسى، حرارتى گبى خاصّهلرينى گوسترييور و هر پارلاق شى گونشى بتون صفاتيله قابليتنه گوره گوسترديگى گبى؛ گونشڭ ضيا و حرارت و ضيادهكى ألوانِ سبعه گبى كيفياتلرينڭ هر بريسى دخى، عموم مقابلندهكى شيلرى إحاطه ايدييور. اويله ده: وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده خطا اولماسين) أحديت و
— 11 —
صمديتِ إلٰهيه، هر بر شيده، خصوصًا ذىحياتده، خصوصًا إنسانڭ ماهيت آيينهسنده بتون أسماسيله بر جلوهسى اولديغى گبى؛ وحدت و واحديت جهتيله دخى، موجودات ايله علاقهدار هر بر إسمى بتون موجوداتى إحاطه ايدييور. ايشته واحديت ايچنده عقولى بوغمامق و قلبلر ذاتِ أقدسى اونوتمامق ايچون، دائما واحديتدهكى سكّهِٔ أحديتى نظره ويرييور كه، او سكّهنڭ اوچ مهمّ عقدهسنى إرائه ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در.
اوچنجى سرّ:شو حدسز كائناتى شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو قراڭلقلى موجوداتى ايشيقلانديران، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بو حدسز إحتياجات ايچنده يووارلانان مخلوقاتى تربيه ايدن، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هيئتيله ميوهسنه متوجّه اولديغى گبى، بتون كائناتى إنسانه متوجّه ايدن و هر طرفده اوڭا باقديران و معاونتنه قوشديران، بِالبداهه رحمتدر. و بو حدسز فضايى و بوش و خالى عالمى طولديران، نورلانديران و شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو فانى إنسانى أبده نامزد ايدن و أزلى و أبدى بر ذاته مخاطب و دوست ياپان، بِالبداهه رحمتدر.
— 12 —
أى إنسان، مادام رحمت بويله قوّتلى و جاذبهدار و سَويملى و مددكار بر حقيقتِ محبوبهدر. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى، او حقيقته ياپيش و وحشتِ مطلقهدن و حدسز إحتياجاتڭ ألملرندن قورتول و او سلطانِ أزل و أبدڭ تختنه ياناش و او رحمتڭ شفقتيله و شفاعتيله و شعاعاتيله او سلطانه مخاطب و خليل و دوست اول!
أوت كائناتڭ أنواعنى حكمت دائرهسنده إنسانڭ أطرافنده طوپلايوب بتون حاجاتنه كمالِ إنتظام و عنايت ايله قوشديرمق، بِالبداهه ايكى حالتدن بريسيدر: يا كائناتڭ هر بر نوعى كندى كندينه إنسانى طانييور، اوڭا إطاعت ايدييور، معاونتنه قوشييور. (بو ايسه يوز درجه عقلدن اوزاق اولديغى گبى، چوق محالاتى إنتاج ايدييور. إنسان گبى بر عاجزِ مطلقده، أڭ قوّتلى بر سلطانِ مطلقڭ قدرتى بولونمق لازم گلييور.) وياخود بو كائناتڭ پردهسى آرقهسنده بر قديرِ مطلقڭ علمى ايله بو معاونت اولويور. ديمك كائناتڭ أنواعى، إنسانى طانييور دگل؛ بلكه إنسانى بيلن و طانييان، مرحمت ايدن بر ذاتڭ طانيماسنڭ و بيلمهسنڭ دليللريدر.
أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل. هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنواعِ مخلوقاتى سڭا متوجّهًا معاونت أللرينى اوزاتديران و سنڭ حاجتلريڭه "لبّيك!" ديديرتن ذاتِ ذو الجلال سنى بيلمهسين، طانيماسين، گورمهسين؟ مادام سنى بيلييور، رحمتيله بيلديگنى بيلديرييور. سن ده اونى بيل، حرمتله بيلديگڭى بيلدير و قطعيًا آڭلا كه: سنڭ گبى ضعيفِ مطلق، عاجزِ مطلق، فقيرِ مطلق، فانى، كوچك بر مخلوقه قوجه كائناتى مسخّر ايتمك و اونڭ إمدادينه گوندرمك؛ ألبته حكمت و عنايت و علم و قدرتى تضمّن ايدن حقيقتِ رحمتدر. ألبته بويله بر رحمت، سندن كلّى و خالص بر شكر و جدّى و صافى بر حرمت ايستر. ايشته او خالص شكرڭ و او صافى حرمتڭ ترجمانى و عنوانى اولان بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ى دى. او رحمتڭ وصولنه وسيله و او رحمانڭ درگاهنده شفاعتجى ياپ.
— 13 —
أوت، رحمتڭ وجودى و تحقّقى، گونش قدر ظاهردر. چونكه ناصل مركزى بر نقش، هر طرفدن گلن آتقى و ايپلرڭ إنتظامندن و وضعيتلرندن حاصل اولويور. اويله ده: بو كائناتڭ دائرهِٔ كبراسنده بيڭبر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسندن اوزانان نورانى آتقيلر، كائنات سيماسنده اويله بر سكّهِٔ رحمت ايچنده بر خاتمِ رحيميتى و بر نقشِ شفقتى طوقويور و اويله بر خاتمِ عنايتى نسج ايدييور كه، گونشدن داها پارلاق كندينى عقللره گوسترييور.
أوت شمس و قمرى، عناصر و معادنى، نباتات و حيواناتى؛ بر نقشِ أعظمڭ آتقى ايپلرى گبى او بيڭبر إسملرڭ شعاعلريله تنظيم ايدن و حياته خادم ايدن و نباتى و حيوانى اولان عموم والدهلرڭ غايت شيرين و فداكارانه شفقتلريله شفقتنى گوسترن و ذوى الحياتى حياتِ إنسانيهيه مسخّر ايدن و اوندن ربوبيتِ إلٰهيهنڭ غايت گوزل و شيرين بر نقشِ أعظمنى و إنسانڭ أهمّيتنى گوسترن و أڭ پارلاق رحمتنى إظهار ايدن او رحمٰنِ ذو الجمال، ألبته كندى إستغناءِ مطلقنه قارشى، رحمتنى إحتياجِ مطلق ايچندهكى ذىحياته و إنسانه مقبول بر شفاعتجى ياپمش.
أى إنسان، أگر إنسان ايسهڭ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى. او شفاعتجىيى بول!
أوت زمينده درت يوز بيڭ مختلف آيرى آيرى نباتاتڭ و حيواناتڭ طائفهلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق، شاشيرميهرق، وقتى وقتنه كمالِ إنتظام ايله حكمت و عنايت ايله تربيه و إداره ايدن و كُرهِٔ أرضڭ سيماسنده خاتمِ أحديتى وضع ايدن؛ بِالبداهه بلكه بِالمشاهده رحمتدر و او رحمتڭ وجودى، بو كُرهِٔ أرضڭ سيماسندهكى موجوداتڭ وجودلرى قدر قطعى اولديغى گبى، او موجودات عددنجه تحقّقنڭ دليللرى وار. أوت زمينڭ يوزنده اويله بر خاتمِ رحمت و سكّهِٔ أحديت بولونديغى گبى، إنسانڭ ماهيتِ معنويهسنڭ سيماسنده دخى اويله بر سكّهِٔ رحمت واردر كه، كُرهِٔ أرض سيماسندهكى سكّهِٔ مرحمت و كائنات سيماسندهكى سكّهِٔ عظماىِ رحمتدن داها آشاغى دگل. عادتا بيڭبر إسمڭ جلوهسنڭ بر نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتى وار.
أى إنسان، هيچ ممكن ميدر كه: سڭا بو سيمايى ويرن، او سيماده بويله بر سكّهِٔ رحمتى و بر خاتمِ أحديتى وضع ايدن ذات، سنى باشى بوش بيراقسين؛ سڭا أهمّيت ويرمهسين؛ سنڭ حركاتڭه دقّت ايتمهسين؛ سڭا متوجّه اولان بتون كائناتى عبث ياپسين؛ خلقت شجرهسنى ميوهسى چوروك، بوزوق أهمّيتسز بر آغاج ياپسين! هم هيچ بر جهتله شبهه قبول ايتمهين و هيچ بر وجهله نقصانيتى اولميان، گونش گبى ظاهر اولان رحمتنى و ضيا گبى گورونن حكمتنى إنكار ايتديرسين. حاشا..
أى إنسان! بيل كه: او رحمتڭ عرشنه يتيشمك ايچون بر معراج وار. او معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و بو معراج نه قدر أهمّيتلى اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، قرآنِ معجز البيانڭ يوز اون درت سورهلرينڭ باشلرينه و هم بتون مبارك كتابلرڭ إبتدالرينه و عموم مبارك ايشلرڭ مبدألرينه باق. و بسملهنڭ عظمتِ قدرينه أڭ قطعى بر حجّت شودر كه: إمامِ شافعى (رض) گبى چوق بيوك مجتهدلر ديمشلر: "بسمله تك بر آيت اولديغى حالده، قرآنده يوز اون درت دفعه نازل اولمشدر."
دردنجى سرّ:حدسز كثرت ايچنده واحديت تجلّيسى، خطابِ اِيَّاكَ نَعْبُدُ ديمكله هركسه كافى گلمييور. فكر طاغيلييور. مجموعندهكى وحدت آرقهسنده ذاتِ أحديتى ملاحظه ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديمگه كُرهِٔ أرض وسعتنده بر
— 14 —
قلب بولونمق لازم گلييور. و بو سرّه بناءً جزئياتده ظاهر بر صورتده سكّهِٔ أحديتى گوسترديگى گبى، هر بر نوعده سكّهِٔ أحديتى گوسترمك و ذاتِ أحدى ملاحظه ايتديرمك ايچون خاتمِ رحمانيت ايچنده بر سكّهِٔ أحديتى گوسترييور؛ تا كلفتسز هركس هر مرتبهده اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييوب طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه خطاب ايدهرك متوجّه اولسون.
ايشته قرآنِ حكيم، بو سرِّ عظيمى إفاده ايچوندر كه، كائناتڭ دائرهِٔ أعظمندن مثلا سماوات و أرضڭ خلقتندن بحث ايتديگى وقت، بردن أڭ كوچك بر دائرهدن و أڭ دقيق بر جزئيدن بحث ايدر؛ تا كه، ظاهر بر صورتده خاتمِ أحديتى گوسترسين. مثلا: خلقتِ سماوات و أرضدن بحثى ايچنده خلقتِ إنساندن و إنسانڭ سسندن و سيماسندهكى دقائقِ نعمت و حكمتدن بحث آچار؛ تا كه، فكر طاغيلماسين، قلب بوغولماسين، روح معبودينى طوغريدن طوغرىيه بولسون. مثلا:
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتى مذكور حقيقتى معجزانه بر صورتده گوسترييور.
أوت حدسز مخلوقاتده و نهايتسز بر كثرتده وحدت سكّهلرى، متداخل دائرهلر گبى أڭ بيوگندن، أڭ كوچك سكّهيه قدر أنواعى و مرتبهلرى واردر. فقط او وحدت نه قدر اولسه ينه كثرت ايچنده بر وحدتدر. حقيقى خطابى تام تأمين ايدهمييور. اونڭ ايچون، وحدت آرقهسنده أحديت سكّهسى بولونمق لازمدر. تا كه، كثرتى خاطره گتيرمهسين. طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه قارشى قلبه يول آچسين. هم سكّهِٔ أحديته نظرلرى چويرمك و قلبلرى جلب ايتمك ايچون او سكّهِٔ أحديت اوستنده غايت جاذبهدار بر نقش و غايت پارلاق بر نور و غايت شيرين بر حلاوت و غايت سَويملى بر جمال و غايت قوّتلى بر حقيقت اولان رحمت سكّهسنى و رحيميت خاتمنى قويمشدر. أوت او رحمتڭ قوّتيدر كه، ذىشعورڭ نظرلرينى جلب ايدر، كندينه چكر و أحديت سكّهسنه ايصال ايدر و ذاتِ أحديهيى ملاحظه ايتديرر و اوندن اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى
— 15 —
حقيقى خطابه مظهر ايدر. ايشته بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ فاتحهنڭ فهرستهسى و قرآنڭ مجمل بر خلاصهسى اولديغى جهتله بو مذكور سرِّ عظيمڭ عنوانى و ترجمانى اولمش. بو عنوانى ألنه آلان، رحمتڭ طبقاتنده گزهبيلير. و بو ترجمانى قونوشديران، أسرارِ رحمتى اوگرهنير و أنوارِ رحيميتى و شفقتى گورور.
بشنجى سرّ:بر حديثِ شريفده وارد اولمش كه:
اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ
(أو كما قال) بو حديثى، بر قسم أهلِ طريقت، عقائدِ ايمانيهيه مناسب دوشمهين عجيب بر طرزده تفسير ايتمشلر. حتّى اونلردن بر قسم أهلِ عشق، إنسانڭ سيماىِ معنويسنه بر صورتِ رحمٰن نظريله باقمشلر. أهلِ طريقتڭ أكثرنده سكر، أهلِ عشقڭ چوغنده إستغراق و إلتباس اولديغندن، حقيقته مخالف تلقّيلرنده بلكه معذوردرلر. فقط عقلى باشنده اولانلر، فكرًا اونلرڭ أساسِ عقائده منافى اولان معنالرينى قبول ايدهمز. ايتسه خطا ايدر.
أوت بتون كائناتى بر سراى، بر أو گبى منتظم إداره ايدن و ييلديزلرى ذرّهلر گبى حكمتلى و قولاى چويرن و گزديرن و ذرّاتى منتظم مأمورلر گبى إستخدام ايدن ذاتِ أقدسِ إلٰهينڭ شريكى، نظيرى، ضدّى، نِدّى اولماديغى گبى،
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
سرّيله صورتى، مِثلى، مثالى، شبيهى دخى اولاماز. فقط،
وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
سرّيله، مَثل و تمثيل ايله، شئوناتنه و صفات و أسماسنه باقيلير. ديمك مَثل و تمثيل، شئونات نقطهِٔ نظرنده واردر. شو مذكور حديثِ شريفڭ چوق مقاصدندن بريسى شودر كه: إنسان، إسمِ رحمانى تماميله گوسترر بر صورتدهدر. أوت سابقًا بيان ايتديگمز گبى، كائناتڭ سيماسنده بيڭبر إسمڭ شعاعلرندن تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گورونديگى گبى، زمين يوزينڭ سيماسنده ربوبيتِ مطلقهِٔ إلٰهيهنڭ حدسز جلوهلريله تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گوستريلديگى گبى، إنسانڭ صورتِ جامعهسنده كوچك بر مقياسده زمينڭ سيماسى و كائناتڭ سيماسى گبى ينه او إسمِ رحمانڭ جلوهِٔ أتمّنى گوسترر ديمكدر. هم إشارتدر
— 16 —
كه: ذاتِ رحمٰن الرحيمڭ دليللرى و آيينهلرى اولان ذىحيات و إنسان گبى مظهرلر او قدر او ذاتِ واجب الوجوده دلالتلرى قطعى و واضح و ظاهردر كه، گونشڭ تمثالنى و عكسنى طوتان پارلاق بر آيينه پارلاقلغنه و دلالتنڭ وضوحنه إشارةً "او آيينه گونشدر" دينلديگى وقت، "إنسانده صورتِ رحمٰن وار" وضوحِ دلالتنه و كمالِ مناسبتنه إشارةً دينلمش و دينلير. و أهلِ وحدت الوجودڭ معتدل قسمى لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ بو سرّه بناءً، بو دلالتڭ وضوحنه و بو مناسبتڭ كمالنه بر عنوان اولارق ديمشلر.
اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَلِيقُ بِرَحِيمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰمِينَ
آلتنجى سرّ:
أى حدسز عجز و نهايتسز فقر ايچنده يووارلانان بيچاره إنسان! رحمت نه قدر قيمتدار بر وسيله و نه قدر مقبول بر شفاعتجى اولديغنى بونڭله آڭلا كه: او رحمت، اويله بر سلطانِ ذو الجلاله وسيلهدر كه، ييلديزلرله ذرّات برابر اولارق كمالِ إنتظام و إطاعتله (برابر) اوردوسنده خدمت ايدييورلر. و او ذاتِ ذو الجلالڭ و او سلطانِ أزل و أبدڭ إستغناءِ ذاتيسى وار و إستغناءِ مطلق ايچندهدر. هيچ بر جهتله كائناته و موجوداته إحتياجى اولميان بر غنىِّ على الإطلاقدر. و بتون كائنات تحتِ أمر و إدارهسنده و هيبت و عظمتى آلتنده نهايت إطاعتده، جلالنه قارشى تذلّلدهدر. ايشته رحمت سنى أى إنسان! او مستغنئِ على الإطلاقڭ و سلطانِ سرمدينڭ حضورينه چيقارير و اوڭا دوست ياپار و اوڭا مخاطب ايدر و سَوْگيلى بر عبد وضعيتنى ويرر. فقط ناصل سن گونشه يتيشهمييورسڭ، چوق اوزاقسڭ؛ هيچ بر جهتله ياناشهمييورسڭ. فقط گونشڭ ضياسى گونشڭ عكسنى، جلوهسنى سنڭ آيينهڭ واسطهسيله سنڭ ألڭه ويرر. اويله ده: او ذاتِ أقدسه و او شمسِ أزل و أبده بز چندان نهايتسز اوزاغز، ياناشهمايز. فقط اونڭ ضياءِ رحمتى، اونى بزه ياقين ايدييور.
ايشته أى إنسان! بو رحمتى بولان، أبدى توكنمز بر خزينهِٔ نور بولويور. او خزينهيى بولماسنڭ چارهسى: رحمتڭ أڭ پارلاق بر مثالى و ممثّلى و او رحمتڭ أڭ بليغ
— 17 —
بر لسانى و دلّالى اولان و رحمةً لِلعالمين عنوانيله قرآنده تسميه ايديلن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتيدر و تبعيتيدر. و بو رحمةً لِلعالمين اولان رحمتِ مجسّمهيه وسيله ايسه صلواتدر. أوت صلواتڭ معناسى، رحمتدر. و او ذىحيات مجسّم رحمته رحمت دعاسى اولان صلوات ايسه، او رحمةً لِلعالمينڭ وصولنه وسيلهدر. اويله ايسه سن صلواتى كنديڭه، او رحمةً لِلعالمينه وسيله ياپ و او ذاتى ده رحمتِ رحمانه وسيله إتّخاذ ايت. عموم اُمّتڭ رحمةً لِلعالمين اولان عليه الصلاة والسلام حقّنده حدسز بر كثرتله رحمت معناسيله صلوات گتيرمهلرى، رحمت نه قدر قيمتدار بر هديهِٔ إلٰهيه و نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى، پارلاق بر صورتده إثبات ايدر.
الحاصل:خزينهِٔ رحمتڭ أڭ قيمتدار پيرلانطهسى و قپوجيسى ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام اولديغى گبى، أڭ برنجى آناختارى دخى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
در. و أڭ قولاى بر آناختارى ده صلواتدر.
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنِينَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 18 —
ايكنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ
ايمانده نه قدر بيوك بر سعادت و نعمت و نه قدر بيوك بر لذّت و راحت بولونديغنى آڭلامق ايسترسهڭ؛ شو تمثيلى حكايهجگه باق، ديڭله:
بر وقت ايكى آدم، هم كيف، هم تجارت ايچون سياحته گيدرلر. برى خودبين، طالعسز بر طرفه؛ ديگرى خدابين، بختيار ديگر طرفه سلوك ايدر، گيدرلر.
خودبين آدم، هم خودگام، هم خود أنديش، هم بدبين اولديغندن بدبينلك جزاسى اولارق نظرنده پك فنا بر مملكته دوشر. باقار كه: هر يرده عاجز بيچارهلر، زوربا مدهش آدملرڭ أللرندن و تخريباتلرندن واويلا ايدييورلر. بتون گزديگى يرلرده بويله حزين، أليم بر حالى گورور. بتون مملكت، بر ماتمخانهِٔ عمومى شكلنى آلمش. كنديسى شو أليم و مظلم حالتى حسّ ايتمهمك ايچون سرخوشلقدن باشقه چاره بولاماز. چونكه هركس اوڭا دشمن و أجنبى گورونويور. و اورتهلقده دخى، مدهش جنازهلرى و مأيوسانه آغلايان يتيملرى گورور. وجدانى، عذاب ايچنده قالير. ديگرى خدابين، خداپرست و حق أنديش، گوزل أخلاقلى ايدى كه: نظرنده پك گوزل بر مملكته دوشدى. ايشته بو ايى آدم، گيرديگى مملكتده بر عمومى شنلك گورويور. هر طرفده بر سُرور، بر شهر آيين، بر جذبه و نشئه ايچنده ذكرخانهلر؛ هركس اوڭا دوست و أقربا گورونور. بتون مملكتده ياشاسينلر و تشكّرلر ايله بر ترخيصاتِ عموميه شنلگى گورويور. هم تكبير و تهليل ايله مسرورانه أخذِ عسكر ايچون بر طاول، بر موسيقى سسى ايشيدييور. أوّلكى بدبختڭ هم كندى، هم عموم خلقڭ ألمى ايله متألّم اولماسنه بدل؛
— 19 —
شو بختيار، هم كندى، هم عموم خلقڭ سرورى ايله مسرور و مفرّح اولور. هم گوزلجه بر تجارت ألنه گچر، اللّٰهه شكر ايدر. صوڭره دونر، اوتهكى آدمه راست گلير. حالنى آڭلار. اوڭا دير: "ياهو سن ديوانه اولمشسڭ. باطنڭدهكى چركينلكلر، ظاهريڭه عكس ايتمش اولمالى كه، گولمگى آغلامق، ترخيصاتى صويمق و تالان ايتمك توهّم ايتمشسڭ. عقلڭى باشڭه آل، قلبڭى تميزله. تا، شو مصيبتلى پرده سنڭ نظرڭدن قالقسين، حقيقتى گورهبيلهسڭ. زيرا نهايت درجهده عادل، مرحمتكار، رعيتپرور، مقتدر، إنتظامپرور، مشفق بر مَلِكڭ مملكتى، هم بو درجه گوز اوڭنده آثارِ ترقّيات و كمالات گوسترن بر مملكت، سنڭ وهمڭڭ گوسترديگى صورتده اولاماز." صوڭره او بدبختڭ عقلى باشنه گلير، ندامت ايدر. "أوت، بن عشرتدن ديوانه اولمشدم. اللّٰه سندن راضى اولسون كه، جهنّمى بر حالتدن بنى قورتاردڭ." دير.
أى نفسم! بيل كه: أوّلكى آدم كافردر ويا فاسقِ غافلدر. شو دنيا، اونڭ نظرنده بر ماتمخانهِٔ عموميهدر. بتون ذىحيات، فراق و زوال سيللهسيله آغلايان يتيملردر. حيوان و إنسان ايسه؛ أجل پنچهسيله پارچهلانان كيمسهسز باشى بوزوقلردر. طاغلر و دڭزلر گبى بيوك موجودات، روحسز، مدهش جنازهلر حكمندهدرلر. داها بونڭ گبى چوق أليم، أزيجى، دهشتلى أوهام، كفرندن و ضلالتندن نشئت ايدوب، اونى معنًا تعذيب ايدر. ديگر آدم ايسه؛ مؤمندر. جنابِ خالقى طانير، تصديق ايدر. اونڭ نظرنده شو دنيا، بر ذكرخانهِٔ رحمٰن، بر تعليمگاهِ بشر و حيوان و بر ميدانِ إمتحانِ إنس و جاندر. بتون وفياتِ حيوانيه و إنسانيه ايسه؛ ترخيصاتدر. وظيفهِٔ حياتنى بيتيرنلر، بو دارِ فانيدن، معنًا مسرورانه، دغدغهسز ديگر بر عالمه گيدرلر. تا يڭى وظيفهدارلره ير آچيلسين، گلوب چاليشسينلر. بتون تولّداتِ حيوانيه و إنسانيه ايسه؛ أخذِ عسكره، سلاح آلتنه، وظيفه باشنه گلمكدر. بتون ذىحيات، برر موظّف مسرور عسكر، برر مستقيم ممنون مأمورلردر. بتون صدالر ايسه، يا وظيفه باشلاماسندهكى ذكر و تسبيح و پايدوسدن گلن شكر و تفريح ويا ايشلهمك نشئهسندن نشئت ايدن نغماتدر. بتون موجودات، او مؤمنڭ نظرنده، سيّدِ كريمنڭ و مالكِ رحيمنڭ برر مونس خدمتكارى، برر دوست
— 20 —
مأمورى، برر شيرين كتابيدر. داها بونڭ گبى پك چوق لطيف، علوى و لذيذ، طاتلى حقيقتلر، ايمانندن تجلّى ايدر، تظاهر ايدر.
ديمك ايمان، بر معنوى طوباءِ جنّت چكردگنى طاشييور. كفر ايسه معنوى بر زقّومِ جهنّم تخمنى صاقلايور.
ديمك سلامت و أمنيت، يالڭز إسلاميتده و ايماندهدر. اويله ايسه، بز دائما
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ
ديمهلىيز...
٭ ٭ ٭
— 21 —
اوچنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا
عبادت، نه بيوك بر تجارت و سعادت؛ فسق و سفاهت، نه بيوك بر خسارت و هلاكت اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، شو تمثيلى حكايهجگه باق، ديڭله...
بر وقت ايكى عسكر، اوزاق بر شهره گيتمك ايچون أمر آلييورلر. برابر گيدرلر؛ تا، يول ايكيلهشير. بر آدم اوراده بولونور، اونلره دير: "شو صاغدهكى يول، هيچ ضررى اولمامقله برابر، اونده گيدن يولجيلردن اوندن طوقوزى بيوك كار و راحت گورور. صولدهكى يول ايسه، منفعتى اولمامقله برابر، اون يولجيسندن طوقوزى ضرر گورور. هم ايكيسى، قيصه و اوزونلقده بردرلر. يالڭز بر فرق وار كه، إنتظامسز، حكومتسز اولان صول يولڭ يولجيسى چانطهسز، سلاحسز گيدر. ظاهرى بر خفّت، يالانجى بر راحتلق گورور. إنتظامِ عسكرى آلتندهكى صاغ يولڭ يولجيسى ايسه، مُغَدّى خلاصهلردن طولو درت اوقّهلق بر چانطه و هر عدُوّى آلت و مغلوب ايدهجك ايكى قيّهلك بر مكمّل ميرى سلاحى طاشيمغه مجبوردر."
او ايكى عسكر، او معرّف آدمڭ سوزينى ديڭلهدكدن صوڭره شو بختيار نفر، صاغه گيدر. بر بطمان آغيرلغى اوموزينه و بلنه يوكلر. فقط قلبى و روحى، بيڭلر بطمان منّتلردن و قورقولردن قورتولور. اوتهكى بدبخت نفر ايسه، عسكرلگى بيراقير. نظامه تابع اولمق ايستهمز، صوله گيدر. جسمى بر بطمان آغيرلقدن قورتولور، فقط قلبى بيڭلر بطمان منّتلر آلتنده و روحى حدسز قورقولر آلتنده أزيلير. هم هركسه ديلنجى، هم هر شيدن، هر حادثهدن تيترهر بر صورتده گيدر. تا، محلِّ مقصوده يتيشير. اوراده، عاصى و قاچاق جزاسنى گورور.
— 22 —
عسكرلك نظامنى سَون، چانطه و سلاحنى محافظه ايدن و صاغه گيدن نفر ايسه، كيمسهدن منّت آلميهرق، كيمسهدن خوف ايتميهرك راحتِ قلب و وجدان ايله گيدر. تا او مطلوب شهره يتيشير. اوراده، وظيفهسنى گوزلجه ياپان بر ناموسلى عسكره مناسب بر مكافات گورور.
ايشته أى نفسِ سركش! بيل كه: او ايكى يولجى؛ برى مطيعِ قانونِ إلٰهى، بريسى ده عاصى و هوايه تابع إنسانلردر. او يول ايسه، حيات يوليدر كه؛ عالمِ أرواحدن گلوب قبردن گچر، آخرته گيدر. او چانطه و سلاح ايسه، عبادت و تقوادر. عبادتڭ چندان ظاهرى بر آغيرلغى وار. فقط معناسنده اويله بر راحتلق و خفيفلك وار كه، تعريف ايديلمز. چونكه عابد، نمازنده دير: اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ يعنى: "خالق و رزّاق، اوندن باشقه يوقدر. ضرر و منفعت، اونڭ ألندهدر. او هم حكيمدر، عبث ايش ياپماز. هم رحيمدر؛ إحسانى، مرحمتى چوقدر." دييه إعتقاد ايتديگندن هر شيده بر خزينهِٔ رحمت قپوسنى بولور. دعا ايله چالار. هم هر شيئى كندى ربّيسنڭ أمرينه مسخّر گورور، ربّيسنه إلتجا ايدر. توكّل ايله إستناد ايدوب هر مصيبته قارشى تحصّن ايدر. ايمانى، اوڭا بر أمنيتِ تامّه ويرر. أوت هر حقيقى حسنات گبى جسارتڭ دخى منبعى، ايماندر، عبوديتدر. هر سيّئات گبى جبانتڭ دخى منبعى، ضلالتدر. أوت تام منوّر القلب بر عابدى، كُرهِٔ أرض بومبا اولوب پاتلاسه، إحتمالدر كه، اونى قورقوتماز. بلكه خارقه بر قدرتِ صمدانيهيى، لذّتلى بر حيرت ايله سير ايدهجك. فقط مشهور بر منوّر العقل دينلن قلبسز بر فاسق فيلسوف ايسه؛ گوكده بر قويروقلى ييلديزى گورسه، يرده تيترهر. "عجبا بو سرسرى ييلديز أرضمزه چارپماسين مى؟" دير؛ أوهامه دوشر. (بر وقت بويله بر ييلديزدن آمريقا تيترهدى. چوقلرى گيجه وقتى خانهلرينى ترك ايتديلر.)
أوت إنسان، نهايتسز شيلره محتاج اولديغى حالده؛ سرمايهسى هيچ حكمنده... هم نهايتسز مصيبتلره معروض اولديغى حالده؛ إقتدارى، هيچ حكمنده بر شى... عادتا سرمايه و إقتدارينڭ دائرهسى، ألى نرهيه يتيشيرسه او قدردر. فقط أمللرى، آرزولرى و ألملرى و بلالرى ايسه؛ دائرهسى، گوزى، خيالى نرهيه يتيشيرسه و گيدنجهيه قدر
— 23 —
گنيشدر. بو درجه عاجز و ضعيف، فقير و محتاج اولان روحِ بشره عبادت، توكّل، توحيد، تسليم؛ نه قدر عظيم بر كار، بر سعادت، بر نعمت اولديغنى، بتون بتون كور اولميان گورور، درك ايدر. معلومدر كه: ضررسز يول، ضررلى يوله (وَلَوْ اون إحتمالدن بر إحتمال ايله اولسه) ترجيح ايديلير. حالبوكه مسئلهمز اولان عبوديت يولى، ضررسز اولمقله برابر اوندن طوقوز إحتمال ايله بر سعادتِ أبديه خزينهسى واردر. فسق و سفاهت يولى ايسه؛ (حتّى فاسقڭ إعترافيله دخى) منفعتسز اولديغى حالده، اوندن طوقوز إحتمال ايله شقاوتِ أبديه هلاكتى بولونديغى؛ إجماع و تواتر درجهسنده حدسز أهلِ إختصاصڭ و مشاهدهنڭ شهادتيله ثابتدر. و أهلِ ذوقڭ و كشفڭ إخباراتيله محقّقدر.
الحاصل:آخرت گبى، دنيا سعادتى دخى، عبادتده و اللّٰهه عسكر اولمقدهدر. اويله ايسه، بز دائما
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلَى الطَّاعَةِ وَ التَّوْفِيقِ
ديمهلىيز. و مسلمان اولديغمزه شكر ايتملىيز.
٭ ٭ ٭
— 24 —
دردنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ اَلصَّلٰوةُ عِمَادُ الدِّينِ
نماز، نه قدر قيمتدار و مهمّ، هم نه قدر اوجوز و آز بر مصرف ايله قزانيلير، هم نمازسز آدم نه قدر ديوانه و ضررلى اولديغنى، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى آڭلامق ايسترسهڭ؛ شو تمثيلى حكايهجگه باق، گور:
بر زمان بر بيوك حاكم، ايكى خدمتكارينى، (هر بريسنه يگرمى درت آلتون ويروب) ايكى آى اوزاقلقده خاص و گوزل بر چيفتلگنه إقامت ايتمك ايچون گوندرييور. و اونلره أمر ايدر كه: "شو پاره ايله يول و بيلت مصرفى ياپيڭز. هم اورادهكى مسكنڭزه لازم بعض شيلرى مبايعه ايديڭز. بر گونلك مسافهده بر ايستاسيون واردر. هم آرابه، هم گمى، هم شمندوفر، هم طيّاره بولونور. سرمايهيه گوره بينيلير."
ايكى خدمتكار، درس آلدقدن صوڭره گيدرلر. بريسى بختيار ايدى كه، ايستاسيونه قدر بر پارچه پاره مصرف ايدر. فقط او مصرف ايچنده أفنديسنڭ خوشنه گيدهجك اويله گوزل بر تجارت ألده ايدر كه؛ سرمايهسى بردن بيڭه چيقار. اوتهكى خدمتكار بدبخت، سرسرى اولديغندن؛ ايستاسيونه قدر يگرمى اوچ آلتوننى صرف ايدر. قماره مماره ويروب ضايع ايدر، بر تك آلتونى قالير. آرقداشى اوڭا دير: "ياهو، شو ليراڭى بر بيلته وير. تا، بو اوزون يولده يايان و آج قالميهسڭ. هم بزم أفنديمز كريمدر؛ بلكه مرحمت ايدر، ايتديگڭ قصورى عفو ايدر. سنى ده طيّارهيه بينديررلر. بر گونده محلِّ إقامتمزه گيدرز. يوقسه ايكى آيلق بر چولده آج، يايان، يالڭز گيتمگه مجبور اولورسڭ." عجبا شو آدم عناد ايدوب، او تك ليراسنى بر دفينه آناختارى حكمنده اولان بر بيلته ويرمهيوب، موقّت بر لذّت ايچون سفاهته صرف ايتسه؛ غايت عقلسز، ضررلى، بدبخت اولديغنى، أڭ عقلسز آدم دخى آڭلاماز مى؟
— 25 —
ايشته أى نمازسز آدم و أى نمازدن خوشلانميان نفسم!
او حاكم ايسه؛ ربّمز، خالقمزدر. او ايكى خدمتكار يولجى ايسه؛ برى متديّن، نمازينى شوق ايله قيلار. ديگرى غافل، نمازسز إنسانلردر. او يگرمى درت آلتون ايسه، يگرمى درت ساعت هر گوندهكى عمردر. او خاص چيفتلك ايسه، جنّتدر. او ايستاسيون ايسه، قبردر. او سياحت ايسه قبره، حشره، أبده گيدهجك بشر يولجيلغيدر. عمله گوره، تقوا قوّتنه گوره، او اوزون يولى متفاوت درجهده قطع ايدرلر. بر قسم أهلِ تقوا، برق گبى بيڭ سنهلك يولى، بر گونده كسر. بر قسمى ده، خيال گبى أللى بيڭ سنهلك بر مسافهيى بر گونده قطع ايدر. قرآنِ عظيم الشان، شو حقيقته ايكى آيتيله إشارت ايدر. او بيلت ايسه، نمازدر. بر تك ساعت، بش وقت نمازه آبدستله كافى گلير. عجبا يگرمى اوچ ساعتنى شو قيصهجق حياتِ دنيويهيه صرف ايدن و او اوزون حياتِ أبديهيه بر تك ساعتنى صرف ايتمهين؛ نه قدر ضرر ايدر، نه قدر نفسنه ظلم ايدر، نه قدر خلافِ عقل حركت ايدر. زيرا بيڭ آدمڭ إشتراك ايتديگى بر پيانقو قمارينه يارى مالنى ويرمك، عقل قبول ايدرسه؛ حالبوكه قزانج إحتمالى بيڭده بردر. صوڭره يگرمى درتدن بر مالنى، يوزده طقسان طوقوز إحتمال ايله قزانجى مصدّق بر خزينهِٔ أبديهيه ويرمهمك؛ نه قدر خلافِ عقل و حكمت حركت ايتديگنى، نه قدر عقلدن اوزاق دوشديگنى، كندينى عاقل ظن ايدن آدم آڭلاماز مى؟
حالبوكه نمازده روحڭ و قلبڭ و عقلڭ بيوك بر راحتى واردر. هم جسمه ده او قدر آغير بر ايش دگلدر. هم نماز قيلانڭ ديگر مباح دنيوى عمللرى، گوزل بر نيّت ايله عبادت حكمنى آلير. بو صورتده بتون سرمايهِٔ عمرينى، آخرته مال ايدهبيلير. فانى عمرينى، بر جهتده إبقا ايدر.
٭ ٭ ٭
— 26 —
بشنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ
نماز قيلمق و بيوك گناهلرى ايشلهمهمك، نه درجه حقيقى بر وظيفهِٔ إنسانيه و نه قدر فطرى، مناسب بر نتيجهِٔ خلقتِ بشريه اولديغنى گورمك ايسترسهڭ؛ شو تمثيلى حكايهجگه باق، ديڭله:
سفربرلكده بر طابورده برى معلّم، وظيفهپرور؛ ديگرى عجمى، نفسپرور ايكى عسكر برابر بولونويوردى. وظيفهپرور نفر، تعليمه و جهاده دقّت ايدر، أرزاق و تعييناتنى هيچ دوشونمزدى. چونكه آڭلامش كه؛ اونى بسلهمك و جهازاتنى ويرمك، خسته اولسه تداوى ايتمك، حتّى عند الحاجه لقمهيى آغزينه قويمغه قدر دولتڭ وظيفهسيدر. و اونڭ أصل وظيفهسى، تعليم و جهاددر. فقط بعض أرزاق و جهازات ايشلرنده ايشلر. قزغان قايناتير، قاراوانايى ييقار، گتيرر. اوڭا صورولسه: نه ياپييورسڭ؟
دولتڭ آنغاريهسنى چكييورم، دير. ديمييور: نفقهم ايچون چاليشييورم.
ديگر شكمپرور و عجمى نفر ايسه، تعليمه و حربه دقّت ايتمزدى. "او، دولت ايشيدر. بڭا نه؟" ديردى. دائم نفقهسنى دوشونوب اونڭ پشينه طولاشير، طابورى ترك ايدر، چارشويه گيدر، آليش ويريش ايدردى. بر گون، معلّم آرقداشى اوڭا ديدى:
برادر، أصل وظيفهڭ، تعليم و محاربهدر. سن، اونڭ ايچون بورايه گتيريلمشسڭ. پادشاهه إعتماد ايت. او، سنى آج بيراقماز. او، اونڭ وظيفهسيدر. هم سن، عاجز و فقيرسڭ؛ هر يرده كنديڭى بسلتديرهمزسڭ. هم مجاهده و سفربرلك
— 27 —
زمانيدر. هم سڭا عاصيدر دير، جزا ويررلر. أوت ايكى وظيفه، پشيمزده گورونويور. برى، پادشاهڭ وظيفهسيدر. بعضًا بز اونڭ آنغاريهسنى چكرز كه، بزى بسلهمكدر. ديگرى، بزم وظيفهمزدر. پادشاه بزه تسهيلات ايله يارديم ايدر كه، تعليم و حربدر. عجبا او سرسرى نفر، او مجاهد معلّمه قولاق ويرمزسه، نه قدر تهلكهده قالير آڭلارسڭ!
ايشته أى تنبل نفسم! او طالغهلى ميدانِ حرب، بو دغدغهلى دنيا حياتيدر. او طابورلره تقسيم ايديلن اوردو ايسه، جمعيتِ بشريهدر. و او طابور ايسه، شو عصرڭ جماعتِ إسلاميهسيدر. او ايكى نفر ايسه، برى فرائضِ دينيهسنى بيلن و ايشلهين و كبائرى ترك و گناهلرى ايشلهمهمك ايچون نفس و شيطانله مجاهده ايدن متّقى مسلماندر. ديگرى: رزّاقِ حقيقىيى إتهام ايتمك درجهسنده دردِ معيشته طالوب، فرائضى ترك و معيشت يولنده راست گلن گناهلرى ايشلهين فاسقِ خاسردر. و او تعليم و تعليمات ايسه، (باشده نماز) عبادتدر. و او حرب ايسه؛ نفس و هوا، جنّ و إنس شيطانلرينه قارشى مجاهده ايدوب گناهلردن و أخلاقِ رذيلهدن قلب و روحنى هلاكتِ أبديهدن قورتارمقدر. و او ايكى وظيفه ايسه؛ بريسى، حياتى ويروب بسلهمكدر. ديگرى؛ حياتى ويرنه و بسلهينه پرستش ايدوب يالوارمقدر، اوڭا توكّل ايدوب أمنيت ايتمكدر.
أوت أڭ پارلاق بر معجزهِٔ صنعتِ صمدانيه و بر خارقهِٔ حكمتِ ربّانيه اولان حياتى كيم ويرمش، ياپمش ايسه؛ رزقله او حياتى بسلهين و إدامه ايدن ده اودر. اوندن باشقه اولماز... دليل مى ايسترسڭ؟ أڭ ضعيف، أڭ آبدال حيوان؛ أڭ ايى بسلهنير (ميوه قوردلرى و باليقلر گبى). أڭ عاجز، أڭ نازك مخلوق؛ أڭ ايى رزقى او ير (چوجقلر و ياورولر گبى).
أوت واسطهِٔ رزقِ حلال، إقتدار و إختيار ايله اولماديغنى؛ بلكه، عجز و ضعف ايله اولديغنى آڭلامق ايچون باليقلر ايله تيلكيلرى، ياورولر ايله جاناوارلرى، آغاجلر ايله حيوانلرى موازنه ايتمك كافيدر. ديمك دردِ معيشت ايچون نمازينى ترك ايدن، او نفره بڭزر كه: تعليمى و سپرينى بيراقوب، چارشوده ديلنجيلك ايدر. فقط نمازينى قيلدقدن
— 28 —
صوڭره جنابِ رزّاقِ كريمڭ مطبخهِٔ رحمتندن تعييناتنى آرامق، باشقهلره بار اولمامق ايچون بِالذّات گيتمك؛ گوزلدر، مردلكدر، او دخى بر عبادتدر. هم إنسان عبادت ايچون خلق اولونديغنى، فطرتى و جهازاتِ معنويهسى گوسترييور. زيرا حياتِ دنيويهسنه لازم اولان عمل و إقتدار جهتنده أڭ أدنا بر سرچه قوشنه يتيشمز. فقط حياتِ معنويه و اُخرويهسنه لازم اولان علم و إفتقار ايله تضرّع و عبادت جهتنده حيواناتڭ سلطانى و قوماندانى حكمندهدر.
ديمك أى نفسم! أگر حياتِ دنيويهيى غايهِٔ مقصد ياپسهڭ و اوڭا دائم چاليشسهڭ، أڭ أدنا بر سرچه قوشنڭ بر نفرى حكمنده اولورسڭ. أگر حياتِ اُخرويهيى غايهِٔ مقصد ياپسهڭ و شو حياتى دخى اوڭا وسيله و مزرعه ايتسهڭ و اوڭا گوره چاليشسهڭ؛ او وقت حيواناتڭ بيوك بر قوماندانى حكمنده و شو دنياده جنابِ حقّڭ نازلى و نيازدار بر عبدى، مكرّم و محترم بر مسافرى اولورسڭ.
ايشته سڭا ايكى يول، ايستديگڭى إنتخاب ايدهبيليرسڭ. هدايت و توفيقى أرحم الرّاحميندن ايسته...
٭ ٭ ٭
— 29 —
آلتنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
نفس و مالنى جنابِ حقّه صاتمق و اوڭا عبد اولمق و عسكر اولمق؛ نه قدر كارلى بر تجارت، نه قدر شرفلى بر رتبه اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، شو تمثيلى حكايهجگى ديڭله:
بر زمان بر پادشاه، رعيتندن ايكى آدمه، هر بريسنه أمانةً برر چيفتلك ويرر كه؛ ايچنده فابريقه، ماكينه، آت، سلاح گبى هر شى وار. فقط فورطنهلى بر محاربه زمانى اولديغندن، هيچ بر شى قرارنده قالماز. يا محو اولور ويا تبدّل ايدر گيدر. پادشاه، او ايكى نفره كمالِ مرحمتندن بر ياورِ أكرمنى گوندردى. غايت مرحمتكار بر فرمان ايله اونلره دييوردى: ألڭزده اولان أمانتمى بڭا صاتيڭز. تا، سزڭ ايچون محافظه ايدهيم، بيهوده ضايع اولماسين. هم محاربه بيتدكدن صوڭره سزه داها گوزل بر صورتده إعاده ايدهجگم. هم گويا او أمانت مالڭزدر، پك بيوك بر فيآت سزه ويرهجگم. هم او ماكينه و فابريقهدهكى آلَتلر، بنم ناممله و بنم تزگاهمده ايشلتديريلهجك. هم فيآتى، هم اجرتلرى، بردن بيڭه يوكسلهجك. بتون او كارى سزه ويرهجگم. هم ده سز، عاجز و فقيرسڭز. او قوجه ايشلرڭ مصارفاتنى تدارك ايدهمزسڭز. بتون مصارفاتى و لوازماتى، بن درعهده ايدرم. بتون وارداتى و منفعتى سزه ويرهجگم. هم ده ترخيصات زماننه قدر ألڭزده بيراقهجغم. ايشته بش مرتبه كار ايچنده كار...
أگر بڭا صاتمازسهڭز، ذاتًا گورييورسڭز كه، هيچ كيمسه ألندهكنى محافظه ايدهمييور. هركس گبى ألڭزدن چيقاجقدر. هم بيهوده گيدهجك، هم او يوكسك فيآتدن محروم قالاجقسڭز. هم او نازك، قيمتدار آلَتلر، ميزانلر، إستعمال ايديلهجك
— 30 —
شاهانه معدنلر و ايشلر بولماديغندن؛ بتون بتون قيمتدن دوشهجكلر. هم إداره و محافظه زحمتى و كلفتى باشڭزه قالاجق. هم أمانتده خيانت جزاسنى گورهجكسڭز. ايشته بش درجه خسارت ايچنده خسارت...
هم ده بڭا صاتمق ايسه، بڭا عسكر اولوب بنم ناممله تصرّف ايتمك ديمكدر. عادى بر أسير و باشى بوزوغه بدل، عالى بر پادشاهڭ خاص، سربست بر ياورِ عسكرى اولورسڭز.
اونلر، شو إلتفاتى و فرمانى ديڭلهدكدن صوڭره، او ايكى آدمدن عقلى باشنده اولانى ديدى:
باش اوستنه، بن مع الإفتخار صاتارم. هم، بيڭ تشكّر ايدرم.
ديگرى مغرور، نفسى فرعونلاشمش، خودبين، عيّاش، گويا أبدى او چيفتلكده قالاجق گبى، دنيا زلزلهلرندن دغدغهلرندن خبرى يوق. ديدى:
يوق! پادشاه كيمدر؟ بن ملكمى صاتمام، كيفمى بوزمام...
برآز زمان صوڭره برنجى آدم اويله بر مرتبهيه چيقدى كه، هركس حالنه غبطه ايدردى. پادشاهڭ لطفنه مظهر اولمش، خاص سراينده سعادتله ياشايور. ديگرى، اويله بر حاله گرفتار اولمش كه: هم هركس اوڭا آجييور، هم ده "مستحق!" دييور. چونكه خطاسنڭ نتيجهسى اولارق هم سعادتى و ملكى گيتمش، هم جزا و عذاب چكييور.
ايشته أى نفسِ پرهوس! شو مثالڭ دوربينى ايله حقيقتڭ يوزينه باق. امّا او پادشاه ايسه، أزل أبد سلطانى اولان ربّڭ، خالقڭدر. و او چيفتلكلر، ماكينهلر، آلَتلر، ميزانلر ايسه، سنڭ دائرهِٔ حياتڭ ايچندهكى ماملكڭ و او ماملكڭ ايچندهكى جسم، روح و قلبڭ و اونلر ايچندهكى گوز و ديل، عقل و خيال گبى ظاهرى و باطنى حاسّهلرڭدر. و او ياورِ أكرم ايسه، رسولِ كريمدر. و او فرمانِ أحكم ايسه، قرآنِ حكيمدر كه، بحثنده بولونديغمز تجارتِ عظيمهيى، شو آيتله إعلان ايدييور:
اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ
— 31 —
و او طالغهلى محاربه ميدانى ايسه، شو فورطنهلى دنيا يوزيدر كه؛ طورمييور، دونويور، بوزولويور و هر إنسانڭ عقلنه شو فكرى ويرييور: "مادام هر شى ألمزدن چيقهجق، فانى اولوب غائب اولاجق. عجبا باقىيه تبديل ايدوب إبقا ايتمك چارهسى يوق مى؟" دييوب، دوشونوركن بردن سماوى صداىِ قرآن ايشيديلييور. دير: "أوت وار. هم، بش مرتبه كارلى بر صورتده گوزل و راحت بر چارهسى وار."
سؤال:نهدر؟
الجواب:أمانتى، صاحبِ حقيقيسنه صاتمق.. ايشته او صاتيشده، بش درجه كار ايچنده كار وار.
برنجى كار:فانى مال، بقا بولور. چونكه قيّومِ باقى اولان ذاتِ ذو الجلاله ويريلن و اونڭ يولنده صرف ايديلن شو عمرِ زائل، باقىيه إنقلاب ايدر، باقى ميوهلر ويرر. او وقت عمر دقيقهلرى، عادتا تخملر، چكردكلر حكمنده ظاهرًا فنا بولور، چورور. فقط عالمِ بقاده، سعادت چيچكلرى آچارلر و سنبللهنيرلر. و عالمِ برزخده ضيادار، مونس برر منظره اولورلر.
ايكنجى كار:جنّت گبى بر فيآت ويريلييور.
اوچنجى كار:هر أعضا و حاسّهلرڭ قيمتى، بردن بيڭه چيقار. مثلا: عقل بر آلَتدر. أگر جنابِ حقّه صاتمايوب بلكه نفس حسابنه چاليشديرسهڭ، اويله مشئوم و مُزعج و معجِّز بر آلَت اولور كه؛ گچمش زمانڭ آلامِ حزينانهسنى و گلهجك زمانڭ أهوالِ مخوّفانهسنى سنڭ بو بيچاره باشڭه يوكلتهجك، يُمنسز و مضر بر آلَت دركهسنه اينر. ايشته بونڭ ايچوندر كه: فاسق آدم، عقلڭ إزعاج و تعجيزندن قورتولمق ايچون، غالبًا يا سرخوشلغه ويا أگلنجهيه قاچار. أگر مالكِ حقيقيسنه صاتيلسه و اونڭ حسابنه چاليشديرسهڭ؛ عقل، اويله طلسملى بر آناختار اولور كه: شو كائناتده اولان نهايتسز رحمت خزينهلرينى و حكمت دفينهلرينى آچار. و بونڭله صاحبنى، سعادتِ أبديهيه مهيّا ايدن بر مرشدِ ربّانى درجهسنه چيقار. مثلا: گوز بر حاسّهدر كه، روح بو عالمى او پنجره ايله سير ايدر. أگر جنابِ حقّه صاتمايوب بلكه نفس حسابنه چاليشديرسهڭ؛ گچيجى، دوامسز بعض گوزللكلرى، منظرهلرى سير ايله شهوت و هوسِ نفسانيهيه بر
— 32 —
قوّاد دركهسنده بر خدمتكار اولور. أگر گوزى، گوزڭ صانعِ بصيرينه صاتسهڭ و اونڭ حسابنه و إذنى دائرهسنده چاليشديرسهڭ؛ او زمان شو گوز، شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر مطالعهجيسى و شو عالمدهكى معجزاتِ صنعتِ ربّانيهنڭ بر سيرجيسى و شو كُرهِٔ أرض باغچهسندهكى رحمت چيچكلرينڭ مبارك بر آريسى درجهسنه چيقار. مثلا: ديلدهكى قوّهِٔ ذائقهيى، فاطرِ حكيمنه صاتمازسهڭ، بلكه نفس حسابنه، معده نامنه چاليشديرسهڭ؛ او وقت معدهنڭ طاولاسنه و فابريقهسنه بر قپوجى دركهسنه اينر، سقوط ايدر. أگر رزّاقِ كريمه صاتسهڭ؛ او زمان ديلدهكى قوّهِٔ ذائقه، رحمتِ إلٰهيه خزينهلرينڭ بر ناظرِ ماهرى و قدرتِ صمدانيه مطبخلرينڭ بر مفتّشِ شاكرى رتبهسنه چيقار.
ايشته أى عقل، دقّت ايت! مشئوم بر آلَت نرهده؟ كائنات آناختارى نرهده؟ أى گوز، گوزل باق! عادى بر قوّاد نرهده؟ كتبخانهِٔ إلٰهينڭ متفنّن بر ناظرى نرهده؟ و أى ديل، ايى طاد! بر طاولا قپوجيسى و بر فابريقه ياساقجيسى نرهده؟ خزينهِٔ خاصّهِٔ رحمت ناظرى نرهده؟
و داها بونلر گبى باشقه آلَتلرى و أعضالرى قياس ايتسهڭ آڭلارسڭ كه: حقيقةً مؤمن جنّته لايق و كافر جهنّمه موافق بر ماهيت كسب ايدر. و اونلرڭ هر برى، اويله بر قيمت آلمالرينڭ سببى: مؤمن، ايمانيله خالقنڭ أمانتنى، اونڭ نامنه و إذنى دائرهسنده إستعمال ايتمهسيدر. و كافر، خيانت ايدوب نفسِ أمّاره حسابنه چاليشديرمسيدر.
دردنجى كار:إنسان ضعيفدر، بلالرى چوق. فقيردر، إحتياجى پك زياده. عاجزدر، حيات يوكى پك آغير. أگر قديرِ ذو الجلاله طايانوب توكّل ايتمزسه و إعتماد ايدوب تسليم اولمازسه، وجدانى دائم عذاب ايچنده قالير. ثمرهسز مشقّتلر، ألملر، تأسّفلر اونى بوغار. يا سرخوش ويا جاناوار ايدر.
بشنجى كار:بتون او أعضا و آلَتلرڭ عبادتى و تسبيحاتى و او يوكسك اجرتلرى، أڭ محتاج اولديغڭ بر زمانده، جنّت يميشلرى صورتنده سڭا ويريلهجگنه؛ أهلِ ذوق و كشف و أهلِ إختصاص و مشاهده إتّفاق ايتمشلر.
ايشته بو بش مرتبه كارلى تجارتى ياپمازسهڭ، شو كارلردن محروميتدن باشقه، بش درجه خسارت ايچنده خسارته دوشهجكسڭ.
— 33 —
برنجى خسارت:او قدر سَوْديگڭ مال و أولاد و پرستش ايتديگڭ نفس و هوا و مفتون اولديغڭ گنجلك و حيات ضايع اولوب غائب اولاجق، سنڭ ألڭدن چيقاجقلر. فقط گناهلرينى، ألملرينى سڭا بيراقوب بوينڭه يوكلتهجكلر.
ايكنجى خسارت:أمانتده خيانت جزاسنى چكهجكسڭ. چونكه أڭ قيمتدار آلَتلرى، أڭ قيمتسز شيلرده صرف ايدوب نفسڭه ظلم ايتدڭ.
اوچنجى خسارت:بتون او قيمتدار جهازاتِ إنسانيهيى، حيوانلقدن چوق آشاغى بر دركهيه دوشوروب حكمتِ إلٰهيهيه إفترا و ظلم ايتدڭ.
دردنجى خسارت:عجز و فقرڭ ايله برابر، او پك آغير حيات يوكنى، ضعيف بلڭه يوكلهيوب زوال و فراق سيللهسى آلتنده دائم واويلا ايدهجكسڭ.
بشنجى خسارت:حياتِ أبديه أساساتنى و سعادتِ اُخرويه لوازماتنى تدارك ايتمك ايچون ويريلن عقل، قلب، گوز و ديل گبى گوزل هديهِٔ رحمانيهيى، جهنّم قپولرينى سڭا آچاجق چركين بر صورته چويرمكدر.
شيمدى صاتمغه باقهجغز. عجبا او قدر آغير بر شى ميدر كه، چوقلرى صاتمقدن قاچييورلر. يوق، قطعا و أصلا! هيچ اويله آغيرلغى يوقدر. زيرا حلال دائرهسى گنيشدر، كيفه كافى گلير. حرامه گيرمگه هيچ لزوم يوقدر. فرائضِ إلٰهيه ايسه خفيفدر، آزدر. اللّٰهه عبد و عسكر اولمق، اويله لذّتلى بر شرفدر كه، تعريف ايديلمز. وظيفه ايسه: يالڭز بر عسكر گبى اللّٰه نامنه ايشلهملى، باشلاملى. و اللّٰه حسابيله ويرمهلى و آلمالى. و إذنى و قانونى دائرهسنده حركت ايتملى، سكونت بولمالى. قصور ايتسه، إستغفار ايتملى. يا ربّ! قصوريمزى عفو ايت، بزى كنديڭه قول قبول ايت، أمانتڭى قبض ايتمك زماننه قدر بزى أمانتده أمين قيل. آمين ديمهلى و اوڭا يالوارملى...
٭ ٭ ٭
— 34 —
يدنجى سوز
شو كائناتڭ طلسمِ مغلقنى آچان اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ اْلٰاخِرِ روحِ بشر ايچون سعادت قپوسنى فتح ايدن نه قدر قيمتدار ايكى طلسمِ مشكلكشا اولديغنى و صبر ايله خالقنه توكّل و إلتجا و شكر ايله رزّاقندن سؤال و دعا؛ نه قدر نافع و ترياق گبى ايكى علاج اولديغنى؛ و قرآنى ديڭلهمك، حكمنه إنقياد ايتمك، نمازى قيلمق، كبائرى ترك ايتمك؛ أبد الآباد يولجيلغنده نه قدر مهمّ، دگرلى رونقدار بر بيلت، بر زادِ آخرت، بر نورِ قبر اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ؛ شو تمثيلى حكايهجگه باق، ديڭله:
بر زمان بر عسكر، ميدانِ حرب و إمتحانده، كار و ضرر دوراننده پك مدهش بر وضعيته دوشر. شويله كه:
صاغ و صول ايكى طرفندن دهشتلى درين ايكى ياره ايله يارهلى و آرقهسنده جسيم بر آرسلان، اوڭا صالديرمق ايچون بكلهيور گبى طورييور. و گوزى اوڭنده بر دار آغاجى ديكيلمش، بتون سَوْدكلرينى آصوب محو ايدييور، اونى ده بكلهيور. هم بو حالى ايله برابر اوزون بر يولجيلغى وار، نَفى ايديلييور. او بيچاره، شو دهشت ايچنده، مأيوسانه دوشونوركن؛ صاغ جهتنده خضر گبى بر خيرخَواه، نورانى بر ذات پيدا اولور. اوڭا دير: "مأيوس اولمه. سڭا ايكى طلسم ويروب اوگرهتهجگم. گوزلجه إستعمال ايتسهڭ، او آرسلان، سڭا مسخّر بر آت اولور. هم او دار آغاجى، سڭا كيف و تنزّه ايچون خوش بر صالنجاغه دونر. هم سڭا ايكى علاج ويرهجگم. گوزلجه إستعمال ايتسهڭ؛ او ايكى متعفّن يارهلرڭ، ايكى گوزل قوقولى گُلِ محمّدى (عليه الصلاة والسلام) دينلن لطيف چيچگه إنقلاب ايدرلر. هم سڭا بر بيلت ويرهجگم. اونڭله، اوچار گبى بر سنهلك بر يولى، بر گونده كسرسڭ. ايشته أگر اينانميورسهڭ، بر پارچه تجربه ايت. تا طوغرى اولديغنى آڭلايهسڭ." حقيقةً بر پارچه تجربه ايتدى. طوغرى
— 35 —
اولديغنى تصديق ايتدى. أوت بن، يعنى شو بيچاره سعيد دخى بونى تصديق ايدرم. چونكه برآز تجربه ايتدم، پك طوغرى گوردم. بوندن صوڭره بردن گوردى كه: صول جهتندن شيطان گبى دسّاس، عيّاش آلداتيجى بر آدم، چوق زينتلر، سوسلى صورتلر، فانتازيهلر، مُسكِرْلر برابر اولديغى حالده گلدى. قارشيسنده طوردى. اوڭا ديدى:
هَىْ آرقداش! گل گل، برابر عشرت ايدوب كيف ايدهلم. شو گوزل قيز صورتلرينه باقالم. شو خوش شرقيلرى ديڭلهيهلم. شو طاتلى يمكلرى ييهلم.
سؤال:ها ها، نهدر آغزڭده گيزلى اوقويورسڭ؟
جواب:بر طلسم.
بيراق شو آڭلاشيلماز ايشى. حاضر كيفمزى بوزميهلم.
س- ها، شو أللرڭدهكى نهدر؟
ج- بر علاج.
آت شونى. صاغلامسڭ. نهيڭ وار. آلقيش زمانيدر.
س- ها، شو بش نشانلى كاغد نهدر؟
ج- بر بيلت. بر تعيينات سندى.
ييرت بونلرى. شو گوزل بهار موسمنده يولجيلق بزم نهمزه لازم! دير. هر بر دسيسه ايله اونى إقناعه چاليشير. حتّى او بيچاره، اوڭا برآز مَيل ايدر. أوت، إنسان آلدانير. بن ده اويله بر دسّاسه آلداندم.
بردن صاغ جهتندن رعد گبى بر سس گلير. دير: "صاقين آلدانما. و او دسّاسه دى كه: أگر آرقهمدهكى آرسلانى ئولديروب، اوڭمدهكى دار آغاجنى قالديروب، صاغ و صولمدهكى يارهلرى دفع ايدوب پشيمدهكى يولجيلغى منع ايدهجك بر چاره سنده وارسه، بولورسهڭ؛ هايدى ياپ، گوستر، گورهلم. صوڭره دى: گل كيف ايدهلم. يوقسه صوص هَىْ سرسم!. تا خضر گبى بو ذاتِ سماوى ديديگنى ديسين."
— 36 —
ايشته أى گنجلگنده گولمش، شيمدى گولديگنه آغلايان نفسم! بيل: او بيچاره عسكر ايسه، سنسڭ و إنساندر. و او آرسلان ايسه، أجلدر. و او دار آغاجى ايسه، ئولوم و زوال و فراقدر كه؛ گيجه گوندوزڭ دونمهسنده هر دوست وداع ايدر، غائب اولور. و او ايكى ياره ايسه، بريسى مُزعج و حدسز بر عجزِ بشرى؛ ديگرى أليم، نهايتسز بر فقرِ إنسانيدر. و او نفى و يولجيلق ايسه، عالمِ أرواحدن، رحمِ مادردن، صباوتدن، إختيارلقدن، دنيادن، قبردن، برزخدن، حشردن، صراطدن گچر بر اوزون سفرِ إمتحاندر. و او ايكى طلسم ايسه، جنابِ حقّه ايمان و آخرته ايماندر.
أوت شو قدسى طلسم ايله ئولوم؛ إنسانِ مؤمنى، زندانِ دنيادن بوستانِ جنانه، حضورِ رحمانه گوتورن بر مسخّر آت و براق صورتنى آلير. اونڭ ايچوندر كه: ئولومڭ حقيقتنى گورن كامل إنسانلر، ئولومى سومشلر. داها ئولوم گلمهدن ئولمك ايستهمشلر. هم زوال و فراق، ممات و وفات و دار آغاجى اولان مرورِ زمان، او ايمان طلسمى ايله، صانعِ ذو الجلالڭ تازه تازه، رنك رنك، چشيد چشيد معجزاتِ نقشنى، خوارقِ قدرتنى، تجلّياتِ رحمتنى، كمالِ لذّتله سير و تماشايه واسطه صورتنى آلير. أوت گونشڭ نورندهكى رنكلرى گوسترن آيينهلرڭ تبدّل ايدوب تازهلنمسى و سينهما پردهلرينڭ دگيشمسى، داها خوش، داها گوزل منظرهلر تشكيل ايدر. و او ايكى علاج ايسه، برى صبر ايله توكّلدر. خالقنڭ قدرتنه إستناد، حكمتنه إعتماددر.
اويله مى؟ أوت أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ئه مالك بر سلطانِ جهانه عجز تذكرهسيله إستناد ايدن بر آدمڭ نه پرواسى اولابيلير؟ زيرا أڭ مدهش بر مصيبت قارشيسنده اِنَّا ِللّٰهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ دييوب إطمئنانِ قلب ايله ربِّ رحيمنه إعتماد ايدر. أوت عارفِ بِاللّٰه، عجزدن، مخافة اللّٰهدن تلذّذ ايدر. أوت خوفده لذّت واردر. أگر بر ياشندهكى بر چوجغڭ عقلى بولونسه و اوندن سؤال ايديلسه: "أڭ لذيذ و أڭ طاتلى حالتڭ نهدر؟" بلكه دييهجك: "عجزيمى، ضعفمى آڭلايوب، والدهمڭ طاتلى طوقاتندن قورقهرق ينه والدهمڭ شفقتلى سينهسنه صيغينديغم حالتدر." حالبوكه بتون والدهلرڭ شفقتلرى، آنجق بر لمعهِٔ تجلّئِ رحمتدر. اونڭ ايچوندر كه: كامل إنسانلر،
— 37 —
عجزده و خوف اللّٰهده اويله بر لذّت بولمشلر كه؛ كندى حول و قوّتلرندن شدّتله تبرّى ايدوب، اللّٰهه عجز ايله صيغينمشلر. عجزى و خوفى، كنديلرينه شفاعتجى ياپمشلر.
ديگر علاج ايسه، شكر و قناعت ايله طلب و دعا و رزّاقِ رحيمڭ رحمتنه إعتماددر. اويله مى؟ أوت، بتون ير يوزينى بر سفرهِٔ نعمت ايدن و بهار موسمنى بر چيچك دستهسى ياپان و او سفرهنڭ ياننه قويان و اوستنه سرپن بر جوّادِ كريمڭ مسافرينه فقر و إحتياج، ناصل أليم و آغير اولابيلير؟ بلكه فقر و إحتياجى، خوش بر إشتها صورتنى آلير. إشتها گبى فقرڭ تزييدينه چاليشير. اونڭ ايچوندر كه: كامل إنسانلر، فقر ايله فخر ايتمشلر. صاقين ياڭليش آڭلامه! اللّٰهه قارشى فقرينى حسّ ايدوب يالوارمق ديمكدر. يوقسه فقرينى خلقه گوستروب، ديلنجيلك وضعيتنى آلمق ديمك دگلدر. و او بيلت، سند ايسه؛ باشده نماز اولارق أداءِ فرائض و تركِ كبائردر. اويله مى؟ أوت بتون أهلِ إختصاص و مشاهدهنڭ و بتون أهلِ ذوق و كشفڭ إتّفاقيله؛ او اوزون و قراڭلقلى أبد الآباد يولنده زاد و ذخيره، ايشيق و براق؛ آنجق قرآنڭ أوامرينى إمتثال و نواهيسندن إجتناب ايله ألده ايديلهبيلير. يوقسه فن و فلسفه، صنعت و حكمت، او يولده بش پاره ايتمز. اونلرڭ ايشيقلرى، قبرڭ قپوسنه قدردر.
ايشته أى تنبل نفسم!
بش وقت نمازى قيلمق، يدى كبائرى ترك ايتمك؛ نه قدر آز و راحت و خفيفدر. نتيجهسى و ميوهسى و فائدهسى نه قدر چوق مهمّ و بيوك اولديغنى؛ عقلڭ وارسه، بوزولمهمش ايسه آڭلارسڭ. و فسق و سفاهته سنى تشويق ايدن شيطانه و او آدمه ديرسڭ: أگر ئولومى ئولديروب، زوالى دنيادن إزاله ايتمك و عجزى و فقرى، بشردن قالديروب قبر قپوسنى قپامق چارهسى وارسه، سويله ديڭلهيهلم. يوقسه صوص. كائنات مسجدِ كبيرنده قرآن كائناتى اوقويور! اونى ديڭلهيهلم. او نور ايله نورلانالم، هدايتيله عمل ايدهلم و اونى وردِ زبان ايدهلم. أوت سوز اودر و اوڭا ديرلر. حق اولوب، حقدن گلوب حق ديين و حقيقتى گوسترن و نورانى حكمتى نشر ايدن اودر.
— 38 —
اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَنَا بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ اَللّٰهُمَّ اَغْنِنَا بِالْاِفْتِقَارِ اِلَيْكَ وَ لَا تَفْقُرْنَا بِالْاِسْتِغْنَاءِ عَنْكَ تَبَرَّاْنَا اِلَيْكَ مِنْ حَوْلِنَا وَ قُوَّتِنَا وَ الْتَجَئْنَا اِلٰى حَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ فَاجْعَلْنَا مِنَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ وَ لَاتَكِلْنَا اِلٰى اَنْفُسِنَا وَ احْفَظْنَا بِحِفْظِكَ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ صَفِيِّكَ وَ خَلِيلِكَ وَ جَمَالِ مُلْكِكَ وَ مَلِيكِ صُنْعِكَ وَ عَيْنِ عِنَايَتِكَ وَ شَمْسِ هِدَايَتِكَ وَ لِسَانِ حُجَّتِكَ وَ مِثَالِ رَحْمَتِكَ وَ نُورِ خَلْقِكَ وَ شَرَفِ مَوْجُودَاتِكَ وَ سِرَاجِ وَحْدَتِكَ فِى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ كَاشِفِ طِلْسِمِ كَائِنَاتِكَ وَ دَلَّالِ سَلْطَنَةِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ مُبَلِّغِ مَرْضِيَّاتِكَ وَ مُعَرِّفِ كُنُوزِ اَسْمَائِكَ وَ مُعَلِّمِ عِبَادِكَ وَ تَرْجُمَانِ اٰيَاتِكَ وَ مِرْاٰتِ جَمَالِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ مَدَارِ شُهُودِكَ وَ اِشْهَادِكَ وَ حَبِيبِكَ وَ رَسُولِكَ الَّذِى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّنَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ عَلٰى مَلٰئِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ وَ عَلٰى عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ ٭ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 39 —
سكزنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ ٭ اِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ
شو دنيا و دنيا ايچندهكى روحِ إنسانى و إنسانده دينڭ ماهيت و قيمتلرينى و أگر دينِ حق اولمازسه، دنيا بر زندان اولماسى و دينسز إنسان، أڭ بدبخت مخلوق اولديغنى و شو عالمڭ طلسمنى آچان، روحِ بشرىيى ظلماتدن قورتاران يَا اَللّٰهُ و لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ؛ شو تمثيلى حكايهجگه باق، ديڭله:
أسكى زمانده ايكى قارداش، اوزون بر سياحته برابر گيدييورلر. گيت گيده تا يول ايكيلشدى. او ايكى يول باشنده جدّى بر آدمى گورديلر. اوندن صورديلر: "هانگى يول اييدر؟" او دخى اونلره ديدى كه: صاغ يولده قانون و نظامه تبعيت مجبوريتى واردر. فقط او كلفت ايچنده بر أمنيت و سعادت واردر. صول يولده ايسه، سربستيت و حرّيت واردر. فقط او سربستيت ايچنده بر تهلكه و شقاوت واردر. شيمدى إنتخابدهكى إختيار سزدهدر.
بونى ديڭلهدكدن صوڭره گوزل خويلى قارداش صاغ يوله تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ دييوب گيتدى و نظام و إنتظامه تبعيتى قبول ايتدى. أخلاقسز و سرسرى اولان ديگر قارداش، صِرف سربستلك ايچون صول يولى ترجيح ايتدى. ظاهرًا خفيف، معنًا آغير وضعيتده گيدن بو آدمى خيالًا تعقيب ايدييورز:
ايشته بو آدم، درهدن تپهدن آشوب، گيت گيده تا خالى بر صحرايه گيردى. بردن مدهش بر صدا ايشيتدى. باقدى كه: دهشتلى بر آرسلان، ميشهلكدن چيقوب اوڭا
— 40 —
هجوم ايدييور. او ده قاچدى. تا آلتمش آرشين درينلگنده صوسز بر قويويه راست گلدى. قورقوسندن كندينى ايچنه آتدى. ياريسنه قدر دوشوب، أللرى بر آغاجه راست گلدى، ياپيشدى. قويونڭ ديوارنده گوگرمش اولان او آغاجڭ ايكى كوكى وار. ايكى فاره، برى بياض برى سياه، او ايكى كوكه مسلّط اولوب كسييورلر. يوقارىيه باقدى گوردى كه: آرسلان، نوبتجى گبى قويونڭ باشنده بكلهيور. آشاغىيه باقدى گوردى كه: دهشتلى بر أژدرها، ايچندهدر. باشنى قالديرمش، اوتوز آرشين يوقاريدهكى آياغنه تقرّب ايتمش. آغزى قويو آغزى گبى گنيشدر. قويونڭ ديوارينه باقدى گوردى كه: ايصيريجى مضر حشرات، أطرافنى صارمشلر. آغاجڭ باشنه باقدى گوردى كه: بر اينجير آغاجيدر. فقط خارقه اولارق مختلف چوق آغاجلرڭ ميوهلرى، جويزدن ناره قدر باشنده يميشلرى وار. ايشته شو آدم، سوءِ فهمندن، عقلسزلغندن آڭلامييور كه، بو عادى بر ايش دگلدر. بو ايشلر تصادفى اولاماز. بو عجيب ايشلر ايچنده غريب أسرار وار. و پك بيوك بر ايشلهييجى وار اولديغنى إنتقال ايتمدى. شيمدى بونڭ قلبى و روح و عقلى، شو أليم وضعيتدن گيزلى فرياد و فغان ايتدكلرى حالده؛ نفسِ أمّارهسى، گويا بر شى يوقمش گبى تجاهل ايدوب، روح و قلبڭ آغلاماسندن قولاغنى قپايوب، كندى كندينى آلداتهرق، بر باغچهده بولونويور گبى او آغاجڭ ميوهلرينى يمگه باشلادى. حالبوكه او ميوهلرڭ بر قسمى زهرلى و مضر ايدى. بر حديثِ قدسيده جنابِ حق بيورمش: اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى يعنى "قولم بنى ناصل طانيرسه، اونڭله اويله معامله ايدرم."
ايشته بو بدبخت آدم، سوءِ ظن ايله و عقلسزلغى ايله، گورديگنى عادى و عينِ حقيقت تلقّى ايتدى و اويله ده معامله گوردى و گورويور و گورهجك! نه ئولويور كه قورتولسون، نه ده ياشايور، بويلهجه عذاب چكييور. بز ده شو مشئومى، بو عذابده بيراقوب دونهجگز. تا، اوتهكى قارداشڭ حالنى آڭلايهجغز.
ايشته شو مبارك عقللى ذات گيدييور. فقط برادرى گبى صيقنتى چكمييور. چونكه گوزل أخلاقلى اولديغندن گوزل شيلرى دوشونور، گوزل خوليالر ايدر. كندى كندينه اُنسيت ايدر. هم برادرى گبى زحمت و مشقّت چكمييور. چونكه نظامى
— 41 —
بيلير، تبعيت ايدر، تسهيلات گورور. آسايش و أمنيت ايچنده سربست گيدييور. ايشته بر باغچهيه راست گلدى. ايچنده هم گوزل چيچك و ميوهلر وار. هم باقيلمديغى ايچون مردار شيلر ده بولونويور. قارداشى دخى بويله بريسنه گيرمشدى. فقط مردار شيلره دقّت ايدوب مشغول اولمش، معدهسنى بولانديرمش. هيچ إستراحت ايتمهدن چيقوب گيتمشدى. بو ذات ايسه، "هر شيئڭ اييسنه باق" قاعدهسيله عمل ايدوب مردار شيلره هيچ باقمادى. ايى شيلردن ايى إستفاده ايتدى. گوزلجه إستراحت ايدهرك چيقوب گيدييور. صوڭره گيت گيده بو دخى أوّلكى برادرى گبى بر صحراءِ عظيمهيه گيردى. بردن هجوم ايدن بر آرسلانڭ سسنى ايشيتدى. قورقدى، فقط برادرى قدر قورقمادى. چونكه حسنِ ظنّيله و گوزل فكريله؛ "شو صحرانڭ بر حاكمى وار. و بو آرسلان، او حاكمڭ تحتِ أمرنده بر خدمتكار اولماسى إحتمالى وار." دييه دوشونوب تسلّى بولدى. فقط ينه قاچدى. تا آلتمش آرشين درينلگنده بر صوسز قويويه راست گلدى، كندينى ايچنه آتدى. برادرى گبى اورتهسنده بر آغاجه ألى ياپيشدى؛ هواده معلّق قالدى. باقدى ايكى حيوان، او آغاجڭ ايكى كوكنى كسييورلر. يوقارىيه باقدى آرسلان، آشاغىيه باقدى بر أژدرها گوردى. عين قارداشى گبى بر عجيب وضعيت گوردى. بو دخى تدهّش ايتدى. فقط قارداشنڭ دهشتندن بيڭ درجه خفيف. چونكه گوزل أخلاقى، اوڭا گوزل فكر ويرمش و گوزل فكر ايسه، اوڭا هر شيئڭ گوزل جهتنى گوسترييور. ايشته بو سببدن شويله دوشوندى كه: بو عجيب ايشلر، بربريله علاقهداردر. هم بر أمر ايله حركت ايدرلر گبى گورونويور. اويله ايسه، بو ايشلرده بر طلسم واردر. أوت بونلر، بر گيزلى حاكمڭ أمريله دونرلر. اويله ايسه بن يالڭز دگلم، او گيزلى حاكم بڭا باقييور؛ بنى تجربه ايدييور، بر مقصد ايچون بنى بر يره سَوق ايدوب دعوت ايدييور. شو طاتلى قورقو و گوزل فكردن بر مراق نشئت ايدر كه: عجبا بنى تجربه ايدوب كندينى بڭا طانيتديرمق ايستهين و بو عجيب يول ايله بر مقصده سَوق ايدن كيمدر؟ صوڭره، طانيمق مراقندن طلسم صاحبنڭ محبّتى نشئت ايتدى و شو محبّتدن، طلسمى آچمق آرزوسى نشئت ايتدى و او آرزودن، طلسم صاحبنى راضى ايدهجك و خوشنه گيدهجك بر گوزل وضعيت آلمق إرادهسى نشئت
— 42 —
ايتدى. صوڭره آغاجڭ باشنه باقدى، گوردى كه، اينجير آغاجيدر. فقط باشنده، بيڭلرله آغاجڭ ميوهلرى واردر. او وقت بتون بتون قورقوسى گيتدى. چونكه قطعى آڭلادى كه بو اينجير آغاجى، بر ليستهدر، بر فهرستهدر، بر سرگيدر. او مخفى حاكم، باغ و بوستانندهكى ميوهلرڭ نمونهلرينى، بر طلسم و بر معجزه ايله او آغاجه طاقمش و كندى مسافرلرينه إحضار ايتديگى أطعِمهيه برر إشارت صورتنده او آغاجى تزيين ايتمش اولمالى. يوقسه بر تك آغاج، بيڭلر آغاجلرڭ ميوهلرينى ويرمز. صوڭره نيازه باشلادى. تا، طلسمڭ آناختارى اوڭا إلهام اولدى. باغيردى كه: "أى بو يرلرڭ حاكمى! سنڭ بختڭه دوشدم. سڭا دخالت ايدييورم و سڭا خدمتكارم و سنڭ رضاڭى ايستهيورم و سنى آرايورم." و بو نيازدن صوڭره، بردن قويونڭ ديوارى ياريلوب، شاهانه، نزيه و گوزل بر باغچهيه بر قپو آچيلدى. بلكه أژدرها آغزى، او قپويه إنقلاب ايتدى و آرسلان و أژدرها، ايكى خدمتكار صورتنى گيديلر و اونى ايچرىيه دعوت ايدييورلر. حتّى او آرسلان، كنديسنه مسخّر بر آت شكلنه گيردى.
ايشته أى تنبل نفسم! و أى خيالى آرقداشم!
گليڭز! بو ايكى قارداشڭ وضعيتلرينى موازنه ايدهلم. تا، اييلك ناصل اييلك گتيرر و فنالق، ناصل فنالق گتيرر؛ گورهلم، بيلهلم.
باقڭز، صول يولڭ بدبخت يولجيسى، هر وقت أژدرهانڭ آغزينه گيرمگه منتظردر؛ تيترهيور و شو بختيار ايسه، ميوهدار و رونقدار بر باغچهيه دعوت ايديلير. هم او بدبخت، أليم بر دهشتده و عظيم بر قورقو ايچنده قلبى پارچهلانيور و شو بختيار ايسه لذيذ بر عبرت، طاتلى بر خوف، محبوب بر معرفت ايچنده غريب شيلرى سير و تماشا ايدييور. هم او بدبخت، وحشت و مأيوسيت و كيمسهسزلك ايچنده عذاب چكييور. و شو بختيار ايسه، اُنسيت و اُميد و إشتياق ايچنده تلذّذ ايدييور. هم او بدبخت، كندينى وحشى جاناوارلرڭ هجومنه معروض بر محبوس حكمنده گورويور و شو بختيار ايسه، بر عزيز مسافردر كه، مسافرى اولديغى مهماندارِ كريمڭ عجيب خدمتكارلرى ايله اُنسيت ايدوب أگلهنييور. هم او بدبخت ظاهرًا لذيذ، معنًا زهرلى يميشلرى يمكله عذابنى تعجيل ايدييور. زيرا او ميوهلر، نمونهلردر. طاتمغه إذن وار، تا أصللرينه طالب
— 43 —
اولوب مشترى اولسون. يوقسه، حيوان گبى يوتمغه إذن يوقدر. و شو بختيار ايسه طادار، ايشى آڭلار. يمهسنى تأخير ايدر و إنتظار ايله تلذّذ ايدر. هم او بدبخت، كندى كندينه ظلم ايتمش. گوندوز گبى گوزل بر حقيقتى و پارلاق بر وضعيتى، بصيرتسزلگى ايله كنديسنه مظلم و ظلماتلى بر أوهام، بر جهنّم شكلنه گتيرمش. نه شفقته مستحقدر و نه ده كيمسهدن شكوايه حقّى واردر.
مثلا: بر آدم، گوزل بر باغچهده، أحبابلرينڭ اورتهسنده، ياز موسمنده خوش بر ضيافتدهكى كيفه قناعت ايتمهيوب كندينى پيس مُسكرلرله سرخوش ايدوب؛ كنديسنى قيش اورتهسنده، جاناوارلر ايچنده آج، چيپلاق تخيّل ايدوب باغرمغه و آغلامغه باشلاسه، ناصل شفقته لايق دگل، كندى كندينه ظلم ايدييور. دوستلرينى جاناوار گوروب، تحقير ايدييور. ايشته بو بدبخت دخى اويلهدر. و شو بختيار ايسه، حقيقتى گورور. حقيقت ايسه گوزلدر. حقيقتڭ حُسننى درك ايتمكله، حقيقت صاحبنڭ كمالنه حرمت ايدر. رحمتنه مستحق اولور. ايشته "فنالغى كندندن، اييلگى اللّٰهدن بيل" اولان حُكمِ قرآنينڭ سرّى ظاهر اولويور. داها بونلر گبى سائر فرقلرى موازنه ايتسهڭ آڭلايهجقسڭ كه: أوّلكيسنڭ نفسِ أمّارهسى، اوڭا بر معنوى جهنّم إحضار ايتمش. و اوتهكيسنڭ حسنِ نيّتى و حسنِ ظنّى و حسنِ خصلتى و حسنِ فكرى، اونى بيوك بر إحسان و سعادته و پارلاق بر فضيلته و فيضه مظهر ايتمش.
أى نفسم و أى نفسمله برابر بو حكايهيى ديڭلهين آدم!
أگر بدبخت قارداش اولمق ايستهمزسهڭ و بختيار قارداش اولمق ايسترسهڭ، قرآنى ديڭله و حكمنه مطيع اول و اوڭا ياپيش و أحكاميله عمل ايت.
شو حكايهِٔ تمثيليهده اولان حقيقتلرى أگر فهم ايتدڭ ايسه؛ حقيقتِ دينى و دنيايى و إنسانى و ايمانى اوڭا تطبيق ايدهبيليرسڭ. مهملرينى بن سويلهيهجگم. اينجهلرينى سن كندڭ إستخراج ايت.
ايشته باق! او ايكى قارداش ايسه، برى روحِ مؤمن و قلبِ صالحدر. ديگرى، روحِ كافر و قلبِ فاسقدر و او ايكى طريقدن صاغ ايسه، طريقِ قرآن و ايماندر. صول ايسه،
— 44 —
طريقِ عصيان و كفراندر. و او يولدهكى باغچه ايسه، جمعيتِ بشريه و مدنيتِ إنسانيه ايچنده موقّت حياتِ إجتماعيهدر كه؛ خير و شر، ايى و فنا، تميز و پيس شيلر برابر بولونور. عاقل اودر كه:
خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ
قاعدهسيله عمل ايدر، سلامتِ قلب ايله گيدر. و او صحرا ايسه، شو أرض و دنيادر و او آرسلان ايسه، ئولوم و أجلدر و او قويو ايسه، بدنِ إنسان و زمانِ حياتدر و او آلتمش آرشين درينلك ايسه، عمرِ وَسَطى و عمرِ غالبى اولان آلتمش سنهيه إشارتدر و او آغاج ايسه، مدّتِ عمر و مادّهِٔ حياتدر. و او سياه و بياض ايكى حيوان ايسه، گيجه و گوندوزدر و او أژدرها ايسه، آغزى قبر اولان طريقِ برزخيه و رواقِ اُخرويدر. فقط او آغز، مؤمن ايچون، زنداندن بر باغچهيه آچيلان بر قپودر و او حشراتِ مضرّه ايسه، مصيباتِ دنيويهدر. فقط مؤمن ايچون، غفلت اويقوسنه طالمهمق ايچون طاتلى ايقاظاتِ إلٰهيه و إلتفاتاتِ رحمانيه حكمندهدر و او آغاجدهكى يميشلر ايسه، دنيوى نعمتلردر كه؛ جنابِ كريمِ مطلق، اونلرى آخرت نعمتلرينه بر ليسته، هم إخطار ايديجى، هم مشابهلرى، هم جنّت ميوهلرينه مشتريلرى دعوت ايدن نمونهلر صورتنده ياپمش. و او آغاجڭ برلگيله برابر مختلف باشقه باشقه ميوهلر ويرمهسى ايسه، قدرتِ صمدانيهنڭ سكّهسنه و ربوبيتِ إلٰهيهنڭ خاتمنه و سلطنتِ الوهيتڭ طرّهسنه إشارتدر. چونكه "بر تك شيدن هر شيئى ياپمق" يعنى بر طوپراقدن بتون نباتات و ميوهلرى ياپمق؛ هم بر صودن بتون حيواناتى خلق ايتمك؛ هم بسيط بر يمكدن بتون جهازاتِ حيوانيهيى ايجاد ايتمك؛ بونڭله برابر "هر شيئى بر تك شى ياپمق" يعنى ذىحياتڭ يديگى غايت مختلف الجنس طعاملردن او ذىحياته بر لحمِ مخصوص ياپمق، بر جلدِ بسيط طوقومق گبى صنعتلر؛ ذاتِ أحدِ صمد اولان سلطانِ أزل و أبدڭ سكّهِٔ خاصّهسيدر، خاتمِ مخصوصيدر، تقليد ايديلمز بر طرّهسيدر. أوت، بر شيئى هر شى و هر شيئى بر شى ياپمق؛ هر شيئڭ خالقنه خاص و قادرِ كلِّ شيئه مخصوص بر نشاندر، بر آيتدر. و او طلسم ايسه، سرِّ ايمان ايله آچيلان سرِّ حكمتِ خلقتدر و او مفتاح ايسه،
يَا اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
در. و او أژدرها آغزى باغچه قپوسنه إنقلاب ايتمهسى ايسه، إشارتدر كه: قبر أهلِ ضلالت و طغيان ايچون وحشت و نسيان ايچنده زندان گبى صيقنتيلى و بر أژدرها بطنى گبى طار
— 45 —
بر مزاره آچيلان بر قپو اولديغى حالده، أهلِ قرآن و ايمان ايچون زندانِ دنيادن بوستانِ بقايه و ميدانِ إمتحاندن روضهِٔ جنانه و زحمتِ حياتدن رحمتِ رحمانه آچيلان بر قپودر و او وحشى آرسلانڭ دخى مونس بر خدمتكاره دونمسى و مسخّر بر آت اولماسى ايسه، إشارتدر كه: موت، أهلِ ضلالت ايچون بتون محبوباتندن أليم بر فراقِ أبديدر. هم كندى جنّتِ كاذبهِٔ دنيويهسندن إخراج و وحشت و يالڭزلق ايچنده زندانِ مزاره إدخال و حپس اولديغى حالده، أهلِ هدايت و أهلِ قرآن ايچون، اوتهكى عالمه گيتمش أسكى دوست و أحبابلرينه قاووشمغه وسيلهدر. هم حقيقى وطنلرينه و أبدى مقامِ سعادتلرينه گيرمگه واسطهدر. هم زندانِ دنيادن بوستانِ جنانه بر دعوتدر. هم رحمٰنِ رحيمڭ فضلندن كندى خدمتنه مقابل أخذِ اجرت ايتمگه بر نوبتدر. هم وظيفهِٔ حيات كلفتندن بر ترخيصدر. هم عبوديت و إمتحانڭ تعليم و تعليماتندن بر پايدوسدر.
الحاصل:هر كيم حياتِ فانيهيى أساس مقصد ياپسه، ظاهرًا بر جنّت ايچنده اولسه ده معنًا جهنّمدهدر و هر كيم حياتِ باقيهيه جدّى متوجّه ايسه، سعادتِ داريْنه مظهردر. دنياسى نه قدر فنا و صيقنتيلى اولسه ده؛ دنياسنى، جنّتڭ إنتظار صالونى حكمنده گورديگى ايچون خوش گورور، تحمّل ايدر، صبر ايچنده شكر ايدر...
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ الْاِيمَانِ اٰمِينْ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ جَمِيعِ الْحُرُوفَاتِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى جَمِيعِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ ارْحَمْنَا وَ وَالِدَيْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِعَدَدِهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ ٭ اٰمِينَ ٭ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 46 —
طوقوزنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ
أى برادر! بندن، نمازڭ شو معيّن بش وقته حكمتِ تخصيصنى صورييورسڭ. پك چوق حكمتلرندن يالڭز بريسنه إشارت ايدرز.
أوت هر بر نمازڭ وقتى، مهمّ بر إنقلاب باشى اولديغى گبى، عظيم بر تصرّفِ إلٰهينڭ آيينهسى و او تصرّف ايچنده إحساناتِ كلّيهِٔ إلٰهيهنڭ برر معكسى اولديغندن، قديرِ ذو الجلاله او وقتلرده داها زياده تسبيح و تعظيم و حدسز نعمتلرينڭ ايكى وقت اورتهسنده طوپلانمش يكوننه قارشى شكر و حمد ديمك اولان نمازه أمر ايديلمشدر. شو اينجه و درين معنايى بر پارچه فهم ايتمك ايچون "بش نكته"يى نفسمله برابر ديڭلهمك لازم...
برنجى نكته:نمازڭ معناسى، جنابِ حقّى تسبيح و تعظيم و شكردر. يعنى، جلالنه قارشى قَولًا و فعلًا سُبْحَانَ اللّٰهِ دييوب تقديس ايتمك. هم كمالنه قارشى، لفظًا و عملًا اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب تعظيم ايتمك. هم جمالنه قارشى، قلبًا و لسانًا و بدنًا الْحَمْدُ ِللّٰهِ دييوب شكر ايتمكدر. ديمك تسبيح و تكبير و حمد، نمازڭ چكردكلرى حكمندهدرلر. اوندندر كه، نمازڭ حركات و أذكارنده بو اوچ شى، هر طرفنده بولونويورلر. هم اوندندر كه، نمازدن صوڭره، نمازڭ معناسنى تأكيد و تقويه ايچون شو كلماتِ مباركه، اوتوز اوچ دفعه تكرار ايديلير. نمازڭ معناسى، شو مجمل خلاصهلرله تأكيد ايديلير.
— 47 —
ايكنجى نكته:عبادتڭ معناسى شودر كه: درگاهِ إلٰهيده عبد، كندى قصورينى و عجز و فقرينى گوروب كمالِ ربوبيتڭ و قدرتِ صمدانيهنڭ و رحمتِ إلٰهيهنڭ اوڭنده حيرت و محبّتله سجده ايتمكدر. يعنى ربوبيتڭ سلطنتى، ناصلكه عبوديتى و إطاعتى ايستر؛ ربوبيتڭ قدسيتى، پاكلگى دخى ايستر كه: عبد، كندى قصورينى گوروب إستغفار ايله و ربّنى بتون نقائصدن پاك و مبرّا و أهلِ ضلالتڭ أفكارِ باطلهسندن منزّه و معلّا و كائناتڭ بتون قصوراتندن مقدّس و مُعرّا اولديغنى؛ تسبيح ايله سُبْحَانَ اللّٰهِ ايله إعلان ايتسين.
هم ده ربوبيتڭ كمالِ قدرتى دخى ايستر كه: عبد، كندى ضعفنى و مخلوقاتڭ عجزينى گورمكله قدرتِ صمدانيهنڭ عظمتِ آثارينه قارشى إستحسان و حيرت ايچنده اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب خضوع ايله ركوعه گيدوب اوڭا إلتجا و توكّل ايتسين.
هم ربوبيتڭ نهايتسز خزينهِٔ رحمتى ده ايستر كه: عبد، كندى إحتياجنى و بتون مخلوقاتڭ فقر و إحتياجاتنى سؤال و دعا لسانيله إظهار و ربّنڭ إحسان و إنعاماتنى، شكر و ثنا ايله و الْحَمْدُ ِللّٰهِ ايله إعلان ايتسين. ديمك، نمازڭ أفعال و أقوالى، بو معنالرى تضمّن ايدييور و بونلر ايچون طرفِ إلٰهيدن وضع ايديلمشلر.
اوچنجى نكته:ناصلكه إنسان، شو عالمِ كبيرڭ بر مثالِ مصغّريدر و فاتحهِٔ شريفه، شو قرآنِ عظيم الشانڭ بر تمثالِ منوّريدر. نماز دخى بتون عباداتڭ أنواعنى شامل بر فهرستهِٔ نورانيهدر و بتون أصنافِ مخلوقاتڭ ألوانِ عبادتلرينه إشارت ايدن بر خريطهِٔ قدسيهدر.
دردنجى نكته:ناصلكه هفتهلق بر ساعتڭ ثانيه و دقيقه و ساعت و گونلرينى صايان ميللرى بربرينه باقارلر، بربرينڭ مثاليدرلر و بربرينڭ حكمنى آليرلر. اويله ده؛ جنابِ حقّڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو عالمِ دنيانڭ ثانيهسى حكمنده اولان گيجه و گوندوز دورانى و دقيقهلرى صايان سنهلر و ساعتلرى صايان طبقاتِ عمرِ إنسان و گونلرى صايان أدوارِ عمرِ عالم بربرينه باقارلر، بربرينڭ مثاليدرلر و بربرينڭ حكمندهدرلر و بربرينى خاطرلاتيرلر. مثلا:
— 48 —
فجر زمانى،طلوعه قدر، أوّلِ بهار زماننه، هم إنسانڭ رحمِ مادره دوشديگى آواننه، هم سماوات و أرضڭ آلتى گون خلقتندن برنجى گوننه بڭزر و خاطرلاتير و اونلردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى إخطار ايدر.
ظهر زمانىايسه، ياز موسمنڭ اورتهسنه، هم گنجلك كمالنه، هم عمرِ دنيادهكى خلقتِ إنسان دورينه بڭزر و إشارت ايدر و اونلردهكى تجلّياتِ رحمتى و فيوضاتِ نعمتى خاطرلاتير.
عصر زمانىايسه، گوز موسمنه، هم إختيارلق وقتنه، هم آخر زمان پيغمبرينڭ (عليه الصلاة والسلام) عصرِ سعادتنه بڭزر و اونلردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى و إنعاماتِ رحمانيهيى إخطار ايدر.
مغرب زمانىايسه، گوز موسمنڭ آخرنده پك چوق مخلوقاتڭ غروبنى، هم إنسانڭ وفاتنى، هم دنيانڭ قيامت إبتداسندهكى خرابيتنى إخطار ايله، تجلّياتِ جلاليهيى إفهام و بشرى غفلت اويقوسندن اويانديرر، ايقاظ ايدر.
عشاء وقتىايسه، عالمِ ظلمات، نهار عالمنڭ بتون آثارينى سياه كفنى ايله ستر ايتمسنى، هم قيشڭ بياض كفنى ايله ئولمش يرڭ يوزينى اورتمسنى، هم وفات ايتمش إنسانڭ بقيّهِٔ آثارى دخى وفات ايدوب نسيان پردهسى آلتنه گيرمسنى، هم بو دارِ إمتحان اولان دنيانڭ بتون بتون قپانمسنى إخطار ايله قهّارِ ذو الجلالڭ جلاللى تصرّفاتنى إعلان ايدر.
گيجه وقتىايسه، هم قيشى، هم قبرى، هم عالمِ برزخى إفهام ايله، روحِ بشر رحمتِ رحمانه نه درجه محتاج اولديغنى إنسانه خاطرلاتير. و گيجهده تهجّد ايسه، قبر گيجهسنده و برزخ قراڭلغنده نه قدر لزوملى بر ايشيق اولديغنى بيلديرر، ايقاظ ايدر و بتون بو إنقلابات ايچنده جنابِ منعمِ حقيقينڭ نهايتسز نعمتلرينى إخطار ايله نه درجه حمد و ثنايه مستحق اولديغنى إعلان ايدر.
ايكنجى صباحايسه، صباحِ حشرى إخطار ايدر. أوت شو گيجهنڭ صباحى و شو قيشڭ بهارى، نه قدر معقول و لازم و قطعى ايسه، حشرڭ صباحى ده، برزخڭ بهارى ده او قطعيتدهدر.
— 49 —
ديمك بو بش وقتڭ هر برى، بر مهمّ إنقلاب باشنده اولديغى و بيوك إنقلابلرى إخطار ايتديگى گبى؛ قدرتِ صمدانيهنڭ تصرّفاتِ عظيمهِٔ يوميهسنڭ إشارتيله؛ هم سنوى، هم عصرى، هم دهرى، قدرتڭ معجزاتنى و رحمتڭ هداياسنى خاطرلاتير. ديمك أصل وظيفهِٔ فطرت و أساسِ عبوديت و قطعى بورج اولان فرض نماز، شو وقتلرده لايقدر و أنسبدر.
بشنجى نكته:إنسان فطرةً غايت ضعيفدر. حالبوكه هر شى اوڭا ايليشير، اونى متأثّر و متألّم ايدر. هم غايت عاجزدر. حالبوكه بلالرى و دشمنلرى پك چوقدر. هم غايت فقيردر. حالبوكه إحتياجاتى پك زيادهدر. هم تنبل و إقتدارسزدر. حالبوكه حياتڭ تكاليفى غايت آغيردر. هم إنسانيت اونى كائناتله علاقهدار ايتمشدر. حالبوكه سَوْديگى، اُنسيت ايتديگى شيلرڭ زوال و فراقى، متماديًا اونى اينجيتييور. هم عقل اوڭا يوكسك مقصدلر و باقى ميوهلر گوسترييور. حالبوكه ألى قيصه، عمرى قيصه، إقتدارى قيصه، صبرى قيصهدر.
ايشته بو وضعيتده بر روح، فجر زماننده بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ درگاهنه نياز ايله نماز ايله مراجعت ايدوب عرضحال ايتمك، توفيق و مدد ايستهمك نه قدر ألزم و پشيندهكى گوندوز عالمنده باشنه گلهجك، بلنه يوكلهنهجك ايشلرى، وظيفهلرى تحمّل ايچون نه قدر لزوملى بر نقطهِٔ إستناد اولديغى بداهةً آڭلاشيلير.
و ظهر زماننده كه،او زمان، گوندوزڭ كمالى و زواله مَيلى و يومى ايشلرڭ آوانِ تكمّلى و مشاغلڭ تضييقندن موقّت بر إستراحت زمانى و فانى دنيانڭ بقاسز و آغير ايشلرڭ ويرديگى غفلت و سرسملكدن روحڭ تنفّسه إحتياج وقتى و إنعاماتِ إلٰهيهنڭ تظاهر ايتديگى بر آندر. روحِ بشر، او تضييقدن قورتولوب، او غفلتدن صيريلوب، او معناسز و بقاسز شيلردن چيقوب قيّومِ باقى اولان منعمِ حقيقينڭ درگاهنه گيدوب أل باغلايهرق، يكون نعمتلرينه شكر و حمد ايدوب و إستعانه ايتمك و جلال و عظمتنه قارشى ركوع ايله عجزينى إظهار ايتمك و كمالِ بى زوالنه و جمالِ بىمثالنه قارشى سجده ايدوب حيرت و محبّت و محويتنى إعلان ايتمك ديمك اولان ظهر نمازينى
— 50 —
قيلمق؛ نه قدر گوزل، نه قدر خوش، نه قدر لازم و مناسب اولديغنى آڭلاميان إنسان، إنسان دگل...
عصر وقتنده كهاو وقت، هم گوز موسمِ حزينانهسنى و إختيارلق حالتِ محزونانهسنى و آخر زمان موسمِ أليمانهسنى آڭديرر و خاطرلاتديرر. هم يومى ايشلرڭ نتيجهلنمسى زمانى، هم او گونده مظهر اولديغى صحّت و سلامت و خيرلى خدمت گبى نعمِ إلٰهيهنڭ بر يكونِ عظيم تشكيل ايتديگى زمانى، هم او قوجه گونشڭ اُفوله مَيل ايتمسى إشارتيله؛ إنسان بر مسافر مأمور و هر شى گچيجى، بى قرار اولديغنى إعلان ايتمك زمانيدر. شيمدى أبديتى ايستهين و أبد ايچون خلق اولنان و إحسانه قارشى پرستش ايدن و فراقدن متألّم اولان روحِ إنسان، قالقوب آبدست آلوب شو عصر وقتنده ايكندى نمازينى قيلمق ايچون قديمِ باقى و قيّومِ سرمدينڭ درگاهِ صمدانيهسنه عرضِ مناجات ايدهرك، زوالسز و نهايتسز رحمتنڭ إلتفاتنه إلتجا ايدوب، حسابسز نعمتلرينه قارشى شكر و حمد ايدهرك، عزّتِ ربوبيتنه قارشى ذليلانه ركوعه گيدوب، سرمديتِ الوهيتنه قارشى محويتكارانه سجده ايدهرك، حقيقى بر تسلّئِ قلب، بر راحتِ روح بولوب حضورِ كبرياسنده كمربستهِٔ عبوديت اولمق ديمك اولان عصر نمازينى قيلمق، نه قدر علوى بر وظيفه، نه قدر مناسب بر خدمت، نه قدر يرنده بر بورجِ فطرت أدا ايتمك، بلكه غايت خوش بر سعادت ألده ايتمك اولديغنى؛ إنسان اولان آڭلار.
مغرب وقتنده كهاو زمان، هم قيشڭ باشلاماسندن ياز و گوز عالمنڭ نازنين و گوزل مخلوقاتنڭ وداعِ حزينانهسى ايچنده غروب ايتمسنڭ زماننى آڭديرر. هم إنسانڭ وفاتيله بتون سَوْدكلرندن بر فراقِ أليمانه ايچنده آيريلوب قبره گيرمك زماننى خاطرلاتير. هم دنيانڭ زلزلهِٔ سكرات ايچنده وفاتيله، بتون سكنهسى باشقه عالملره گوچمسى و بو دارِ إمتحان لامباسنڭ سوندورولمسى زماننى آڭديرر، خاطرلاتير و زوالده غروب ايدن محبوبلره پرستش ايدنلرى شدّتله ايقاظ ايدر بر زماندر. ايشته آقشام نمازى ايچون بويله بر وقتده، فطرةً بر جمالِ باقىيه آيينهِٔ مشتاق اولان روحِ بشر، شو عظيم ايشلرى ياپان و بو جسيم عالملرى چويرن، تبديل ايدن قديمِ لم يزل و باقئِ لا يزالڭ
— 51 —
عرشِ عظمتنه يوزينى چويروب بو فانيلرڭ اوستنده اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب اونلردن أللرينى چكوب خدمتِ مولا ايچون أل باغلايوب دائمِ باقينڭ حضورنده قيام ايدوب الْحَمْدُ ِللّٰهِ ديمكله؛ قصورسز كمالنه، مِثلسز جمالنه، نهايتسز رحمتنه قارشى حمد و ثنا ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديمكله، معينسز ربوبيتنه، شريكسز الوهيتنه، وزيرسز سلطنتنه قارشى عرضِ عبوديت و إستعانه ايتمك، هم نهايتسز كبرياسنه، حدسز قدرتنه و عجزسز عزّتنه قارشى ركوعه گيدوب بتون كائناتله برابر ضعف و عجزينى، فقر و ذلّتنى إظهار ايتمكله، سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظِيمِ دييوب ربِّ عظيمنى تسبيح ايدوب؛ هم زوالسز جمالِ ذاتنه، تغيّرسز صفاتِ قدسيهسنه، تبدّلسز كمالِ سرمديتنه قارشى سجده ايدوب حيرت و محويت ايچنده تركِ ماسوا ايله محبّت و عبوديتنى إعلان ايدوب، هم بتون فانيلره بدل بر جميلِ باقى، بر رحيمِ سرمدى بولوب، سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى ديمكله زوالدن منزّه، قصوردن مبرّا ربِّ أعلاسنى تقديس ايتمك؛ صوڭره تشهّد ايدوب، اوطوروب بتون مخلوقاتڭ تحيّاتِ مباركهلرينى و صلواتِ طيّبهلرينى كندى حسابنه او جميلِ لم يزل و جليلِ لا يزاله هديه ايدوب و رسولِ أكرمنه سلام ايتمكله بيعتنى تجديد و أوامرينه إطاعتنى إظهار ايدوب و ايماننى تجديد ايله تنوير ايتمك ايچون شو قصرِ كائناتڭ إنتظامِ حكيمانهسنى مشاهده ايدوب صانعِ ذو الجلالڭ وحدانيتنه شهادت ايتمك؛ هم سلطنتِ ربوبيتڭ دلّالى و مبلّغِ مرضياتى و كتابِ كائناتڭ ترجمانِ آياتى اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه شهادت ايتمك ديمك اولان مغرب نمازينى قيلمق نه قدر لطيف، نظيف بر وظيفه، نه قدر عزيز، لذيذ بر خدمت، نه قدر خوش و گوزل بر عبوديت، نه قدر جدّى بر حقيقت و بو فانى مسافرخانهده باقيانه بر صحبت و دائمانه بر سعادت اولديغنى آڭلاميان آدم، ناصل آدم اولابيلير!
عشاء وقتنده كهاو وقت، گوندوزڭ اُفقده قالان بقيّهِٔ آثارى دخى غائب اولوب، گيجه عالمى كائناتى قاپلار. مُقَلِّبُ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ اولان قديرِ ذو الجلالڭ او بياض
— 52 —
صحيفهيى بو سياه صحيفهيه چويرمسندهكى تصرّفاتِ ربّانيهسيله يازڭ مزيَّن يشيل صحيفهسنى، قيشڭ بارد بياض صحيفهسنه چويرمسندهكى مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ اولان حكيمِ ذو الكمالڭ إجراآتِ إلٰهيهسنى خاطرلاتير. هم مرورِ زمانله أهلِ قبورڭ بقيّهِٔ آثارى دخى شو دنيادن كسيلمسيله بتون بتون باشقه عالمه گچمسندهكى خالقِ موت و حياتڭ شئوناتِ إلٰهيهسنى آڭديرر. هم طار و فانى و حقير دنيانڭ تمامًا خراب اولوب، عظيم سكراتيله وفات ايدوب، گنيش و باقى و عظمتلى عالمِ آخرتڭ إنكشافنده خالقِ أرض و سماواتڭ تصرّفاتِ جلاليهسنى و تجلّياتِ جماليهسنى آڭديرر، خاطرلاتديرر بر زماندر. هم شو كائناتڭ مالك و متصرّفِ حقيقيسى، معبود و محبوبِ حقيقيسى او ذات اولابيلير كه؛ گيجه گوندوزى، قيش و يازى، دنيا و آخرتى، بر كتابڭ صحيفهلرى گبى سهولتله چويرر، يازار بوزار، دگيشديرر. بتون بونلره حكم ايدر بر قادرِ مطلق اولديغنى إثبات ايدن بر وضعيتدر. ايشته نهايتسز عاجز، ضعيف، هم نهايتسز فقير، محتاج، هم نهايتسز بر إستقبال ظلماتنه طالمقده، هم نهايتسز حادثات ايچنده چالقانمقده اولان روحِ بشر، ياتسو نمازينى قيلمق ايچون شو معنادهكى عشاءده إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ دييوب معبودِ لم يزل، محبوبِ لا يزالڭ درگاهنه نماز ايله إلتجا ايدوب و شو فانى عالمده و فانى عمرده و قراڭلق دنياده و قراڭلق إستقبالده، بر باقئِ سرمدى ايله مناجات ايدوب بر پارچهجق بر صحبتِ باقيه، بر قاچ دقيقهجق بر عمرِ باقى ايچنده دنياسنه نور سرپهجك، إستقبالنى ايشيقلانديرهجق، موجوداتڭ و أحبابنڭ فراق و زوالندن نشئت ايدن يارهلرينه مرهم سورهجك اولان رحمٰنِ رحيمڭ إلتفاتِ رحمتنى و نورِ هدايتنى گوروب ايستهمك؛ هم موقّةً اونى اونوتان و گيزلهنن دنيايى، او دخى اونوتوب، دردلرينى قلبڭ آغلاماسيله درگاهِ رحمتده دوكوب؛ هم نه اولور نه اولماز، ئولومه بڭزهين اويقويه گيرمهدن أوّل، صوڭ وظيفهِٔ عبوديتنى ياپوب، يوميه دفترِ عملنى حسنِ خاتمه ايله باغلامق ايچون صلاته قيام ايتمك، يعنى بتون فانى سَوْدكلرينه بدل بر معبود و محبوبِ باقينڭ و بتون ديلنجيلك ايتديگى عاجزلره بدل بر قديرِ كريمڭ و بتون تيترهديگى مضرلرڭ شرّندن قورتولمق ايچون بر حفيظِ رحيمڭ حضورينه چيقمق.. هم فاتحه ايله باشلامق، يعنى بر شيئه ياراميان و
— 53 —
يرنده اولميان ناقص، فقير مخلوقلرى مدح و منّتدارلغه بدل، بر كاملِ مطلق و غنىِّ مطلق و رحيمِ كريم اولان ربّ العالمينى مدح و ثنا ايتمك؛ هم اِيَّاكَ نَعْبُدُ خطابنه ترقّى ايتمك، يعنى كوچكلگى، هيچلگى، كيمسهسزلگى ايله برابر، أزل و أبد سلطانى اولان مالكِ يوم الدينه إنتسابيله شو كائناتده نازدار بر مسافر و أهمّيتلى بر وظيفهدار مقامنه گيروب،
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
ديمكله بتون مخلوقات نامنه كائناتڭ جماعتِ كبراسى و جمعيتِ عظماسندهكى عبادات و إستعاناتى اوڭا تقديم ايتمك؛ هم
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
ديمكله، إستقبال قراڭلغى ايچنده سعادتِ أبديهيه گيدن، نورانى يولى اولان صراطِ مستقيمه هدايتى ايستهمك؛ هم شيمدى ياتمش نباتات، حيوانات گبى گيزلنمش گونشلر، هشيار ييلديزلر، برر نفر مِثللو أمرينه مسخّر و بو مسافرخانهِٔ عالمده برر لامباسى و خدمتكارى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ كبرياسنى دوشونوب اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب ركوعه وارمق؛ هم بتون مخلوقاتڭ سجدهِٔ كبراسنى دوشونوب، يعنى شو گيجهده ياتمش مخلوقات گبى هر سنهده، هر عصردهكى أنواعِ موجودات، حتّى أرض، حتّى دنيا، برر منتظم اوردو، بلكه برر مطيع نفر گبى وظيفهِٔ عبوديتِ دنيويهسندن أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله ترخيص ايديلديگى زمان، يعنى عالمِ غيبه گوندرلديگى وقت، نهايت إنتظام ايله زوالده غروب سجّادهسنده اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب سجده ايتدكلرى؛ هم أمرِ كُنْ فَيَكُونُ دن گلن بر صيحهِٔ إحيا و ايقاظ ايله ينه بهارده قسمًا عينًا، قسمًا مِثلًا حشر اولوب، قيام ايدوب، كمربستهِٔ خدمتِ مولا اولدقلرى گبى، شو إنسانجق اونلره إقتداءً او رحمٰنِ ذو الكمالڭ، او رحيمِ ذو الجمالڭ بارگاهِ حضورنده حيرتآلود بر محبّت، بقاآلود بر محويت، عزّتآلود بر تذلّل ايچنده اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب سجوده گيتمك، يعنى بر نوع معراجه چيقمق ديمك اولان عشاء نمازينى قيلمق، نه قدر خوش، نه قدر گوزل، نه قدر شيرين، نه قدر يوكسك، نه قدر عزيز و لذيذ، نه قدر معقول و مناسب بر وظيفه، بر خدمت، بر عبوديت، بر جدّى حقيقت اولديغنى ألبته آڭلادڭ.
— 54 —
ديمك شو بش وقت، هر برى برر إنقلابِ عظيمڭ إشاراتى و إجراآتِ جسيمهِٔ ربّانيهنڭ أماراتى و إنعاماتِ كلّيهِٔ إلٰهيهنڭ علاماتى اولدقلرندن؛ بورج و ذمّت اولان فرض نمازڭ او زمانلره تخصيصى، نهايت حكمتدر...
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ مُعَلِّمًا لِعِبَادِكَ لِيُعَلِّمَهُمْ كَيْفِيَّةَ مَعْرِفَتِكَ وَ الْعُبُودِيَّةَ لَكَ وَ مُعَرِّفًا لِكُنُوزِ اَسْمَائِكَ وَ تَرْجُمَانًا لِاٰيَاتِ كِتَابِ كَائِنَاتِكَ وَ مِرْاٰتًا بِعُبُودِيَّتِهِ لِجَمَالِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
٭ ٭ ٭
— 55 —
اوننجى سوز
حشر بحثى
إخطار:شو رسالهلرده تشبيه و تمثيللرى، حكايهلر صورتنده يازديغمڭ سببى؛ هم تسهيل، هم حقائقِ إسلاميه نه قدر معقول، متناسب، محكم، متساند اولديغنى گوسترمكدر. حكايهلرڭ معنالرى، صوڭلرندهكى حقيقتلردر. كنائيات قبيلندن يالڭز اونلره دلالت ايدرلر. ديمك، خيالى حكايهلر دگل، طوغرى حقيقتلردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
برادر، حشر و آخرتى بسيط و عوام لسانيله و واضح بر طرزده بياننى ايستر ايسهڭ، اويله ايسه شو تمثيلى حكايهجگه نفسمله برابر باق، ديڭله:
بر زمان ايكى آدم، جنّت گبى گوزل بر مملكته (شو دنيايه إشارتدر) گيدييورلر. باقارلر كه: هركس أو، خانه، دكّان قپولرينى آچيق بيراقوب محافظهسنه دقّت ايتمييورلر. مال و پاره، ميدانده صاحبسز قالير. او آدملردن بريسى، هر ايستديگى شيئه ألنى اوزاتوب، يا چالييور، يا غصب ايدييور. هوسنه تبعيت ايدوب هر نوع ظلمى، سفاهتى إرتكاب ايدييور. أهالى ده اوڭا چوق ايليشميورلر. ديگر آرقداشى اوڭا ديدى كه:
— 56 —
"نه ياپييورسڭ؟ جزا چكهجكسڭ؛ بنى ده بلايه صوقهجقسڭ. بو ماللر ميرى ماليدر. بو أهالى چولوق چوجغيله عسكر اولمشلر ويا مأمور اولمشلر. شو ايشلرده سيويل اولارق إستخدام ايديلييورلر. اونڭ ايچون سڭا چوق ايليشميورلر. فقط إنتظام شديددر. پادشاهڭ هر يرده تلفونى وار و مأمورلرى بولونور. چابوق گيت، دخالت ايت!" ديدى. فقط او سرسم عناد ايدوب ديدى:
"يوق، ميرى مالى دگل، بلكه وقف ماليدر، صاحبسزدر. هركس ايستديگى گبى تصرّف ايدهبيلير. بو گوزل شيلردن إستفادهيى منع ايدهجك هيچ بر سبب گورمييورم. گوزمله گورمزسهم اينانميهجغم." ديدى. هم فيلسوفانه چوق سفسطياتى سويلهدى. ايكيسى آراسنده جدّى بر مناظره باشلادى. أوّلا او سرسم ديدى:
"پادشاه كيمدر؟ طانيمام."
صوڭره آرقداشى اوڭا جوابًا: "بر كوى مختارسز اولماز. بر ايگنه اوستهسز اولماز، صاحبسز اولاماز. بر حرف كاتبسز اولاماز، بيلييورسڭ. ناصل اولويور كه، نهايت درجهده منتظم شو مملكت حاكمسز اولور؟ و بو قدر چوق ثروت كه، هر ساعتده بر شمندوفر (حاشيه): سنهيه إشارتدر. أوت بهار، مخزنِ أرزاق بر واغوندر، غائبدن گلير. غائبدن گلير گبى قيمتدار، مصنّع ماللرله طولو گلير. بوراده دوكوليور گيدييور. ناصل صاحبسز اولور؟ و هر يرده گورونن إعلاننامهلر و بياننامهلر و هر مال اوستنده گورونن طرّه و سكّهلر، طامغهلر و هر كوشهسنده صاللانان بايراقلر ناصل مالكسز اولابيلير؟ سن آڭلاشيلييور كه، بر پارچه فرنگى اوقومشسڭ. بو إسلام يازيلرينى اوقويامييورسڭ. هم ده بيلندن صورمايورسڭ. ايشته گل، أڭ بيوك فرمانى سڭا اوقوياجغم."
او سرسم دوندى ديدى:
"هايدى پادشاه وار؛ فقط بنم جزئى إستفادهم اوڭا نه ضرر ويرهبيلير، خزينهسندن نه نقصان ايدر؟ هم بوراده حپس مپس يوقدر، جزا گورونميور."
آرقداشى اوڭا جوابًا ديدى:
"ياهو شو گورونن مملكت بر مانوره ميدانيدر. هم صنايعِ غريبهِٔ سلطانيهنڭ
— 57 —
مشهريدر. هم موقّت تملسز مسافرخانهلريدر. گورمييور ميسڭ كه، هر گون بر قافله گلير، برى گيدر، غائب اولور. دائما طولار بوشانير. بر زمان صوڭره شو مملكت تبديل ايديلهجك. بو أهالى باشقه و دائمى بر مملكته نقل ايديلهجك. اوراده هركس خدمتنه مقابل يا جزا، يا مكافات گورهجك." ديدى.
ينه او خائن سرسم، تمرّد ايدوب: "اينانمام. هيچ ممكن ميدر كه، بو مملكت خراب ايديلسين؛ باشقه بر مملكته گوچ ايتسين." ديدى. بونڭ اوزرينه أمين آرقداشى ديدى:
"مادام بو درجه عناد و تمرّد ايدرسڭ. گل، حدّ و حسابى اولميان دلائل ايچنده اون ايكى صورت ايله سڭا گوسترهجگم كه: بر محكمهِٔ كبرا وار، بر دارِ مكافات و إحسان و بر دارِ مجازات و زندان وار و بو مملكت هر گون بر درجه بوشانديغى گبى، بر گون گلير كه، بتون بتون بوشانوب خراب ايديلهجك.
برنجى صورت:هيچ ممكن ميدر كه: بر سلطنت، باخصوص بويله محتشم بر سلطنت، حسنِ خدمت ايدن مطيعلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. بوراده يوق حكمندهدر. ديمك باشقه يرده بر محكمهِٔ كبرا واردر.
ايكنجى صورت:بو گيديشاته، إجراآته باق! ناصل أڭ فقير، أڭ ضعيفدن طوت، تا هركسه مكمّل، مكلّف أرزاق ويريلييور؛ كيمسهسز خستهلره چوق گوزل باقيلييور. هم غايت قيمتدار و شاهانه طعاملر، قابلر، مرصّع نشانلر، مزيَّن ألبسهلر، محتشم ضيافتلر واردر. باق سنڭ گبى سرسملردن باشقه، هركس وظيفهسنه غايت دقّت ايدر. كيمسه ذرّهجه حدّندن تجاوز ايتمز. أڭ بيوك شخص، أڭ بيوك بر إطاعتله متواضعانه بر خوف و هيبت آلتنده خدمت ايدر. ديمك شو سلطنت صاحبنڭ پك بيوك بر كرمى، پك گنيش بر مرحمتى وار. هم پك بيوك عزّتى، پك جلاللى بر حيثيتى، ناموسى واردر. حالبوكه كرم ايسه، إنعام ايتمك ايستر. مرحمت ايسه، إحسانسز اولاماز. عزّت ايسه غيرت ايستر. حيثيت و ناموس ايسه، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر. حالبوكه شو مملكتده او مرحمت، او ناموسه لايق بيڭدن برى ياپيلمييور. ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب بورادن گوچوب گيدييورلر.
ديمك بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور.
— 58 —
اوچنجى صورت:باق نه قدر عالى بر حكمت، بر إنتظامله ايشلر دونويور. هم نه قدر حقيقى بر عدالت، بر ميزانله معاملهلر گورولويور. حالبوكه حكمتِ حكومت ايسه، سلطنتڭ جناحِ حمايهسنه إلتجا ايدن ملتجيلرڭ تلطيفنى ايستر. عدالت ايسه، رعيتڭ حقوقنڭ محافظهسنى ايستر؛ تا حكومتڭ حيثيتى، سلطنتڭ حشمتى محافظه ايديلسين.
حالبوكه شو يرلرده او حكمته، او عدالته لايق بيڭدن برى إجرا ايديلمييور. سنڭ گبى سرسملر، چوغى جزا گورمهدن بورادن گوچوب گيدييورلر.
ديمك بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور...
دردنجى صورت:باق حدّ و حسابه گلمهين شو سرگيلرده اولان مِثلسز مجوهرات، شو سفرهلرده اولان أمثالسز مطعومات گوسترييورلر كه: بو يرلرڭ پادشاهنڭ حدسز بر سخاوتى، حسابسز طولو خزينهلرى واردر. حالبوكه بويله بر سخاوت و توكنمز خزينهلر، دائمى و ايستهنيلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت ايستر. هم ايستر كه، او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر اوراده دوام ايتسينلر. تا زوال و فراق ايله ألم چكمهسينلر. چونكه زوالِ ألم، لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر. بو سرگيلره باق! و شو إعلانلره دقّت ايت! و بو دلّاللره قولاق وير كه، معجزنما بر پادشاهڭ آنتيقه صنعتلرينى تشكيل و تشهير ايدييورلر. كمالاتنى گوسترييورلر. مِثلسز جمالِ معنويسنى بيان ايدييورلر. حسنِ مخفيسنڭ لطائفندن بحث ايدييورلر. ديمك اونڭ پك مهمّ، حيرت ويريجى كمالات و جمالِ معنويسى واردر. گيزلى، قصورسز كمال ايسه؛ تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه دييوب مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. مخفى، نظيرسز جمال ايسه؛ گورونمك و گورمك ايستر. يعنى، كندى جمالنى ايكى وجهله گورمك: برى، مختلف آيينهلرده بِالذّات مشاهده ايتمك. ديگرى، مشتاق سيرجى و متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ مشاهدهسيله مشاهده ايتمك ايستر. هم گورمك، هم گورونمك، هم دائمى مشاهده، هم أبدى إشهاد ايستر. هم او دائمى جمال، مشتاق سيرجى و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال، زائل مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمهمك اوزره زواله محكوم اولان بر
— 59 —
سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرت و حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه إنسان، بيلمديگى و يتيشمديگى شيئه دشمندر. حالبوكه شو مسافرخانهلردن هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او كمال و او جمالڭ بر ايشيغنى بلكه ضعيف بر گولگهسنى، بر آنده باقوب طويمادن گيدييور.
ديمك بر سيرانگاهِ دائمىيه گيديلييور...
بشنجى صورت:باق بو ايشلر ايچنده گورونويور كه، او مِثلسز ذاتڭ پك بيوك بر شفقتى واردر. چونكه هر مصيبتزدهنڭ إمدادينه قوشديرييور. هر سؤاله و مطلوبه جواب ويرييور. حتّى باق، أڭ أدنا بر حاجت، أڭ أدنا بر رعيتدن گورسه، شفقتله قضا ايدييور. بر چوبانڭ بر قويونى، بر آياغى اينجينسه، يا مرهم، يا بيطر گوندرييور.
گل گيدهلم، شو آطهده بيوك بر إجتماع وار. بتون مملكت أشرافى اوراده طوپلانمشلر. باق، پك بيوك بر نشانى طاشييان بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. او شفقتلى پادشاهندن بر شيلر ايستهيور. بتون أهالى: "أوت، أوت بز ده ايستهيورز" دييورلر. اونى تصديق و تأييد ايدييورلر. شيمدى ديڭله، بو پادشاهڭ سَوْگيليسى دييور كه:
"أى بزى نعمتلريله پرورده ايدن سلطانمز! بزه گوسترديگڭ نمونهلرڭ و گولگهلرڭ أصللرينى، منبعلرينى گوستر. و بزى مقرِّ سلطنتڭه جلب ايت. بزى بو چوللرده محو ايتديرمه. بزى حضوريڭه آل. بزه مرحمت ايت. بوراده بزه طاتديرديغڭ لذيذ نعمتلريڭى اوراده ييدير. بزى زوال و تبعيد ايله تعذيب ايتمه. سڭا مشتاق و متشكّر شو مطيع رعيتڭى باشى بوش بيراقوب إعدام ايتمه." دييور و پك چوق يالوارييور. سن ده ايشيدييورسڭ. عجبا بو قدر شفقتلى و قدرتلى بر پادشاه، هيچ ممكن ميدر كه؛ أڭ أدنا بر آدمڭ أڭ أدنا بر مرامنى أهمّيتله يرينه گتيرسين، أڭ سَوْگيلى بر ياورِ أكرمنڭ أڭ گوزل بر مقصودينى يرينه گتيرمهسين؟ حالبوكه او سَوْگيلينڭ مقصودى، عمومڭ ده مقصوديدر. هم پادشاهڭ مرضيسى، هم مرحمت و عدالتنڭ مقتضاسيدر. هم اوڭا راحتدر، آغير دگل. بو مسافرخانهلردهكى موقّت نزهتگاهلر قدر آغير گلمز. مادام نمونهلرينى گوسترمك ايچون بش آلتى گون سيرانگاهلره بو قدر مصرف ايدييور، بو
— 60 —
مملكتى قوردى. ألبته حقيقى خزينهلرينى، كمالاتنى، هنرلرينى مقرِّ سلطنتنده اويله بر طرزده گوسترهجك، اويله سيرانگاهلر آچاجق كه، عقللرى حيرتده بيراقهجق.
ديمك بو ميدانِ إمتحانده اولانلر، باشى بوش دگللر؛ سعادت سرايلرى و زندانلر اونلرى بكلهيورلر...
آلتنجى صورت:ايشته گل باق، بو محتشم شمندوفرلر، طيّارهلر، تجهيزاتلر، دهپولر، سرگيلر، إجراآتلر گوسترييورلر كه، پرده آرقهسنده پك محتشم بر سلطنت واردر،
(حاشيه): مثلا: ناصل شو زمانده مانوره ميداننده حرب اصولنده، "سلاح آل، سونگو طاق" أمريله قوجه بر اوردو باشدن باشه تيكنلى بر ميشهگاهه بڭزهديگى گبى؛ هر بر بايرام گوننده رسمِ گچيد ايچون: "فورمالريڭزى طاقوب، نشانلريڭزى آصيڭز" أمرينه قارشى اوردوگاه، سراسر رنگارنك چيچك آچمش مزيَّن بر باغچهيى تمثيل ايتديگى مِثللو؛ اويله ده روىِ زمين ميداننده، سلطانِ أزلينڭ نهايتسز أنواعِ جنودندن مَلك و جنّ و إنس و حيوانلر گبى شعورسز نباتات طائفهسى دخى، حفظِ حيات جهادنده أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله: "مدافعه ايچون سلاحلريڭزى و جهازاتڭزى طاقيڭز" أمرِ إلٰهىيى آلدقلرى وقت، زمين باشدن آشاغىيه بتون اوندهكى تيكنلى آغاجلر و نباتلر سونگوجكلرينى طاقديقلرى زمان، عينًا سونگولرينى طاقمش محتشم بر اوردوگاهه بڭزهيور.
هم بهارڭ هر بر گونى، هر بر هفتهسى، برر طائفهِٔ نباتاتڭ برر بايرامى حكمنده اولديغى ايچون، هر بر طائفهسى دخى كندى سلطاننڭ او طائفهيه إحسان ايتديگى گوزل هديهلرى تشهير ايچون اوڭا طاقديغى مرصّع نشانلرى برر رسمِ گچيد طرزنده او سلطانِ أزلينڭ نظرِ شهود و إشهادينه عرض ايتديگندن و اويله بر وضعيت گوسترديگندن، بتون نباتات و أشجار گويا "صنعتِ ربّانيه مرصّعاتنى و چيچك و ميوه دينلن فطرتِ إلٰهيهنڭ نشانلرينى طاقيڭز، چيچكلر آچيڭز" أمرِ ربّانيهيى ديڭلهيورلر كه، روىِ زمين دخى غايت محتشم بر بايرام گوننده، شاهانه رسمِ گچيدده، سورمهلى فورمالرى و مرصّع نشانلرى پارلايان بر اوردوگاهى تمثيل ايدييور.
ايشته شو درجه حكمتلى و إنتظاملى تجهيزات و تزيينات؛ ألبته نهايتسز قدير بر سلطانڭ، نهايت درجهده حكيم بر حاكمڭ أمريله اولديغنى كور اولميانلره گوسترر.
حكم ايدييور. بويله بر سلطنت، كنديسنه لايق بر رعيت ايستر. حالبوكه گورييورسڭ، بتون رعيت بو مسافرخانهده طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت مانوره ايچون بو ميدانِ إمتحانده بولونويورلر. ميدان ايسه، هر
— 61 —
ساعت تبديل ايديلييور. هم بتون رعيت، پادشاهڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونهلرينى و خارقه صنعتلرينڭ آنتيقهلرينى سرگيلرده تماشا ايتمك ايچون شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر. مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر. ايشته بو حال، شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقهسنده دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو نمونهلرڭ و صورتلرڭ خالص و يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينهلر واردر.
ديمك بوراده چابالامق اونلر ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره اوراده بر سعادتى وار...
يدنجى صورت:گل، بر پارچه گزهلم. شو مدنى أهالى ايچنده نه وار، نه يوق گورهلم. ايشته باق! هر يرده، هر كوشهده، متعدّد فوطوغرافلر قورولمش، صورت آلييورلر. باق، هر يرده متعدّد كاتبلر اوطورمشلر، بر شيلر يازييورلر. هر شيئى قيد ايدييورلر. أڭ أهمّيتسز بر خدمتى، أڭ عادى بر وقوعاتى ضبط ايدييورلر. ها، شو يوكسك طاغده پادشاهه مخصوص بر بيوك فوطوغراف قورولمش كه؛
(حاشيه): شو صورتڭ إشارت ايتديگى معنالرڭ بر قسمى يدنجى حقيقتده بيان ايديلمش. يالڭز بوراده پادشاهه مخصوص بر بيوك فوطوغراف إشارتى و حقيقتى "لوحِ محفوظ" ديمكدر. لوحِ محفوظڭ تحقّقِ وجودى يگرمى آلتنجى سوزده شويله إثبات ايديلمش كه: ناصل كوچك كوچك جزدانلر، بيوك بر كوتوگڭ وجودينى إحساس ايدر و كوچك كوچك سندلر، بر دفترِ كبيرڭ بولونديغنى إشعار ايدر و كوچك كثرتلى ترشّحاتلر، بيوك بر صو منبعنى إشمام ايدر. عينًا اويله ده: كوچك كوچك جزدانلر حكمنده؛ هم برر كوچك لوحِ محفوظ معناسنده؛ هم بيوك لوحِ محفوظى يازان قلمدن ترشّح ايدن كوچك كوچك نقطهلر صورتنده اولان بنى بشرڭ قوّهِٔ حافظهلرى، آغاجلرڭ ميوهلرى، ميوهلرڭ چكردكلرى، تخملرى؛ ألبته بر حافظهِٔ كبرايى، بر دفترِ أكبرى، بر لوحِ محفوظِ أعظمى إحساس ايدر، إشعار ايدر و إثبات ايدر. بلكه كسكين عقللره گوسترر.
بتون بو يرلرده نه جريان ايدر، صورتنى آلييورلر. ديمك او ذات أمر ايتمش كه؛ ملكنده جريان ايدن بتون معامله و ايشلر ضبط ايديلسين. ديمك اولويور كه؛ او ذاتِ معظّم بتون حادثاتى قيد ايتديرر، صورتنى آلير. ايشته شو دقّتلى حفظ و محافظه، ألبته بر محاسبه ايچوندر. شيمدى، أڭ عادى رعيتڭ أڭ عادى معاملهلرينى إهمال ايتمهين بر حاكمِ حفيظ، هيچ ممكن ميدر كه
— 62 —
رعيتڭ أڭ بيوكلرندن أڭ بيوك عمللرينى محافظه ايتمهسين، محاسبه ايتمهسين، مكافات و مجازات ويرمهسين. حالبوكه او ذاتڭ عزّتنه و غيرتنه طوقونهجق و شأنِ مرحمتى هيچ قبول ايتميهجك معاملهلر، او بيوكلردن صدور ايدييور. بوراده جزايه چارپمييور.
ديمك، بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور...
سكزنجى صورت:گل، اوندن گلن بو فرمانلرى سڭا اوقوياجغم. باق، مكرّر وعد ايدييور و شدّتلى تهديد ايدييور كه: "سزلرى اورادن آلوب، مقرِّ سلطنتمه گتيرهجگم و مطيعلرى مسعود، عاصيلرى محبوس ايدهجگم. او موقّت يرى خراب ايدوب، مؤبّد سرايلرى، زندانلرى حاوى ديگر بر مملكت قوراجغم." هم او وعد ايتديگى شيلر، اوڭا غايت راحتدر. رعيتنه، غايت مهمدر. وعدنده خلف ايسه، عزّتِ إقتدارينه غايت ضددر. ايشته باق أى سرسم! سن يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدييورسڭ. و هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر جهتله خلاف حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن ايشلر صدقنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ. ألبته بيوك بر جزايه مستحق اولورسڭ. مثالڭ شوڭا بڭزر كه: بر يولجى، گونشڭ ضياسندن گوزينى قاپايور، خيالنه باقييور؛ وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايستهيور. مادام وعد ايتمش، ياپهجقدر. حالبوكه ايفاسى اوڭا چوق راحت و بزه و هر شيئه و اوڭا و سلطنتنه پك چوق لازمدر.
ديمك بر محكمهِٔ كبرا، بر سعادتِ عظما واردر.
طوقوزنجى صورت:شيمدى گل! بو دائرهلرڭ و جماعتلرڭ بعض رؤسالرينه كه،
(حاشيه): شو صورتڭ إثبات ايتديگى معنالر سكزنجى حقيقتده گورونهجك. مثلا، دائرهلرڭ رئيسلرى شو تمثيلده أنبيا و أوليايه إشارتدر. و تلفون ايسه، معكسِ وحى و مظهرِ إلهام اولان قلبدن اوزانان بر نسبتِ ربّانيهدر كه، قلب او تلفونڭ باشيدر و قولاغى حكمندهدر.
هر برى بِالذّات پادشاهله گوروشهجك خصوصى برر تلفونى وار. هم بعض اونڭ حضورينه چيقمشلر. نه دييورلر باق! بونلر إتّفاقله إخبار ايدييورلر كه: او ذات،
— 63 —
مكافات و مجازات ايچون پك محتشم و دهشتلى بر ير إحضار ايتمش. غايت قوى وعد و شدّتلى تهديد ايدييور. هم اونڭ عزّت و جلالتى هيچ بر وجهله خلف الوعده تنزّل ايدوب، تذلّلى قبول ايتمز. حالبوكه او مخبرلر هم تواتر درجهسنده چوق، هم إجماع قوّتنده بر إتّفاقله خبر ويرييورلر كه: شو بعض آثارى گورونن سلطنتِ عظيمهنڭ مدارى و مقرّى، بورادن اوزاق بر باشقه مملكتدهدر و شو ميدانِ إمتحانده بنالر موقّتدرلر. صوڭره دائمى سرايلره تبديل ايديلهجك. بو يرلر دگيشهجكلر. چونكه أثرلريله عظمتى آڭلاشيلان شو محتشم، زوالسز سلطنت؛ بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورلر اوزرنده قورولماز، طورلماز... ديمك اوڭا لايق، دائمى، مستقر، زوالسز، مستمر، مكمّل، محتشم امورلر اوزرنده طورييور.
ديمك بر ديارِ آخَر وار؛ ألبته او مقرّه گيديلهجكدر...
اوننجى صورت:گل، بوگون نوروزِ سلطانيدر.
(حاشيه): بو صورتڭ رمزينى طوقوزنجى حقيقتده گورهجكسڭ. مثلا: نَوْروز گونى، بهار موسمنه إشارتدر. چيچكلى يشيل صحرا ايسه، بهار موسمندهكى روىِ زميندر. دگيشن پردهلر، منظرهلر ايسه، فصلِ بهارڭ إبتداسندن، يازڭ إنتهاسنه قدر صانعِ قديرِ ذو الجلالڭ، فاطرِ حكيمِ ذو الجمالڭ كمالِ إنتظام ايله دگيشديرديگى و كمالِ رحمت ايله تازهلنديرديگى و بربرى آرقهسنده گوندرديگى موجوداتِ بهاريه طبقاتنه و مصنوعاتِ صيفيه طائفهلرينه و أرزاقِ حيوانيه و إنسانيهيه مدار اولان مطعوماته إشارتدر.
بر تبدّلات اولاجق، عجيب ايشلر چيقهجق. شو بهارڭ شو گوزل گوننده، شو گوزل چيچكلى اولان شو يشيل صحرايه گيدوب بر سيران ايدرز. ايشته باق! أهالى ده بو طرفه گلييورلر. باق بر سحر وار. او بنالر بردن خراب اولديلر، باشقه بر شكل آلدى. باق، بر معجزه وار. او خراب اولان بنالر، بردن بوراده ياپيلدى. عادتا بو خالى بر چول، بر مدنى شهر اولدى. باق، سينهما پردهلرى گبى هر ساعت باشقه بر عالم گوسترر، باشقه بر شكل آلير. بوڭا دقّت ايت كه؛ او قدر قاريشق، سرعتلى، كثرتلى، حقيقى پردهلر ايچنده نه قدر مكمّل بر إنتظام واردر كه، هر شى يرلى يرينه قونولييور. خيالى سينهما پردهلرى دخى، بونڭ قدر
— 64 —
منتظم اولاماز. ميليونلر ماهر سحربازلر دخى، بو صنعتلرى ياپامازلر. ديمك، بزه گورونمهين او پادشاهڭ چوق بيوك معجزهلرى واردر.
أى سرسم! سن دييورسڭ: "ناصل بو قوجه مملكت تخريب ايديلوب، باشقه يره قورولهجق؟ "
ايشته گورييورسڭ كه: هر ساعت، سنڭ عقلڭ قبول ايتمديگى او تبديلِ ديار گبى چوق إنقلابلر، تبديللر اولويور. شو طوپلانمق، طاغيلمق و شو حاللردن آڭلاشيلييور كه: بو گورونن سرعتلى إجتماعلر، طاغيلمهلر، تشكيللر، تخريبلر ايچنده باشقه بر مقصد وار. بر ساعتلك إجتماع ايچون اون سنه قدر مصرف ياپيلييور. ديمك بو وضعيتلر مقصودِ بِالذّات دگللر. بر تمثيلدر، بر تقليددرلر. او ذات معجزه ايله ياپييور. تا صورتلرى آلينوب تركيب ايديلسين و نتيجهلرى حفظ ايديلوب يازيلسين. (ناصلكه، مانوره ميدانِ إمتحاننڭ هر شيئى قيد ايديلييوردى و يازيلييوردى.) ديمك، بر مجمعِ أكبرده معامله، بونلر اوزرينه دوام ايدوب دونهجك. هم بر مشهرِ أعظمده دائمى گوستريلهجك. ديمك شو گچيجى، قرارسز وضعيتلر؛ ثابت صورتلر، باقى ميوهلر ويرييورلر.
ديمك بو إحتفالات؛ بر سعادتِ عظما، بر محكمهِٔ كبرا، بيلمديگمز علوى غايهلر ايچوندر...
اون برنجى صورت:گل، أى معنّد آرقداش! بر طيّارهيه، يا شرقه ويا غربه يعنى ماضى و مستقبله گيدن بر شمندوفره بينهلم. شو معجزهكار ذاتڭ، سائر يرلرده نه چشيد معجزهلر گوسترديگنى گورهلم. ايشته باق، گورديگمز منزل و ميدان و مشهر گبى عجائبلر، هر طرفده بولونويور. لٰكن صنعتجه، صورتجه بربرندن آيريدرلر. فقط بوڭا ايى دقّت ايت كه: او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده؛ نه قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتى، نه درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتى، نه مرتبه عالى بر عدالتڭ أماراتى، نه درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتى گورونويور. بصيرتسز اولميان هركس يقينًا آڭلار كه: اونڭ حكمتندن داها أكمل بر حكمت و عنايتندن داها أجمل بر عنايت و مرحمتندن داها أشمل بر مرحمت و عدالتندن داها أجلّ بر عدالت اولاماز و تصوّر ايديلهمز.
— 65 —
أگر فرضا توهّم ايتديگڭ گبى، دائرهِٔ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود رعيتى بولونمازسه؛ شو حكمت، عنايت، مرحمت، عدالتڭ حقيقتلرينه شو بقاسز مملكت مظهر اولامديغى معلوم و اونلره مظهر اولاجق، باشقه يرده ده بولونمازسه؛ او وقت گوندوز اورتهسنده گونشڭ ايشيغنى گورديگمز حالده گونشى إنكار ايتمك درجهسنده بر أحمقلقله، شو گوزيمز اوڭندهكى حكمتى إنكار ايتمك و شو مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى، إشاراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك لازم گلير. هم بو گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانهنڭ صاحبنى؛ (حاشا ثمّ حاشا!) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه، حقيقتلرڭ ضدلرينه إنقلابيدر. حالبوكه إنقلابِ حقائق، بتون أهلِ عقلڭ إتّفاقيله محالدر، ممكن دگلدر. يالڭز، هر شيئڭ وجودينى إنكار ايدن سوفسطائى أبلهلر خارجدر.
ديمك، بو دياردن باشقه بر ديار واردر. اونده بر محكمهِٔ كبرا، بر معدلهِٔ عليا، بر مكرمهِٔ عظما واردر كه؛ تا شو مرحمت و حكمت و عنايت و عدالت تمامًا تظاهر ايتسينلر...
اون ايكنجى صورت:گل شيمدى دونهجگز. شو جماعتلرڭ رئيسلريله و ضابطلريله گوروشهجگز و تجهيزاتلرينه باقهجغز كه؛ او تجهيزات، يالڭز او ميداندهكى قيصه بر مدّت ايچنده گچينمك ايچون مى ويريلمشدر؟ ياخود باشقه يرده اوزون بر سعادت حياتى تحصيل ايتمك ايچون مى ويريلمشدر؟ گورهلم. هركسه و هر تجهيزاته باقهمايز. فقط نمونه ايچون شو ضابطڭ جزدان و دفترينه باقهجغز: بو جزدانده ضابطڭ رتبهسى، معاشى، وظيفهسى، مطلوباتى، دستورِ حركاتى واردر. باق، بو رتبه بر قاچ گونلك ايچون دگل؛ پك اوزون بر زمان ايچون ويريلهبيلير. "شو معاشى خزينهِٔ خاصّهدن فلان تاريخده آلاجقسڭ" يازيليدر. حالبوكه او تاريخ، چوق زمان صوڭره و بو ميدان قپاندقدن صوڭره گلير. شو وظيفه ايسه؛ شو موقّت ميدانه گوره دگل، بلكه
— 66 —
پادشاهڭ قربنده دائمى بر سعادتى قزانمق ايچون ويريلمشدر. شو مطلوبات ايسه، بر قاچ گونلك بو مسافرخانهده گچينمك ايچون اولاماز. بلكه اوزون و مسعودانه بر حيات ايچون اولابيلير. شو دستور ايسه، بتون بتون آچيغه ويرر كه؛ جزدان صاحبى باشقه يره نامزددر، باشقه عالمه چاليشير. باق شو دفترلرده، آلَتلر تجهيزاتنڭ صورتِ إستعمالى و مسؤليتلر واردر. حالبوكه أگر يالڭز بو ميداندن باشقه عالى، دائمى بر ير بولونمازسه؛ شو محكم دفتر، او قطعى جزدان، بتون بتون معناسز اولور. هم شو محترم ضابط و مكرّم قوماندان و معزّز رئيس؛ بتون أهاليدن آشاغى، هركسدن داها بدبخت، داها بيچاره، داها ذليل، داها مصيبتلى، داها فقير، داها ضعيف بر دركهيه دوشر. ايشته بوڭا قياس ايت. هانگى شيئه دقّت ايتسهڭ شهادت ايدر كه: بو فانيدن صوڭره بر باقى وار...
أى آرقداش! ديمك، بو موقّت مملكت بر تارلا حكمندهدر. بر تعليمگاهدر، بر پازاردر. ألبته آرقهسنده بر محكمهِٔ كبرا، بر سعادتِ عظما گلهجكدر. أگر بونى إنكار ايتسهڭ؛ بتون ضابطلردهكى جزدانلرى، دفترلرى تجهيزاتلرى، دستورلرى بلكه شو مملكتدهكى بتون إنتظاماتى، حتّى حكومتى إنكار ايتمگه مجبور اولورسڭ و بتون واقع اولان إجراآتڭ وجودينى تكذيب ايتمك لازم گلير. او وقت سڭا، إنسان و ذىشعور دينلمز. سوفسطائيلردن داها عقلسز اولورسڭ.
صاقين ظن ايتمه؛ تبديلِ مملكت دليللرى بو "اون ايكى صورته" منحصردر. بلكه حدّ و حسابه گلمز أمارهلر، دليللر وار كه: شو قرارسز متغيّر مملكت؛ زوالسز، مستقر بر مملكته تحويل ايديلهجكدر. هم حدّ و حسابه گلمز إشارتلر، علامتلر وار كه: بو أهالى، شو موقّت مسافرخانهلردن آلينهجق، سلطنتڭ مقرِّ دائميسنه گوندريلهجك.
باخصوص، گل سڭا "اون ايكى صورت" قوّتندن داها قوّتلى بر برهان داها گوسترهجگم.
ايشته گل باق، شو اوزاقدهكى گورونن جماعتِ عظيمه ايچنده، أوّل آطهده گورديگمز بيوك نشان صاحبى ياورِ أكرم بر تبليغاتده بولونويور. گيدهلم، ديڭلهيهلم. باق او پارلاق ياورِ أكرم، باق او يوكسكده تعليق ايديلمش فرمانِ أعظمى أهالىيه
— 67 —
بيلديرييور و دييور كه: "حاضرلانڭز؛ باشقه، دائمى بر مملكته گيدهجكسڭز. اويله بر مملكت كه، بو مملكت اوڭا نسبةً بر زندان حكمندهدر. پادشاهمزڭ مقرِّ سلطنتنه گيدوب مرحمتنه، إحسانلرينه مظهر اولاجقسڭز. أگر گوزلجه بو فرمانى ديڭلهيوب إطاعت ايتسهڭز... يوقسه عصيان ايدوب ديڭلهمزسهڭز، مدهش زندانلره آتيلاجقسڭز." گبى تبليغاتده بولونويور. سن ده گورييورسڭ كه؛ او فرمانِ أعظمده اويله إعجازكار بر طرّه وار كه، هيچ بر وجهله قابلِ تقليد دگل. سنڭ گبى سرسملردن باشقه هركس؛ او فرمان، پادشاهڭ فرمانى اولديغنى قطعى بيلير. و او پارلاق ياورِ أكرمده اويله نشانلر وار كه؛ سنڭ گبى كورلردن باشقه هركس او ذاتى، پادشاهڭ پك طوغرى ترجمانِ أوامرى اولديغنى يقينًا آڭلار.
عجبا او ياورِ أكرم او فرمانِ أعظمله برابر بتون قوّتيله دعوا ايدوب تبليغ ايتدكلرى شو تبديلِ مملكت مسئلهسى، هيچ قابل ميدر كه إعتراض قبول ايتسين. أوت قابل دگل! إلّا كه، بتون بو گورديگمز هر شيئى إنكار ايدهسڭ...
شيمدى أى آرقداش!. سوز سنڭدر، سويله. نه دييورسهڭ دى!
بن نه دييهجگم، داها بوڭا قارشى بر شى دينهبيلير مى؟ گوندوز اورتهسنده گونشه قارشى سوز سويلهنير مى؟ يالڭز ديرم كه: الحمد ِللّٰه، يوز بيڭ دفعه شكر اولسون كه؛ وهم و هوا تحكّمندن، نفس و هوس أسارتندن قورتولوب، دائمى حپس و زنداندن خلاص اولدم و ايناندم كه: بو قارمهقاريشق، قرارسز مسافرخانهلردن باشقه و قربِ شاهانهده بر ديارِ سعادت واردر؛ بز ده اوڭا نامزدز...
ايشته حشر و آخرتدن كنايه و عبارت اولان شو حكايهِٔ تمثيليه بوراده تمام اولدى. شيمدى توفيقِ إلٰهى ايله حقيقتِ عليايه گچهجگز. گچمش "اون ايكى صورته" مقابل "اون ايكى متساند حقيقت" ايله بر "مقدّمه" بيان ايدهجگز.
— 68 —
مقدّمه
بر قاچ إشارتله باشقه يرلرده يعنى يگرمى ايكنجى، اون طوقوزنجى، يگرمى آلتنجى سوزلرده ايضاح ايديلن بر قاچ مسئلهيه إشارت ايدرز.
برنجى إشارت:حكايهدهكى سرسم آدمڭ او أمين آرقداشيله، اوچ حقيقتلرى وار:
برنجيسى:نفسِ أمّارهم ايله قلبمدر.
ايكنجيسى:فلسفه شاكردلريله، قرآنِ حكيم تلميذلريدر.
اوچنجيسى:اُمّتِ إسلاميه ايله ملّتِ كفريهدر.
فلسفه شاكردلرى و ملّتِ كفريه و نفسِ أمّارهنڭ أڭ مدهش ضلالتى، جنابِ حقّى طانيمامقدهدر. حكايهده ناصل أمين آدم ديمشدى: "بر حرف كاتبسز اولماز، بر قانون حاكمسز اولماز." بز ده ديرز:
ناصلكه بر كتاب، باخصوص اويله بر كتاب كه؛ هر كلمهسى ايچنده كوچك قلمله بر كتاب يازيلمش، هر حرفى ايچنده اينجه قلم ايله منتظم بر قصيده يازيلمش. كاتبسز اولمق، صوڭ درجه محالدر. اويله ده شو كائنات نقّاشسز اولمق، صوڭ درجه محال أندر محالدر. زيرا بو كائنات اويله بر كتابدر كه، هر صحيفهسى چوق كتابلرى تضمّن ايدر. حتّى هر كلمهسى ايچنده بر كتاب واردر. هر بر حرفى ايچنده بر قصيده واردر. ير يوزى بر صحيفهدر، نه قدر كتاب ايچنده وار. بر آغاج بر كلمهدر، نه قدر صحيفهسى واردر. بر ميوه بر حرف؛ بر چكردك، بر نقطهدر. او نقطهده قوجه بر آغاجڭ پروغرامى، فهرستهسى وار. ايشته بويله بر كتاب، أوصافِ جلال و جماله، نهايتسز قدرت و حكمته مالك بر ذاتِ ذو الجلالڭ نقشِ قلمِ قدرتى اولابيلير. ديمك عالمڭ شهوديله، بو ايمان لازم گلير. إلّا كه، ضلالتدن سرخوش اولمش اوله...
— 69 —
هم ناصلكه بر خانه اوستهسز اولماز. باخصوص اويله بر خانه كه؛ خارقه صنعتلرله، عجيب نقشلرله، غريب زينتلرله تزيين ايديلمش. حتّى هر بر طاشنده، بر سراى قدر صنعت درج ايديلمش. اوستهسز اولمق، هيچ بر عقل قبول ايدهمز، غايت ماهر بر صنعتكار ايستر. باخصوص او سراى ايچنده سينهما پردهلرى گبى هر ساعتده حقيقى منزللر تشكيل ايديلوب، كمالِ إنتظامله ألبسه دگيشديرديگى گبى دگيشديرييور. حتّى هر بر حقيقى پرده ايچنده، متعدّد كوچك كوچك منزللر ايجاد ايديلييور. اويله ده شو كائنات نهايتسز حكيم، عليم، قدير بر صانع ايستر. چونكه شو محتشم كائنات اويله بر سرايدر كه: آى، گونش لامبالرى؛ ييلديزلر، موملرى؛ زمان، بر ايپ، بر شريددر كه، او صانعِ ذو الجلال هر سنه بر باشقه عالمى اوڭا طاقوب، گوسترييور. او طاقديغى عالمڭ ايچنده اوچ يوز آلتمش طرزده منتظم صورتلرينى تجديد ايدييور. كمالِ إنتظامله و حكمتله دگيشديرييور. ير يوزينى بر سفرهِٔ نعمت ياپمش كه، هر بهار موسمنده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ مصنوعاتيله تزيين ايدييور. حدّ و حسابه گلمز أنواعِ إحساناتيله طولديرييور. اويله بر طرزده كه، نهايت إختلاط ايچنده و قاريشمش اولدقلرى حالده، نهايت درجهده إمتياز و فرقله بربرلرندن آيريلييور. باشقه جهتلرى بوڭا قياس ايت... ناصل، بويله بر سرايڭ صانعندن غفلت ايديلهبيلير؟
هم ناصلكه بلوطسز، گوندوز اورتهسنده، گونشڭ دڭز يوزنده بتون قبارجقلر اوستنده و قرهده بتون پارلاق شيلرده و قارڭ بتون پارچهلرنده جلوهسى گورونديگى و عكسى مشاهده ايديلديگى حالده گونشى إنكار ايتمك، نه درجه عجيب بر ديوانهلك هذيانيدر. چونكه او وقت بر تك گونشى إنكار و قبول ايتمهمكله؛ قطرات صاييسنجه، قبارجقلر مقدارنجه، پارچهلر عددنجه، حقيقى و بِالأصاله گونشجكلرى قبول ايتمك لازم گلييور. هر ذرّهجكده (كه آنجق بر ذرّه صيقيشهبيلديگى حالده) قوجه بر گونشڭ حقيقتنى ايچنده قبول ايتمك لازم گلديگى گبى، عينًا اويله ده: شو صيراوارى ايچنده هر زمان حكمتله دگيشن و دوزگونلك ايچنده هر وقت تازهلهنن شو منتظم كائناتى گوروب، خالقِ ذو الجلالى أوصافِ كماليله تصديق ايتمهمك، اوندن داها برباد بر ضلالت ديوانهلگيدر، بر مجنونلق هذيانيدر. زيرا هر شيده، حتّى هر بر ذرّهده بر الوهيتِ مطلقه قبول ايتمك
— 70 —
لازمدر. چونكه مثلا هوانڭ هر بر ذرّهسى؛ هر بر چيچك ايله هر بر ميوهيه، هر بر ياپراغه گيرر و ايشلهيهبيلير. ايشته شو ذرّه، أگر مأمور اولمازسه، بتون گيرهبيلديگى و ايشلديگى مصنوعلرڭ طرزِ تشكيلاتنى و صورتلرينى و هيئتلرينى بيلمك لازمدر، تا ايچنده ايشلهيهبيلسين. ديمك محيط بر علم و قدرته مالك اولمالى كه، بويله ياپسين.
مثلا، طوپراقده هر بر ذرّهسى قابلدر كه، مختلف بتون تخملر و چكردكلره مدار و منشأ اولسون. أگر مأمور اولمازسه، لازم گلييور كه: اوتلر و آغاجلر عددنجه معنوى جهازات و ماكينهلرى تضمّن ايتسين. وياخود اونلرڭ بتون طرزِ تشكيلاتنى بيلير، ياپار، بتون اونلره گيديريلن صورتلرى طانير، ديكهبيلير بر صنعت و قدرت ويرمك لازم گلير. داها سائر موجوداتى ده قياس ايت. تا آڭلايهجقسڭ كه: هر شيده آشكاره، وحدانيتڭ چوق دليللرى وار. أوت بر شيدن هر شيئى ياپمق و هر شيئى بر تك شى ياپمق، هر شيئڭ خالقنه خاص بر ايشدر.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
فرمانِ ذىشاننه دقّت ايت. ديمك واحدِ أحدى قبول ايتمهمك ايله، موجودات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك لازم گلير.
ايكنجى إشارت:حكايهده بر ياورِ أكرمدن بحث ايديلمش و دينلمش كه: كور اولميان هركس اونڭ نشانلرينى گورمكله آڭلار كه: او ذات، پادشاهڭ أمريله حركت ايدر و اونڭ خاص بندهسيدر. ايشته او ياورِ أكرم، رسولِ أكرمدر (عليه الصلاة والسلام). أوت شويله مزيَّن بر كائناتڭ، اويله مقدّس بر صانعنه بويله بر رسولِ أكرم، ايشيق شمسه لزومى درجهسنده ألزمدر. چونكه ناصل گونش، ضيا ويرمكسزين ممكن دگلدر. اويله ده الوهيت ده، پيغمبرلرى گوندرمكله كندينى گوسترمكسزين ممكن دگلدر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه، نهايت كمالده اولان بر جمال؛ گوستريجى و تعريف ايديجى بر واسطه ايله كندينى گوسترمك ايستهمسين؟
هم ممكن اولور مى كه؛ غايت جمالده بر كمالِ صنعت، اونڭ اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايدن بر دلّال واسطهسيله تشهير ايستهمسين؟
— 71 —
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بر ربوبيتِ عامّهنڭ سلطنتِ كلّيهسى، كثرت و جزئيات طبقاتنده وحدانيت و صمدانيتنى، ذو الجناحين بر مبعوث واسطهسيله إعلاننى ايستهمسين! يعنى او ذات، عبوديتِ كلّيه جهتيله كثرت طبقاتنڭ درگاهِ إلٰهيه ألچيسى اولديغى گبى، قربيت و رسالت جهتيله درگاهِ إلٰهينڭ كثرت طبقاتنه مأموريدر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نهايت درجهده بر حسنِ ذاتى صاحبى، جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايستهمسين! يعنى بر حبيب رسول واسطهسيله كه؛ هم حبيبدر، عبوديتيله كندينى اوڭا سَوْديرر، آيينهدارلق ايدر. هم رسولدر؛ اونى مخلوقاتنه سَوْديرر، جمالِ أسماسنى گوسترر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ عجيب معجزهلرله، غريب و قيمتدار شيلرله طولو خزينهلر صاحبى، صرّاف بر تعريف ايديجى و وصّاف بر تشهير ايديجى واسطهسيله أنظارِ خلقه عرض و باشلرنده إظهار ايتمكله، گيزلى كمالاتنى بيان ايتمك إراده ايتمهسين و ايستهمسين؟
هم ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتى بتون أسماسنڭ كمالاتنى إفاده ايدن مصنوعاتله تزيين ايدهرك سير ايچون غريب و اينجه صنعتلرله سوسلهنلمش بر سرايه بڭزتسين ده، رهبر بر معلّم تعيين ايتمهسين؟
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتڭ صاحبى، شو كائناتڭ تحوّلاتندهكى مقصد و غايه نه اولاجغنى مشعر طلسمِ مغلقنى، هم موجوداتڭ "نرهدن؟ نرهيه؟ نهجيسڭ؟" اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطهسيله آچديرماسين!
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو گوزل مصنوعات ايله كندينى ذىشعوره طانيتديران و قيمتلى نعمتلر ايله كندينى سَوْديرن صانعِ ذو الجلال؛ اونڭ مقابلنده ذىشعوردن مرضياتى و آرزولرى نه اولديغنى بر ألچى واسطهسيله بيلديرمسين!
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نوعِ إنسانى، شعورجه كثرته مبتلا، إستعدادجه عبوديتِ كلّيهيه مهيّا صورتنده ياراتوب، معلّم بر رهبر واسطهسيله اونلرى كثرتدن وحدته يوزلرينى چويرمك ايستهمسين!
— 72 —
داها بونلر گبى چوق وظائفِ نبوّت وار كه، هر برى بر برهانِ قطعيدر كه: الوهيت، رسالتسز اولاماز...
شيمدى عجبا عالمده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن (بيان اولونان أوصاف و وظائفه) داها أهل و داها جامع كيم ظهور ايتمش؟ و رتبهِٔ رسالته و وظيفهِٔ تبليغه اوندن داها أليق، داها أوفق هيچ زمان گوسترمش ميدر؟ خاير، أصلا و قطعا!. بلكه او، بتون رسوللرڭ سيّديدر، بتون أنبيانڭ إماميدر، بتون أصفيانڭ سَرْوريدر، بتون مقرّبينڭ أقربيدر، بتون مخلوقاتڭ أكمليدر، بتون مرشدلرڭ سلطانيدر. أوت أهلِ تحقيقاتڭ إتّفاقيله، شقِّ قمر و پارمقلرندن صو آقماسى گبى بيڭه بالغ معجزاتندن حدّ و حسابه گلمز دلائلِ نبوّتندن باشقه، قرآنِ عظيم الشان گبى بر بحرِ حقائق و قرق وجهله معجزه اولان معجزهِٔ كبرا، گونش گبى رسالتنى گوسترمگه كافيدر. باشقه رسالهلرده و بِالخاصّه يگرمى بشنجى سوزده قرآنڭ قرقه قريب وجوهِ إعجازندن بحث ايتديگمزدن بوراده قيصه كسييورز.
اوچنجى إشارت:خاطره گلمسين كه: بو كوچوجك إنسانڭ نه أهمّيتى وار كه، بو عظيم دنيا اونڭ محاسبهِٔ أعمالى ايچون قپانسين، باشقه بر دائره آچيلسين؟ چونكه بو كوچوجك إنسان، جامعيتِ فطرت إعتباريله شو موجودات ايچنده بر اوسته باشى و بر دلّالِ سلطنتِ إلٰهيه و بر عبوديتِ كلّيهيه مظهر اولديغندن بيوك أهمّيتى واردر.
هم خاطره گلمسين كه: قيصهجق بر عمرده ناصل أبدى بر عذابه مستحق اولور؟ زيرا كفر؛ شو مكتوباتِ صمدانيه درجهسنده و قيمتنده اولان كائناتى معناسز، غايهسز بر دركهيه دوشورديگى ايچون، بتون كائناته قارشى بر تحقير اولديغى گبى؛ بو موجوداتده جلوهلرى، نقشلرى گورونن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهيى إنكار ايله ردّ و جنابِ حقّڭ حقّانيت و صدقنى گوسترن غيرِ متناهى بتون دليللرينى تكذيب اولديغندن نهايتسز بر جنايتدر. نهايتسز جنايت ايسه، نهايتسز عذابى ايجاب ايدر...
دردنجى إشارت:ناصلكه حكايهده اون ايكى صورتله گوردك كه: هيچ بر جهتله ممكن دگل؛ اويله بر پادشاهڭ، اويله موقّت مسافرخانه گبى بر مملكتى بولونسون
— 73 —
ده، مستقر و حشمتنه مظهر و سلطنتِ عظماسنه مدار ديگر دائمى بر مملكتى بولونماسين... اويله ده هيچ بر وجهله ممكن دگل كه؛ بو فانى عالمڭ باقى خالقى، بونى ايجاد ايتسين ده، باقى بر عالمى ايجاد ايتمهسين؟ هم ممكن دگل: شو بديع و زائل كائناتڭ سرمدى صانعى بونى خلق ايتسين ده، مستقر و دائمى ديگر بر كائناتى ايجاد ايتمهسين؟ هم ممكن دگل: بو مشهر و ميدانِ إمتحان و تارلا حكمنده اولان دنيانڭ حكيم و قدير و رحيم اولان فاطرى اونى ياراتسين، اونڭ بتون غايهلرينه مظهر اولان دارِ آخرتى خلق ايتمهسين؟ بو حقيقته اون ايكى قپو ايله گيريلير. اون ايكى حقيقت ايله او قپولر آچيلير. أڭ قيصه و بسيطدن باشلارز:
برنجى حقيقت: بابِ ربوبيت و سلطنتدر
كه، إسمِ ربّڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: شأنِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيت، باخصوص بويله بر كائناتى، كمالاتنى گوسترمك ايچون غايت عالى غايهلر و يوكسك مقصدلر ايله ايجاد ايتسين، اونڭ غايات و مقاصدينه قارشى ايمان و عبوديتله مقابله ايدن مؤمنلره مكافاتى بولونماسين. و او مقاصدى ردّ و تحقير ايله مقابله ايدن أهلِ ضلالته مجازات ايتمهسين؟
ايكنجى حقيقت: بابِ كرم و رحمتدر
كه، كريم و رحيم إسمنڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: گوسترديگى آثار ايله نهايتسز بر كرم و نهايتسز بر رحمت و نهايتسز بر عزّت و نهايتسز بر غيرت صاحبى اولان شو عالمڭ ربّى؛ كرم و رحمتنه لايق مكافات، عزّت و غيرتنه شايسته مجازاتده بولونماسين. أوت شو دنيا گيديشاتنه باقيلسه گورولويور كه؛ أڭ عاجز، أڭ ضعيفدن طوت
(حاشيه): رزقِ حلال، إقتدار ايله آلينماديغنه، بلكه افتقاره بناءً ويريلديگنه دليلِ قطعى: إقتدارسز ياورولرڭ حسنِ معيشتى و مقتدر جاناوارلرڭ ضيقِ معيشتى؛ هم ذكاوتسز باليقلرڭ سميزلگى و ذكاوتلى، حيلهلى تيلكى و مايمونڭ دردِ معيشتله وجودجه ضعيفلگيدر. ديمك رزق، إقتدار و إختيار ايله معكوسًا متناسبدر. نه درجه إقتدار و إختيارينه گوونسه، او درجه دردِ معيشته مبتلا اولور.
تا أڭ قوىيه قدر هر جانلىيه لايق بر رزق ويريلييور. أڭ ضعيف، أڭ عاجزه أڭ ايى رزق ويريلييور. هر دردلىيه
— 74 —
اومماديغى يردن درمان يتيشديريلييور. اويله علوى بر كرمله ضيافتلر، إكراملر اولونيور كه، نهايتسز بر كرم ألى ايچنده ايشلديگنى بداهةً گوسترييور.
مثلا، بهار موسمنده جنّت حوريلرى طرزنده بتون آغاجلرى سندسمثال لباسلر ايله گيديروب، چيچك و ميوهلرڭ مرصّعاتيله سوسلنديروب خدمتكار ايدهرك اونلرڭ لطيف أللرى اولان داللريله، چشيد چشيد أڭ طاتلى، أڭ مصنّع ميوهلرى بزه تقديم ايتمك؛ هم زهرلى بر سينگڭ أليله شفالى أڭ طاتلى بالى بزه يديرمك؛ هم أڭ گوزل و يوموشاق بر لباسى ألسز بر بوجگڭ أليله بزه گيديرمك؛ هم رحمتڭ بيوك بر خزينهسنى كوچك بر چكردك ايچنده بزم ايچون صاقلامق؛ نه قدر جميل بر كرم، نه قدر لطيف بر رحمت أثرى اولديغى بداهةً آڭلاشيلير. هم إنسان و بعض جاناوارلردن باشقه، گونش و آى و أرضدن طوت، تا أڭ كوچك مخلوقه قدر هر شى كمالِ دقّتله وظيفهسنه چاليشماسى، ذرّهجه حدّندن تجاوز ايتمهمسى، بر عظيم هيبت تحتنده عمومى بر إطاعت بولونماسى؛ بيوك بر جلال و عزّت صاحبنڭ أمريله حركت ايتدكلرينى گوسترييور. هم گرك نباتى و گرك حيوانى و گرك إنسانى بتون والدهلرڭ او رحيم شفقتلريله
(حاشيه): أوت آج بر آرسلان، ضعيف بر ياوروسنى كندى نفسنه ترجيح ايدهرك، ألده ايتديگى بر أتى ييمهيوب ياوروسنه ويرمهسى؛ هم قورقاق طاووق، ياوروسنى حمايه ايچون ايته، آرسلانه صالديرمسى؛ هم اينجير آغاجى كندى چامور ييهرك ياوروسى اولان ميوهلرينه خالص سوت ويرمهسى، بِالبداهه نهايتسز رحيم، كريم، شفيق بر ذاتڭ حسابيله حركت ايتدكلرينى كور اولميانه گوسترييورلر. أوت نباتات و بهيميات گبى شعورسزلرڭ غايت درجهده شعوركارانه و حكيمانه ايشلر گورمسى بِالضروره گوسترر كه: غايت درجهده عليم و حكيم بريسى واردر كه، اونلرى ايشلتديرييور. اونلر، اونڭ ناميله ايشلهيورلر.
و سوت گبى او لطيف غدا ايله او عاجز و ضعيف ياورولرڭ تربيهسى، نه قدر گنيش بر رحمتڭ جلوهسى ايشلديگى بداهةً آڭلاشيلير.
بو عالمڭ متصرّفنڭ مادام نهايتسز بويله بر كرمى، نهايتسز بويله بر رحمتى، نهايتسز اويله بر جلال و عزّتى واردر. نهايتسز جلال و عزّت، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر.
— 75 —
نهايتسز كرم، نهايتسز إكرام ايستر، نهايتسز رحمت؛ كندينه لايق إحسان ايستر. حالبوكه بو فانى دنياده و قيصه عمرده، دڭزدن بر طامله گبى ميليونلر جزءدن آنجق بر جزئى يرلشير و تجلّى ايدر. ديمك او كرمه لايق و او رحمته شايسته بر دارِ سعادت اولاجقدر. يوقسه گوندوزى ايشيغيله طولديران گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك گبى، بو گورونن رحمتڭ وجودينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه بر داها دونمهمك اوزره زوال ايسه؛ شفقتى مصيبته، محبّتى حرقته و نعمتى نقمته و عقلى، مشئوم بر آلَته و لذّتى ألمه قلب ايتديرمكله حقيقتِ رحمتڭ إنطفاسى لازم گلير. هم او جلال و عزّته اويغون بر دارِ مجازات اولاجقدر. چونكه أكثريا ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب، بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور، تأخير ايديلييور. يوقسه، باقيلمييور دگل. بعضًا دنياده دخى جزا ويرر. قرونِ سالفهده جريان ايدن عاصى و متمرّد قَوملره گلن عذابلر گوسترييور كه: إنسان باشى بوش دگل، بر جلال و غيرت سيللهسنه هر وقت معروضدر.
أوت هيچ ممكن ميدر كه؛ إنسان عموم موجودات ايچنده أهمّيتلى بر وظيفهسى، أهمّيتلى بر إستعدادى اولسون ده، إنسانڭ ربّى ده إنسانه بو قدر منتظم مصنوعاتيله كندينى طانيتديرسه، مقابلنده إنسان ايمان ايله اونى طانيمازسه.. هم بو قدر رحمتڭ سوسلى ميوهلريله كندينى سَوْديرسه؛ مقابلنده إنسان عبادتله كندينى اوڭا سَوْديرمسه.. هم بو قدر بو درلو نعمتلريله محبّت و رحمتنى اوڭا گوسترسه؛ مقابلنده إنسان شكر و حمدله اوڭا حرمت ايتمسه؛ جزاسز قالسين، باشى بوش بيراقيلسين، او عزّت، غيرت صاحبى ذاتِ ذو الجلال بر دارِ مجازات حاضرلاماسين؟ هم هيچ ممكن ميدر كه: او رحمٰنِ رحيمڭ كندينى طانيتديرمسنه مقابل؛ ايمان ايله طانيمقله و سَوْديرمسنه مقابل، عبادتله سومك و سَوْديرمكله و رحمتنه مقابل، شكر ايله حرمت ايتمكله مقابله ايدن مؤمنلره بر دارِ مكافاتى، بر سعادتِ أبديهيى ويرمهسين؟
اوچنجى حقيقت: بابِ حكمت و عدالت
اولوب، إسمِ حكيم و عادلڭ جلوهسيدر.
— 76 —
هيچ ممكن ميدر كه:
(حاشيه): أوت، "هيچ ممكن ميدر كه" شو جمله چوق تكرار ايديلييور. چونكه مهمّ بر سرّى إفاده ايدر. شويله كه: أكثر كفر و ضلالت؛ إستبعاددن ايلرى گلير. يعنى عقلدن اوزاق و محال گورور، إنكار ايدر. ايشته حشر سوزنده قطعيًا گوستريلمشدر كه: حقيقى إستبعاد، حقيقى محاليت و عقلدن اوزاقلق و حقيقى صعوبت، حتّى إمتناع درجهسنده مشكلات، كفر يولندهدر و ضلالتڭ مسلگندهدر.. و حقيقى إمكان و حقيقى معقوليت، حتّى وجوب درجهسنده سهولت؛ ايمان يولندهدر و إسلاميت جادّهسندهدر.
الحاصل، أهلِ فلسفه إستبعاد ايله إنكاره گيدر. اوننجى سوز، إستبعاد هانگى طرفده اولديغنى او تعبير ايله گوسترر. اونلرڭ آغزلرينه بر شامار وورور.
ذرّهلردن گونشلره قدر جريان ايدن حكمت و إنتظام، عدالت و ميزانله ربوبيتڭ سلطنتنى گوسترن ذاتِ ذو الجلال، ربوبيتڭ جناحِ حمايهسنه إلتجا ايدن و حكمت و عدالته ايمان و عبوديتله توفيقِ حركت ايدن مؤمنلرى تلطيف ايتمهسين و او حكمت و عدالته كفر و طغيان ايله عصيان ايدن أدبسزلرى تأديب ايتمهسين؟ حالبوكه بو موقّت دنياده او حكمت، او عدالته لايق بيڭدن برى، إنسانده إجرا ايديلمييور، تأخير ايديلييور. أهلِ ضلالتڭ چوغى جزا آلمادن؛ أهلِ هدايتڭ ده چوغى مكافات گورمهدن بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهِٔ كبرايه، بر سعادتِ عظمايه بيراقيلييور.
أوت گورونويور كه؛ شو عالمده تصرّف ايدن ذات، نهايتسز بر حكمتله ايش گورويور. اوڭا برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيده مصلحت و فائدهلره رعايت ايتمهسيدر. گورمييور ميسڭ كه: إنسانده بتون أعضا، كميكلر و طمارلرده، حتّى بدنڭ حجيراتنده، هر يرنده، هر جزئنده فائدهلر و حكمتلرڭ گوزهتيلمسى، حتّى بعض أعضاسى، بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى وارسه، او درجه او عضوه حكمتلر و فائدهلر طاقمسى گوسترييور كه؛ نهايتسز بر حكمت أليله ايش گورولويور.
هم هر شيئڭ صنعتنده نهايت درجهده إنتظام بولونماسى گوسترر كه، نهايتسز بر حكمت ايله ايش گورولويور. أوت گوزل بر چيچگڭ دقيق پروغرامنى، كوچوجك بر تخمنده درج ايتمك، بيوك بر آغاجڭ صحيفهِٔ أعمالنى، تاريخچهِٔ حياتنى، فهرستهِٔ جهازاتنى
— 77 —
كوچوجك بر چكردكده معنوى قدر قلميله يازمق؛ نهايتسز بر حكمت قلمى ايشلديگنى گوسترر.
هم هر شيئڭ خلقتنده غايت درجهده حسنِ صنعت بولونماسى؛ نهايت درجهده حكيم بر صانعڭ نقشى اولديغنى گوسترر. أوت شو كوچوجك إنسان بدنى ايچنده بتون كائناتڭ فهرستهسنى، بتون خزائنِ رحمتڭ آناختارلرينى، بتون أسمالرينڭ آيينهلرينى درج ايتمك؛ نهايت درجهده بر حسنِ صنعت ايچنده بر حكمتى گوسترر. شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، شويله إجراآتِ ربوبيتده حاكم بر حكمت؛ او ربوبيتڭ قنادينه إلتجا ايدن و ايمان ايله إطاعت ايدنلرڭ تلطيفنى ايستهمسين و أبدى تلطيف ايتمهسين؟
هم عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنه برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيئه حسّاس ميزانلرله، مخصوص ئولچولرله وجود ويرمك، صورت گيديرمك، يرلى يرينه قويمق؛ نهايتسز بر عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنى گوسترر.
هم هر حق صاحبنه إستعدادى نسبتنده حقّنى ويرمك، يعنى وجودينڭ بتون لوازماتنى، بقاسنڭ بتون جهازاتنى أڭ مناسب بر طرزده ويرمك؛ نهايتسز بر عدالت ألنى گوسترر.
هم إستعداد لسانيله، إحتياجِ فطرى لسانيله، إضطرار لسانيله سؤال ايديلن و ايستهنيلن هر شيئه دائمى جواب ويرمك؛ نهايت درجهده بر عدل و حكمتى گوسترييور.
شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، بويله أڭ كوچك بر مخلوقڭ، أڭ كوچك بر حاجتنڭ إمدادينه قوشان بر عدالت و حكمت؛ إنسان گبى أڭ بيوك بر مخلوقڭ بقا گبى أڭ بيوك بر حاجتنى مهمل بيراقسين؟ أڭ بيوك إستمدادينى و أڭ بيوك سؤالنى جوابسز بيراقسين؟ ربوبيتڭ حشمتنى، عبادينڭ حقوقنى محافظه ايتمكله محافظه ايتمهسين؟ حالبوكه شو فانى دنياده قيصه بر حيات گچيرن إنسان، اويله بر عدالتڭ حقيقتنه مظهر اولاماز و اولامييور. بلكه بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور. زيرا حقيقى
— 78 —
عدالت ايستر كه: شو كوچوجك إنسان، شو كوچكلگى نسبتنده دگل، بلكه جنايتنڭ بيوكلگى، ماهيتنڭ أهمّيتى و وظيفهسنڭ عظمتى نسبتنده مكافات و مجازات گورسون. مادام شو فانى، گچيجى دنيا؛ أبد ايچون خلق اولونان إنسان خصوصنده اويله بر عدالت و حكمته مظهريتدن چوق اوزاقدر. ألبته عادل اولان او ذاتِ جليلِ ذو الجمالڭ و حكيم اولان او ذاتِ جميلِ ذو الجلالڭ دائمى بر جهنّمى و أبدى بر جنّتى بولونهجقدر.
دردنجى حقيقت: بابِ جود و جمالدر
إسمِ جوّاد و جميلڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: نهايتسز جود و سخاوت، توكنمز ثروت، بيتمز خزينهلر، مِثلسز سرمدى جمال، قصورسز أبدى كمال؛ بر دارِ سعادت و محلِّ ضيافت ايچنده دائمى بولونهجق اولان محتاج شاكرلرى، مشتاق آيينهدارلرى، متحيّر سيرجيلرى ايستهمسينلر؟ أوت دنيا يوزينى بو قدر مزيَّن مصنوعاتيله سوسلنديرمك، آى ايله گونشى لامبا ياپمق، ير يوزينى بر سفرهِٔ نعمت ايدهرك مطعوماتڭ أڭ گوزل چشيدلريله طولديرمق، ميوهلى آغاجلرى برر قاب ياپمق، هر موسمده بر چوق دفعهلر تجديد ايتمك؛ حدسز بر جود و سخاوتى گوسترر. بويله نهايتسز بر جود و سخاوت؛ اويله توكنمز خزينهلر و رحمت، هم دائمى، هم آرزو ايديلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت و محلِّ سعادت ايستر. هم قطعى ايستر كه؛ او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر، او محلِّ سعادتده دوام ايتسينلر، أبدى قالسينلر. تا زوال و فراقله ألم چكمهسينلر. چونكه زوالِ ألم لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر. اويله سخاوت، ألم چكديرمك ايستهمز.
ديمك أبدى بر جنّتى، هم ايچنده أبدى محتاجلرى ايستر. چونكه نهايتسز جود و سخا، نهايتسز إحسان ايتمك ايستر، نعمتلنديرمك ايستر. نهايتسز إحسان و نعمتلنديرمك ايسه، نهايتسز منّتدارلق، نعمتلنمك ايستر. بو ايسه، إحسانه مظهر اولان شخصڭ دوامِ وجودينى ايستر. تا، دائمى تنعّمله او دائمى إنعامه قارشى شكر و منّتدارلغنى گوسترسين. يوقسه زوال ايله آجيلاشان جزئى بر تلذّذ، قيصهجق بر زمانده اويله بر جود و سخانڭ مقتضاسيله قابلِ توفيق دگلدر.
— 79 —
هم دخى مشهرِ صنعتِ إلٰهيه اولان أقطارِ عالم سرگيلرينه باق. ير يوزندهكى نباتات و حيواناتڭ أللرنده اولان إعلاناتِ ربّانيهيه دقّت ايت،
(حاشيه): أوت كميك گبى بر قورو آغاجڭ اوجندهكى تل گبى اينجهجك بر صاپده غايت منقّش، مزيَّن بر چيچك و غايت مصنّع و مرصّع بر ميوه، ألبته غايت صنعتپرور معجزهكار و حكمتدار بر صانعڭ محاسنِ صنعتنى ذىشعوره اوقوتديران بر إعلاننامهدر. ايشته نباتاته حيواناتى دخى قياس ايت.
محاسنِ ربوبيتڭ دلّاللرى اولان أنبيا و أوليايه قولاق وير. ناصل متّفقًا صانعِ ذو الجلالڭ قصورسز كمالاتنى، خارقه صنعتلرينڭ تشهيريله گوسترييورلر، بيان ايدييورلر، أنظارِ دقّتى جلب ايدييورلر.
ديمك بو عالمڭ صانعنڭ پك مهمّ و حيرت ويريجى و گيزلى كمالاتى واردر. بو خارقه صنعتلرله اونلرى گوسترمك ايستر. چونكه گيزلى، قصورسز كمالات ايسه، تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه دييهرك مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. دائمى كمالات ايسه، دائمى تظاهر ايستر. او ايسه، تقدير و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودينى ايستر. بقاسى اولميان إستحسان ايديجينڭ نظرنده، كمالاتڭ قيمتى سقوط ايدر.
(حاشيه): أوت ضروبِ أمثالدندر كه: بر دنيا گوزلى، بر زمان كندينه مفتون اولمش عادى بر آدمى حضورندن طرد ايدر. او آدم كندينه تسلّى ويرمك ايچون: "توه، نه قدر چركيندر" دير. او گوزلڭ گوزللگنى نفى ايدر.
هم بر وقت بر آيى، غايت طاتلى بر اوزوم آصماسى آلتنه گيرر. اوزوملرى يمك ايستر. قوپارمغه ألى يتيشمز. آصمايه ده چيقهماز. كندى كندينه تسلّى ويرمك ايچون كندى لسانيله "أكشيدر" دير. گوملهر گيدر...
هم دخى، كائناتڭ يوزنده سريلمش اولان غايتله گوزل و صنعتلى و پارلاق و سوسلى شو موجودات؛ ايشيق گونشى بيلديرديگى گبى، مِثلسز معنوى بر جمالڭ محاسننى بيلديرر و نظيرسز، خفى بر حُسنڭ لطائفنى إشعار ايدييور.
(حاشيه): آيينهمثال موجوداتڭ بربرى آرقهسنده زوال و فنالريله برابر، آرقهلرندن گلنلرڭ اوستنده و يوزلرنده عين حُسن و جمالڭ جلوهسنڭ بولونماسى گوسترر كه: جمال اونلرڭ دگل؛ بلكه او جماللر، بر حسنِ منزّه و بر جمالِ مقدّسڭ آياتى و أماراتيدر.
او منزّه حُسن، او مقدّس جمالڭ
— 80 —
جلوهسندن، أسمالرده، بلكه هر إسمده چوق گيزلى دفينهلر بولونديغنى إشارت ايدر. ايشته شو درجه عالى، نظيرسز، گيزلى بر جمال ايسه؛ كندى محاسننى بر مرآتده گورمك و حُسننڭ درجاتنى و جمالنڭ مقياسلرينى ذىشعور و مشتاق بر آيينهده مشاهده ايتمك ايستديگى گبى، باشقهلرينڭ نظريله ينه سَوْگيلى جمالنه باقمق ايچون، گورونمك ده ايستر. ديمك ايكى وجهله كندى جمالنه باقمق؛ برى: هر برى باشقه باشقه رنكده اولان آيينهلرده بِالذّات مشاهده ايتمك. ديگرى: مشتاق اولان سيرجى و متحيّر اولان إستحسانجيلرڭ مشاهدهسى ايله مشاهده ايتمك ايستر. ديمك حُسن و جمال، گورمك و گورونمك ايستر. گورمك، گورونمك ايسه؛ مشتاق سيرجى، متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ وجودينى ايستر. حُسن و جمال، أبدى سرمدى اولديغندن مشتاقلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال ايسه؛ زائل بر مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمهمك اوزره زواله محكوم اولان بر سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرتى إستخفافه، حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه خودگام إنسان بيلمديگى شيئه دشمن اولديغى گبى، يتيشمديگى شيئه ده ضددر. حالبوكه نهايتسز بر محبّت، حدسز بر شوق و إستحسان ايله مقابلهيه لايق اولان بر جماله قارشى ضمنًا بر عداوت و كين و إنكار ايله مقابله ايدر. ايشته كافر، اللّٰهڭ دشمنى اولديغنڭ سرّى بوندن آڭلاشيلييور.
مادام او نهايتسز سخاوتِ جود، او مِثلسز جمالِ حُسن، او قصورسز كمالات؛ أبدى متشكّرلرى، مشتاقلرى، مستحسنلرى إقتضا ايدرلر. حالبوكه شو مسافرخانهِٔ دنياده گورويورز؛ هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او سخاوتڭ إحساننى آنجق آز بر پارچه طادار. إشتهاسى آچيلير، فقط ييمز گيدر. او جمال، او كمالڭ دخى آنجق برآز ايشيغنه، بلكه بر ضعيف گولگهسنه بر آنده باقوب، طويمادن گيدر. ديمك، بر سيرانگاهِ دائمىيه گيديلييور.
الحاصل:ناصلكه شو عالم بتون موجوداتيله صانعِ ذو الجلالنه قطعى دلالت ايدر؛ صانعِ ذو الجلالڭ ده صفات و أسماءِ قدسيهسى، دارِ آخرته دلالت ايدر و گوسترر و ايستر.
— 81 —
بشنجى حقيقت: بابِ شفقت و عبوديتِ محمّديهدر
(عليه الصلاة والسلام). إسمِ مجيب و رحيمڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: أڭ أدنا بر حاجتى، أڭ أدنا بر مخلوقندن گوروب كمالِ شفقتله اومماديغى يردن إسعاف ايدن و أڭ گيزلى بر سسى، أڭ گيزلى بر مخلوقندن ايشيدوب إمداد ايدن، لسانِ حال و قال ايله ايستهنيلن هر شيئه إجابت ايدن نهايتسز بر شفقت و بر مرحمت صاحبى بر ربّ؛ أڭ بيوك بر عبدندن،
(حاشيه): أوت بيڭ اوچيوز أللى سنه سلطنت سورن و سلطنتى دوام ايدن و أكثر زمانده اوچ يوز أللى ميليوندن زياده رعيتى بولونان و هر گون بتون رعيتى اونڭله تجديدِ بيعت ايدن و اونڭ كمالاتنه شهادت ايدن و كمالِ إطاعتله أوامرينه إنقياد ايدن و أرضڭ نصفى و نوعِ بشرڭ خُمسى او ذاتڭ صبغى ايله صبغهلنسه، يعنى معنوى رنگيله رنكلنسه و او ذات اونلرڭ محبوبِ قلوبى و مربّئِ أرواحى اولسه؛ ألبته او ذات، شو كائناتده تصرّف ايدن ربّڭ أڭ بيوك عبديدر. هم أكثر أنواعِ كائنات او ذاتڭ برر ميوهِٔ معجزهسنى طاشيمق صورتيله اونڭ وظيفهسنى و مأموريتنى آلقيشلاسه، ألبته او ذات، شو كائنات خالقنڭ أڭ سَوْگيلى مخلوقيدر. هم بتون إنسانيت، بتون إستعداديله ايستديگى بقا گبى بر حاجتى كه؛ او حاجت ايسه، إنسانى أسفلِ سافليندن أعلاىِ علّيّينه چيقارييور. ألبته او حاجت، أڭ بيوك بر حاجتدر و أڭ بيوك بر عبد، عمومڭ نامنه اونى قاضى الحاجاتدن ايستيهجك.
أڭ سَوْگيلى بر مخلوقندن أڭ بيوك حاجتنى گوروب بيتيرمسين، إسعاف ايتمهسين؛ أڭ يوكسك دعايى ايشيدوب قبول ايتمهسين؟ أوت مثلا حيواناتڭ ضعيفلرينڭ و ياورولرينڭ رزق و تربيهلرى خصوصنده گورونن لطف و سهولتى گوسترييور كه: شو كائناتڭ مالكى، نهايتسز بر رحمتله ربوبيت ايدر. ربوبيتنده بو درجه رحيمانه بر شفقت، هيچ قابل ميدر كه مخلوقاتڭ أڭ أفضلنڭ أڭ گوزل دعاسنى قبول ايتمهسين؟ بو حقيقتى اون طوقوزنجى سوزده ايضاح ايتديگم وجهله، شوراده دخى مكرّرًا شويله بيان ايدهلم:
أى نفسمله برابر بنى ديڭلهين آرقداش! حكايهِٔ تمثيليهده ديمشدك: بر آطهده بر إجتماع وار، بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. اونڭ إشارت ايتديگى حقيقت شويلهدر كه: گل! بو زماندن تجرّد ايدوب، فكرًا عصرِ سعادته و خيالًا جزيرة العربه گيدييورز. تا
— 82 —
كه، رسولِ أكرمى (عليه الصلاة والسلام) وظيفه باشنده و عبوديت ايچنده گوروب، زيارت ايدرز. باق! او ذات ناصلكه رسالتيله، هدايتيله سعادتِ أبديهنڭ سببِ حصولى و وسيلهِٔ وصوليدر. اونڭ گبى، عبوديتيله و دعاسيله، او سعادتڭ سببِ وجودى و جنّتڭ وسيلهِٔ ايجاديدر.
ايشته باق! او ذات اويله بر صلاتِ كبراده، بر عبادتِ علياده سعادتِ أبديه ايچون دعا ايدييور كه، گويا بو جزيره، بلكه بتون أرض اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر. چونكه عبوديتى ايسه؛ اوڭا إتّباع ايدن اُمّتڭ عبوديتنى تضمّن ايتديگى گبى، موافقت سرّيله بتون أنبيانڭ سرِّ عبوديتنى تضمّن ايدر. هم او صلاتِ كبرايى اويله بر جماعتِ عظماده قيلار، نياز ايدييور كه؛ گويا بنى آدمڭ حضرتِ آدمدن عصريمزه قدر، بلكه قيامته قدر بتون نورانى و كامل إنسانلر اوڭا تبعيتله إقتدا ايدوب دعاسنه آمين ديرلر.
(حاشيه): أوت مناجاتِ أحمديه (عصم) زمانندن شيمدىيه قدر بتون اُمّتڭ بتون صلاتلرى و صلواتلرى اونڭ دعاسنه بر آمينِ دائمى و بر إشتراكِ عموميدر. حتّى اوڭا گتيريلن هر بر صلوات دخى، اونڭ دعاسنه برر آميندر و امّتنڭ هر بر فردى، هر بر نمازڭ ايچنده اوڭا صلات و سلام گتيرمك و قامتدن صوڭره شافعيلرڭ اوڭا دعا ايتمهسى؛ اونڭ سعادتِ أبديه خصوصندهكى دعاسنه غايت قوّتلى و عمومى بر آميندر. ايشته بتون بشرڭ فطرتِ إنسانيت لسانِ حاليله، بتون قوّتيله ايستديگى بقا و سعادتِ أبديهيى؛ او نوعِ بشر نامنه ذاتِ أحمديه (عصم) ايستهيور و بشرڭ نورانى قسمى، اونڭ آرقهسنده آمين دييورلر. عجبا هيچ ممكن ميدر كه، شو دعا قبوله قرين اولماسين؟
باق، هم اويله بقا گبى بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه؛ دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات نيازينه إشتراك ايدوب لسانِ حال ايله: "اوخ، أوت يا ربّنا! وير، دعاسنى قبول ايت. بز ده ايستهيورز." دييورلر. هم باق! اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه سعادتِ باقيه ايستهيور كه؛ بتون كائناتى آغلاتديروب، دعاسنه إشتراك ايتديرييور.
باق هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون سعادت ايستهيوب، دعا ايدييور كه؛ إنسانى و بتون مخلوقاتى أسفلِ سافلين اولان فناىِ مطلقه سقوطدن، قيمتسزلكدن،
— 83 —
فائدهسزلكدن، عبثيتدن أعلاىِ علّيّين اولان قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه، مكتوباتِ صمدانيه اولماسى درجهسنه چيقارييور.
باق هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه ايله ايستهيور و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله يالوارييور كه: گويا بتون موجوداته، سماواته، عرشه ايشيتديروب وجده گتيروب دعاسنه: "آمين، اَللّٰهمّ آمين" ديديرتييور.
(حاشيه): أوت شو عالمڭ متصرّفى، بتون تصرّفاتى بِالمشاهده شعورانه، عليمانه، حكيمانه اولديغى حالده؛ هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّف، كندى مصنوعاتى ايچنده أڭ ممتاز بر فردڭ حركاتنه شعورى و إطّلاعى بولونماسين. هم هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّفِ عليم، او فردِ ممتازڭ حركاتنه و دعواتنه (دعالرينه) إطّلاعى بولونديغى حالده اوڭا قارشى لاقيد قالسين، أهمّيت ويرمهسين. هم هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّفِ قديرِ رحيم؛ اونڭ دعالرينه لاقيد قالماديغى حالده، او دعالرى قبول ايتمهسين. أوت ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) نوريله عالمڭ شكلى دگيشدى. إنسان و بتون كائناتڭ ماهيتِ حقيقيهلرى او نور، او ضيا ايله إنكشاف ايتدى و گوروندى كه: شو كائناتڭ موجوداتى؛ أسماءِ إلٰهيهيى اوقوتان برر مكتوباتِ صمدانيه، برر موظّف مأمور و بقايه مظهر قيمتدار و معنيدار برر موجوددرلر. أگر او نور اولماسه ايدى، موجودات فناىِ مطلقه محكوم و قيمتسز، معناسز، فائدهسز، عبث، قارمهقاريشق، تصادف اويونجغى بر ظلمتِ أوهام ايچنده قاليردى. ايشته شو سردندر كه: إنسانلر ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) دعاسنه آمين ديدكلرى گبى، عرش و فرش و ثرادن ثريّايه قدر بتون موجودات اونڭ نوريله إفتخار ايدوب، علاقهدارلق گوسترييورلر. ذاتًا عبوديتِ أحمديهنڭ (عصم) روحى، دعادر. بلكه كائناتڭ حركاتى و خدماتى، بر نوع دعادر. مثلا: بر چكردگڭ حركتى؛ خالقندن، بر آغاج اولماسنه بر نوع دعادر.
باق هم اويله سميع و كريم بر قديردن، اويله بصير و رحيم بر عليمدن سعادت و بقايى ايستهيور كه؛ بِالمشاهده أڭ گيزلى بر ذىحياتڭ أڭ گيزلى بر آرزوسنى، أڭ خفى بر نيازينى گورور، ايشيتير، قبول ايدر، مرحمت ايدر. لسانِ حال ايله ده اولسه إجابت ايدر. اويله صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانهده ويرر و إجابت ايدر كه؛ شبهه بيراقماز او تربيه و تدبير اويله سميع و بصيره مخصوص، اويله بر كريم و رحيمه خاصدر.
— 84 —
عجبا بتون بنى آدمى آرقهسنه آلوب شو أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب، نوعِ بشرڭ خلاصهِٔ عبوديتنى جامع حقيقتِ عبوديتِ أحمديه (عصم) ايچنده دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان اولان فخرِ كائنات (عصم) نه ايستهيور، ديڭلهيهلم. باق، كندينه و امّتنه سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم موجودات آيينهلرنده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور. او أسمادن شفاعت طلب ايدييور، گورييورسڭ. أگر آخرتڭ حسابسز أسبابِ موجبهسى، دلائلِ وجودى اولماسه ايدى؛ يالڭز شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر خالقِ رحيمڭ قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى.
(حاشيه): أوت آخرته نسبةً غايت طار بر صحيفه حكمنده اولان روىِ زمينده حدّ و حسابه گلمهين خارقه صنعت نمونهلرينى و حشر و قيامتڭ مثاللرينى گوسترمك و اوچ يوز بيڭ كتاب حكمنده اولان منتظم أنواعِ مصنوعاتى، او تك صحيفهده كمالِ إنتظام ايله يازوب درج ايتمك؛ ألبته گنيش اولان عالمِ آخرتده لطيف و منتظم جنّتڭ بناسندن و ايجادندن داها مشكلدر. أوت جنّت بهاردن نه قدر يوكسك ايسه، او درجه بهار باغچهلرينڭ خلقتى، او جنّتدن داها مشكلدر و حيرتفزادر دينلهبيلير.
أوت بهاريمزده ير يوزينى بر محشر ايدن، يوز بيڭ حشر نمونهلرينى ايجاد ايدن قديرِ مطلقه، جنّتڭ ايجادى ناصل آغير اولابيلير؟ ديمك ناصلكه اونڭ رسالتى، شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى،
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
سرّينه مظهر اولدى. اونڭ گبى، عبوديتى دخى اوتهكى دارِ سعادتڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى.
عجبا هيچ ممكن ميدر كه، بتون عقللرى حيرتده بيراقان شو إنتظامِ عالم و گنيش رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت، مِثلسز جمالِ ربوبيت؛ او دعايه إجابت ايتمهمكله بويله بر چركينلگى، بويله بر مرحمتسزلگى، بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايتسين؟ يعنى أڭ جزئى، أڭ أهمّيتسز آرزولرى، سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين،
— 85 —
يرينه گتيرسين. أڭ أهمّيتلى، لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمهسين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا، يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايدوب چركين اولاماز.
(حاشيه): أوت إنقلابِ حقائق إتّفاقًا محالدر. و إنقلابِ حقائق ايچنده محالأندر محال، بر ضد كندى ضدّينه إنقلابيدر. و بو إنقلابِ أضداد ايچنده بِالبداهه بيڭ درجه محال شودر كه: ضد، كندى ماهيتنده قالمقله برابر، كندى ضدّينڭ عينى اولسون. مثلا: نهايتسز بر جمال؛ حقيقى جمال ايكن، حقيقى چركينلك اولسون. ايشته شو مثالمزده مشهود و قطعىّ الوجود اولان بر جمالِ ربوبيت؛ جمالِ ربوبيت ماهيتنده دائم ايكن، عينِ چركينلك اولسون. ايشته دنياده محال و باطل مثاللرڭ أڭ عجيبيدر.
ديمك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ رسالتيله دنيانڭ قپوسنى آچديغى گبى، عبوديتيله ده آخرتڭ قپوسنى آچار.
عَلَيْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ مِلْءَ الدُّنْيَا وَ دَارِ الْجِنَانِ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ ذٰلِكَ الْحَبِيبُ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ اٰمِينَ
آلتنجى حقيقت: بابِ حشمت و سرمديت
اولوب، إسمِ جليل و باقى جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بتون موجوداتى گونشلردن، آغاجلردن ذرّهلره قدر أمربر نفر حكمنده تسخير و إداره ايدن بر حشمتِ ربوبيت؛ شو مسافرخانهِٔ دنياده موقّت بر حيات گچيرن پريشان فانيلر اوستنده طورسون.. سرمدى، باقى بر دائرهِٔ حشمت و أبدى، عالى بر مدارِ ربوبيتى ايجاد ايتمهسين؟
أوت شو كائناتده گورونن موسملرڭ دگيشمسى گبى حشمتلى إجراآت و
— 86 —
سيّاراتڭ طيّارهمثال حركتلرى گبى عظمتلى حركات و أرضى إنسانه بشيك، گونشى خلقه لامبا ياپمق گبى دهشتلى تسخيرات و ئولمش، قورومش كُرهِٔ أرضى ديريلتمك، سوسلنديرمك گبى گنيش تحويلات گوسترييور كه: پرده آرقهسنده بويله معظّم بر ربوبيت وار، محتشم بر سلطنتله حكم ايدييور. بويله بر سلطنتِ ربوبيت، كندينه لايق بر رعيت ايستر و شايسته بر مظهر ايستر. حالبوكه گورييورسڭ: ماهيتجه أڭ جامع و مهمّ رعيتى و بندهلرى، شو مسافرخانهِٔ دنياده پريشان بر صورتده موقّةً طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه؛ هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت، تجربهِٔ خدمت ايچون شو ميدانِ إمتحانده موقّةً بولونويورلر. ميدان ايسه، هر ساعت تبدّل ايدر. هم بتون او رعيت، صانعِ ذو الجلالڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونهلرينى و خارقه صنعت آنتيقهلرينى چارشوىِ عالم سرگيلرنده، تجارت نظرنده تماشا ايتمك ايچون، شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر؛ صوڭره غائب اولويورلر. شو مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر. ايشته بو حال و شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقهسنده؛ او سرمدى سلطنته مدار و مظهر اولاجق دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو دنياده گورديگمز نمونهلرڭ و صورتلرڭ أڭ خالص و أڭ يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينهلرى واردر. ديمك بوراده چابالامق، اونلر ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره (أگر غائب ايتمزسه) اوراده بر سعادتى واردر. أوت اويله سرمدى بر سلطنت، محالدر كه؛ شو فانيلر و زائل ذليللر اوستنده طورسون.
شو حقيقته، شو تمثيل دوربينيله باق كه: مثلا سن يولده گيدييورسڭ، گورييورسڭ كه؛ يول ايچنده بر خان وار. بر بيوك ذات او خانى، كندينه گلن مسافرلرينه ياپمش. او مسافرلرڭ بر گيجه تنزّه و عبرتلرى ايچون، او خانڭ تزييناتنه ميليونلر آلتونلر صرف ايدييور. هم او مسافرلر او تزييناتدن پك آزى و آز بر زمانده باقوب، او نعمتلردن پك آز بر وقتده، آز بر شى طاتوب، طويمادن گيدييورلر. فقط هر مسافر كندينه مخصوص فوطوغرافيله، او خاندهكى شيلرڭ صورتلرينى آلييورلر. هم او بيوك ذاتڭ خدمتكارلرى ده، مسافرلرڭ صورتِ معاملهلرينى غايت دقّت ايله آلييورلر و قيد
— 87 —
ايدييورلر. هم گورييورسڭ كه؛ او ذات هر گونده، او قيمتدار تزييناتڭ چوغنى تخريب ايدر. يڭى گلهجك مسافرلره، يڭى تزييناتى ايجاد ايدر. بونى گوردكدن صوڭره هيچ شبههڭ قالير مى كه: بو يولده بو خانى ياپان ذاتڭ دائمى پك عالى منزللرى، هم توكنمز، پك قيمتلى خزينهلرى، هم مستمر، پك بيوك بر سخاوتى واردر. شو خانده گوسترديگى إكرام ايله، مسافرلرينى كندى ياننده بولونان شيلره إشتهالرينى آچييور و اونلره حاضرلاديغى هديهلره رغبتلرينى اويانديرييور. عينًا اونڭ گبى، شو مسافرخانهِٔ دنيادهكى وضعيتى، سرخوش اولمادن دقّت ايتسهڭ؛ شو طوقوز أساسى آڭلارسڭ:
برنجى أساس:آڭلارسڭ كه: او خان گبى بو دنيا دخى كندى ايچون دگل. كندى كندينه ده بو صورتى آلماسى محالدر. بلكه قافلهِٔ مخلوقاتڭ گلوب قونمق و گوچمك ايچون طولوب بوشانان، حكمتله ياپيلمش بر مسافرخانهسيدر.
ايكنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو خانڭ ايچنده اوطورانلر مسافرلردر. اونلرڭ ربِّ كريمى، اونلرى دار السلامه دعوت ايدر.
اوچنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو دنيادهكى تزيينات، يالڭز تلذّذ ويا تنزّه ايچون دگل. چونكه بر زمان لذّت ويرسه، فراقيله بر چوق زمان ألم ويرر. سڭا طاتديرر، إشتهاڭى آچار فقط طويورماز. چونكه يا اونڭ عمرى قيصه، يا سنڭ عمرڭ قيصهدر. طويمغه كافى دگل. ديمك قيمتى يوكسك، مدّتى قيصه اولان شو تزيينات؛ عبرت ايچوندر،
(حاشيه): أوت مادام هر شيئڭ قيمتى و دقائقِ صنعتى غايت يوكسك و گوزل اولديغى حالده؛ مدّتى قيصه، عمرى آزدر. ديمك او شيلر نمونهلردر، باشقه شيلرڭ صورتلرى حكمندهدرلر. و مادام مشتريلرڭ نظرلرينى، أصللرينه چويرييورلر گبى بر وضعيت واردر. اويله ايسه، ألبته شو دنيادهكى او چشيد تزيينات؛ بر رحمٰنِ رحيمڭ رحمتيله، سَوْديگى عبادينه حاضرلاديغى نعمِ جنّتڭ نمونهلريدر، دينلهبيلير و دينلير و اويلهدر.
شكر ايچوندر، اصولِ دائميسنه تشويق ايچوندر. باشقه غايت علوى غايهلر ايچوندر.
— 88 —
دردنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو دنيادهكى مزيّنات ايسه
(حاشيه): أوت هر شيئڭ وجودينڭ متعدّد غايهلرى و حياتنڭ متعدّد نتيجهلرى واردر. أهلِ ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى گبى دنيايه، نفسلرينه باقان غايهلره منحصر دگلدر. تا، عبثيت و حكمتسزلك ايچنه گيرهبيلسين. بلكه هر شيئڭ غاياتِ وجودى و نتائجِ حياتى اوچ قسمدر:
برنجيسى و أڭ علويسى، صانعنه باقار كه؛ او شيئه طاقديغى خارقهِٔ صنعت مرصّعاتنى، شاهدِ أزلينڭ نظرينه رسمِ گچيد طرزنده عرض ايتمكدر كه، او نظره بر آنِ سيّاله ياشامق كافى گلير. بلكه وجوده گلمهدن، بِالقوّه نيّت حكمنده اولان إستعدادى ينه كافيدر. ايشته سريع الزوال لطيف مصنوعات و وجوده گلمهين، يعنى سنبل ويرمهين برر خارقهِٔ صنعت اولان چكردكلر، تخملر شو غايهيى بِتمامِها ويرر. فائدهسزلك و عبثيت اونلره گلمز. ديمك هر شى حياتيله، وجوديله صانعنڭ معجزاتِ قدرتنى و آثارِ صنعتنى تشهير ايدوب، سلطانِ ذو الجلالڭ نظرينه عرض ايتمك برنجى غايهسيدر.
ايكنجى قسم غايهِٔ وجود و نتيجهِٔ حيات، ذىشعوره باقار. يعنى هر شى، صانعِ ذو الجلالڭ برر مكتوبِ حقائقنما، برر قصيدهِٔ لطافتنما، برر كلمهِٔ حكمتأدا حكمندهدر كه؛ ملائكه و جنّ و حيوانڭ و إنسانڭ أنظارينه عرض ايدر، مطالعهيه دعوت ايدر. ديمك اوڭا باقان هر ذىشعوره، عبرتنما بر مطالعهگاهدر.
اوچنجى قسم غايهِٔ وجود و نتيجهِٔ حيات، او شيئڭ نفسنه باقار كه؛ تلذّذ و تنزّه و بقا و راحتله ياشامق گبى جزئى نتيجهلردر. مثلا: عظيم بر سفينهِٔ سلطانيهده بر خدمتكارڭ دومنجيلك ايتديگنڭ غايهسى؛ سفينه إعتباريله يوزده بريسى كنديسنه، اجرتِ جزئيهسنه عائد.. طقسان طوقوزى سلطانه عائد اولديغى گبى؛ هر شيئڭ نفسنه و دنيايه عائد غايهسى بر ايسه، صانعنه عائد طقسان طوقوزدر.
ايشته بو تعدّدِ غاياتدندر كه؛ بربرينه ضد و منافى گورونن حكمت و إقتصاد، جود و سخا و بِالخاصّه نهايتسز سخا ايله سرِّ توفيقى شودر كه: برر غايه نقطهِٔ نظرنده جود و سخا حكم ايدر، إسمِ جوّاد تجلّى ايدر. ميوهلر، حبوبلر؛ او تك غايه نقطهِٔ نظرنده بغيرِ حسابدر. نهايتسز جودى گوسترييور. فقط عموم غايهلر نقطهِٔ نظرنده؛ حكمت حكم ايدر، إسمِ حكيم تجلّى ايدر. بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى وار، بلكه هر ميوهنڭ او قدر غايهلرى واردر كه؛ بيان ايتديگمز اوچ قسمه تفريق ايديلير. شو عموم غايهلر، نهايتسز بر حكمتى و إقتصادى گوسترييور. ضد گبى گورونن نهايتسز حكمت، نهايتسز جود ايله سخا ايله إجتماع ايدييور. مثلا: عسكر اوردوسنڭ بر غايهسى، تأمينِ آسايشدر. بو غايهيه گوره نه قدر عسكر ايسترسهڭ وار و هم پك فضلهدر. فقط حفظِ حدود و مجاهدهِٔ أعدا گبى سائر وظيفهلر ايچون، بو موجود آنجق كافى گلير. كمالِ حكمتله موازنهدهدر. ايشته حكومتڭ حكمتى، حشمت ايله إجتماع ايدييور. او حالده، او عسكرلكده فضلهلق يوقدر دينلهبيلير.
جنّتده أهلِ ايمان
— 89 —
ايچون رحمتِ رحمانله إدّخار اولونان نعمتلرڭ نمونهلرى، صورتلرى حكمندهدر.
بشنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو فانى مصنوعات فنا ايچون دگل، بر پارچه گورونوب محو اولمق ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه وجودده قيصه بر زمان طوپلانوب، مطلوب بر وضعيت آلوب؛ تا صورتلرى آلينسين، تمثاللرى طوتولسون، معنالرى بيلينسين، نتيجهلرى ضبط ايديلسين. مثلا، أهلِ أبد ايچون دائمى منظرهلر نسج ايديلسين. هم عالمِ بقاده باشقه غايهلره مدار اولسون.
أشيا بقا ايچون ياراديلديغنى، فنا ايچون اولماديغنى؛ بلكه صورةً فنا ايسه ده تمامِ وظيفه و ترخيص اولديغى بونڭله آڭلاشيلييور كه: فانى بر شى بر جهتله فنايه گيدر، چوق جهتلرله باقى قالير. مثلا قدرت كلمهلرندن اولان شو چيچگه باق كه؛ قيصه بر زمانده او چيچك تبسّم ايدوب بزه باقار، درعقب فنا پردهسنده صاقلانير. فقط سنڭ آغزڭدن چيقان كلمه گبى او گيدر، فقط بيڭلر مثاللرينى قولاقلره توديع ايدر. ديڭلهين عقللر عددنجه، معنالرينى عقللرده إبقا ايدر. چونكه وظيفهسى اولان إفادهِٔ معنا بيتدكدن صوڭره كنديسى گيدر، فقط اونى گورن هر شيئڭ حافظهسنده ظاهرى صورتنى و هر بر تخمنده معنوى ماهيتنى بيراقوب اويله گيدييور. گويا هر حافظه ايله هر تخم؛ حفظِ زينتى ايچون برر فوطوغراف و دوامِ بقاسى ايچون برر منزلدرلر. أڭ بسيط مرتبهِٔ حياتده اولان مصنوع بويله ايسه، أڭ يوكسك طبقهِٔ حياتده و أرواحِ باقيه صاحبى اولان إنسان؛ نه قدر بقا ايله علاقهدار اولديغى آڭلاشيلير. چيچكلى و ميوهلى قوجه نباتاتڭ بر پارچه روحه بڭزهين هر برينڭ قانونِ تشكّلاتى، تمثالِ صورتى؛ ذرّهجكلر گبى تخملرده كمالِ إنتظامله، دغدغهلى إنقلابلر ايچنده إبقا و محافظه ايديلمسيله، غايت جمعيتلى و يوكسك بر ماهيته مالك، خارجى بر وجود گيديرلمش، ذىشعور نورانى بر قانونِ أمرى اولان روحِ بشر؛ نه درجه بقا ايله مربوط و علاقهدار اولديغى آڭلاشيلير.
آلتنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: إنسان، ايپى بوغازينه صاريلوب، ايستديگى يرده اوتلامق ايچون باشى بوش بيراقيلمامشدر؛ بلكه بتون عمللرينڭ صورتلرى آلينوب يازيلير و بتون فعللرينڭ نتيجهلرى محاسبه ايچون ضبط ايديلير.
— 90 —
يدنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: گوز موسمنده ياز بهار عالمنڭ گوزل مخلوقاتنڭ تخريباتى، إعدام دگل. بلكه وظيفهلرينڭ تماميله ترخيصاتيدر.
(حاشيه): أوت رحمتڭ أرزاق خزينهلرندن اولان بر شجرهنڭ اوجلرنده و داللرينڭ باشلرندهكى ميوهلر، چيچكلر، ياپراقلر إختيار اولوب، وظيفهلرينڭ ختامه ايرمسيله گيتمليدرلر. تا، آرقهلرندن آقوب گلنلره قپو قپانماسين. يوقسه رحمتڭ وسعتنه و سائر إخوانلرينڭ خدمتنه سد چكيلير. هم كنديلرى، گنجلك زواليله هم ذليل، هم پريشان اولورلر. ايشته بهار دخى، محشرنما بر ميوهدار آغاجدر. هر عصردهكى إنسان عالمى؛ عبرتنما بر شجرهدر. أرض دخى، محشرِ عجائب بر شجرهِٔ قدرتدر. حتّى دنيا دخى، ميوهلرى آخرت پازارينه گوندريلن بر شجرهِٔ حيرتنمادر.
هم يڭى بهارده گلهجك مخلوقاته ير بوشالتمق ايچون تفريغاتدر و يڭى وظيفهدارلر گلوب قوناجق و وظيفهدار موجوداتڭ گلمسنه ير حاضرلامقدر و إحضاراتدر. هم ذىشعوره وظيفهسنى اونوتديران غفلتدن و شكرينى اونوتديران سرخوشلقدن ايقاظاتِ سبحانيهدر.
سكزنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو فانى عالمڭ سرمدى صانعى ايچون باشقه و باقى بر عالمى وار كه، عبادينى اورايه سَوق و اوڭا تشويق ايدر.
طوقوزنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: اويله بر رحمٰن، اويله بر عالمده، اويله خاص عبادينه اويله إكراملر ايدهجك؛ نه گوز گورمش، نه قولاق ايشيتمش، نه قلبِ بشره خطور ايتمشدر. آمنّا...
يدنجى حقيقت: بابِ حفظ و حفيظيت
اولوب، إسمِ حفيظ و رقيبڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: گوكده، يرده، قرهده، دڭزده؛ ياش قورو، كوچك بيوك، عادى عالى هر شيئى كمالِ إنتظام و ميزان ايچنده محافظه ايدوب، بر درلو محاسبه ايچنده نتيجهلرينى ألهين بر حفيظيت؛ إنسان گبى بيوك بر فطرتده، خلافتِ كبرا گبى بر رتبهده، أمانتِ كبرا گبى بيوك وظيفهسى اولان بشرڭ، ربوبيتِ عامّهيه تماس ايدن عمللرى و فعللرى محافظه ايديلمسين، محاسبه ألگندن گچيريلمسين، عدالت ترازيسنده طارتيلمسين، شايسته جزا و مكافات چكمهسين؟ خاير، أصلا!..
— 91 —
أوت شو كائناتى إداره ايدن ذات، هر شيئى نظام و ميزان ايچنده محافظه ايدييور. نظام و ميزان ايسه؛ علم ايله حكمت و إراده ايله قدرتڭ تظاهريدر. چونكه گورويورز هر مصنوع وجودنده، غايت منتظم و موزون ياراديلييور. هم حياتى مدّتنجه دگيشديرديگى صورتلر دخى، برر إنتظاملى اولديغى حالده، هيئتِ مجموعهسى ده بر إنتظام تحتندهدر. زيرا گورويورز كه؛ وظيفهسنڭ بيتمسيله عمرينه نهايت ويريلن و شو عالمِ شهادتدن گوچوب گيدن هر شيئڭ حفيظِ ذو الجلال، بر چوق صورتلرينى ألواحِ محفوظه حكمنده اولان (حاشيه): يدنجى صورتڭ حاشيهسنه باق. حافظهلرده و بر درلو مثالى آيينهلرده حفظ ايدوب، أكثر تاريخچهِٔ حياتنى چكردگنده، نتيجهسنده نقش ايدوب يازييور. ظاهر و باطن آيينهلرده إبقا ايدييور. مثلا: بشرڭ حافظهسى، آغاجڭ ميوهسى، ميوهنڭ چكردگى، چيچگڭ تخمى، قانونِ حفيظيتڭ عظمتِ إحاطهسنى گوسترييور.
گورمييور ميسڭ كه: قوجه بهارڭ هپ چيچكلى، ميوهلى بتون موجوداتى و بونلرڭ كنديلرينه گوره بتون صحائفِ أعمالى و تشكيلاتنڭ قانونلرى و صورتلرينڭ تمثاللرى؛ محدود بر مقدار تخمجقلر ايچلرنده يازهرق، محافظه ايديلييور. ايكنجى بر بهارده، اونلره گوره بر محاسبه ايچنده صحيفهِٔ عمللرينى نشر ايدوب، كمالِ إنتظام و حكمت ايله قوجه ديگر بر بهار عالمنى ميدانه گتيرمكله؛ حفيظيتڭ نه درجه قوّتلى إحاطه ايله جريان ايتديگنى گوسترييور. عجبا گچيجى، عادى، بقاسز، أهمّيتسز شيلرده بويله محافظه ايديليرسه؛ عالمِ غيبده، عالمِ آخرتده، عالمِ أرواحده ربوبيتِ عامّهده مهمّ ثمره ويرن بشرڭ عمللرى حفظ ايچنده گوزهتيلمك صورتيله، أهمّيتله ضبط ايديلمهمسى قابل ميدر؟ خاير و أصلا!
أوت شو حفيظيتڭ بو صورتده تجلّيسندن آڭلاشيلييور كه: شو موجوداتڭ مالكى، ملكنده جريان ايدن هر شيئڭ إنضباطنه بيوك بر إهتمامى وار. هم حاكميت وظيفهسنده نهايت درجهده دقّت ايدر. هم ربوبيتِ سلطنتنده غايت إهتمامى گوزهتير. او درجه كه، أڭ كوچك بر حادثهيى، أڭ اوفاق بر خدمتى يازار، يازديرر. ملكنده
— 92 —
جريان ايدن هر شيئڭ صورتنى متعدّد شيلرده حفظ ايدر. شو حفيظيت إشارت ايدر كه: أهمّيتلى بر محاسبهِٔ أعمال دفترى آچيلاجق و بِالخاصّه ماهيتجه أڭ بيوك، أڭ مكرّم، أڭ مشرّف بر مخلوق اولان إنسانڭ بيوك اولان عمللرى، مهمّ اولان فعللرى؛ مهمّ بر حساب و ميزانه گيرهجك، صحيفهِٔ عمللرى نشر ايديلهجك.
عجبا هيچ قابل ميدر كه: إنسان، خلافت و أمانتله مكرّم اولسون، ربوبيتڭ كلّياتِ شئوننه شاهد اولارق كثرت دائرهلرنده، وحدانيتِ إلٰهيهنڭ دلّاللغنى إعلان ايتمكله، أكثر موجوداتڭ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايدوب ضابطلك و مشاهدلك درجهسنه چيقسين ده صوڭره قبره گيدوب، راحتله ياتسين و اويانديريلماسين؟ كوچك بيوك هر عمللرندن سؤال ايديلمسين؟ محشره گيدوب محكمهِٔ كبرايى گورمهسين؟ خاير و أصلا!..
هم بتون گلهجك زمانده اولان
(حاشيه): أوت زمانِ حاضردن، تا إبتداءِ خلقتِ عالمه قدر اولان زمانِ ماضى؛ عمومًا وقوعاتدر. وجوده گلمش هر بر گونى، هر بر سنهسى، هر بر عصرى؛ برر سطردر، برر صحيفهدر، برر كتابدر كه قلمِ قدر ايله ترسيم ايديلمشدر. دستِ قدرت، معجزاتِ آياتنى اونلرده كمالِ حكمت و إنتظام ايله يازمشدر.
شو زماندن تا قيامته، تا جنّته، تا أبده قدر اولان زمانِ إستقبال؛ عمومًا إمكاناتدر. يعنى ماضى وقوعاتدر، إستقبال إمكاناتدر. ايشته او ايكى زمانڭ ايكى سلسلهسى بربرينه قارشى مقابله ايديلسه؛ ناصلكه دونكى گونى خلق ايدن و او گونه مخصوص موجوداتى ايجاد ايدن ذات؛ يارينكى گونى موجوداتيله خلق ايتمگه مقتدر اولديغى هيچ بر وجهله شبهه گتيرمز. اويله ده شبهه يوقدر كه: شو ميدانِ غرائب اولان زمانِ ماضينڭ موجوداتى و خارقهلرى؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ معجزاتيدر. قطعى شهادت ايدرلر كه: او قدير، بتون إستقبالڭ، بتون ممكناتڭ ايجادينه، بتون عجائبنڭ إظهارينه مقتدردر.
أوت ناصلكه بر ألمايى خلق ايدهجك؛ ألبته دنياده بتون ألمالرى خلق ايتمگه و قوجه بهارى ايجاد ايتمگه مقتدر اولمق گركدر. بهارى ايجاد ايتمهين، بر ألمايى ايجاد ايدهمز. زيرا او ألما او تزگاهده طوقونويور. بر ألمايى ايجاد ايدن، بر بهارى ايجاد ايدهبيلير. بر ألما؛ بر آغاجڭ، بلكه بر باغچهنڭ، بلكه بر كائناتڭ مثالِ مصغّريدر. هم صنعت إعتباريله قوجه آغاجڭ بتون تاريخِ حياتنى طاشييان ألمانڭ چكردگى إعتباريله اويله بر خارقهِٔ صنعتدر كه: اونى اويلهجه ايجاد ايدن، هيچ بر شيدن عاجز قالماز. اويله ده بوگونى خلق ايدن، قيامت گوننى خلق ايدهبيلير و بهارى ايجاد ايدهجك، حشرڭ ايجادينه مقتدر بر ذات اولابيلير. زمانِ ماضينڭ بتون عالملرينى زمانڭ شريدينه كمالِ حكمت و إنتظام ايله طاقوب گوسترن؛ ألبته إستقبال شريدينه دخى باشقه كائناتى طاقوب گوسترهبيلير و گوسترهجكدر. قاچ سوزلرده، بِالخاصّه يگرمى ايكنجى سوزده غايت قطعى إثبات ايتمشز كه: هر شيئى ياپاميان هيچ بر شيئى ياپاماز و بر تك شيئى خلق ايدن، هر شيئى ياپابيلير. هم أشيانڭ ايجادى بر تك ذاته ويريلسه، بتون أشيا بر تك شى گبى قولاى اولور و سهولت پيدا ايدر. أگر متعدّد أسبابه ويريلسه و كثرته إسناد ايديلسه، بر تك شيئڭ ايجادى؛ بتون أشيانڭ ايجادى قدر مشكلاتلى اولور و إمتناع درجهسنده صعوبت پيدا ايدر.
ممكناته قدير اولديغنه، بتون گچمش
— 93 —
زماندهكى معجزاتِ قدرتى اولان وقوعاتى شهادت ايدن و قيامت و حشره پك بڭزهين قيش ايله بهارى هر وقت بِالمشاهده ايجاد ايدن بر قديرِ ذو الجلالدن، إنسان ناصل عدمه گيدوب قاچهبيلير، طوپراغه گيروب صاقلانهبيلير؟ مادام بو دنياده اوڭا لايق محاسبه گورولوب، حكم ويريلمييور. ألبته بر محكمهِٔ كبرا، بر سعادتِ عظمايه گيدهجكدر.
سكزنجى حقيقت: بابِ وعد و وعيددر.
إسمِ جميل و جليلڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: عليمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان شو مصنوعاتڭ صانعى؛ بتون أنبيانڭ تواترله خبر ويردكلرى و بتون صدّيقين و أوليانڭ إجماع ايله شهادت ايتدكلرى مكرّر وعد و وعيدِ إلٰهيسنى يرينه گتيرميوب، (حاشا) عجز و جهلنى گوسترسين؟ حالبوكه وعد و وعيدنده بولونديغى أمرلر، قدرتنه هيچ آغير گلمز. پك خفيف و پك قولاى. گچمش بهارڭ حسابسز موجوداتنى، گلهجك بهارده قسمًا عينًا (حاشيه-١): آغاج و اوتلرڭ كوكلرى گبى... قسمًا مِثلًا (حاشيه-٢): ياپراقلر، ميوهلر گبى... إعادهسى قدر قولايدر. ايفاىِ وعد ايسه؛ هم بزه، هم هر شيئه، هم كنديسنه، هم سلطنتِ ربوبيتنه پك چوق لازمدر. خلف الوعد ايسه؛ هم عزّتِ إقتدارينه ضددر، هم إحاطهِٔ علميهسنه منافيدر. زيرا خلف الوعد؛ يا جهلدن، يا عجزدن گلير.
— 94 —
أى منكِر! بيلير ميسڭ كه: كفر و إنكارڭ ايله نه قدر أحمقجه بر جنايت ايشلهيورسڭ كه؛ كندى يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدوب، هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر وجهله خلاف، اونڭ عزّتنه، حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن شيلر و ايشلر، صدقنه و حقّانيتنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ! نهايتسز كوچكلك ايچنده نهايتسز بيوك جنايت ايشلهيورسڭ! ألبته، أبدى بيوك جزايه مستحق اولورسڭ. بعض أهلِ جهنّمڭ بر ديشى، طاغ قدر اولماسى؛ جنايتنڭ بيوكلگنه بر مقياس اولارق خبر ويريلمش. مثالڭ شو يولجىيه بڭزر كه: گونشڭ ضياسندن گوزينى قپار. قفاسى ايچندهكى خيالنه باقار. وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايستهيور. مادام شو موجودات؛ حق سويلهين صادق كلمهلرى، شو حادثاتِ كائنات؛ طوغرى سويلهين ناطق آيتلرى اولان جنابِ حق وعد ايتمش، ألبته ياپهجقدر. بر محكمهِٔ كبرا آچاجقدر، بر سعادتِ عظما ويرهجكدر.
طوقوزنجى حقيقت:
بابِ إحيا و إماتهدر. إسمِ حىِّ قيّومڭ، محيى و مميتڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: ئولمش، قورومش قوجه أرضى إحيا ايدن و او إحيا ايچنده هر برى بشر حشرى گبى عجيب، اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعِ مخلوقاتى حشر و نشر ايدوب قدرتنى گوسترن و او حشر و نشر ايچنده نهايت درجهده قاريشق و إختلاط ايچنده، نهايت درجهده إمتياز و تفريق ايله إحاطهِٔ علميهسنى گوسترن و بتون سماوى فرمانلريله بشرڭ حشرينى وعد ايتمكله بتون عبادينڭ أنظارينى سعادتِ أبديهيه چويرن و بتون موجوداتى باش باشه، اوموز اوموزه، أل أله ويرديروب أمر و إرادهسى دائرهسنده دونديروب بربرينه يارديمجى و مسخّر قيلمقله عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و بشرى، شجرهِٔ كائناتڭ أڭ جامع و أڭ نازك و أڭ نازنين، أڭ نازدار، أڭ نيازدار بر ميوهسى ياراتوب، كندينه مخاطب إتّخاذ ايدهرك هر شيئى اوڭا مسخّر قيلمقله، إنسانه بو قدر أهمّيت ويرديگنى گوسترن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ حكيم، قيامتى گتيرمهسين؟ حشرى ياپماسين و ياپامسين؟ بشرى إحيا ايتمهسين ويا ايدهمسين؟ محكمهِٔ كبرايى آچاماسين؟ جنّت و جهنّمى ياراتاماسين؟ حاشا و كلّا!..
— 95 —
أوت شو عالمڭ متصرّفِ ذىشانى هر عصرده، هر سنهده، هر گونده بو طار، موقّت روىِ زمينده حشرِ أكبرڭ و ميدانِ قيامتڭ پك چوق أمثالنى و نمونهلرينى و إشاراتنى ايجاد ايدييور. أزجمله:
حشرِ بهاريده گورويورز كه: بش آلتى گون ظرفنده كوچك و بيوك حيوانات و نباتاتدن اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى حشر ايدوب نشر ايدييور. بتون آغاجلرڭ، اوتلرڭ كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا إحيا ايدوب إعاده ايدييور. باشقهلرينى عينيت درجهسنده بر مِثليت صورتنده ايجاد ايدييور. حالبوكه مادّةً فرقلرى پك آز اولان تخمجقلر او قدر قاريشمشكن، كمالِ إمتياز و تشخيص ايله او قدر سرعت و وسعت و سهولت ايچنده كمالِ إنتظام و ميزان ايله آلتى گون ويا آلتى هفته ظرفنده إحيا ايديلييور. هيچ قابل ميدر كه: بو ايشلرى ياپان ذاته بر شى آغير گلهبيلسين، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدهمهسين، إنسانى بر صيحه ايله حشر ايدهمهسين؟ حاشا!
عجبا معجزنما بر كاتب بولونسه؛ حروفلرى يا بوزولمش ويا محو اولمش اوچ يوز بيڭ كتابى تك بر صحيفهده قاريشديرمقسزين، غلطسز، سهوسز، نقصانسز، هپسنى برابر، غايت گوزل بر صورتده بر ساعتده يازارسه؛ بريسى سڭا ديسه: "شو كاتب كندى تأليف ايتديگى سنڭ صويه دوشمش اولان كتابڭى، يڭيدن بر دقيقه ظرفنده حافظهسندن يازاجق." سن دييهبيلير ميسڭ كه، "ياپاماز و اينانمام."
وياخود بر سلطانِ معجزهكار، كندى إقتدارينى گوسترمك ايچون ويا عبرت و تنزّه ايچون بر إشارتله طاغلرى قالديرر، مملكتلرى تبديل ايدر، دڭزى قرهيه چويرديگنى گورديگڭ حالده صوڭره گورسهڭ كه؛ بيوك بر طاش درهيه يووارلانمش، او ذاتڭ كندى ضيافتنه دعوت ايتديگى مسافرلرڭ يولنى كسمش، گچهمييورلر. برى سڭا ديسه: "او ذات، بر إشارتله او طاشى، نه قدر بيوك اولورسه اولسون قالديرهجق ويا طاغيدهجق. مسافرلرينى يولده بيراقميهجق." سن ديسهڭ كه: "قالديرماز ويا قالديرهمز."
وياخود بر ذات بر گونده، يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده برى ديسه: "او ذات بر بورو سسيله، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان طابورلرى
— 96 —
طوپلار. طابورلر، نظامى آلتنه گيررلر." سن ديسهڭ كه: "اينانمام!" نه قدر ديوانهجه حركت ايتديگڭى آڭلارسڭ...
ايشته شو اوچ تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه، باق: نقّاشِ أزلى، گوزيمزڭ اوڭنده قيشڭ بياض صحيفهسنى چويروب، بهار و ياز يشيل ياپراغنى آچوب، روىِ أرضڭ صحيفهسنده اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى، قدرت و قدر قلميله أحسنِ صورت اوزره يازار. بربرى ايچنده بربرينه قاريشماز؛ برابر يازار، بربرينه مانع اولماز. تشكيلجه، صورتجه بربرندن آيرى، هيچ شاشيرتماز، ياڭليش يازماز. أوت أڭ بيوك بر آغاجڭ روح پروغرامنى بر نقطه گبى أڭ كوچك بر چكردكده درج ايدوب، محافظه ايدن ذاتِ حكيمِ حفيظ؛ وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر دينلير مى؟ و كُرهِٔ أرضى بر صاپان طاشى گبى چويرن ذاتِ قدير؛ آخرته گيدن مسافرلرينڭ يولنده ناصل بو أرضى قالديرهجق ويا طاغيدهجق، دينلير مى؟ هم هيچدن، يڭيدن بتون ذىحياتڭ اوردولرينى بتون جسدلرينڭ طابورلرنده كمالِ إنتظامله ذرّاتى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله قيد ايدوب يرلشديرن، اوردولر ايجاد ايدن ذاتِ ذو الجلال؛ طابورمثال جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله، بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهسنى بر صيحه ايله ناصل طوپلايهبيلير دينلير مى؟
هم بو بهار حشرينه بڭزهين، دنيانڭ هر دورنده، هر عصرنده، حتّى گيجه گوندوزڭ تبديلنده، حتّى جوِّ هواده بلوطلرڭ ايجاد و إفناسنده حشره نمونه و مثال و أماره اولاجق نه قدر نقشلر ياپديغنى گوزڭله گورييورسڭ. حتّى أگر خيالًا بيڭ سنه أوّل كنديڭى فرض ايتسهڭ، صوڭره زمانڭ ايكى جناحى اولان ماضى ايله مستقبلى بربرينه قارشيلاشديرسهڭ؛ عصرلر، گونلر عددنجه مثالِ حشر و قيامتڭ نمونهلرينى گورهجكسڭ. صوڭره بو قدر نمونه و مثاللرى مشاهده ايتديگڭ حالده، حشرِ جسمانىيى عقلدن اوزاق گوروب إستبعاد ايتمكله إنكار ايتسهڭ؛ نه قدر ديوانهلك اولديغنى سن ده آڭلارسڭ. باق فرمانِ أعظم، بحث ايتديگمز حقيقته دائر نه دييور:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
— 97 —
الحاصل:حشره مانع هيچ بر شى يوقدر. مقتضى ايسه هر شيدر. أوت محشرِ عجائب اولان شو قوجه أرضى، عادى بر حيوان گبى إماته و إحيا ايدن و بشر و حيوانه خوش بر بشيك، گوزل بر گمى ياپان و گونشى اونلره شو مسافرخانهده ايشيق ويريجى و ايصينديريجى بر لامبا ايدن، سيّاراتى مَلكلرينه طيّاره ياپان بر ذاتڭ، بو درجه محتشم و سرمدى ربوبيتى و بو درجه معظّم و محيط حاكميتى؛ ألبته يالڭز بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورِ دنيا اوزرنده قورولماز و طورماز. ديمك اوڭا شايسته، دائمى، بَرقرار، زوالسز، محتشم بر ديارِ آخَر وار. باشقه باقى بر مملكتى واردر. بزى اونڭ ايچون چاليشديرر. اورايه دعوت ايدر و اورايه نقل ايدهجگنه؛ ظاهردن حقيقته گچن و قربِ حضورينه مشرّف اولان بتون أرواحِ نيّره أصحابى، بتون قلوبِ منوّره أقطابى، بتون عقولِ نورانيه أربابى شهادت ايدييورلر و بر مكافات و مجازات إحضار ايتديگنى متّفقًا خبر ويرييورلر و مكرّرًا پك قوّتلى وعد و پك شدّتلى تهديد ايدر، نقل ايدرلر.
خلف الوعد ايسه هم ذلّت، هم تذلّلدر. هيچ بر جهتله جلالِ قدسيتنه ياناشهماز. خلف الوعيد ايسه يا عفودن، يا عجزدن گلير. حالبوكه كفر؛ جنايتِ مطلقهدر،
(حاشيه): أوت كفر، موجوداتڭ قيمتنى إسقاط و معناسزلقله إتهام ايتديگندن، بتون كائناته قارشى بر تحقير و موجودات آيينهلرنده جلوهِٔ أسمايى إنكار اولديغندن بتون أسماءِ إلٰهيهيه قارشى بر تزييف و موجوداتڭ وحدانيته اولان شهادتلرينى ردّ ايتديگندن بتون مخلوقاته قارشى بر تكذيب اولديغندن؛ إستعدادِ إنسانىيى اويله إفساد ايدر كه، صلاح و خيرى قبوله لياقتى قالماز. هم بر ظلمِ عظيمدر كه، عموم مخلوقاتڭ و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ حقوقنه بر تجاوزدر. ايشته شو حقوقڭ محافظهسى و نفسِ كافر خيره قابليتسزلگى، كفرڭ عدمِ عفوينى إقتضا ايدر. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ شو معنايى إفاده ايدر.
عفوه قابل دگل. قديرِ مطلق ايسه، عجزدن منزّه و مقدّسدر. شاهدلر، مخبرلر ايسه؛ مسلكلرنده، مشربلرنده، مذهبلرنده مختلف اولدقلرى حالده كمالِ إتّفاق ايله شو مسئلهنڭ أساسنده متّحددرلر. كثرتجه تواتر درجهسندهدرلر، كيفيتجه إجماع قوّتندهدرلر. موقعجه هر برى نوعِ بشرڭ بر ييلديزى، بر طائفهنڭ گوزى، بر ملّتڭ
— 98 —
عزيزيدرلر. أهمّيتجه شو مسئلهده هم أهلِ إختصاص، هم أهلِ إثباتدرلر. حالبوكه بر فنده ويا بر صنعتده ايكى أهلِ إختصاص، بيڭلر باشقهلردن مرجّحدرلر و إخبارده ايكى مثبت، بيڭلر نافيلره ترجيح ايديلير. مثلا رمضان هلالنڭ ثبوتنى إخبار ايدن ايكى آدم، بيڭلر منكِرلرڭ إنكارلرينى هيچه آتارلر.
الحاصل:دنياده بوندن داها طوغرى بر خبر، داها صاغلام بر دعوا، داها ظاهر بر حقيقت اولاماز. ديمك، شبههسز دنيا بر مزرعهدر. محشر ايسه بر بيدردر، خارماندر. جنّت، جهنّم ايسه برر مخزندر.
اوننجى حقيقت: بابِ حكمت، عنايت، رحمت، عدالتدر.
إسمِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: شو بقاسز مسافرخانهِٔ دنياده و شو دوامسز ميدانِ إمتحانده و شو ثباتسز تشهيرگاهِ أرضده بو درجه باهر بر حكمت، بو درجه ظاهر بر عنايت و بو درجه قاهر بر عدالت و بو درجه واسع بر مرحمتڭ آثارينى گوسترن مالك الملكِ ذو الجلالڭ دائرهِٔ مملكتنده و عالمِ ملك و ملكوتنده دائمى مسكنلر، أبدى ساكنلر، باقى مقاملر، مقيم مخلوقلر بولونمايوب شو گورونن حكمت، عنايت، عدالت، مرحمتڭ حقيقتلرى هيچه اينسين؟.. هم هيچ قابل ميدر كه او ذاتِ حكيم، شو إنسانى بتون مخلوقات ايچنده كندينه كلّى مخاطب و جامع بر آيينه ياپوب بتون خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى اوڭا طاتديرسين، هم طارتديرسين، هم طانيتديرسين، كندينى بتون أسماسيله اوڭا بيلديرسين، اونى سوسين و سَوْديرسين.. صوڭره او بيچاره إنسانى او أبدى مملكتنه گوندرمسين؟ او دائمى سعادتگاهه دعوت ايدوب مسعود ايتمهسين؟
هم هيچ معقول ميدر كه، حتّى چكردك قدر هر بر موجوده بر آغاج قدر وظيفه يوكى يوكلهسين، چيچكلرى قدر حكمتلرى بينديرسين، ثمرهلرى قدر مصلحتلرى طاقسين ده بتون او وظيفهيه، او حكمتلره، او مصلحتلره دنيايه متوجّه يالڭز بر چكردك قدر غايه ويرسين! بر خردل قدر أهمّيتى اولميان دنيوى بقاسنى غايه ياپسين! و بونلرى، عالمِ معنايه چكردكلر و عالمِ آخرته بر مزرعه ياپماسين! تا حقيقى و لايق غايهلرينى ويرسينلر. و بو قدر مهمّ إحتفالاتِ مهمّهيى غايهسز، بوش، عبث بيراقسين. اونلرڭ
— 99 —
يوزينى عالمِ معنايه، عالمِ آخرته چويرمسين؟ تا أصل غايهلرى و لايق ميوهلرينى گوسترسين. أوت هيچ ممكن ميدر كه: بو شيلرى بويله خلافِ حقيقت ياپمقله كندى أوصافِ حقيقيهسى اولان حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ ضدلريله (حاشا ثمّ حاشا) متّصف گوستروب حكمت و كرمنه، عدل و رحمتنه دلالت ايدن بتون كائناتڭ حقائقنى تكذيب ايتسين، بتون موجوداتڭ شهادتلرينى ردّ ايتسين، بتون مصنوعاتڭ دلالتلرينى إبطال ايتسين؟
هم هيچ عقل قبول ايدر مى كه، إنسانڭ باشنه و ايچندهكى حواسّنه صاچلرى عددنجه وظيفهلر يوكلتسين ده، يالڭز بر صاچ حكمنده اوڭا بر اجرتِ دنيويه ويرسين؛ عدالتِ حقيقيهسنه ضد اولارق و حكمتِ حقيقيهسنه منافى، معناسز ايش ياپسين؟
هم هيچ ممكن ميدر كه، بر آغاجه طاقديغى نتيجهلر، ميوهلر مقدارنجه هر بر ذىحياته، بلكه لسان گبى هر بر عضوينه، بلكه هر بر مصنوعه او درجه حكمتلرى، مصلحتلرى طاقمقله كنديسنڭ بر حكيمِ مطلق اولديغنى إثبات ايدوب گوسترسين، صوڭره بتون حكمتلرڭ أڭ بيوگى و بتون مصلحتلرڭ أڭ مهمّى و بتون نتيجهلرڭ أڭ ألزمى و حكمتى حكمت، نعمتى نعمت، رحمتى رحمت ايدن و بتون حكمتلرڭ، نعمتلرڭ، رحمتلرڭ، مصلحتلرڭ منبعى و غايهسى اولان بقا و لقايى و سعادتِ أبديهيى ويرمهيوب ترك ايدهرك، بتون ايشلرينى عبثيتِ مطلقه دركهسنه دوشورسون و كندينى او ذاته بڭزتسين كه؛ اويله بر سراى ياپار، هر بر طاشنده بيڭلرجه نقشلر، هر بر طرفنده بيڭلر زينتلر و هر بر منزلنده بيڭلر قيمتدار آلات و لوازماتِ بيتيه بولونديرسين ده صوڭره اوڭا طام ياپماسين، هر شى چوروسون، بيهوده بوزولسون. حاشا و كلّا!. خيرِ مطلقدن خير گلير، جميلِ مطلقدن گوزللك گلير، حكيمِ مطلقدن عبث بر شى گلمز. أوت هر كيم فكرًا تاريخه بينوب ماضى جهتنه گيتسه، شو زمانِ حاضرده گورديگمز منزلِ دنيا، ميدانِ إبتلا، مشهرِ أشيا گبى، سنهلر عددنجه وفات ايتمش منزللر، ميدانلر، مشهرلر، عالملر گورهجك. صورتجه، كيفيتجه بربرندن آيرى اولدقلرى حالده؛ إنتظامجه، عجائبجه، صانعڭ قدرت و حكمتنى گوسترمكجه بربرينه بڭزر. هم گورهجك كه؛ او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده او قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتنى، او درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتنى، او مرتبه قاهر بر عدالتڭ أماراتنى، او
— 100 —
درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتنى گورهجك. بصيرتسز اولمامق شرطيله يقينًا بيلهجك كه: او حكمتدن داها أكمل بر حكمت اولاماز و او آثارى گورونن عنايتدن داها أجمل بر عنايت قابل دگل و او أماراتى گورونن عدالتدن داها أجلّ بر عدالت يوقدر و او ثمراتى گورونن مرحمتدن داها أشمل بر مرحمت تصوّر ايديلمز.
أگر فرضِ محال اولارق شو ايشلرى چويرن، شو مسافرلرى و مسافرخانهلرى دگيشديرن سلطانِ سرمدينڭ دائرهِٔ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود عبادى بولونمازسه؛ ضيا، هوا، صو، طوپراق گبى قوّتلى و شموللى درت عناصرِ معنويه اولان حكمت، عدالت، عنايت، مرحمتڭ حقيقتلرينى نفى ايتمك و او عناصرِ ظاهريه گبى، گورونن وجودلرينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه شو بقاسز دنيا و مافيها، اونلرڭ تام حقيقتلرينه مظهر اولامديغى معلومدر. أگر باشقه يرده دخى اونلره تام مظهر اولاجق مكان بولونمازسه، او وقت گوندوزى طولديران ضيايى گورديگى حالده، گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك درجهسنده بر ديوانهلكله، شو هر شيده بولونان گوزيمز اوڭندهكى حكمتى إنكار ايتمك، شو نفسمزده و أكثر أشياده هر وقت مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك
(حاشيه): أوت عدالت ايكى شقدر. برى مثبت، ديگرى منفيدر. مثبت ايسه، حق صاحبنه حقّنى ويرمكدر. شو قسم عدالت، بو دنياده بداهت درجهسنده إحاطهسى واردر. چونكه "اوچنجى حقيقت"ده إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شيئڭ إستعداد لسانيله و إحتياجِ فطرى لسانيله و إضطرار لسانيله فاطرِ ذو الجلالدن ايستديگى بتون مطلوباتنى و وجود و حياتنه لازم اولان بتون حقوقنى مخصوص ميزانلرله، معيّن ئولچولرله بِالمشاهده ويرييور. ديمك عدالتڭ شو قسمى، وجود و حيات درجهسنده قطعى واردر.
ايكنجى قسم منفيدر كه، حقسزلرى تربيه ايتمكدر. يعنى حقسزلرڭ حقّنى، تعذيب و تجزيه ايله ويرييور. شو شق ايسه چندان تماميله شو دنياده تظاهر ايتمييور. فقط او حقيقتڭ وجودينى إحساس ايدهجك بر صورتده حدسز إشارات و أمارات واردر. أزجمله: قَومِ عاد و ثموددن طوت، تا شو زمانڭ متمرّد قَوملرينه قدر گلن سيللهِٔ تأديب و تازيانهِٔ تعذيب، غايت عالى بر عدالتڭ حكمران اولديغنى حدسِ قطعى ايله گوسترييور.
و شو هر يرده گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك
— 101 —
لازم گلديگى گبى؛ شو كائناتده گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانهنڭ صاحبنى (حاشا ثمّ حاشا) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير كه، نهايتسز محال بر إنقلابِ حقائقدر. حتّى هر شيئڭ وجودينى و كندى نفسنڭ وجودينى إنكار ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى بونڭ تصوّرينه قولاى قولاى ياناشهمزلر.
الحاصل:شو گورونن شئونات، دنيادهكى وسعتلى إجتماعاتِ حياتيه و سرعتلى إفتراقاتِ موتيه و حشمتلى طوپلانمالر و چابوق طاغيلمهلر و عظمتلى إحتفالات و بيوك تجلّيات ايله و اونلرڭ بو عالمه عائد بو دنياىِ فانيده قيصه بر زمانده معلوممز اولان ثمراتِ جزئيهلرى، أهمّيتسز و موقّت غايهلرى مابيْننده هيچ مناسبت اولماديغندن، عادتا كوچك بر طاشه بر بيوك طاغ قدر حكمتلر، غايهلر طاقمق؛ بر بيوك طاغه، بر كوچك طاش گبى موقّت بر غايهِٔ جزئيه ويرمگه بڭزر كه؛ هيچ بر عقل و حكمته اويغون گلهمز.
ديمك شو موجودات و شئونات ايله و دنيايه عائد غايهلرى اورتهسنده بو درجه نسبتسزلك، قطعيًا شهادت ايدر كه؛ بو موجوداتڭ يوزلرى عالمِ معنايه متوجّهدر، مناسب ميوهلرى اوراده ويرييور و گوزلرى أسماءِ قدسيهيه دقّت ايدييورلر، غايهلرى او عالمه باقييور. و ئوزلرى دنيا طوپراغى آلتنده، سنبللرى عالمِ مثالده إنكشاف ايدييور. إنسان إستعدادى نسبتنده بوراده أكييور و أكيلييور، آخرتده محصول آلييور. أوت شو أشيانڭ أسماءِ إلٰهيهيه و عالمِ آخرته متوجّه يوزلرينه باقسهڭ گورهجكسڭ كه؛ معجزهِٔ قدرت اولان هر بر چكردگڭ بر آغاج قدر غايهسى وار. كلمهِٔ حكمت اولان هر بر چيچگڭ
(حاشيه): سؤال: أگر دينسه: نهدن أڭ چوق مثاللرى چيچكدن و چكردكدن و ميوهدن گتيرييورسڭ؟
الجواب: چونكه اونلر هم معجزاتِ قدرتڭ أڭ آنتيقهلرى، أڭ خارقهلرى، أڭ نازنينلريدرلر. هم أهلِ طبيعت و أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفه، اونلردهكى قلمِ قدر و قدرتڭ يازديغى اينجه خطّى اوقويهمدقلرى ايچون اونلرده بوغولمشلر، طبيعت باتاقلغنه دوشمشلر.
بر آغاج چيچكلرى قدر معنالرى وار و او خارقهِٔ صنعت و منظومهِٔ رحمت اولان هر بر ميوهنڭ، بر آغاجڭ ميوهلرى قدر حكمتلرى وار. بزلره رزق اولماسى ايسه؛ او
— 102 —
بيڭلر حكمتلرندن بر تك حكمتدر كه، وظيفهسى بيتر، معناسنى إفاده ايدر، وفات ايدر، معدهمزده دفن ايديلير. مادام بو فانى أشيا، باشقه يرده باقى ميوهلر ويررلر و دائمى صورتلر بيراقير و باشقه جهتده أبدى معنالر إفاده ايدر، سرمدى تسبيحات ياپار. و إنسان ايسه، اونلرڭ شو جهتنه باقان يوزلرينه باقمقله إنسان اولور، فانيده باقىيه يول بولور.
ديمك، بو حيات و موت ايچنده يووارلانان، طوپلانوب طاغيلان موجودات ايچنده باشقه مقصد وار. تمثيلده قصور يوقدر: شو أحوال، تقليد و تمثيل ايچون تشكيل و ترتيب ايديلن أحواله بڭزر. ناصل بيوك مصرفله قيصه إجتماعلر، طاغيلمهلر ياپيلييور. تا صورتلر آلينسين، تركيب ايديلسين، سينهماده دائم گوسترلسين. اونڭ گبى، بو دنياده قيصه بر مدّت ظرفنده حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه گچيرمهنڭ بر غايهسى شودر كه؛ صورتلر آلينوب تركيب ايديلسين، نتيجهِٔ عمللرى آلينوب حفظ ايديلسين. تا بر مجمعِ أكبرده محاسبهسى گورولسون و بر مشهرِ أعظمده گوسترلسين و بر سعادتِ عظمايه إستعدادى گوسترلسين. ديمك حديثِ شريفده "دنيا آخرت مزرعهسيدر" دييه بو حقيقتى إفاده ايدييور.
مادام دنيا وار. و دنيا ايچنده بو آثاريله حكمت و عنايت و رحمت و عدالت وار. ألبته دنيانڭ وجودى گبى قطعى اولارق آخرت ده وار. مادام دنياده هر شى بر جهتده او عالمه باقييور. ديمك اورايه گيديلييور. آخرتى إنكار ايتمك، دنيا و مافيهايى إنكار ايتمك ديمكدر. ديمك أجل و قبر إنسانى بكلهديگى گبى، جنّت و جهنّم ده إنسانى بكلهيور و گوزلهيور.
اون برنجى حقيقت: بابِ إنسانيتدر.
إسمِ حقّڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: جنابِ حق و معبودِ بِالحق، إنسانى شو كائنات ايچنده ربوبيتِ مطلقهسنه و عموم عالملره ربوبيتِ عامّهسنه قارشى أڭ أهمّيتلى بر عبد و خطاباتِ سبحانيهسنه أڭ متفكّر بر مخاطب و مظهريتِ أسماسنه أڭ جامع بر آيينه و اونى إسمِ أعظمڭ تجلّيسنه و هر إسمده بولونان إسمِ أعظملق مرتبهسنڭ تجلّيسنه مظهر بر أحسنِ تقويمده أڭ گوزل بر معجزهِٔ قدرت و خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى طارتمق،
— 103 —
طانيمق ايچون أڭ زياده ميزان و آلَتلره مالك بر مدقّق و نهايتسز نعمتلرينه أڭ زياده محتاج و فنادن أڭ زياده متألّم و بقايه أڭ زياده مشتاق و حيوانات ايچنده أڭ نازك و أڭ نازدار و أڭ فقير و أڭ محتاج و حياتِ دنيويهجه أڭ متألّم و أڭ بدبخت و إستعدادجه أڭ علوى و أڭ يوكسك صورتده، ماهيتده ياراتسين ده، اونى مستعد اولديغى و مشتاق اولديغى و لايق اولديغى بر دارِ أبدىيه گوندرميوب، حقيقتِ إنسانيهيى إبطال ايدهرك كندى حقّانيتنه طابان طابانه ضد و حقيقت نظرنده چركين بر حقسزلق ايتسين!
هم هيچ قابل ميدر كه: حاكمِ بِالحق، رحيمِ مطلق؛ إنسانه اويله بر إستعداد ويروب، ير ايله گوكلر و طاغلر تحمّلندن چكينديگى أمانتِ كبرايى تحمّل ايدوب، يعنى كوچوجك جزئى ئولچولريله، صنعتجقلريله خالقنڭ محيط صفتلرينى، كلّى شئوناتنى، نهايتسز تجلّياتنى ئولچهرك بيلوب؛ هم يرده أڭ نازك، نازنين، نازدار، عاجز، ضعيف ياراتوب؛ حالبوكه بتون يرڭ نباتى و حيوانى اولان مخلوقاتنه بر نوع تنظيمات مأمورى ياپوب، اونلرڭ طرزِ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايتديروب، كائناتدهكى إجراآتِ إلٰهيهيه كوچوجك مقياسده بر تمثيل گوستروب، ربوبيتِ سبحانيهيى فعلًا و قالًا كائناتده إعلان ايتديرمك، مَلكلرينه ترجيح ايدوب خلافت رتبهسنى ويرديگى حالده؛ اوڭا بتون بو وظيفهلرينڭ غايهسى و نتيجهسى و ثمرهسى اولان سعادتِ أبديهيى ويرمهسين؟ اونى بتون مخلوقاتنڭ أڭ بدبخت، أڭ بيچاره، أڭ مصيبتزده، أڭ دردمند، أڭ ذليل بر دركهيه آتوب؛ أڭ مبارك، نورانى و آلَتِ تسعيد بر هديهِٔ حكمتى اولان عقلى او بيچارهيه أڭ مشئوم و ظلمانى بر آلَتِ تعذيب ياپوب، حكمتِ مطلقهسنه بوسبتون ضد و مرحمتِ مطلقهسنه كلّيًا منافى بر مرحمتسزلك ايتسين. حاشا و كلّا!
الحاصل:ناصل حكايهِٔ تمثيليهده بر ضابطڭ جزداننه و دفترينه باقوب گورمش ايدك كه؛ هم رتبهسى، هم وظيفهسى، هم معاشى، هم دستورِ حركتى، هم جهازاتى بزه گوستردى كه؛ او ضابط، او موقّت ميدان ايچون دگل، بلكه مستقر بر مملكته گيدهجك ده اوڭا گوره چاليشييور. عينًا اونڭ گبى؛ إنسانڭ قلب جزدانندهكى لطائف و عقل دفترندهكى حواس و إستعدادندهكى جهازات، تمامًا و متّفقًا سعادتِ أبديهيه
— 104 —
متوجّه و اوڭا گوره ويريلمش و اوڭا گوره تجهيز ايديلمش اولديغنه أهلِ تحقيق و كشف متّفقدرلر. أزجمله:
مثلا عقلڭ بر خدمتكارى و تصويرجيسى اولان قوّهِٔ خياليهيه دينلسه كه: "سڭا بر ميليون سنه عمر ايله سلطنتِ دنيا ويريلهجك، فقط آخرده مطلقا هيچ اولاجقسڭ." توهّم آلداتمهمق، نفس قاريشمهمق شرطيله "اوخ" يرينه " آه" دييهجك و تأسّف ايدهجك. ديمك أڭ بيوك فانى، أڭ كوچك بر آلَت و جهازاتِ إنسانيهيى طويورهمييور. ايشته بو إستعداددندر كه، إنسانڭ أبده اوزانمش أمللرى و كائناتى إحاطه ايتمش أفكارلرى و أبدى سعادتلرينڭ أنواعنه ياييلمش آرزولرى گوسترر كه؛ بو إنسان أبد ايچون خلق ايديلمش و أبده گيدهجكدر. بو دنيا اوڭا بر مسافرخانهدر و آخرتنه بر إنتظار صالونيدر.
اون ايكنجى حقيقت: باب الرسالة و التنزيلدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنبيا معجزهلرينه إستناد ايدهرك سوزينى تأييد ايتدكلرى و بتون أوليا كشف و كرامتلرينه إستناد ايدوب دعواسنى تصديق ايتدكلرى و بتون أصفيا تحقيقاتنه إستناد ايدهرك حقّانيتنه شهادت ايتدكلرى رسولِ أكرم صلّى اللّٰه عليه و سلّمڭ تحقّق ايتمش بيڭ معجزاتنڭ قوّتنه إستناد ايدوب بتون قوّتيله، هم قرق وجهله معجزه اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آياتِ قطعيهسنه إستناد ايدهرك، بتون قطعيتله آچدقلرى آخرت يولنى و كشاد ايتدكلرى جنّت قپوسنى، سينك قنادى قدر قوّتى بولونميان واهى وهملر، نه حدّى وار كه قپاتهبيلسين!
گچن حقيقتلردن آڭلاشيلدى كه؛ حشر مسئلهسى اويله راسخ بر حقيقتدر كه، كُرهِٔ أرضى يرندن قالديرهجق، قيروب آتاجق بر قوّت او حقيقتى صارصهماز. زيرا او حقيقتى جنابِ حق بتون أسما و صفاتنڭ إقتضاسى ايله تثبيت ايدييور و رسولِ أكرمى بتون معجزات و براهينيله تصديق ايدييور و قرآنِ حكيم بتون حقائق و آياتيله اونى إثبات ايدييور و شو كائنات بتون آياتِ تكوينيه و شئوناتِ حكيمانهسى ايله شهادت ايدييور. عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ حشر مسئلهسنده واجب الوجود ايله بتون موجودات (كافرلر
— 105 —
مستثنا اولارق) إتّفاق ايتمش اولسون، قيل قدر قوّتى اولميان شبههلر، شيطانى وسوسهلر او طاغ گبى حقيقتِ راسخهِٔ عاليهيى صارصسين، يرندن قالديرسين؟ حاشا و كلّا!
صاقين ظن ايتمه، دلائلِ حشريه، بحث ايتديگمز اون ايكى حقيقته منحصردر. خاير، بلكه يالڭز قرآنِ حكيم، گچن شو اون ايكى حقيقتلرى بزه درس ويرديگى گبى، داها بيڭلر وجوهه إشارت ايدوب، هر بر وجه قوى بر أمارهدر كه: خالقمز بزى بو دارِ فانيدن بر دارِ باقىيه نقل ايدهجكدر.
هم صاقين ظن ايتمه كه: حشرى إقتضا ايدن أسماءِ إلٰهيه، بحث ايتديگمز گبى يالڭز حكيم، كريم، رحيم، عادل، حفيظ إسملرينه منحصردر. خاير، بلكه كائناتڭ تدبيرنده تجلّى ايدن بتون أسماءِ إلٰهيه، آخرتى إقتضا ايدر، بلكه إستلزام ايدر.
هم ظن ايتمه كه، حشره دلالت ايدن كائناتڭ آياتِ تكوينيهسى، شو گچن بحث ايتديگمزه منحصردر. خاير، بلكه أكثر موجوداتده صاغه صوله آچيلير پردهلر گبى وجه و كيفيتلرى واردر كه؛ بر وجهى صانعه شهادت ايتديگى گبى، ديگر وجهى ده حشره إشارت ايدر. مثلا: إنسانڭ أحسنِ تقويمدهكى حسنِ مصنوعيتى، صانعى گوسترديگى گبى؛ او أحسنِ تقويمدهكى قابليتِ جامعهسيله قيصه بر زمانده زوال بولماسى، حشرى گوسترر. بعض كرّه بر وجهله ايكى نظرله باقيلسه؛ هم صانعى، هم حشرى گوسترر. مثلا أكثر أشياده گورونن حكمتڭ تنظيمى، عنايتڭ تزيينى، عدالتڭ توزينى و رحمتڭ تلطيفى؛ ناصلكه ماهيتلرينه باقيلسه، بر صانعِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ دستِ قدرتندن چيقديغنى گوستررلر. اونڭ گبى، بونلرڭ قوّتى و حدسزلكلريله برابر، شونلرڭ مظهرلرى اولان شو فانى موجوداتڭ أهمّيتسز و آز ياشاماسنه باقيلسه، آخرت گورونور. ديمك كه، هر شى لسانِ حال ايله
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ اْلٰاخِرِ
اوقويور و اوقوتديرييور.
٭ ٭ ٭
— 106 —
خاتمه
گچن اون ايكى حقيقت، بربرينى تأييد ايدر، بربرينى تكميل ايدر، بربرينه قوّت ويرر. بتون اونلر بردن إتّحاد ايدهرك نتيجهيى گوسترر. هانگى وهمڭ حدّى وار؛ شو دمير گبى، بلكه ألماس گبى اون ايكى محكم سورلرى دلوب گچهبيلسين. تا حصنِ حصينده اولان حشر ايمانىيى صارصسين!
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتِ كريمهسى إفاده ايدييور كه: بتون إنسانلرڭ خلق اولنمسى و حشر ايديلمسى، قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً بر تك إنسانڭ خلقى و حشرى گبى آساندر. أوت اويلهدر."نقطه"نامنده بر رسالهده حشر بحثنده شو آيتڭ إفاده ايتديگى حقيقتى تفصيلًا يازمشم. بوراده يالڭز بر قسم تمثيلاتيله خلاصهسنه بر إشارت ايدهجگز. أگر ايسترسهڭ او"نقطه"يهمراجعت ايت.
مثلا:وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده قصور يوق) ناصلكه"نورانيت"سرّيله، گونشڭ جلوهسى كندى إختياريله اولسه ده، بر ذرّهيه سهولتله ويرديگى جلوهيى، عين سهولتله حدسز شفّافاته ده ويرر.
هم"شفّافيت"سرّيله، بر ذرّهِٔ شفّافهنڭ كوچك گوز ببگى گونشڭ عكسنى آلماسنده، دڭزڭ گنيش يوزينه مساويدر.
هم"إنتظام"سرّيله، بر چوجق پارمغيله گمى صورتندهكى اويونجغنى چويرديگى گبى، قوجهمان بر دريدنوطى ده چويرر.
هم"إمتثال"سرّيله، بر قوماندان بر تك نفرى بر " آرش" أمريله تحريك ايتديگى گبى، بر قوجه اوردويى ده عين كلمه ايله تحريك ايدر.
هم"موازنه"سرّيله، جوِّ فضاده بر ترازى كه، اويله حقيقى حسّاس و او درجه بيوك فرض ايدهلم كه؛ ايكى جويز ترازينڭ ايكى گوزينه قونولسه حسّ ايدر و ايكى
— 107 —
گونشى ده إستيعاب ايدوب طارتار. او ايكى كفهسنده بولونان ايكى جويزى برينى سماواته، برينى يره اينديرن عين قوّتله، ايكى شمس بولونسه؛ برينى عرشه، ديگرينى فرشه قالديرر، اينديرر.
مادام شو عادى، ناقص، فانى ممكناتده نورانيت و شفّافيت و إنتظام و إمتثال و موازنه سرلريله، أڭ بيوك شى أڭ كوچك شيئه مساوى اولور. حدسز حسابسز شيلر بر تك شيئه مساوى گورونور. ألبته قديرِ مطلقڭ ذاتى و نهايتسز و غايت كمالده اولان قدرتنڭ نورانى تجلّياتى و ملكوتيتِ أشيانڭ شفّافيتى و حكمت و قدرڭ إنتظاماتى و أشيانڭ أوامرِ تكوينيهسنه كمالِ إمتثالى و ممكناتڭ وجود و عدمنڭ مساواتندن عبارت اولان إمكانندهكى موازنهسى سرّيله؛ آز چوق، بيوك كوچك اوڭا مساوى اولديغى گبى، بتون إنسانلرى بر تك إنسان گبى بر صيحه ايله حشره گتيرهبيلير. هم بر شيئڭ قوّت و ضعفجه مراتبى، او شيئڭ ايچنه ضدّينڭ مداخلهسيدر. مثلا حرارتڭ درجاتى، صوغوغڭ مداخلهسيدر. گوزللگڭ مراتبى، چركينلگڭ مداخلهسيدر. ضيانڭ طبقاتى، قراڭلغڭ مداخلهسيدر. فقط بر شى ذاتى اولسه، عارضى اولمازسه، اونڭ ضدّى اوڭا مداخله ايدهمز. چونكه جمعِ ضدّيْن لازم گلير. بو ايسه، محالدر. ديمك أصل، ذاتى اولان بر شيده مراتب يوقدر. مادام قديرِ مطلقڭ قدرتى ذاتيدر، ممكنات گبى عارضى دگلدر و كمالِ مطلقدهدر. اونڭ ضدّى اولان عجز ايسه، محالدر كه تداخل ايتسين. ديمك بر بهارى خلق ايتمك، ذاتِ ذو الجلالنه بر چيچك قدر أهوندر. أگر أسبابه إسناد ايديلسه؛ بر چيچك بر بهار قدر آغير اولور. هم بتون إنسانلرى إحيا ايدوب حشر ايتمك، بر نفسڭ إحياسى گبى قولايدر.
مسئلهِٔ حشرڭ باشندن بورايه قدر اولان تمثيل صورتلرينه و حقيقتلرينه دائر اولان بياناتمز، قرآنِ حكيمڭ فيضندندر. نفسى تسليمه قلبى قبوله إحضاردن عبارتدر. أصل سوز ايسه قرآنڭدر. زيرا سوز اودر و سوز اونڭدر. ديڭلهيهلم:
فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ ٭ فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭
— 108 —
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا اَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَ لٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰهِ شَدِيدٌ ٭ اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدِيثًا ٭ اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ ٭ وَ اِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَ اَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ٭ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ٭ اَلْقَارِعَةُ ٭ مَا الْقَارِعَةُ ٭ وَمَا اَدْرٰيكَ مَا الْقَارِعَةُ ٭ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ ٭ وَ تَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ٭ فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ ٭ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ ٭ وَ اَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ ٭ فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ ٭ وَمَا اَدْرٰيكَ مَاهِيَهْ ٭ نَارٌ حَامِيَةٌ ٭ وَ ِللّٰهِ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
داها بونلر گبى آياتِ بيّناتِ قرآنيهيى ديڭلهيوب، آمنّا و صدّقنا دييهلم.
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ اَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَ اَنَّ مُنْكَرًا وَ نَكِيرًا حَقٌّ وَ اَنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
— 109 —
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى اَلْطَفِ وَ اَشْرَفِ وَ اَكْمَلِ وَ اَجْمَلِ ثَمَرَاتِ طُوبَاءِ رَحْمَتِكَ الَّذِى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ وَسِيلَةً لِوُصُولِنَا اِلٰى اَزْيَنِ وَ اَحْسَنِ وَ اَجْلٰى وَ اَعْلٰى ثَمَرَاتِ تِلْكَ الطُّوبَاءِ الْمُتَدَلِّيَةِ عَلٰى دَارِ اْلٰاخِرَةِ اَىِ الْجَنَّةِ ٭ اَللّٰهُمَّ اَجِرْنَا وَ اَجِرْ وَالِدَيْنَا مِنَ النَّارِ وَ اَدْخِلْنَا وَ اَدْخِلْ وَالِدَيْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِجَاهِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ ٭ اٰمِينَ
أى شو رسالهيى إنصاف ايله مطالعه ايدن قارداش! ديمه، نيچون بو "اوننجى سوزى" بردن تماميله آڭلايهمييورم و تمام آڭلامديغڭ ايچون صيقيلمه! چونكه ابن سينا گبى بر داهئِ حكمت، اَلْحَشْرُ لَيْسَ عَلٰى مَقَايِيسَ عَقْلِيَّةٍ ديمش. "ايمان ايدرز، فقط عقل بو يولده گيدهمز" دييه حكم ايتمشدر. هم بتون علماءِ إسلام: "حشر، بر مسئلهِٔ نقليهدر، دليلى نقلدر. عقل ايله اوڭا گيدلمز." دييه متّفقًا حكم ايتدكلرى حالده، ألبته او قدر درين و معنًا پك يوكسك بر يول؛ بردن بره بر جادّهِٔ عموميهِٔ عقليه حكمنه گچهمز. قرآنِ حكيمڭ فيضيله و خالقِ رحيمڭ رحمتيله، شو تقليدى قيريلمش و تسليمى بوزولمش عصرده، او درين و يوكسك يولى شو درجه إحسان ايتديگندن بيڭ شكر ايتملىيز. چونكه ايمانمزڭ قورتولمسنه كافى گلير. فهم ايتديگمز مقدارينه ممنون اولوب تكرار مطالعه ايله إزديادينه چاليشملىيز.
حشره عقل ايله گيدلمهمسنڭ بر سرّى شودر كه: حشرِ أعظم، إسمِ أعظمڭ تجلّيسيله اولديغندن، جنابِ حقّڭ إسمِ أعظمنڭ و هر إسمڭ أعظمى مرتبهسندهكى تجلّيسيله ظاهر اولان أفعالِ عظيمهيى گورمك و گوسترمكله، حشرِ أعظم بهار گبى قولاى إثبات و قطعى إذعان و تحقيقى ايمان ايديلير. شو اوننجى سوزده فيضِ قرآن ايله اويله گورولويور و گوستريلييور. يوقسه عقل، طار و كوچك دستورلريله كندى باشنه قالسه عاجز قالير، تقليده مجبور اولور.
٭ ٭ ٭
— 110 —
اوننجى سوزڭ مهمّ بر ذيلى و لاحقهسنڭ برنجى پارچهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭وَ مِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ ابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭
ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهِٔ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديلهجك.
— 111 —
لطيف بر عنايتِ ربّانيهدر كه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمهسى "محاكمات" نامندهكى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى. أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى. هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعهسندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بو طوقوزنجى شعاع؛ مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمهدن عبارتدر.
٭ ٭ ٭
— 112 —
مقدّمه
(حشر عقيدهسنڭ، پك چوق روحى فائدهلرندن و حياتى نتيجهلرندن بر تك نتيجهِٔ جامعهيى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيهيه خصوصًا حياتِ إجتماعيهسنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيدهسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيهيى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهِٔ حشريه نه درجه بديهى و شبههسز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.)
برنجى نقطه:آخرت عقيدهسى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهِٔ إنسانيهنڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانهسنه إشارت ايدهجگز:
برنجيسى:نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانهبيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهِٔ معنويه بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايهبيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار." يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچارهلرڭ أنديشهلى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهِٔ معنويهلرينى زير و زبر ايدهرك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديرهجق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.
ايكنجى دليل:نوعِ إنسانڭ (بر جهتده) نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايدهبيليرلر. و چوق علاقهدار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و
— 113 —
چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايدهبيليرلر. يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيهيه چوق محتاج او أنديشهلى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى حسّ ايدهجكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.
اوچنجى دليل:إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنڭ مدارى اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيهنڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر. يوقسه جهنّم أنديشهسى اولمازسه اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ قاعدهسيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشينده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويرهجكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديرهجكلردى.
دردنجى دليل:نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويهسنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانهسى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده و حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله، عقيدهسيله اولابيلير.
مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهِٔ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گلهجك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييهرك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايدهبيلير. يوقسه قيصهجق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه
— 114 —
معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويرهبيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.
ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجهسندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجهنڭ ده يوزر جهتندن و فائدهلرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجهسنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معدهسندهكى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر. و أگر بو حقيقتِ حشريهنڭ نتيجهلرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايدهجگنى إثبات ايدر. بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقهدار اولان إجتماعيون و سياسيون و أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديرهبيليرلر و بو درين يارهلرى نه ايله تداوى ايدهبيليرلر؟
ايكنجى نقطه:حقيقتِ حشريهنڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيهدن گلن شهادتلرڭ خلاصهسندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه شهادت ايدهرك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر. هم وَ بِرُسُلِهِ كلمهسندن گلن شهادتى بداهت درجهسنه چيقاران، وَ كُتُبِهِ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه:
باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزهلرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر.
— 115 —
چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سورهلرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريهدر. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ٭
گبى، اوتوز قرق سورهلرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريهيى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلر دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.
عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميهده متعدّد علمى، كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بويله شهادتلريله و دعوالرى ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟ عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟
عجبا اون اوچ عصرده فاصلهسز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائرهسنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذىشانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريهيى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟
هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلرى و مقدّس كتابلرى دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار
— 116 —
ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريهيى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پردهلى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.
بو بحثڭ مناسبتيله رسالهِٔ مناجاتڭ آخرنده، ايمان بِاليوم الآخر ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتنى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن پك قوّتلى و خلاصهلى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:
أى ربِّ رحيمم!رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونهلرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوهلرى، نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويهده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهلرينه و آياتِ قاطعهلرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر، بتون صحفِ سماويهده و كتبِ مقدّسهده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه، شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و علم اليقين و عين اليقين درجهسنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديهيى إنسانلره مژدهلهيورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
— 117 —
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى، بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمهمق و سنڭ سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عبادڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭلهمهمك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز. و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالر، حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه، عالمِ بقادهكى إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائرهسنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر. يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهِٔ نور طلبهلرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...
هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزهلر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله
— 118 —
ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمهسنه شهادت ايدرلر. چونكه گلهجك مقاماتده بيان و إثبات ايديلهجگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجهسنده آخرتى إقتضا و وجوب درجهسنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجهسنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر. أوت مادام أزلى، أبدى بر اللّٰه وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذىحياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونهجق و گيريلهجك.
هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهِٔ غيب آرقهسنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمهمش عقللره، ئولمهمش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.
هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفهسنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمهدن ايشلهيور. و او قلم صاحبى يوز بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديرهجغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيهلرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديلهجك.
هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقهسى، مشهرى،
— 119 —
محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصهسى، نتيجهسى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ دينيلييور. و مادام بو ماهيتدهكى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذىحيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسهسيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلتديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجهسى و قيمتلى ميوهسى و أرضڭ خليفهسى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزهلى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.
و مادام بو ماهيتدهكى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهِٔ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيدهجك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسلهيور، ايستديگنى ويرييور.
و مادام بو حقيقتدهكى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويهده و بو قيصهجق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشهمييور. و نوعِ إنسانده وقوع
— 120 —
بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنهلرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسلهينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقهنڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمهمك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچندهكى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!
و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و مخاطب ايدهرك، اونلرى معجزهلر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر ايله تعذيب ايدييور.
و بو قيمتلى، سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايدهرك، أهمّيتلى كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايهلرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و قرآنى ايله تظاهر ايدييور. و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايهجق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهدهلر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصهجق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم، ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.
و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرى"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ
— 121 —
ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيهنڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقهسى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّهسى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعهسى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر. ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكتهسندن بو سكز ماداملردهكى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايدهبيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايدهبيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.
الحاصل:مادام اللّٰه وار، ألبته آخرت واردر...
هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده
وَ بِمَلٰئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى
اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:
ملائكهنڭ وجودينى و وظيفهِٔ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهدهلر، مكالمهلر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريلهجك اولان دارِ سعادتڭ، جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گورهبيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهِٔ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعهسنڭ
— 122 —
وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.
هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهِٔ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبردهكى موازنهِٔ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحهلرنده قيد ايتمك و هر ذىحياتڭ سرگذشتِ حياتيهلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليهده يازمق و هر ذىروحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظهده تثبيت ايتمك، گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهِٔ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجهسنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطهلى و اينجهدن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائدهسز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.
الحاصل:ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمهسنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر. ايشته حقيقتِ حشريهنڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسى حشر و آخرتى تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.
(مقدّمه نهايت بولدى.)
٭ ٭ ٭
— 123 —
ذيلڭ ايكنجى پارچهسى
(باشدهكى آيتڭ معجزانه إشارت ايتدكلرى طوقوز طبقه براهينِ حشريهيه دائر طوقوز مقامدن "برنجى مقام")
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭
اولان فقرهدهكى فرمانِ حشره دائر بورادهكى گوسترديگى برهانِ باهرى و حجّتِ قاطعهسى بيان و ايضاح ايديلهجك إن شاء اللّٰه.
(حاشيه): او مقام داها يازيلمامش و حيات مسئلهسى حشره مناسبتى ايچون بورايه گيرمش. فقط حياتڭ آخرنده قدر ركننه إشارتى پك اينجه و دريندر.
حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّهسنده بيان ايديلمشدر كه: حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور. اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور. أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجهسى و مايهسى و حكمتِ خلقتى حياتدر. ألبته او حقيقتِ عاليه؛ بو فانى، قيصهجق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويهيه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهسيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرهِٔ حياتڭ غايهسى، نتيجهسى و او شجرهنڭ عظمتنه لايق ميوهسى؛ حياتِ أبديهدر و حياتِ اُخرويهدر و طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتدهكى حياتدر. يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجرهسى، ذىشعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوهسز، فائدهسز، حقيقتسز اولمق لازم گلهجك و سرمايهجه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذىحياتڭ أڭ مهمّ، يوكسك و أهمّيتلى
— 124 —
مخلوقى اولان إنسان؛ سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده، يگرمى درجه آشاغى دوشوب، أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق.
هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گلهجك زمانڭ قورقولرينى دوشونمك ايله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب، بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه يوز درجه باطلدر. ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونهلرينى گوزيمزه گوسترييور. عجبا سنڭ جسمڭده و سنڭ باغچهڭده و سنڭ وطنڭده، سنڭ حياتڭه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى، حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معدهڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معدهيى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه سنى بيلمهسين و گورمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايهسى اولان حياتِ أبديهيه لازم أسبابى إحضار ايتمهسين؟ و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى؛ حياتِ اُخرويهنڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمهسين؟ و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجهسى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمهيوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمهسين، ممنون ايتمهسين؟ كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!..
هم هيچ قابل ميدر كه: حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭلهسين، درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسلهسين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمسين؟ و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيز و إدارهسنى ياپسين و مطيع و محتشم اوردويه هيچ
— 125 —
باقمهسين؟ و ذرّهيى گورسون، گونشى گورمهسين؟ سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!
هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه: حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجهده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى سَوْديروب و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب؛ كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسدورسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايدهرك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بو كائناتى جلوهسيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.
نتيجه:مادام دنياده حيات وار؛ ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمهينلر دارِ بقاده و جنّتِ باقيهده حياتِ باقيهيه مظهر اولاجقلردر، آمنّا...
و هم ناصلكه: ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلر، ضيانڭ لمعهلريله پارلايوب سونمهلرى، آرقهلرندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى ينه خيالى گونشجكلره آيينهلك ايتمهلرى؛ بِالبداهه گوسترييور كه: او لمعهلر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده: ذاتِ حىِّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوهِٔ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچندهكى ذىحياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقهلرندن گلنلره ير ويرمك ايچون "يا حىّ" دييوب پردهِٔ غيبده گيزلنمهلرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى، عموم موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهىيه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات
— 126 —
ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارهِٔ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزهلر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيهيه شهادت ايدن بتون دلائل، بِالإتّفاق ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر. چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده واردر. ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر. سويلهمك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر. إختيار، إراده وارسه، حياتى گوسترر. عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادهِٔ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر، بتون دلائللرى ايله ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگهسيله ايشيقلانديران و بر جلوهسيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديهسنه شهادت ايدرلر.
هم حيات، ملائكهيه ايمان ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخهلرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانهسنى، گلوب گچن قافلهلرله شنلنديرن ذىحياتلردر و مادام كُرهِٔ أرض، بو قدر ذىحياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذىحيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّهلرنده دخى كثرتله ذىحياتلر خلق ايديلهرك بر محشرِ حوينات اولويور. و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصهسى اولان، شعور و عقل؛ و لطيف و ثابت جوهرى اولان روح؛ كُرهِٔ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولنيورلر. عادتا كُرهِٔ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش. ألبته كُرهِٔ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى إمكان خارجندهدر. ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديرهجك و حياتدار وضعيتنى ويرهجك و نتيجهِٔ خلقتِ سماواتى گوسترهجك و خطاباتِ سبحانيهيه مظهر اولاجق اولان ذىشعور، ذىحيات و سماواته مناسب سكنهلر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكهلردر.
— 127 —
هم حياتڭ سرِّ ماهيتى، "پيغمبرلره ايمان" ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىِّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوهِٔ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندرلمسيله و كتابلرڭ اينديرلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولماز ايسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويلهمسيله ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير. اويله ده، بو كائناتڭ پردهسى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقهسنده سويلهين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوسترهجك پيغمبرلر و نازل اولان كتابلردر. ألبته كائناتدهكى حيات، قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، او حياتِ أزليهنڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان "إرسالِ رُسُل و إنزالِ كُتُب" ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (عصم) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى حقّانيتلرى قطعيدر دينلهبيلير.
أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصهدر و شعور و حسّ دخى، حياتدن سوزولمش حياتڭ بر خلاصهسيدر و عقل دخى، شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصهسيدر و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر. اويله ده، مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) دخى؛ حياتدن و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصهدر و رسالتِ محمّديه (عصم) دخى كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصهسيدر. بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) (آثارينڭ شهادتيله) حياتِ كائناتڭ حياتيدر و رسالتِ محمّديه (عصم) شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر. و وحىِ قرآن دخى، (حياتدار حقائقنڭ شهادتيله) حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر.
أوت، أوت، أوت!.. أگر كائناتدن رسالتِ محمّديهنڭ (عصم) نورى جيقسه، گيتسه، كائنات وفات ايدهجك. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرهِٔ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايدهجك. بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى، بر سيّارهيه چارپهجق، بر قيامتى قوپارهجق.
— 128 —
هم حيات، "ايمانِ بِالقدر" ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجهسى و غايهسيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينهسيدر و فعاليتِ ربّانيهنڭ أڭ مكمّل أنموذجى و فهرستهسيدر. تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمندهدر. ألبته عالمِ غيب، يعنى ماضى مستقبل، يعنى گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ حياتِ معنويهلرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيهيى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونملرينى، سرِّ حيات إقتضا ايدييور. ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوهلرندهكى چكردكلرى دخى؛ عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيهسندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر؛ بو بهار گيتدكدن صوڭره گلهجك بهارلرده بيراقهجغى چكردكلر، كوكلر؛ بو بهار گبى، جلوهِٔ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيهيه تابعدرلر. عينًا اويله ده: شجرهِٔ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گلهجك طورلردن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسلهسى بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيده مختلف طورلر ايله متعدّد وجودلرى، بر سلسلهِٔ وجودِ علمى تشكيل ايدر و وجودِ خارجى گبى، وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميهنڭ معنوى بر جلوهسنه مظهردر كه؛ مقدّراتِ حياتيه او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريهدن آلينير.
أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّهِٔ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى جلوهِٔ حياته مظهريتى ايستر و إستلزام ايدر. هم بر شيئڭ وجودِ علميسندهكى إنتظامِ أكمل و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوهلرى، طورلرى، بر نوع حياتِ معنويهيه مظهريتنى گوسترر. أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان، بو مشهود جلوهِٔ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجىيه منحصر اولاماز. بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوهسنه مظهردر و كائنات بتون عالملريله او جلوه ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه
— 129 —
نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى، موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.
ايشته قدره و قضايه ايمان ركننڭ دخى گنيش بر وجهى ده، سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا إنتظاملريله و نتيجهلريله حياتدارلقلرى گورونويور. اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطهسيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.
٭ ٭ ٭
— 130 —
ذيلڭ اوچنجى پارچهسى
حشر مناسبتيله بر سؤال:قرآنده مكرّرًا اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً هم وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ فرمانلرى گوسترييور كه: حشرِ أعظم بر آنده زمانسز وجوده گلييور. طار عقل ايسه، بو حدسز درجه خارقه و أمثالسز اولان مسئلهيى إذعان ايله قبول ايتمسنه مدار اولاجق مشهود بر مثال ايستر.
الجواب:حشرده، روحلرڭ جسدلره گلمسى وار. هم جسدلرڭ إحياسى وار. هم جسدلرڭ إنشاسى وار. اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:روحلرڭ جسدلرينه گلمسنه مثال ايسه: غايت منتظم بر اوردونڭ أفرادى إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش ايكن، يوكسك صدالى بر بورو سسيله طوپلانملريدر. أوت إسرافيلڭ بوروسى اولان صورى، اوردونڭ بورازانندن گرى اولماديغى گبى، أبدلر طرفنده و ذرّهلر عالمنده ايكن أزل جانبندن گلن اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ خطابنى ايشيدن و قَالُوا بَلٰى ايله جواب ويرن أرواحلر، ألبته اوردونڭ نفراتندن بيڭلر درجه داها مسخّر و منتظم و مطيعدرلر. هم دگل يالڭز روحلر، بلكه بتون ذرّهلر دخى، بر اوردوىِ سبحانى و أمربر نفرلرى اولديغنى قطعى برهانلرله اوتوزنجى سوز إثبات ايتمش.
ايكنجى مسئله:جسدلرڭ إحياسنه مثال ايسه: چوق بيوك بر شهرده، شنلك بر گيجهده، بر تك مركزدن، يوز بيڭ ألكتريق لامبالرى، عادتا زمانسز بر آنده جانلانمهلرى و ايشيقلانمهلرى گبى، بتون كُرهِٔ أرض يوزنده دخى، بر تك مركزدن يوز ميليون لامبالره نور ويرمك ممكندر. مادام جنابِ حقّڭ ألكتريق گبى بر مخلوقى و بر مسافرخانهسنده بر خدمتكارى و بر مومدارى، خالقندن آلديغى تربيه و إنتظام درسيله بو كيفيته مظهر اولويور. ألبته ألكتريق گبى بيڭلر نورانى خدمتكارلرينڭ تمثيل ايتدكلرى، حكمتِ إلٰهيهنڭ منتظم قانونلرى دائرهسنده، حشرِ أعظم طرفة العينده وجوده گلهبيلير.
اوچنجى مسئله كه،أجسادڭ دفعةً إنشاسنڭ مثالى ايسه: بهار موسمنده بر قاچ گون ظرفنده، نوعِ بشرڭ عمومندن بيڭ درجه زياده اولان عموم آغاجلرڭ بتون
— 131 —
ياپراقلرى، أوّلكى بهارڭ عينى گبى بردن مكمّل بر صورتده إنشالرى و ينه عموم آغاجلرڭ عموم چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى، گچمش بهارڭ محصولاتى گبى، برق گبى بر سرعتله ايجادلرى؛ هم او بهارڭ مبدألرى اولان حدسز تخمجقلرڭ، چكردكلرڭ، كوكلرڭ، بردن برابر إنتباهلرى و إنكشافلرى و إحيالرى؛ هم كميكلردن عبارت اولارق آياقده طوران أموات گبى بتون آغاجلرڭ جنازهلرى بر أمر ايله دفعةً بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْته مظهريتلرى و نشرلرى؛ هم كوچوجك حيوان طائفهلرينڭ حدسز أفرادلرينڭ غايت درجهده صنعتلى بر صورتده إحيالرى؛ هم بِالخاصّه سينكلر قبيلهلرينڭ حشرلرى و بِالخاصّه دائما يوزينى، گوزينى، قنادينى تميزلهمكله بزه آبدستى و نظافتى إخطار ايدن و يوزيمزى اوقشايان گوزم اوڭندهكى قبيلهنڭ بر سنهده نشر اولان أفرادى، بنى آدمڭ آدم زمانندن بَرى گلن عموم أفرادندن فضله اولديغى حالده، هر بهارده سائر قبيلهلر ايله برابر بر قاچ گون ظرفنده إنشالرى و إحيالرى، حشرلرى؛ ألبته قيامتده أجسادِ إنسانيهنڭ إنشاسنه بر مثال دگل، بلكه بيڭلر مثالدرلر.
أوت دنيا دار الحكمت و آخرت دار القدرت اولديغندن؛ دنياده حكيم، مرتّب، مدبّر، مربّى گبى چوق إسملرڭ إقتضاسيله، دنياده ايجادِ أشيا بر درجه تدريجى و زمان ايله اولماسى؛ حكمتِ ربّانيهنڭ مقتضاسى اولمش. آخرتده ايسه، حكمتدن زياده قدرت و رحمتڭ تظاهرلرى ايچون مادّهيه و مدّته و زمانه و بكلهمگه إحتياج بيراقمهدن بردن أشيا إنشا ايديلييور. بوراده بر گونده و بر سنهده ياپيلان ايشلر، آخرتده بر آنده، بر لمحهده إنشاسنه إشارةً قرآنِ معجز البيان
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
فرمان ايدر.
أگر حشرڭ گلمسنى، گلهجك بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده آڭلامق ايسترسهڭ؛ حشره دائر اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزه دقّت ايله باق، گور. أگر بهارڭ گلمسى گبى اينانماز ايسهڭ، گل پارمغنى گوزيمه صوق.
دردنجى مسئلهاولان موتِ دنيا و قيامت قوپمسى ايسه: بر آنده بر سيّاره ويا بر قويروقلى ييلديزڭ أمرِ ربّانى ايله كرهمزه، مسافرخانهمزه چارپمسى؛ بو خانهمزى خراب ايدهبيلير. اون سنهده ياپيلان بر سرايڭ، بر دقيقهده خراب اولماسى گبى...
٭ ٭ ٭
— 132 —
ذيلڭ دردنجى پارچهسى
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ٭
يعنى، إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك؟" سن دى: "كيم، اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه او ديريلتهجك."
اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار، طابور نظامى آلتنه گتيرهبيلير." سن أى إنسان، ديسهڭ "اينانمام." نه قدر ديوانهجه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى؛ هيچلكدن، يڭيدن اوردومثال بتون حيوانات و سائر ذىحياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده، حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردومثال ذوى الحياتڭ أنواعلرينى و طائفهلرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاءِ أصليهيى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايهبيلير؟ إستبعاد صورتنده دينلير مى؟ دينلسه، أبلهجهسنه بر ديوانهلكدر.
هم قرآن كاه اولويور كه؛ جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده، دنيادهكى عجائب أفعالنى ذكر ايدر. وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهِٔ إلٰهيهيى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيرهلريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا:
اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
— 133 —
تا سورهنڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئلهسنده قرآنِ حكيم حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده، مختلف بر طرزده إثبات ايدييور.
أوّلا؛ نشئهِٔ اولىٰيى نظره ويرر. دير كه: نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن تا خلقتِ إنسانيهيه قدر اولان نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهِٔ اُخرٰىيى إنكار ايدييورسڭز؟.. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر. هم جنابِ حق، إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمهيى
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
كلمهسيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن بر ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمهمق اوزره ياتاسڭز." هم رمزًا دير: ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايدهميوب إستبعاد ايدييورسڭز. هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوهسى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوهسنه أهمّيت ويرمهيوب باشقهسنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجهسنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجرهسنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟ دير: حشرده سزى إحيا ايدهجك ذات اويله بر ذاتدر كه، بتون كائنات اوڭا أمربر نفر حكمندهدر. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك، بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ دييوب، قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز.
صوڭره
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
تعبيريله؛ هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفهلرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى ايكى منزل گبى؛ بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر. مادام بويلهدر، بتون دلائلڭ نتيجهسى اولارق: وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يعنى، قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گورهجكدر.
— 134 —
ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه: أفعالِ اُخرويهسنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه: دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين. تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ إلٰى آخر.. و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ إلٰى آخر.. و اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ
ايشته شو سورهلرده، قيامت و حشردهكى إنقلاباتِ عظيمهيى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، إنسان اونلرڭ نظيرهلرينى دنياده مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سورهنڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمهيى نمونه اولارق گوسترهجگز. مثلا: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ كلمهسيله إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله كندى كندينه چوق عجيب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سورهنڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطهلرڭ نظيرهسى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيرهسى پك ظاهردر. چونكه هر ميوهدار آغاج و چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفهلرى وار. أسماءِ إلٰهيهيى نه شكلده گوسترهرك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله غايت فصيح بر صورتده آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوهلريله صحيفهِٔ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
— 135 —
باشقه نقطهلرى بوڭا قياس أيله. قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويلهيهجگز. ايشته: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ شو كلام، تكوير لفظيله يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر.
برنجى:أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پردهلرينى آچوب، گونش گبى دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطهمثال بر لامبايى، خزينهِٔ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره او پيرلانطهيى پردهلرينه صاروب قالديرهجق.
ايكنجى:ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى دخى طوپلاتديروب گيزلتديگى گبى؛ كاه اولور بر بلوط پردهسيله آليش ويريشنى آز ياپار، كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معاملهسنى بر درجه چكر. متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايدهجكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك، فقط بيومگه يوز طوتمش يوزندهكى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرىيه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب "هايدى يرده ايشڭ قالمادى دير، جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق!" دير. اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ فرماننى لكهلى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
٭ ٭ ٭
— 136 —
ذيلڭ بشنجى پارچهسى
أوت نصِّ حديث ايله نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديلهجگندن و بو كائنات خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيرهجگندن خبر ويردكلرى گبى؛ و اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوهلريله بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده روىِ زمينده آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازهلرينى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونهسى اولارق نباتات طائفهلرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذىروحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمه، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله؛ و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقهدار اولان إنساندهكى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان "عشقِ بقا" و "شوقِ أبديت" و "آمالِ سرمديت" بِالبداهه إشارتى و دلالتيله، بو عالمِ فانيدن صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه: دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمهيى إستلزام ايدرلر.
— 137 —
(حاشيه): أوت ثبوتى بر أمرى، إخبار ايتمهنڭ قولايلغى و إنكار و نفى ايتمهنڭ غايت مشكل اولديغى، بو تمثيلدن گورونور. شويله كه؛ برى ديسه: ميوهلرى سوت قونسروهلرى اولان غايت خارقه بر باغچه، كُرهِٔ أرض اوزرنده واردر. ديگرى ديسه: يوقدر. إثبات ايدن، يالڭز اونڭ يرينى وياخود بعض ميوهلرينى گوسترمكله قولايجه دعواسنى إثبات ايدر. إنكار ايدن آدم، نفينى إثبات ايتمك ايچون كُرهِٔ أرضى بتون گورمك و گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلير. عينًا اويله ده، جنّتى إخبار ايدنلر يوز بيڭلر ترشّحاتنى، ميوهلرينى، آثارينى گوستردكلرندن قطعِ نظر، ايكى شاهدِ صادقڭ ثبوتنه شهادتلرى كافى گليركن؛ اونى إنكار ايدن حدسز بر كائناتى و حدسز أبدى زمانى تماشا ايتمك و گورمك و ألهدكدن صوڭره إنكارينى إثبات ايدهبيلير، عدمنى گوسترهبيلير. ايشته أى إختيار قارداشلر، ايمانِ آخرتڭ نه قدر قوّتلى اولديغنى آڭلايڭز...
سعيد النورسى
مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس؛ ايمان بِالآخرتدر و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گلهبيلير. بز إختيارلر
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى كَمَالِ الْاِيمَانِ
دييوب إختيارلغمزه سَوينملىيز.
٭ ٭ ٭
— 138 —
اون برنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا ٭ وَ الْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَ النَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَ مَا بَنٰيهَا ٭ وَ الْاَرْضِ وَ مَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوّٰيهَا ٭ الخ...
أى قارداش! أگر حكمتِ عالمڭ طلسمنى و خلقتِ إنسانڭ معمّاسنى و حقيقتِ صلاتڭ رموزينى بر پارچه فهم ايتمك ايسترسهڭ، نفسمله برابر شو تمثيلى حكايهجگه باق:
بر زمان بر سلطان وارمش؛ ثروتجه اونڭ پك چوق خزينهلرى واردى. هم او خزينهلرده هر چشيد جواهر، ألماس و زمرد بولونويورمش. هم گيزلى پك عجائب دفينهلرى وارمش. هم كمالاتجه صنايعِ غريبهده پك چوق مهارتى وارمش. هم حسابسز فنونِ عجيبهيه معرفتى، إحاطهسى وارمش. هم، نهايتسز علومِ بديعهيه علم و إطّلاعى وارمش. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه؛ او سلطانِ ذىشان دخى ايستدى كه، بر مشهر آچسين، ايچنده سرگيلر ديزسين؛ تا ناسڭ أنظارنده سلطنتنڭ حشمتنى، هم ثروتنڭ شعشعهسنى، هم كندى صنعتنڭ خارقهلرينى، هم كندى معرفتنڭ غريبهلرينى إظهار ايدوب گوسترسين. تا جمال و كمالِ معنويسنى ايكى وجهله مشاهده ايتسين:
بر وجهى:بِالذّات نظرِ دقائقآشناسيله گورسون.
ديگرى:غيرڭ نظريله باقسين.
— 139 —
بو حكمته بناءً، جسيم و گنيش و محتشم بر قصرى ياپمغه باشلادى. شاهانه بر صورتده دائرهلره، منزللره تقسيم ايدهرك خزينهلرينڭ درلو درلو مرصّعاتيله سوسلنديروب كندى دستِ صنعتنڭ أڭ لطيف، أڭ گوزل أثرلريله زينتلنديروب، فنونِ حكمتنڭ أڭ اينجهلكلريله تنظيم ايدوب دوزلتهرك و علومنڭ آثارِ معجزهكارانهلريله دوناتهرق تكميل ايتدكدن صوڭره، هر بر طعام و نعمتلرينڭ بتون چشيدلرندن أڭ لذيذلرينى جامع سفرهلر، او سرايده قوردى. هر بر طائفهيه لايق بر سفره تعيين ايتدى. اويله سخاوتكارانه، صنعتپرورانه بر ضيافتِ عامّه إحضار ايتدى كه، گويا هر بر سفره، يوز صنايعِ لطيفهنڭ أثرلريله وجود بولمش گبى قيمتلى حدسز نعمتلرى سردى. صوڭره أقطارِ مملكتندهكى أهالى و رعيتنى، سيره و تنزّهه و ضيافته دعوت ايتدى. صوڭره بر ياورِ أكرمنه سرايڭ حكمتلرينى و مشتملاتنڭ معنالرينى بيلديرهرك اونى استاد و تعريف ايديجى تعيين ايتدى. تا كه، سرايڭ صانعنى، سرايڭ مشتملاتيله أهالىيه تعريف ايتسين و سرايڭ نقشلرينڭ رموزلرينى بيلديروب، ايچندهكى صنعتلرينڭ إشارتلرينى اوگرهتوب، درونندهكى منظوم مرصّعلر و موزون نقوش نهدر؟ و نه وجهله سراى صاحبنڭ كمالاتنه و هنرلرينه دلالت ايتدكلرينى، او سرايه گيرنلره تعريف ايتسين و گيرمهنڭ آدابنى و سيرڭ مراسمنى بيلديروب، او گورونمهين سلطانه قارشى مرضياتى دائرهسنده تشريفات مراسمنى تعريف ايتسين. ايشته او معرّف استادڭ هر بر دائرهده برر عونهسى بولونويور. كنديسى أڭ بيوك دائرهده شاكردلرى ايچنده طورمش، بتون سيرجيلره شويله بر تبليغاتده بولونويور. دييور كه:
"أى أهالى! شو قصرڭ مَلِكى اولان سيّديمز، بو شيلرڭ إظهاريله و بو سرايى ياپماسيله، كندينى سزه طانيتديرمق ايستهيور. سز دخى اونى طانييڭز و گوزلجه طانيمغه چاليشڭز. هم شو تزييناتله كندينى سزه سَوْديرمك ايستهيور. سز دخى اونڭ صنعتنى تقدير و ايشلرينى إستحسان ايله كنديڭزى اوڭا سَوْديريڭز. هم بو گورديگڭز إحسانات ايله، سزه محبّتنى گوسترييور. سز دخى إطاعت ايله اوڭا محبّت ايديڭز. هم شو گورونن إنعام و إكراملر ايله، سزه شفقتنى و مرحمتنى گوسترييور. سز دخى شكر ايله اوڭا حرمت ايديڭز. هم شو كمالاتنڭ آثاريله، معنوى جمالنى سزه گوسترمك ايستهيور.
— 140 —
سز دخى اونى گورمگه و توجّهنى قزانمغه إشتياقڭزى گوستريڭز. هم بتون شو گورديگڭز مصنوعات و مزيّنات اوستنده برر مخصوص سكّه، برر خصوصى خاتم، برر تقليد ايديلمز طرّه قويمقله، هر شى كنديسنه خاص اولديغنى و كندى أثرِ دستى اولديغنى و كنديسى تك و يكتا، إستقلال و إنفراد صاحبى اولديغنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز دخى اونى تك و يكتا و مِثلسز، نظيرسز بىهمتا طانييڭز و قبول ايديڭز."
داها بونڭ گبى، اوڭا و او مقامه مناسب سوزلرى سيرجيلره سويلهدى. صوڭره، گيرن أهالى ايكى گروهه آيرلديلر:
برنجى گروهى:كندينى طانيمش و عقلى باشنده و قلبى يرنده اولدقلرى ايچون، او سرايڭ ايچندهكى عجائبلره باقدقلرى زمان ديديلر: "بونده بيوك بر ايش وار." هم آڭلاديلر كه: بيهوده دگل، عادى بر اويونجق دگل. اونڭ ايچون مراق ايتديلر. "عجبا طلسمى نهدر، ايچنده نه وار؟" دييوب دوشونوركن، بردن او معرّف استادڭ بيان ايتديگى نطقنى ايشيتديلر. آڭلاديلر كه، بتون أسرارڭ آناختارلرى اوندهدر. اوڭا متوجّهًا گيتديلر و ديديلر: "السّلام عليك يا أيّها الاستاد! حقًّا، شويله بر محتشم سرايڭ، سنڭ گبى صادق و مدقّق بر معرّفى لازمدر. سيّديمز سڭا نه بيلديرمشسه لطفًا بزه بيلديريڭز." استاد ايسه، أوّل ذكرى گچن نطقلرى اونلره ديدى. بونلر گوزلجه ديڭلديلر، اييجه قبول ايدوب تام إستفاده ايتديلر. پادشاهڭ مرضياتى دائرهسنده عمل ايتديلر. اونلرڭ شو أدبلى معامله و وضعيتلرى او پادشاهڭ خوشنه گلديگندن اونلرى خاص و يوكسك و توصيف ايديلمز ديگر بر سرايه دعوت ايتدى، إحسان ايتدى. هم اويله بر جوّادِ مَلِكه لايق و اويله مطيع أهالىيه شايسته و اويله أدبلى مسافرلره مناسب و اويله يوكسك بر قصره شايان بر صورتده إكرام ايتدى، دائمى اونلرى سعادتلنديردى.
ايكنجى گروهايسه؛ عقللرى بوزولمش، قلبلرى سونمش اولدقلرندن، سرايه گيردكلرى وقت، نفسلرينه مغلوب اولوب لذّتلى طعاملردن باشقه هيچ بر شيئه إلتفات ايتمديلر؛ بتون او محاسندن گوزلرينى قپاديلر و او استادڭ إرشاداتندن و شاكردلرينڭ ايقاظاتندن قولاقلرينى طيقاديلر. حيوان گبى ييهرك اويقويه طالديلر. ايچيلمهين، فقط
— 141 —
بعض شيلر ايچون إحضار ايديلن إكسيرلردن ايچديلر. سرخوش اولوب اويله باغرديلر، قاريشديرديلر؛ سيرجى مسافرلرى چوق راحتسز ايتديلر. صانعِ ذىشانڭ دستورلرينه قارشى أدبسزلكده بولونديلر. سراى صاحبنڭ عسكرلرى ده اونلرى طوتوب، اويله أدبسزلره لايق بر حپسه آتديلر.
أى بنمله بو حكايهيى ديڭلهين آرقداش! ألبته آڭلادڭ كه: او حاكمِ ذىشان بو قصرى، شو مذكور مقصدلر ايچون بنا ايتمشدر. شو مقصدلرڭ حصولى ايسه، ايكى شيئه متوقّفدر:
بريسى:شو گورديگمز و نطقنى ايشيتديگمز استادڭ وجوديدر. چونكه او بولونمازسه، بتون مقصدلر بيهوده اولور. چونكه آڭلاشيلماز بر كتاب، معلّمسز اولسه؛ معناسز بر كاغددن عبارت قالير.
ايكنجيسى:أهالى، او استادڭ سوزينى قبول ايدوب ديڭلمهسيدر. ديمك، وجودِ استاد وجودِ قصرڭ داعيسيدر و أهالينڭ إستماعى، قصرڭ بقاسنه سببدر. اويله ايسه دينلهبيلير كه: شو استاد اولماسه ايدى، او مَلِكِ ذىشان شو قصرى بنا ايتمزدى. هم ينه دينلهبيلير كه: او استادڭ تعليماتنى أهالى ديڭلهمدكلرى وقت، ألبته او قصر تبديل و تحويل ايديلهجك.
أى آرقداش! حكايه بوراده بيتدى. أگر شو تمثيلڭ سرّينى آڭلادڭسه باق، حقيقتڭ يوزينى ده گور:
ايشته او سراى، شو عالمدر كه؛ طاوانى، تبسّم ايدن ييلديزلرله تنوير ايديلمش گوك يوزيدر. طابانى ايسه، شرقدن غربه گونا گون چيچكلرله سوسلنديرلمش ير يوزيدر. او مَلِك ايسه، أزل أبد سلطانى اولان بر ذاتِ مقدّسدر كه، يدى قات سماوات و أرض و ايچلرنده اولان هر شى، كنديلرينه مخصوص لسانلرله او ذاتى تقديس ايدوب تسبيح ايدييورلر. هم اويله بر مَلِكِ قدير كه، سماوات و أرضى آلتى گونده ياراتهرق عرشِ ربوبيتنده طوروب؛ گيجه و گوندوزى، سياه و بياض ايكى خط گبى بربرى آرقهسى صيره دونديروب، كائنات صحيفهسنده آياتنى يازان؛ و گونش، آى، ييلديزلر أمرينه
— 142 —
مسخّر ذىحشمت و ذىقدرت صاحبيدر. او سرايڭ منزللرى ايسه، شو اون سكز بيڭ عالمدر كه، هر بريسى كندينه لايق بر طرز ايله تزيين و تنظيم ايديلمشدر. ايشته او سرايده گورديگڭ صنايعِ غريبه ايسه، شو عالمده گورونن قدرتِ إلٰهيهنڭ معجزهلريدر. و او سرايده گورديگڭ طعاملر ايسه؛ شو عالمده، هله ياز موسمنده، هله بارلا باغچهلرنده رحمتِ إلٰهيهنڭ ثمراتِ خارقهلرينه إشارتدر. و اورادهكى اوجاق و مطبخ ايسه، بوراده قلبنده آتش اولان أرض و سطحِ أرضدر. و اوراده تمثيلده گورديگڭ گيزلى دفينهلرڭ جوهرلرى ايسه، شو حقيقتده أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ جلوهلرينه مثالدر. و تمثيلده گورديگمز نقشلر و او نقشلرڭ رمزلرى ايسه، شو عالمى سوسلنديرن منتظم مصنوعات و موزون نقوشِ قلمِ قدرتدر كه، قديرِ ذو الجلالڭ أسماسنه دلالت ايدرلر. و او استاد ايسه سيّديمز محمّد عليه الصلاة والسلامدر. عونهسى ايسه، أنبيا عليهم السلامدر و شاكردلرى ايسه أوليا و أصفيادر. او سرايدهكى حاكمڭ خدمتكارلرى ايسه، شو عالمده ملائكه عليهم السلامه إشارتدر. تمثيلده، سير و ضيافته دعوت ايديلن مسافرلر ايسه، شو دنيا مسافرخانهسنده جنّ و إنس و إنسانڭ خدمتكارلرى اولان حيوانلره إشارتدر. و او ايكى فرقه ايسه، بوراده بريسى أهلِ ايماندر كه كتابِ كائناتڭ آياتنڭ مفسّرى اولان قرآنِ حكيمڭ شاكردلريدر. ديگر گروه ايسه أهلِ كفر و طغياندر كه، نفس و شيطانه تابع اولوب يالڭز حياتِ دنيويهيى طانييان، حيوان گبى بلكه داها آشاغى صاغير، ديلسز، ضالّين گروهيدر.
برنجى قافله اولان سُعَدا و أبرار ايسه،ذو الجناحين اولان استادى ديڭلديلر. او استاد هم عبددر؛ عبوديت نقطهسنده ربّنى توصيف و تعريف ايدر كه، جنابِ حقّڭ درگاهنده امّتنڭ ألچيسى حكمندهدر. هم رسولدر؛ رسالت نقطهسنده ربّنڭ أحكامنى قرآن واسطهسيله جنّ و إنسه تبليغ ايدر.
شو بختيار جماعت، او رسولى ديڭلهيوب قرآنه قولاق ويرديلر. كنديلرينى، أنواعِ عباداتڭ فهرستهسى اولان "نماز" ايله بر چوق مقاماتِ عاليه ايچنده چوق لطيف وظيفهلرله تلبّس ايتمش گورديلر. أوت نمازڭ متنوّع أذكار و حركاتيله إشارت ايتديگى وظائفى، مقاماتى، مفصّلًا گورديلر. شويله كه:
— 143 —
أوّلًا:آثاره باقوب، غائبانه معامله صورتنده سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننه تماشاگر مقامنده كنديلرينى گوردكلرندن؛ تكبير و تسبيح وظيفهسنى أدا ايدوب "اللّٰه أكبر" ديديلر.
ثانيًا:أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ جلوهلرى اولان بدايعنه و پارلاق أثرلرينه دلّاللق مقامنده گورونمكله "سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه" دييهرك تقديس و تحميد وظيفهسنى ايفا ايتديلر.
ثالثًا:رحمتِ إلٰهيهنڭ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرينى ظاهر و باطن طويغولرله طاتوب آڭلامق مقامنده، شكر و ثنا وظيفهسنى أدايه باشلاديلر.
رابعًا:أسماءِ إلٰهيهنڭ دفينهلرندهكى جوهرلرى، معنوى جهازات ميزانلريله طارتوب بيلمك مقامنده، تنزيه و مدح وظيفهسنه باشلاديلر.
خامسًا:مسطرِ قدر اوستنده قلمِ قدرتيله يازيلان مكتوباتِ ربّانيهيى مطالعه مقامنده، تفكّر و إستحسان وظيفهسنه باشلاديلر.
سادسًا:أشيانڭ ياراديليشنده و مصنوعاتڭ صنعتندهكى لطيف اينجهلك و نازنين گوزللكلرى تماشا ايله تنزيه مقامنده فاطرِ ذو الجلال، صانعِ ذو الجماللرينه محبّت و إشتياق وظيفهسنه گيرديلر.
ديمك كائناته و آثاره باقوب، غائبانه معاملهِٔ عبوديتله مذكور مقاماتده مذكور وظائفى أدا ايتدكدن صوڭره صانعِ حكيمڭ دخى معاملهسنه و أفعالنه باقمق درجهسنه چيقديلر كه، حاضرانه بر معامله صورتنده أوّلا خالقِ ذو الجلالڭ كندى صنعتنڭ معجزهلريله كندينى ذىشعوره طانيتديرمسنه قارشى حيرت ايچنده بر معرفت ايله مقابله ايدهرك
سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ
ديديلر. "سنڭ تعريف ايديجيلرڭ بتون مصنوعاتڭدهكى معجزهلرڭدر." صوڭره او رحمانڭ كندى رحمتنڭ گوزل ميوهلريله كندينى سَوْديرمسنه قارشى، محبّت و عشق ايله مقابله ايدوب
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
ديديلر. صوڭره او منعمِ حقيقينڭ طاتلى نعمتلريله ترحّم و شفقتنى گوسترمسنه
— 144 —
قارشى شكر و حمد ايله مقابله ايتديلر؛ ديديلر: سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ "سنڭ حق شكريڭى ناصل أدا ايدهبيليرز؟ سن اويله شكره لايق بر مشكورسڭ كه، بتون كائناته سريلمش بتون إحساناتڭ آچيق لسانِ حاللرى، شكر و ثناڭزى اوقويورلر. هم عالم چارشوسنده ديزيلمش و زمينڭ يوزينه سرپيلمش بتون نعمتلرڭ إعلاناتيله حمد و مدحڭزى بيلديرييورلر. هم رحمت و نعمتڭ منظوم ميوهلرى و موزون يميشلرى، سنڭ جود و كرمڭه شهادت ايتمكله سنڭ شكريڭى أنظارِ مخلوقات اوڭنده ايفا ايدرلر."
صوڭره شو كائناتڭ يوزلرنده دگيشن موجودات آيينهلرنده جمال و جلال و كمال و كبرياسنڭ إظهارينه قارشى، اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب تعظيم ايچنده بر عجزله ركوعه گيدوب محويت ايچنده بر محبّت و حيرتله سجده ايدوب مقابله ايتديلر. صوڭره او غنىِّ مطلقڭ ثروتنڭ چوقلغنى و رحمتنڭ گنيشلگنى گوسترمسنه قارشى؛ فقر و حاجتلرينى إظهار ايدوب، دعا ايدوب، ايستهمكله مقابله ايدوب وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديديلر.
صوڭره او صانعِ ذو الجلالڭ كندى صنعتنڭ لطيفلرينى، خارقهلرينى، آنتيقهلرينى، سرگيلرله تشهيرگاهِ أنامده نشرينه قارشى مَاشَاءَ اللّٰهُ دييوب تقدير ايدهرك، "نه گوزل ياپيلمش!" دييوب إستحسان ايدهرك، بَارَكَ اللّٰهُ دييوب مشاهده ايتمك، اٰمَنَّا دييوب شهادت ايتمك؛ "گليڭز، باقڭز!" حيران اولارق حَىَّ عَلَى الْفَلَاحِ دييوب هركسى شاهد طوتمقله مقابله ايتديلر. هم او سلطانِ أزل و أبد، كائناتڭ أقطارنده كندى ربوبيتنڭ سلطنتنى إعلاننه و وحدانيتنڭ إظهارينه قارشى؛ توحيد و تصديق ايدوب سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا دييهرك إطاعت و إنقياد ايله مقابله ايتديلر.
صوڭره او ربّ العالمينڭ الوهيتنڭ إظهارينه قارشى؛ ضعف ايچنده عجزلرينى، إحتياج ايچنده فقرلرينى إعلاندن عبارت اولان عبوديت ايله و عبوديتڭ خلاصهسى اولان "نماز" ايله مقابله ايتديلر. داها بونلر گبى گونا گون عبوديت وظيفهلريله شو دارِ دنيا
— 145 —
دينلن مسجدِ كبيرنده فريضهِٔ عمرلرينى و وظيفهِٔ حياتلرينى أدا ايدوب أحسنِ تقويم صورتنى آلديلر. بتون مخلوقات اوستنده بر مرتبهيه چيقديلر كه، يُمنِ ايمان ايله أمن و أمانت ايله مجهّز أمين بر خليفهِٔ أرض اولديلر. و شو ميدانِ تجربه و شو دستگاهِ إمتحاندن صوڭره اونلرڭ ربِّ كريمى اونلرى، ايمانلرينه مكافات اولارق سعادتِ أبديهيه و إسلاميتلرينه اجرت اولارق دار السلامه دعوت ايدهرك اويله بر إكرام ايتدى و ايدر كه، هيچ گوز گورمهمش و قولاق ايشيتمهمش و قلبِ بشره خطور ايتمهمش درجهده پارلاق بر طرزده رحمتنه مظهر ايتدى و اونلره أبديت و بقا ويردى. چونكه أبدى و سرمدى اولان بر جمالڭ سيرجى مشتاقى و آيينهدار عاشقى، ألبته باقى قالوب أبده گيدهجكدر. ايشته قرآن شاكردلرينڭ عاقبتلرى بويلهدر. جنابِ حق بزلرى اونلردن أيلهسين، آمين!
امّا فجّار و أشرار اولان ديگر گروه ايسه:حدِّ بلوغ ايله شو عالم سراينه گيردكلرى وقت، بتون وحدانيتڭ دليللرينه قارشى كفر ايله مقابله ايدوب و بتون نعمتلره قارشى كفران ايله مقابله ايدهرك و بتون موجوداتى قيمتسزلكله كافرانه بر إتهام ايله تحقير ايتديلر و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه قارشى ردّ و إنكار ايله مقابله ايتدكلرندن، آز بر وقتده نهايتسز بر جنايت ايشلديلر؛ نهايتسز بر عذابه مستحق اولديلر. أوت إنسانه سرمايهِٔ عمر و جهازاتِ إنسانيه، مذكور وظائف ايچون ويريلمشدر.
أى سرسم نفسم و أى پرهوس آرقداشم! آيا ظن ايدييور ميسڭز كه، وظيفهِٔ حياتڭز؛ يالڭز تربيهِٔ مدنيه ايله گوزلجه محافظهِٔ نفس ايتمك، عيب اولماسين، بطن و فرجڭ خدمتنه مى منحصردر؟ ياخود ظن ايدييور ميسڭز كه، حياتڭزڭ ماكينهسنده درج ايديلن شو نازك لطائف و معنويات و شو حسّاس أعضا و آلات و شو منتظم جوارح و جهازات و شو متجسّس حواس و حسّياتڭ غايهِٔ يگانهسى؛ شو حياتِ فانيهده نفسِ رذيلهنڭ، هوساتِ سفليهنڭ تطمينى ايچون إستعمالنه مى منحصردر؟ حاشا و كلّا! بلكه وجوديڭزده شونلرڭ ياراديلماسى و فطرتڭزده بونلرڭ غايهِٔ إدخالى، ايكى أساسدر:
برى:جنابِ منعمِ حقيقينڭ بتون نعمتلرينڭ هر بر چشيدلرينى سزه إحساس ايتديروب شكر ايتديرمكدن عبارتدر. سز ده حسّ ايدوب، شكر و عبادتنى ايتمليسڭز.
— 146 —
ايكنجيسى:عالمه تجلّى ايدن أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ بتون تجلّياتنڭ أقسامنى، برر برر، سزه او جهازات واسطهسيله بيلديروب طاتديرمقدر. سز دخى طاتمقله طانييهرق ايمان گتيرمليسڭز.
ايشته بو ايكى أساس اوزرينه كمالاتِ إنسانيه نشو و نما بولور. بونڭله إنسان، إنسان اولور.
إنسانيتڭ جهازاتى، حيوان گبى حياتِ دنيويهيى قزانمق ايچون ويريلمهمش اولديغنه شو تمثيل سرّيله باق:
مثلا، بر ذات بر خدمتجيسنه يگرمى آلتون ويردى؛ تا مخصوص بر قوماشدن كنديسنه بر قات لباس آلسين. او خدمتجى گيتدى، او قوماشڭ أعلاسندن مكمّل بر لباس آلدى، گيدى.
صوڭره گوردى كه: او ذات، ديگر بر خدمتكارينه بيڭ آلتون ويروب، بر كاغد ايچنده بعض شيلر يازيلى اولارق اونڭ جيبنه قويدى، تجارته گوندردى. شيمدى، هر عقلى باشنده اولان بيلير كه؛ او سرمايه، بر قات لباس آلمق ايچون دگل. چونكه أوّلكى خدمتكار، يگرمى آلتونله أڭ أعلا قوماشدن بر قات لباس آلمش اولديغندن، ألبته بو بيڭ آلتون، بر قات لباسه صرف ايديلمز. شايد بو ايكنجى خدمتكار، جيبنه قونيلان كاغدى اوقومايوب، بلكه أوّلكى خدمتجىيه باقوب، بتون پارهيى بر دكّانجىيه بر قات لباس ايچون ويروب، هم او قوماشڭ أڭ چوروگندن و آرقداشنڭ لباسندن أللى درجه آشاغى بر لباس آلسه، ألبته او خادم نهايت درجهده أحمقلق ايتمش اولاجغى ايچون شدّتله تعذيب و حدّتله تأديب ايديلهجكدر.
أى نفسم و أى آرقداشم! عقلڭزى باشڭزه طوپلايڭز. سرمايهِٔ عمر و إستعدادِ حياتڭزى حيوان گبى، بلكه حيواندن چوق آشاغى بر درجهده شو حياتِ فانيه و لذّتِ مادّيهيه صرف ايتمهيڭز. يوقسه سرمايهجه أڭ أعلا حيواندن أللى درجه يوكسك اولديغڭز حالده، أڭ أدناسندن أللى درجه آشاغى دوشرسڭز.
— 147 —
أى غافل نفسم! سنڭ حياتڭڭ غايهسنى و حياتڭڭ ماهيتنى، هم حياتڭڭ صورتنى، هم حياتڭڭ سرِّ حقيقتنى، هم حياتڭڭ كمالِ سعادتنى بر درجه آڭلامق ايسترسهڭ، باق:
سنڭ حياتڭڭ غايهلرينڭ إجمالى طوقوز أمردر:
برنجيسى شودر كه:سنڭ وجودڭده قونيلان طويغولر ترازيلريله، رحمتِ إلٰهيهنڭ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرى طارتمقدر و كلّى شكر ايتمكدر.
ايكنجيسى:سنڭ فطرتڭده وضع ايديلن جهازاتڭ آناختارلريله أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ گيزلى دفينهلرينى آچمقدر، ذاتِ أقدسى او أسما ايله طانيمقدر.
اوچنجيسى:شو تشهيرگاهِ دنياده، مخلوقات نظرنده، أسماءِ إلٰهيهنڭ سڭا طاقديقلرى غريب صنعتلرينى و لطيف جلوهلرينى بيلهرك حياتڭله تشهير و إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى:لسانِ حال و قالڭله خالقڭڭ درگاهِ ربوبيتنه عبوديتڭى إعلان ايتمكدر.
بشنجيسى:ناصل بر عسكر، پادشاهندن آلديغى درلو درلو نشانلرى، رسمى وقتلرده طاقوب پادشاهڭ نظرنده گورونمكله اونڭ إلتفاتاتِ آثارينى گوسترديگى گبى، سن دخى أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينڭ سڭا ويردكلرى لطائفِ إنسانيه مرصّعاتيله بيلهرك سوسلنوب او شاهدِ أزلينڭ نظرِ شهود و إشهادينه گورونمكدر.
آلتنجيسى:ذوى الحيات اولانلرڭ تظاهراتِ حياتيه دينلن، خالقلرينه تحيّاتلرى؛ و رموزاتِ حياتيه دينلن، صانعلرينه تسبيحاتلرى و ثمرات و غاياتِ حياتيه دينلن، واهب الحياته عرضِ عبوديتلرينى بيلهرك مشاهده ايتمك، تفكّر ايله گوروب شهادتله گوسترمكدر.
يدنجيسى:سنڭ حياتڭه ويريلن جزئى علم و قدرت و إراده گبى صفت و حاللرڭدن كوچك نمونهلرينى واحدِ قياسى إتّخاذ ايله، خالقِ ذو الجلالڭ صفاتِ مطلقهسنى
— 148 —
و شئونِ مقدّسهسنى او ئولچولر ايله بيلمكدر. مثلا سن جزئى إقتدارڭ و جزئى علمڭ و جزئى إرادهڭ ايله بو خانهيى منتظم ياپديغڭدن، شو قصرِ عالمڭ سنڭ خانهڭدن بيوكلگى درجهسنده، شو عالمڭ اوستهسنى او نسبتده قدير، عليم، حكيم، مدبّر بيلمك لازمدر.
سكزنجيسى:شو عالمدهكى موجوداتڭ هر برى كندينه مخصوص بر ديل ايله خالقنڭ وحدانيتنه و صانعنڭ ربوبيتنه دائر معنوى سوزلرينى فهم ايتمكدر.
طوقوزنجيسى:عجز و ضعفڭ، فقر و إحتياجڭ ئولچوسيله قدرتِ إلٰهيه و غناىِ ربّانيهنڭ درجاتِ تجلّياتنى آڭلامقدر. ناصلكه آجلغڭ درجهلرى نسبتنده و إحتياجڭ أنواعى مقدارنجه، طعامڭ لذّتى و درجاتى و چشيدلرى آڭلاشيلير. اونڭ گبى سن ده نهايتسز عجزڭ و فقرڭله، نهايتسز قدرت و غناىِ إلٰهيهنڭ درجاتنى فهم ايتمهليسڭ. ايشته سنڭ حياتڭڭ غايهلرى، إجمالًا بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى كندى حياتڭڭ ماهيتنه باق كه، او ماهيتڭڭ إجمالى شودر:
أسماءِ إلٰهيهيه عائد غرائبڭ فهرستهسى، هم شئون و صفاتِ إلٰهيهنڭ بر مقياسى، هم كائناتدهكى عالملرڭ بر ميزانى، هم بو عالمِ كبيرڭ بر ليستهسى، هم شو كائناتڭ بر خريطهسى، هم شو كتابِ أكبرڭ بر فذلكهسى، هم قدرتڭ گيزلى دفينهلرينى آچاجق بر آناختار كولچهسى، هم موجوداته سرپيلن و أوقاته طاقيلان كمالاتنڭ بر أحسنِ تقويميدر. ايشته ماهيتِ حياتڭ بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى سنڭ حياتڭڭ صورتى و طرزِ وظيفهسى شودر كه:
حياتڭ بر كلمهِٔ مكتوبهدر. قلمِ قدرتله يازيلمش حكمتنما بر سوزدر. گورونوب و ايشيديلوب، أسماءِ حسنىيه دلالت ايدر. ايشته حياتڭڭ صورتى بو گبى أمرلردر.
شيمدى حياتڭڭ سرِّ حقيقتى شودر كه:تجلّئِ أحديته، جلوهِٔ صمديته آيينهلكدر. يعنى بتون عالمه تجلّى ايدن أسمانڭ نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتله ذاتِ أحدِ صمده آيينهلكدر.
— 149 —
شيمدى حياتڭڭ سعادت ايچندهكى كمالى ايسه:سنڭ حياتڭڭ آيينهسنده تمثّل ايدن شمسِ أزلينڭ أنوارينى حسّ ايدوب سومكدر. ذىشعور اولارق اوڭا شوق گوسترمكدر. اونڭ محبّتيله كندندن گچمكدر. قلبڭ گوز ببگنده عكسِ نورينى يرلشديرمكدر. ايشته بو سردندر كه، سنى أعلاىِ علّيّينه چيقاران بر حديثِ قدسينڭ مئالِ شريفى اولان:
مَنْ نَه گُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَات و زَمِينْ ٭ اَزْ عَجَبْ گُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنِينْ
دينلمشدر.
ايشته أى نفسم! حياتڭڭ بويله علوى غاياته متوجّه اولديغى و شويله قيمتلى خزينهلرى جامع اولديغى حالده، هيچ عقل و إنصافه لايق ميدر كه: هيچ أندر هيچ اولان موقّت خظوظاتِ نفسانيهيه، گچيجى لذائذِ دنيويهيه صرف ايدوب ضايع ايدرسڭ! أگر ضايع ايتمهمك ايسترسهڭ، گچن تمثيل و حقيقته رمز ايدن:
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا ٭ وَ الْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَ النَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَمَا بَنٰيهَا ٭ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ٭ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوٰيهَا ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ٭ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭
سورهسندهكى قَسَم و جوابِ قَسَمى دوشونوب عمل ايت.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ بُرْجِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ نُجُومِ الْهِدَايَةِ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 150 —
اون ايكنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
(قرآنِ حكيمڭ حكمتِ قدسيهسى ايله فلسفه حكمتنڭ إجمالًا موازنهسى، هم حكمتِ قرآنيهنڭ إنسانڭ حياتِ شخصيهسنه و حياتِ إجتماعيهسنه ويرديگى درسِ تربيهنڭ غايت قيصه بر فذلكهسى، هم قرآنڭ سائر كلماتِ إلٰهيهيه و بتون كلاملره جهتِ رجحانيتنه بر إشارتدر. ايشته بو سوزده "درت أساس" واردر.)
برنجى أساس:حكمتِ قرآنيه ايله حكمتِ فنّيهنڭ فرقلرينه شو گلهجك حكايهِٔ تمثيليه دوربينيله باق:
بر زمان، هم ديندار، هم غايت صنعتكار بر حاكمِ نامدار ايستدى كه: قرآنِ حكيمى، معانيسندهكى قدسيتنه و كلماتندهكى إعجازه شايسته بر يازى ايله يازسين. او معجزنما قامته، خارقه بر لباس گيديريلسين. ايشته او نقّاش ذات، قرآنى پك عجيب بر طرزده يازدى. بتون قيمتدار جوهرلرى، يازيسنده إستعمال ايتدى. حقائقنڭ تنوّعنه إشارت ايچون بعض مجسّم حروفاتنى ألماس و زمرد ايله و بر قسمنى لؤلؤ و عقيق ايله و بر طائفهسنى پيرلانطه و مرجانله و بر نوعنى آلتون و گوموش ايله يازدى. هم اويله بر طرزده سوسلنديروب منقّش ايتدى كه، اوقومايى بيلن و بيلمهين هركس تماشاسندن حيران اولوب إستحسان ايدردى. باخصوص أهلِ حقيقتڭ نظرينه او صورى گوزللك، معناسندهكى غايت پارلاق گوزللگڭ و غايت شيرين تزييناتڭ إشاراتى اولديغندن، پك قيمتدار بر آنتيقه اولمشدر.
صوڭره او حاكم، شو مصنّع و مرصّع قرآنى، بر أجنبى فيلسوفه و بر مسلمان عالمه
— 151 —
گوستردى. هم تجربه، هم مكافات ايچون أمر ايتدى كه: "هر بريڭز، بونڭ حكمتنه دائر بر أثر يازيڭز." أوّلا او فيلسوف، صوڭره او عالم، اوڭا دائر برر كتاب تأليف ايتديلر. فقط فيلسوفڭ كتابى، يالڭز حرفلرڭ نقشلرندن و مناسبتلرندن و وضعيتلرندن و جوهرلرينڭ خاصيتلرندن و تعريفاتندن بحث ايدر. معناسنه هيچ ايليشمز. چونكه او أجنبى آدم، عربى خطّى اوقومايى هيچ بيلمز. حتّى او مزيَّن قرآنى، بيلمهيور كه بر كتابدر و معنايى إفاده ايدن يازيدر. بلكه اوڭا منقّش بر آنتيقه نظريله باقييور. لٰكن چندان عربى بيلمهيور فقط چوق ايى بر مهندسدر، گوزل بر تصويرجيدر، ماهر بر كيمياگردر، صرّاف بر جوهرجيدر. ايشته او آدم، بو صنعتلره گوره أثرينى يازدى.
امّا مسلمان عالم ايسه اوڭا باقديغى وقت آڭلادى كه: او، كتابِ مبيندر، قرآنِ حكيمدر. ايشته بو حقپرست ذات، نه تزييناتِ ظاهريهسنه أهمّيت ويردى و نه ده حروفڭ نقوشيله إشتغال ايتدى. بلكه اويله بر شيله مشغول اولدى كه، ميليون مرتبه اوتهكى آدمڭ إشتغال ايتديگى مسئلهلرندن داها عالى، داها غالى، داها لطيف، داها شريف، داها نافع، داها جامع... چونكه نقوشڭ پردهسى آلتنده اولان حقائقِ قدسيهسندن و أنوارِ أسرارندن بحث ايدرك غايت گوزل بر تفسيرِ شريف يازدى. صوڭره ايكيسى، أثرلرينى گوتوروب او حاكمِ ذىشانه تقديم ايتديلر. او حاكم، أوّلا فيلسوفڭ أثرينى آلدى. باقدى گوردى كه: او خودپسند و طبيعتپرست آدم چوق چاليشمش، فقط هيچ حقيقى حكمتنى يازمامش. هيچ بر معناسنى آڭلامامش، بلكه قاريشديرمش. اوڭا قارشى حرمتسزلك، بلكه أدبسزلك ايتمش. چونكه او منبعِ حقائق اولان قرآنى، معناسز نقوش ظن ايدهرك، معنا جهتنده قيمتسزلك ايله تحقير ايتمش اولديغندن، او حاكمِ حكيم دخى اونڭ أثرينى باشنه ووردى، حضورندن چيقاردى.
صوڭره اوتهكى حقپرست، مدقّق عالمڭ أثرينه باقدى گوردى كه: غايت گوزل و نافع بر تفسير و غايت حكيمانه، مرشدانه بر تأليفدر. "آفرين، بارك اللّٰه" ديدى. ايشته حكمت بودر و عالم و حكيم، بونڭ صاحبنه ديرلر. اوتهكى آدم ايسه، حدّندن تجاوز ايتمش بر صنعتكاردر. صوڭره اونڭ أثرينه بر مكافات اولارق؛ هر بر حرفنه مقابل، توكنمز خزينهسندن "اون آلتون ويريلسين" إراده ايتدى.
— 152 —
أگر تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه باق، حقيقتڭ يوزينى ده گور:
امّا او مزيَّن قرآن ايسه، شو مصنّع كائناتدر. او حاكم ايسه، حكيمِ أزليدر. و او ايكى آدم ايسه، بريسى يعنى أجنبيسى؛ علمِ فلسفه و حكماسيدر. ديگرى، قرآن و شاكردلريدر. أوت قرآنِ حكيم، شو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ أڭ عالى بر مفسّريدر و أڭ بليغ بر ترجمانيدر. أوت او فرقاندر كه؛ شو كائناتڭ صحيفهلرنده و زمانلرڭ ياپراقلرنده قلمِ قدرتله يازيلان آياتِ تكوينيهيى جنّ و إنسه درس ويرر. هم هر برى برر حرفِ معنيدار اولان موجوداته "معناىِ حرفى" نظريله، يعنى اونلره صانع حسابنه باقار، "نه قدر گوزل ياپيلمش، نه قدر گوزل بر صورتده صانعنڭ جمالنه دلالت ايدييور" دير. و بونڭله كائناتڭ حقيقى گوزللگنى گوسترييور. امّا علمِ حكمت ديدكلرى فلسفه ايسه؛ حروفِ موجوداتڭ تزييناتنده و مناسباتنده طالمش و سرسملشمش، حقيقتڭ يولنى شاشيرمش. شو كتابِ كبيرڭ حروفاتنه "معناىِ حرفى" ايله، يعنى اللّٰه حسابنه باقمق لازم گليركن؛ اويله ايتمهيوب "معناىِ إسمى" ايله، يعنى موجوداته موجودات حسابنه باقار، اويله بحث ايدر. نه گوزل ياپيلمشه بدل، "نه گوزلدر" دير، چركينلشديرر. بونڭله كائناتى تحقير ايدوب، كنديسنه مشتكى ايدر. أوت دينسز فلسفه، حقيقتسز بر سفسطهدر و كائناته بر تحقيردر.
ايكنجى أساس:قرآنِ حكيمڭ حكمتى، حياتِ شخصيهيه ويرديگى تربيهِٔ أخلاقيه و حكمتِ فلسفهنڭ ويرديگى درسڭ موازنهسى:
فلسفهنڭ خالص بر تلميذى، بر فرعوندر. فقط منفعتى ايچون أڭ خسيس شيئه عبادت ايدن بر فرعونِ ذليلدر. هر منفعتلى شيئى كندينه "ربّ" طانير. هم او دينسز شاكرد، متمرّد و معنّددر. فقط بر لذّت ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن مسكين بر متمرّددر. شيطان گبى شخصلرڭ، بر منفعتِ خسيسه ايچون آياغنى اوپمكله ذلّت گوسترر دنى بر معنّددر. هم او دينسز شاكرد، جبّار بر مغروردر. فقط قلبنده نقطهِٔ إستناد بولمديغى ايچون ذاتنده غايت عجز ايله عاجز بر جبّارِ خودفروشدر. هم او شاكرد، منفعتپرست خود أنديشدر كه؛ غايهِٔ همّتى، نفس و بطنڭ و فرجڭ هوساتنى تطمين و منفعتِ شخصيهسنى، بعض منفعتِ قَوميه ايچنده آرايان دسّاس بر خودگامدر.
— 153 —
امّا حكمتِ قرآنڭ خالص تلميذى ايسه؛ بر عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته ده عبادته تنزّل ايتمز. هم جنّت گبى أعظمِ منفعت اولان بر شيئى، غايهِٔ عبادت قبول ايتمز بر عبدِ عزيزدر. هم حقيقى تلميذى متواضعدر؛ سليم، حليمدر. فقط فاطرينڭ غيرينه، دائرهِٔ إذنى خارجنده إختياريله تذلّیله تنزّل ايتمز. هم فقير و ضعيفدر، فقر و ضعفنى بيلير. فقط اونڭ مالكِ كريمى، اوڭا إدّخار ايتديگى اُخروى ثروت ايله مستغنيدر و سيّدينڭ نهايتسز قدرتنه إستناد ايتديگى ايچون قويدر. هم يالڭز لِوجه اللّٰه، رضاءِ إلٰهى ايچون، فضيلت ايچون عمل ايدر، چاليشير... ايشته ايكى حكمتڭ ويرديگى تربيه، ايكى تلميذڭ موازنهسيله آڭلاشيلير.
اوچنجى أساس:حكمتِ فلسفه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيه ويرديگى تربيهلر:
امّا حكمتِ فلسفه ايسه، حياتِ إجتماعيهده نقطهِٔ إستنادى، "قوّت" قبول ايدر. هدفى، "منفعت" بيلير. دستورِ حياتى، "جدال" طانير. جماعتلرڭ رابطهسنى، "عنصريت، منفى ملّيتى" طوتار. ثمراتى ايسه، "هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حاجاتِ بشريهيى تزييد"در. حالبوكه قوّتڭ شأنى، تجاوزدر. منفعتڭ شأنى، هر آرزويه كافى گلمديگندن اوستنده بوغوشمقدر. دستورِ جدالڭ شأنى، چارپيشمقدر. عنصريتڭ شأنى، باشقهسنى يوتمقله بسلنمك اولديغندن، تجاوزدر... ايشته بو حكمتدندر كه، بشرڭ سعادتى سلب اولمشدر.
امّا حكمتِ قرآنيه ايسه، نقطهِٔ إستنادى، قوّته بدل "حقّى" قبول ايدر. غايهده منفعته بدل، "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده دستورِ جدال يرينه، "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطهلرنده؛ عنصريت، ملّيت يرينه "رابطهِٔ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى؛ هوساتِ نفسانيهنڭ تجاوزاتنه سد چكوب، روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويهسنى تطمين ايدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيهيه سَوق ايدوب إنسان ايدر. حقّڭ شأنى، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. دستورِ تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى، أخوّتدر، إنجذابدر. نفسى گملهمكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمهنڭ شأنى، سعادتِ داريْندر.
— 154 —
دردنجى أساس:قرآنڭ، بتون كلماتِ إلٰهيه ايچنده جهتِ علويتنى و بتون كلاملر اوستنده جهتِ تفوّقنى آڭلامق ايسترسهڭ شو ايكى تمثيله باق:
برنجيسى:بر سلطانڭ ايكى چشيد مكالمهسى، ايكى طرزده خطابى واردر. بريسى؛ عادى بر رعيت ايله جزئى بر ايش ايچون، خصوصى بر حاجته دائر، خاص بر تلفونله قونوشمقدر. ديگرى؛ سلطنتِ عظما عنوانيله و خلافتِ كبرا ناميله و حاكميتِ عامّه حيثيتيله أوامرينى أطرافه نشر و تشهير مقصديله بر ألچيسيله ويا بيوك بر مأموريله قونوشمقدر و حشمتنى إظهار ايدن علوى بر فرمانله مكالمهدر.
ايكنجى تمثيل:بر آدم، ألنده بر آيينهيى گونشه قارشى طوتار. او آيينه مقدارنجه بر ايشيق و يدى رنگى جامع بر ضيا آلير. او نسبتله گونشله مناسبتدار اولور، صحبت ايدر و او ايشيقلى آيينهيى، قراڭلقلى خانهسنه ويا طام آلتندهكى باغنه توجيه ايتسه؛ گونشڭ قيمتى نسبتنده دگل، بلكه او آيينهنڭ قابليتى مقدارنجه إستفاده ايدهبيلير. ديگرى ايسه، خانهسندن ويا باغنڭ طامندن گنيش پنجرهلر آچار. گوكدهكى گونشه قارشى يوللر ياپار. حقيقى گونشڭ دائمى ضياسيله صحبت ايدر، قونوشور و لسانِ حال ايله بويله منّتدارانه بر صحبت ايدر. دير: "أى ير يوزينى ايشيغيله يالديزلايان و بتون چيچكلرڭ يوزينى گولديرن دنيا گوزلى و گوك نازدارى اولان نازنين گونش! اونلر گبى بنم خانهجگمى و باغچهجگمى ايصينديردڭ، ايشيقلانديردڭ." حالبوكه آيينه صاحبى بويله دييهمز. او قيد آلتندهكى گونشڭ عكسى ايسه، آثارى محدوددر. او قيده گورهدر... ايشته بو ايكى تمثيلڭ دوربينيله قرآنه باق. تا كه إعجازينى گورهسڭ و قدسيتنى آڭلايهسڭ...
أوت قرآن دير كه: "أگر يردهكى آغاجلر قلم اولوب، دڭزلر مركّب اولسه، جنابِ حقّڭ كلماتنى يازسهلر، بيتيرهمزلر." شيمدى شو نهايتسز كلمات ايچنده أڭ بيوك مقام، قرآنه ويريلمهسنڭ سببى شودر كه: قرآن، إسمِ أعظمدن و هر إسمڭ أعظملق مرتبهسندن گلمش. هم بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم سماوات و أرضڭ خالقى حيثيتيله بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر
— 155 —
خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهسنده، بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر. هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان، تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. ايشته بو سردندر كه، "كلام اللّٰه" عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش.
امّا سائر كلماتِ إلٰهيه ايسه: بر قسمى، خاص بر إعتبار ايله و جزئى بر عنوان و خصوصى بر إسمڭ جزئى تجلّيسى ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان كلامدر. خصوصيت و كلّيت جهتنده درجهلرى مختلفدر. أكثر إلهامات بو قسمدندر. فقط درجاتى چوق متفاوتدر. مثلا أڭ جزئيسى و بسيطى، حيواناتڭ إلهاماتيدر. صوڭره، عوامِ ناسڭ إلهاماتيدر. صوڭره، عوامِ ملائكهنڭ إلهاماتيدر. صوڭره، أوليا إلهاماتيدر. صوڭره، ملائكهِٔ عظام إلهاماتيدر. ايشته شو سردندر كه: قلبڭ تلفونيله واسطهسز مناجات ايدن بر ولى دير: حَدَّثَنِى قَلْبِى عَنْ رَبِّى يعنى: "قلبم بنم ربّمدن خبر ويرييور." ديمييور: "ربّ العالميندن خبر ويرييور." هم دير: "قلبم، ربّمڭ آيينهسيدر، عرشيدر." ديمييور: "ربّ العالمينڭ عرشيدر." چونكه قابليتى مقدارنجه و يتمش بيڭه ياقين حجابلرڭ نسبتِ رفعى درجهسنده مظهرِ خطاب اولابيلير. ايشته بر پادشاهڭ سلطنتِ عظماسى حيثيتيله چيقان فرمانى، عادى بر آدمله جزئى بر مكالمهسندن نه قدر يوكسك و عالى ايسه؛ و گوكدهكى گونشڭ فيضندن إستفاده، آيينهدهكى عكسنڭ جلوهسندن إستفادهدن نه درجه چوق و فائق ايسه؛ قرآنِ عظيم الشان دخى، او نسبتده بتون كلاملرڭ و هپ كتابلرڭ فوقندهدر.
قرآندن صوڭره ايكنجى درجهده كتبِ مقدّسه و صحفِ سماويهنڭ درجهلرى نسبتنده تفوّقلرى واردر. او سرِّ تفوّقدن حصّهداردرلر. أگر بتون جنّ و إنسانڭ قرآندن ترشّح ايتمهين بتون گوزل سوزلرى طوپلانسه؛ ينه قرآنڭ مرتبهِٔ قدسيهسنه يتيشوب تنظير ايدهمز. أگر قرآنڭ إسمِ أعظمدن و هر إسمڭ أعظملق مرتبهسندن گلديگنى بر پارچه فهم ايتمك ايسترسهڭ: آيت الكرسى و اٰيتِ
وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ
و اٰيتِ
— 156 —
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ
و اٰيتِ
يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ
و اٰيتِ
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
و اٰيتِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
و اٰيتِ
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
و اٰيتِ
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبَالِ
و اٰيتِ
يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ
و اٰيتِ
وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
و اٰيتِ
لَوْ اَنْزَلْنَا هٰذَا الْقُرْاٰنَ عَلٰى جَبَلٍ لَرَاَيْتَهُ
گبى اٰيتلرڭ كلّى، عمومى، علوى إفادهلرينه باق...
هم باشلرنده اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ وياخود سَبَّحَ و يُسَبِّحُ بولونان سورهلرڭ باشلرينه دقّت ايت. تا، بو سرِّ عظيمڭ شعاعنى گورهسڭ. هم الٓمٓ لرڭ و الٓرٰ لرڭ و حٰمٓ لرڭ فاتحهلرينه باق؛ قرآنڭ، جنابِ حقّڭ ياننده أهمّيتنى بيلهسڭ.
أگر شو "دردنجى أساس"ڭ قيمتدار سرّينى فهم ايتدڭ ايسه؛ أنبيايه گلن وحيڭ أكثرى مَلك واسطهسيله اولديغنى و إلهامڭ أكثرى واسطهسز اولديغنى آڭلارسڭ. هم أڭ بيوك بر ولى، هيچ بر نبىنڭ درجهسنه يتيشمديگنڭ سرّينى آڭلارسڭ. هم قرآنڭ عظمتنى و عزّتِ قدسيتنى و علويتِ إعجازينڭ سرّينى آڭلارسڭ. هم معراجڭ سرِّ لزومنى، يعنى تا سماواته، تا سِدْرة المنتهايه، تا قابِ قوسَيْنه گيدوب، اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ اولان ذاتِ ذو الجلال ايله مناجات ايدوب، طرفة العينده يرينه گلمك سرّينى آڭلارسڭ. أوت شقِّ قمر، ناصلكه بر معجزهِٔ رسالتيدر؛ نبوّتنى جنّ و إنسه گوستردى. اويله ده: معراج دخى، بر معجزهِٔ عبوديتيدر؛ حبيبيتنى، أرواح و ملائكهيه گوستردى...
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 157 —
اون اوچنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ٭ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ
قرآنِ حكيم ايله فلسفه علومنڭ محصولِ حكمتلرينى، درسِ عبرتلرينى، درجهِٔ علملرينى موازنه ايتمك ايسترسهڭ؛ شو گلهجك سوزلره دقّت ايت!
ايشته قرآنِ معجز البيانڭ بتون كائناتدهكى عاديات ناميله ياد اولنان، خارق العاده و برر معجزهِٔ قدرت اولان موجودات اوستندهكى عادت و الفت پردهسنى كسكين بياناتيله ييرتوب، او حقائقِ عجيبهيى ذىشعوره آچوب، نظرِ عبرتلرينى جلب ايدوب، عقوله توكنمز بر خزينهِٔ علوم آچار.
فلسفه حكمتى ايسه، بتون خارق العاده اولان معجزاتِ قدرتى، عادت پردهسى ايچنده صاقلايوب، جاهلانه و لاقيدانه اوستنده گچر. يالڭز خارق العادهلكدن دوشن و إنتظامِ خلقتدن خروج ايدن و كمالِ فطرتدن سقوط ايدن نادر فردلرى نظرِ دقّته عرض ايدر، اونلرى برر عبرتلى حكمت دييه ذىشعوره تقديم ايدر. مثلا: أڭ جامع بر معجزهِٔ قدرت اولان إنسانڭ خلقتنى عادى دييوب لاقيدلقله باقار. فقط إنسانڭ كمالِ خلقتندن خروج ايتمش، اوچ آياقلى ياخود ايكى باشلى بر إنسانى بر ولولهِٔ إستغرابله نظرِ عبرته تشهير ايدر. مثلا: أڭ لطيف و عمومى بر معجزهِٔ رحمت اولان بتون ياورولرڭ خزينهِٔ غيبدن منتظم إعاشهلرينى عادى گوروب، كفران پردهسنى اوستنه چكر. فقط إنتظامدن شذوذ ايتمش، قبيلهسندن جدا اولمش، يالڭز اولارق غربته دوشمش، دڭزڭ آلتنده اولان بر بوجگڭ بر يشيل ياپراقله إعاشهسنى گورور، اوندن تجلّى ايدن لطف و
— 158 —
كرمله حاضر باليقجيلرى آغلاتمق ايستر. (حاشيه): آمريقاده عينًا بو واقعه اولمشدر. ايشته قرآنِ كريمڭ علم و حكمت و معرفتِ إلٰهيه جهتيله ثروت و غناسى؛ و فلسفهنڭ علم و عبرت و معرفتِ صانع جهتندهكى فقر و إفلاسنى گور، عبرت آل!
ايشته بو سردندر كه: قرآنِ حكيم، نهايتسز پارلاق، يوكسك حقيقتلرى جامع اولديغندن، شعرڭ خيالاتندن مستغنيدر. أوت قرآنِ معجز البيانڭ إعجاز درجهسندهكى كمالِ نظام و إنتظامى و كتابِ كائناتدهكى إنتظاماتِ صنعتى، منتظم اسلوبلريله تفسير ايتدكلرى حالده؛ منظوم اولماديغنڭ ديگر بر سببى ده بودر كه: آيتلرينڭ هر بر نجمى، وزن قيدى آلتنه گيرميوب تا أكثر آيتلره بر نوع مركز اولسون و قارداشى اولسون و مابيْنلرنده موجود مناسبتِ معنويهيه رابطه اولمق ايچون، او دائرهِٔ محيطه ايچندهكى آيتلره برر خطِّ مناسبت تشكيل ايتسين. گويا سربست هر بر آيتڭ، أكثر آيتلره باقار برر گوزى، متوجّه برر يوزى وار. قرآن ايچنده بيڭلر قرآن بولونور كه، هر بر مشرب صاحبنه بريسنى ويرر. ناصلكه يگرمى بشنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى؛ سورهِٔ إخلاص ايچنده اوتوز آلتى سورهِٔ إخلاص مقدارنجه هر برى ذى الأجنحه اولان آلتى جملهنڭ تركيباتندن متشكّل بر خزينهِٔ علمِ توحيد بولونور و تضمّن ايدييور. أوت ناصلكه سماده اولان إنتظامسز ييلديزلرڭ صورةً عدمِ إنتظامى جهتيله هر بر ييلديز، قيد آلتنه گيرميوب هر بريسى أكثر ييلديزلره بر نوع مركز اولارق دائرهِٔ محيطهسندهكى (برر برر) هر بر ييلديزه موجودات بينندهكى نسبتِ خفيهيه إشارت اولارق برر خطِّ مناسبت اوزاتيور. گويا هر بر تك ييلديز، نجمِ آيت گبى عموم ييلديزلره باقار برر گوزى، متوجّه برر يوزى واردر. ايشته إنتظامسزلق ايچنده كمالِ إنتظامى گور، عبرت آل!
وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ
نڭ بر سرّينى بيل!
هم آيتِ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ سرّينى ده بونڭله آڭلا كه: شعرڭ شأنى؛ كوچك و سونوك حقيقتلرى، بيوك و پارلاق خياللرله سوسلنديروب بگنديرمك ايستر. حالبوكه قرآنڭ حقيقتلرى؛ او قدر بيوك، عالى، پارلاق و رونقداردر كه، أڭ بيوك و پارلاق خيال، او
— 159 —
حقيقتلره نسبت ايديلسه؛ غايت كوچك و سونوك قالير. مثلا:
يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ ٭ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا ٭ اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
گبى حدسز حقيقتلرى بوڭا شاهددر.
قرآنڭ هر بر آيتى، برر نجمِ ثاقب گبى، إعجاز و هدايت نورينى نشر ايله كفرڭ ظلماتنى ناصل طاغيتديغنى گورمك، ذوق ايتمك ايسترسهڭ؛ كندينى او عصرِ جاهليتده و او صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمود و طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده، بردن قرآنڭ لسانِ علويهسندن
يُسَبِّحُ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
گبى آيتلرى ايشيت، باق. او ئولمش ويا ياتمش موجوداتِ عالم يُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. هم او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يردهكى پريشان مخلوقات،
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ
صيحهسيله ايشيدنلرڭ نظرنده؛ گوك يوزى بر آغز، بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما، برر نورِ حقيقتأدا؛ و أرض بر قفا؛ برّ و بحر برر لسان؛ و بتون حيوانات و نباتات برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. يوقسه بو زماندن تا او زمانه باقمقله، مذكور ذوقڭ دقائقنى گورهمزسڭ. أوت او زماندن بَرى نورينى نشر ايدن و مرورِ زمان ايله علومِ متعارفه حكمنه گچن و سائر نيّراتِ إسلاميه ايله پارلايان و قرآنڭ گونشيله گوندوز رنگنى آلان بر وضعيت ايله ياخود سطحى و بسيط بر پردهِٔ الفت ايله باقسهڭ، ألبته هر بر آيتڭ نه قدر طاتلى بر زمزمهِٔ إعجاز ايچنده نه چشيد ظلماتى طاغيتديغنى حقّيله گورهمزسڭ و بر چوق أنواعِ إعجازى ايچنده بو نوعِ إعجازينى ذوق ايدهمزسڭ. قرآنِ معجز البيانڭ أڭ يوكسك بر درجهِٔ إعجازينه باقمق ايسترسهڭ، شو تمثيلى ديڭله، باق. شويله كه:
غايت يوكسك و غريب و غايتله ياييلمش عجيب بر آغاج فرض ايدهلم كه؛ او آغاج بر پردهِٔ غيب آلتنده، بر طبقهِٔ مستوريت ايچنده صاقلانمش. معلومدر كه: بر
— 160 —
آغاجڭ، إنسانڭ أعضالرى گبى؛ اونڭ داللرى، ميوهلرى، ياپراقلرى، چيچكلرى گبى بتون عضولرى آراسنده بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئى، او آغاجڭ ماهيتنه گوره بر شكل آلير، بر صورت ويريلير. ايشته، هيچ گورونمهين (و حالًا گورونميور) او آغاجه دائر برى چيقسه، بر پرده اوستنده اونڭ هر بر أعضاسنه مقابل برر رسم چكسه، برر حدود چيزسه، دالندن ميوهيه، ميوهدن ياپراغه، بر تناسبله بر صورت ترسيم ايتسه و بربرندن نهايتسز اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتهسنده عضولرينڭ عين شكل و صورتنى گوسترهجك موافق ترسيماتله طولديرسه؛ ألبته شبهه قالماز كه، او رسّام او غيبى آغاجى غيبآشنا نظريله گورور، إحاطه ايدر، صوڭره تصوير ايدر.
عينًا اونڭ گبى، قرآنِ معجز البيانڭ دخى، حقيقتِ ممكناته دائر (كه او حقيقت؛ دنيانڭ إبتداسندن طوت، تا آخرتڭ أڭ نهايتنه قدر اوزانمش و فرشدن عرشه و ذرّهدن شمسه قدر ياييلمش اولان شجرهِٔ خلقتڭ حقيقتنه دائر) بياناتِ فرقانيهسى، او قدر تناسبى محافظه ايتمش و هر بر عضوه و ميوهيه لايق برر صورت ويرمشدر كه؛ بتون محقّقلر، نهايتِ تحقيقنده، قرآنڭ تصويرينه "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب، "طلسمِ كائناتى و معمّاىِ خلقتى كشف و فتح ايدن يالڭز سنسڭ أى قرآنِ حكيم!" ديمشلر.
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
(تمثيلده قصور يوق) أسما و صفاتِ إلٰهيهيى، شئون و أفعالِ ربّانيهيى، بر شجرهِٔ طوباءِ نور حكمنده تمثيل ايدهلم كه؛ او شجرهِٔ نورانيهنڭ دائرهِٔ عظمتى، أزلدن أبده اوزانوب گيدييور. حدودِ كبرياسى، غيرِ متناهى فضاىِ إطلاقده ياييلوب إحاطه ايدييور. حدودِ إجراآتى،
يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ
حدودندن طوت تا
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ٭ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ
حدودينه قدر اوزانمش او حقيقتِ نورانيهيى؛ بتون دال و بوداقلريله، غايات و ميوهلريله او قدر تناسبله و بربرينه اويغون، بربرينه لايق، بربرينى قيرميهجق، بربرينڭ حكمنى بوزميهجق، بربرندن توحّش ايتميهجك بر صورتده او حقائقِ أسما
— 161 —
و صفاتى و شئون و أفعالى بيان ايتمشدر كه، بتون أهلِ كشف و حقيقت و دائرهِٔ ملكوتده جولان ايدن بتون أصحابِ عرفان و حكمت، او بياناتِ فرقانيهيه قارشى "سبحان اللّٰه" دييوب، "نه قدر طوغرى، نه قدر مطابق، نه قدر گوزل، نه قدر لايق" دييهرك تصديق ايدييورلر.
مثلا: بتون دائرهِٔ إمكان و دائرهِٔ وجوبه باقان، هم او ايكى شجرهِٔ عظيمهنڭ بر تك دالى حكمنده اولان ايمانڭ أركانِ ستّهسى و او أركانڭ بتون دال و بوداقلرى، تا أڭ اينجه ميوه و چيچكلر آرالرنده او قدر بر تناسب گوزهتيلهرك تصوير ايدر و او درجه بر موازنت صورتنده تعريف ايدر و او مرتبه بر تناسب طرزنده إظهار ايدر كه، عقلِ بشر إدراكندن عاجز و حُسننه حيران قالير. و او ايمان دالنڭ بر بوداغى حكمنده اولان إسلاميتڭ أركانِ خمسهسى آرالرنده و او أركانڭ تا أڭ اينجه تفرّعاتى و أڭ كوچك آدابى و أڭ اوزاق غاياتى و أڭ درين حِكَمِياتى و أڭ جزئى ثمراتنه وارنجهيه قدر آرالرنده حسنِ تناسب و كمالِ مناسبت و تام بر موازنت محافظه ايديلديگنه دليل: او قرآنِ جامعڭ نصوص و وجوهندن و إشارات و رموزندن چيقان شريعتِ كبراىِ إسلاميهنڭ كمالِ إنتظامى و موازنتى و حسنِ تناسبى و رصانتى؛ جرح ايديلمز بر شاهدِ عادل، شبهه گتيرمز بر برهانِ قاطعدر. ديمك اولويور كه؛ بياناتِ قرآنيه، بشرڭ علمِ جزئيسنه، باخصوص بر امّينڭ علمنه مستند اولاماز. بلكه بر علمِ محيطه إستناد ايدييور و جميع أشيايى بردن گورهبيلير، أزل أبد اورتهسنده بتون حقائقى بر آنده مشاهده ايدر بر ذاتڭ كلاميدر.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى اَنْزَلَ عَلٰى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا
بو حقيقته إشارت ايدر.
اَللّٰهُمَّ يَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ وَ بِحَقِّ مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ نَوِّرْ قُلُوبَنَا وَ قُبُورَنَا بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ يَا مُسْتَعَانُ
٭ ٭ ٭
— 162 —
اون اوچنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(جاذبهدار بر فتنه ايچنده بولونان و داها عقلنى غائب ايتمهين بعض گنجلرله بر محاورهدر.)
بر قسم گنجلر طرفندن شيمديكى آلداتيجى و جاذبهدار لهويات و هوساتڭ هجوملرى قارشيسنده "آخرتمزى نه صورتله قورتارهجغز؟" دييه، رسالهِٔ نوردن مدد ايستديلر. بن ده رسالهِٔ نورڭ شخصِ معنويسى نامنه اونلره ديدم كه: قبر وار، هيچ كيمسه إنكار ايدهمز. هركس ايستر ايستهمز اورايه گيرهجك. و اورايه گيرمك ايچون ده اوچ طرزده اوچ يولدن باشقه يول يوق.
برنجى يول:او قبر، أهلِ ايمان ايچون بو دنيادن داها گوزل بر عالمڭ قپوسيدر.
ايكنجى يول:آخرتى تصديق ايدن، فقط سفاهت و ضلالتده گيدنلره، بر حپسِ أبدى و بتون دوستلرندن بر تجريد ايچنده بر حپسِ منفرد، يالڭز باشنه بر حپس قپوسيدر. اويله گورديگى و إعتقاد ايتديگى و اينانديغى گبى حركت ايتمديگى ايچون اويله معامله گورهجك.
اوچنجى يول:آخرته اينانميان أهلِ إنكار و ضلالت ايچون بر إعدامِ أبدى قپوسى... يعنى هم كنديسنى، هم بتون سَوْدكلرينى إعدام ايدهجك بر دار آغاجيدر. اويله بيلديگى ايچون، جزاسى اولارق عيننى گورهجك. بو ايكى شق بديهيدر، دليل ايستهمييور، گوز ايله گورونور.
مادام أجل گيزليدر؛ هر وقت ئولوم، باشنى كسمك ايچون گلهبيلييور و گنج إختيار فرقى يوقدر. ألبته دائما گوزى اوڭنده اويله بيوك دهشتلى بر مسئله قارشيسنده بيچاره إنسان؛ او إعدامِ أبدى، او ديبسز، نهايتسز حپسِ منفرددن قورتولمق چارهسنى آرامق و قبر قپوسنى بر عالمِ باقىيه، بر سعادتِ أبديهيه و عالمِ نوره آچيلان بر قپويه كندى حقّنده چويرمك حادثهسى؛ او إنسانڭ دنيا قدر بيوك بر مسئلهسيدر.
— 163 —
بو قطعى حقيقت، بو اوچ يول ايله بولونديغنده و بو اوچ يولڭ ده مذكور اوچ حقيقت ايله اولاجغنى إخبار ايدن يوز يگرمى درت بيڭ مخبرِ صادق، أللرنده نشانهِٔ تصديق اولان معجزهلر بولونان أنبيالر و او أنبيالرڭ خبر ويردكلرى عين خبرلرى، كشف و ذوق و شهود ايله تصديق ايدن و إمضا باصان يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ عين حقيقته شهادتلرى و حدّ و حسابه گلمهين محقّقلرڭ، قطعى دليللريله (او أنبيا و أوليانڭ ويردكلرى عين خبرلرى) عقلًا علم اليقين درجهسنده (٭): اونلردن بريسى رسالهِٔ نوردر. ميداندهدر. إثبات ايتدكلرى و يوزده طقسان طوقوز إحتمالِ قطعى ايله "إعدام و زندانِ أبديدن قورتولمق و او يولى سعادتِ أبديهيه چويرمك، يالڭز ايمان و إطاعت ايلهدر." دييه إتّفاقًا خبر ويرييورلر.
عجبا يوزده بر إحتمالِ هلاكت بولونان بر تهلكه يولنده گيتمهمك ايچون، بر تك مخبرڭ سوزى نظره آلينسه و اونڭ سوزينى ديڭلهميوب او يولده گيدن آدمڭ، أنديشهِٔ هلاكتدن گلن ألمِ معنوى، اونڭ يمك إشتهاسنى قاچيرديغى حالده؛ بويله يوز بيڭلر صادق و مصدّق مخبرلرڭ يوزده يوز إحتمال ايله، ضلالت و سفاهت گوز اوڭندهكى قبر دار آغاجنه و أبدى حپسِ منفردينه قطعى سبب اولديغنى و ايمان، عبوديت يوزده يوز إحتمال ايله او دار آغاجنى قالديروب، او حپسِ منفردى قپاتوب، شو گوز اوڭندهكى قبرى، بر خزينهِٔ أبديهيه، بر سراىِ سعادته آچيلان بر قپويه چويرييور دييه إخبار ايدن و أمارهلرينى و آثارلرينى گوستردكلرى حالده، بو عجيب و غريب و دهشتلى و عظمتلى مسئله قارشيسنده بولونان بيچاره إنسان و باخصوص مسلمان أگر ايمان و عبوديتى اولمازسه، بتون دنيا سلطنتى و لذّتى بر تك إنسانه ويريلسه؛ عجبا او گوز اوڭندهكى، هر وقت اورايه چاغريلماسنه نوبتنى بكلهين بر إنسانه ويرديگى او أنديشهدن گلن أليم ألمى قالديرهبيلير مى؟ سزدن صورويورم.
مادام إختيارلق، خستهلق، مصيبت و هر طرفده وفياتلر او دهشتلى ألمى دشييورلر و إخطار ايدييورلر. ألبته او أهلِ ضلالت و سفاهت يوز بيڭ لذّتى و ذوقى آلسه ده، ينه او معنوى بر جهنّم قلبنده ياشار و ياقار. فقط پك قالين غفلت سرسملگى موقّةً حسّ ايتديرمز.
مادام أهلِ ايمان و طاعت، گوز اوڭنده گورديگى قبرى بر خزينهِٔ أبديهيه، بر سعادتِ لا يزالىيه كنديسى حقّنده بر قپو اولديغنى و او أزلى مقدّرات پيانقوسندن
— 164 —
ميليارلر آلتون و ألماسلرى قزانديرهجق بر بيلت دخى ايمان وثيقهسيله اوڭا چيقمش. هر وقت "گل بيلتڭى آل!" دييه بكلمهسندن درين، أساسلى، حقيقى لذّت و ذوقِ معنوى اويله بر لذّتدر كه؛ أگر تجسّم ايتسه و او چكردك بر آغاج اولسه، او آدمه خصوصى بر جنّت حكمنه گچديگى حالده؛ او ذوق و لذّتِ عظيمهيى ترك ايدوب، گنجلك سائقهسيله، او حدسز ألملر ايله آلوده زهرلى بر باله بڭزهين سفيهانه و هوسكارانه موقّت بر لذّتِ غيرِ مشروعهيى إختيار ايدن، حيواندن يوز درجه آشاغى دوشر. أجنبى دينسزلرى گبى ده اولاماز. چونكه اونلر، پيغمبرى إنكار ايتسهلر، ديگرلرينى طانيهبيليرلر. پيغمبرلرى بيلمسهلر ده اللّٰهى طانيهبيليرلر. اللّٰهى بيلمسهلر ده كمالاته مدار اولاجق بعض گوزل خصلتلر بولونهبيلير. فقط بر مسلمان؛ هم أنبيايى، هم ربّنى، هم بتون كمالاتى محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام واسطهسيله بيلييور. اونڭ تربيهسنى بيراقان و زنجيرندن چيقان داها هيچ بر پيغمبرى (عس) طانيماز و اللّٰهى ده طانيماز. و روحنده كمالاتى محافظه ايدهجك هيچ بر أساساتى بيلهمز. چونكه پيغمبرلرڭ أڭ آخرى و أڭ بيوكلرى و دينى و دعوتى عموم نوعِ بشره باقديغى ايچون و معجزاتجه و دينجه عمومه فائق و بتون نوعِ بشره بتون حقائقده استادلق ايدوب، اون درت عصرده پارلاق بر صورتده إثبات ايدن و نوعِ بشرڭ مدارِ إفتخارى بر ذاتڭ تربيهِٔ أساسيهلرينى و اصولِ ديننى ترك ايدن، ألبته هيچ بر جهتده بر نور، بر كمال بولاماز. سقوطِ مطلقه محكومدر.
ايشته أى حياتِ دنيويهنڭ ذوقنه مبتلا و أنديشهِٔ إستقبال ايله إستقبالنى و حياتنى تأمين ايچون چابالايان بيچارهلر! دنيانڭ لذّتنى، ذوقنى، سعادتنى، راحتنى ايسترسهڭز؛ مشروع دائرهدهكى كيفه إكتفا ايديڭز. او، كيفڭزه كافيدر. خارجنده و غيرِ مشروع دائرهدهكى بر لذّتڭ ايچنده بيڭ ألم اولديغنى سابق بياناتده ألبته آڭلاديڭز. أگر ماضى، يعنى گچمش زمانڭ حادثاتنى، سينهما ايله حالِ حاضرده گوستردكلرى گبى؛ إستقبالدهكى أحوال دخى، مثلا أللى سنه صوڭرهكى حاللرى بر سينهما ايله گوستريلسه ايدى، أهلِ سفاهت شيمديكى گولدكلرينه يوز بيڭلرجه نفرين و نفرت ايدوب آغلايهجقديلر. دنيا و آخرتده أبدى و دائمى سرورى ايستهين، ايمان دائرهسندهكى تربيهِٔ محمّديهيى (عصم) كندينه رهبر ايتمك گركدر.
٭ ٭ ٭
— 165 —
بر قاچ بيچاره گنجلره ويريلن بر تنبيه، بر درس، بر إخطاردر
بر گون يانمه پارلاق بر قاچ گنج گلديلر. حيات و گنجلك و هوسات جهتندن گلن تهلكهلردن صاقينمق ايچون تأثيرلى بر إخطار آلمق ايستهين بو گنجلره، بن ده أسكيدن رسالهِٔ نوردن مدد ايستهين گنجلره ديديگم گبى ديدم كه: سزدهكى گنجلك قطعيًا گيدهجك. أگر سز دائرهِٔ مشروعهده قالمازسهڭز، او گنجلك ضايع اولوب باشڭزه هم دنياده، هم قبرده، هم آخرتده كندى لذّتندن چوق زياده بلالر و ألملر گتيرهجك. أگر تربيهِٔ إسلاميه ايله او گنجلك نعمتنه قارشى بر شكر اولارق عفّت و ناموسليلق و طاعتده صرف ايتسهڭز، او گنجلك معنًا باقى قالاجق و أبدى بر گنجلك قزانماسنه سبب اولاجق.
حيات ايسه، أگر ايمان اولمازسه وياخود عصيان ايله او ايمان تأثير ايتمزسه؛ حيات، ظاهرى و قيصهجق بر ذوق و لذّتله برابر، بيڭلر درجه او ذوق و لذّتدن زياده ألملر، حزنلر، كدرلر ويرر. چونكه إنسانده عقل و فكر اولديغى ايچون، حيوانڭ عكسنه اولارق حاضر زمانله برابر گچمش و گلهجك زمانلرله ده فطرةً علاقهداردر. او زمانلردن دخى هم ألم، هم لذّت آلابيلير. حيوان ايسه، فكرى اولماديغى ايچون، حاضر لذّتنى، گچمشدن گلن حزنلر و گلهجكدن گلن قورقولر، أنديشهلر بوزميور. إنسان ايسه، أگر ضلالت و غفلته دوشمش ايسه، حاضر لذّتنه گچمشدن گلن حزنلر و گلهجكدن گلن أنديشهلر او جزئى لذّتى جدًّا آجيلاشديرييور، بوزويور. خصوصًا غيرِ مشروع ايسه، بتون بتون زهرلى بر بال حكمندهدر. ديمك حيواندن يوز درجه، لذّتِ حيات نقطهسنده آشاغى دوشر. بلكه أهلِ ضلالتڭ و غفلتڭ حياتى، بلكه وجودى، بلكه كائناتى؛ بولونديغى گوندر. بتون گچمش زمان و كائناتلر، اونڭ ضلالتى نقطهسنده معدومدر، ئولمشدر. عقل علاقهدارلغى ايله اوڭا ظلمتلر، قراڭلقلر ويرييور. گلهجك زمانلر ايسه، إعتقادسزلغى جهتيله ينه معدومدر. و عدمله حاصل اولان أبدى فراقلر، متماديًا اونڭ فكر يوليله حياتنه ظلمتلر ويرييورلر. أگر ايمان حياته حيات اولسه؛ او وقت هم گچمش، هم گلهجك زمانلر ايمانڭ نوريله ايشيقلانير و وجود بولور. زمانِ حاضر گبى روح و قلبنه ايمان نقطهسنده علوى و معنوى أذواقى و أنوارِ وجوديهيى ويرييور. بو حقيقتڭ، إختيار رسالهسنده يدنجى رجاده ايضاحى وار. اوڭا باقماليسڭز.
— 166 —
ايشته حيات بويلهدر. حياتڭ لذّتنى و ذوقنى ايسترسهڭز، حياتڭزى ايمان ايله حياتلانديريڭز و فرائضله زينتلنديريڭز و گناهلردن چكينمكله محافظه ايديڭز. هر گون و هر يرده و هر وقت وفياتلرڭ گوستردكلرى دهشتلى حقيقتِ موت ايسه، سزه (باشقه گنجلره سويلهديگم گبى) بر تمثيل ايله بيان ايدييورم:
مثلا، بوراده گوزيڭز اوڭنده بر دار آغاجى ديكيلمش. اونڭ ياننده بر پيانقو (فقط پك بيوك بر إكراميه بيلتلرى ويرن) دائرهسى وار. بز بورادهكى اون كيشى على كلّ حال، ايستر ايستهمز، هيچ باشقه چاره يوق، اورايه دعوت ايديلهجگز، بزى چاغيرهجقلر. و چاغيرمه زمانى گيزلى اولماسندن هر دقيقه، يا "گل إعدام بيلتنى آل، دار آغاجنه چيق!" وياخود "گل، ميليونلر آلتون قزانديران بر إكراميه بيلتى سڭا چيقمش گل، آل!" ديمهلرينى بكلركن، بردن قپويه ايكى آدم گلدى. برى يارى چيپلاق گوزل و آلداتيجى بر قادين، ألنده ظاهرًا غايت طاتلى، فقط زهرلى بر حلوا گتيروب يديرمك ايستهيور. ديگر برى ده؛ آلداتماز و آلدانماز جدّى بر آدم، او قادينڭ آرقهسندن گيردى. ديدى كه: "سزه بر طلسم، بر درس گتيردم. بونى اوقوسهڭز، او حلوايى يمزسهڭز، او دار آغاجندن قورتولورسڭز. بو طلسم ايله، او أمثالسز إكراميه بيلتنى آليرسڭز. ايشته بو دار آغاجنده ذاتًا گوزيڭزله گورييورسڭز كه، بال يينلر اورايه گيرييورلر و اورايه گيرنجهيه قدر او حلوانڭ زهرندن دهشتلى قارين صانجيسى چكييورلر و او بيوك إكراميه بيلتنى آلانلر چندان گورونمهيورلر و ظاهرًا اونلر ده او دار آغاجنه چيقدقلرى گورونويور. فقط اونلر آصيلمادقلرينى، بلكه اورادن قولايجه إكراميه دائرهسنه گيرمك ايچون باصامق ياپدقلرينى ميليونلر شاهدلر وار، خبر ويرييورلر. ايشته پنجرهلردن باقڭز. أڭ بيوك مأمورلر و بو ايشله علاقهدار بيوك ذاتلر يوكسك سسله إعلان ايدييورلر و خبر ويرييورلر كه؛ او دار آغاجنه گيدنلرى عين اليقين گوزيڭز ايله گورديگڭز گبى، بو إكراميه بيلتنى طلسمجيلر آلدقلرينى هيچ شك و شبههسز گوندوز گبى قطعى بيليڭز." ديدى.
ايشته بو تمثيل گبى زهرلى بر بال حكمنده اولان غيرِ مشروع دائرهدهكى گنجلگڭ سفاهتكارانه ذوقلرى، خزينهِٔ أبديهنڭ و سعادتِ سرمديهنڭ بيلتى و وثيقهسى اولان ايمانى غائب ايتديگى ايچون، دار آغاجى حكمنده اولان ئولوم و أبدى ظلمات قپوسى اولان قبرڭ مصيبتنه، عينًا ظاهرًا گورونديگى گبى دوشر و أجل گيزلى اولديغى ايچون
— 167 —
گنج، إختيار فرق ايتميهرك هر وقت أجل جلّادى، باشنى كسمك ايچون گلهبيلير. أگر او زهرلى بال حكمنده اولان هوساتِ غيرِ مشروعهيى ترك ايدوب، طلسمِ قرآنى اولان ايمان و فرائضى ألده ايتمكله و فوق العاده مقدّراتِ بشر پيانقوسندن چيقان سعادتِ أبديه خزينهسى بيلتنى آلاجغنه، يوز يگرمى درت بيڭ أنبيا عليهم السلام ايله برابر حدّ و حسابه گلمهين أهلِ ولايت و أهلِ حقيقت متّفقًا خبر ويرييورلر و آثارينى گوسترييورلر.
الحاصل، گنجلك گيدهجك. سفاهتده گيتمش ايسه، هم دنياده، هم آخرتده، بيڭلر بلا و ألملر نتيجه ويرديگنى و اويله گنجلر أكثريتله سوءِ إستعمال ايله، إسرافات ايله گلن أوهاملى خستهلقله خستهخانهلره و طاشقينلقلريله حپسخانهلره ويا سفالتخانهلره و معنوى ألملردن گلن صيقنتيلرله ميخانهلره دوشهجكلرينى آڭلامق ايسترسهڭز؛ خستهخانهلردن و حپسخانهلردن و قبرستانلردن صوريڭز. ألبته خستهخانهلرڭ أكثريتله لسانِ حالندن، گنجلك سائقهسيله إسرافات و سوءِ إستعمالدن گلن خستهلقدن أنينلر، أيواهلر ايشتديگڭز گبى؛ حپسخانهلردن دخى، أكثريتله گنجلگڭ طاشقينلق سائقهسيله غيرِ مشروع دائرهدهكى حركاتڭ طوقاتلرينى يين بدبخت گنجلرڭ تأسّفلرينى ايشيدهجكسڭز. و قبرستانده و متماديًا اورايه گيرنلر ايچون قپولرى آچيلوب قپانان او عالمِ برزخده (أهلِ كشف القبورڭ مشاهداتيله و بتون أهلِ حقيقتڭ تصديقى ايله و شهادتيله) أكثر عذابلر، گنجلك سوءِ إستعمالاتنڭ نتيجهسى اولديغنى بيلهجكسڭز. هم نوعِ إنسانڭ أكثريتنى تشكيل ايدن إختيارلردن و خستهلردن صوريڭز. ألبته أكثريتِ مطلقه ايله أسفلر، حسرتلر ايله "أيواه گنجلگمزى بادِ هوا، بلكه ضررلى ضايع ايتدك. صاقين بزم گبى ياپمايڭز." دييهجكلر. چونكه بش اون سنهلك گنجلگڭ غيرِ مشروع ذوقى ايچون، دنياده چوق سنهلر غم و كدر و برزخده عذاب و ضرر و آخرتده جهنّم و سقر بلاسنى چكن آدم، أڭ آجينهجق بر حالده اولديغى حالده اَلرَّاضِى بِالضَّرَرِ لَا يُنْظَرُ لَهُ سرّيله هيچ آجينمغه مستحق اولاماز. چونكه ضرره رضاسيله گيرنه مرحمت ايديلمز و لايق دگلدر. جنابِ حق بزى و سزى، بو زمانڭ جاذبهدار فتنهسندن قورتارسين و محافظه أيلهسين، آمين...
٭ ٭ ٭
— 168 —
رسالهِٔ نور ميزانلرندن اون اوچنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ حاشيهسيدر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رسالهِٔ نوردهكى حقيقى تسلّىيه محبوسلر چوق محتاجدرلر. خصوصًا گنجلك ضربهسنى ييوب، تازه و شيرين عمرينى حپسده گچيرنلرڭ، نورلره أكمك قدر إحتياجلرى وار. أوت گنجلك طمارى، عقلدن زياده حسّياتى ديڭلر... حسّ و هوس ايسه كوردر، عاقبتى گورمز. بر درهم حاضر لذّتى، ايلريده بر بطمان لذّته ترجيح ايدر. بر دقيقه إنتقام لذّتى ايله قتل ايدر، سكسان بيڭ ساعت حپس ألملرينى چكر. و بر ساعت سفاهت كيفيله بر ناموس مسئلهسنده؛ بيڭلر گون هم حپسڭ، هم دشمنڭ أنديشهسندن صيقنتيلرله عمرينڭ سعادتى محو اولور. بونلره قياسًا بيچاره گنجلرڭ چوق وارطهلرى وار كه: أڭ طاتلى حياتنى، أڭ آجى و آجينهجق بر حياته چويرييورلر و بِالخاصّه شمالده قوجه بر دولت، گنجلك هوساتنى ألده ايدهرك، بو عصرى فورطنهلريله صارصييور. چونكه عاقبتى گورمهين كور حسّياتله حركت ايدن گنجلره، أهلِ ناموسڭ گوزل قيزلرينى و قاريلرينى إباحه ايدر. بلكه حماملرنده أركك قادين برابر چيپلاق اولارق گيرمهلرينه إذن ويرمهلرى جهتنده بو فحشياتى تشويق ايدر. هم سرسرى و فقير اولانلره، زنگينلرڭ ماللرينى حلال ايدر كه؛ بتون بشر بو مصيبته قارشى تيترهيور.
ايشته بو عصرده إسلام و تورك گنجلرى قهرمانانه طاورانوب ايكى جهتدن هجوم ايدن بو تهلكهيه قارشى، رسالهِٔ نورڭ ميوه و گنجلك رهبرى گبى كسكين قليچلريله مقابله ايتمهلرى ألزمدر. يوقسه او بيچاره گنج، هم دنيا إستقبالنى، هم مسعود حياتنى، هم آخرتدهكى سعادتنى و حياتِ باقيهسنى عذابلره، ألملره چويروب محو ايدر و سوءِ إستعمال و سفاهتله خستهخانهلره و حسّياتڭ طاشقينلقلريله حپسخانهلره دوشر.
— 169 —
أيواهلر، أسفلر ايله إختيارلغنده چوق آغلايهجق. أگر تربيهِٔ قرآنيه و نورڭ حقيقتلريله كندينى محافظه أيلهسه، تام بر قهرمان گنج و مكمّل بر إنسان و مسعود بر مسلمان و سائر ذىحياتلره، حيوانلره بر نوع سلطان اولور.
أوت بر گنج، حپسده يگرمى درت ساعت هر گونكى عمرندن تك بر ساعتنى بش فرض نمازينه صرف ايتسه و أكثر گناهلردن حپس مانع اولديغى گبى او مصيبته سببيت ويرن خطادن دخى توبه ايدوب سائر ضررلى، ألملى گناهلردن چكيلسه؛ هم حياتنه، هم إستقبالنه، هم وطننه، هم ملّتنه، هم أقرباسنه بيوك بر فائدهسى اولماسى گبى او اون - اونبش سنهلك فانى گنجلكله أبدى پارلاق بر گنجلگى قزانهجغنى، باشده قرآنِ معجز البيان، بتون كتب و صحفِ سماويه قطعى خبر ويروب مژده ايدييورلر.
أوت او شيرين، گوزل گنجلك نعمتنه إستقامتله، طاعتله شكر ايتسه؛ هم زيادهلشير، هم باقيلهشير، هم لذّتلهنير. يوقسه هم بلالى اولور، هم ألملى، غملى، كابوسلى اولور، گيدر. هم أقرباسنه، هم وطننه، هم ملّتنه مضر بر سرسرى حكمنه گچيرمگه سببيت ويرر.
أگر محبوس، ظلمًا محكوم اولمش ايسه، فرض نمازينى قيلمق شرطيله، هر بر ساعتى، بر گون عبادت اولديغى گبى، او حپس اونڭ حقّنده بر چلّهخانهِٔ عزلت اولوب أسكى زمانده مغارهلره گيرهرك عبادت ايدن منزوى صالحلردن صاييلابيليرلر.
أگر فقير و إختيار و خسته و ايمان حقيقتلرينه مشتاق ايسه؛ فرضنى ياپمق و توبه ايتمك شرطيله هر بر ساعتلرى يگرميشر ساعت عبادت اولوب حپس اوڭا بر إستراحتخانه و مرحمتكارانه اوڭا باقان دوستلر ايچون بر محبّتخانه، بر تربيهخانه، بر درسخانه حكمنه گچر. او حپسده طورمقله خارجدهكى مشوّش، هر طرفدهكى گناهلرڭ هجومنه معروض سربستيتدن داها زياده خوشلانهبيلير. حپسدن تام تربيه آلير. چيقديغى زمان بر قاتل، بر منتقم اولارق دگل، بلكه توبهكار، تجربهلى، تربيهلى، ملّته منفعتلى بر آدم چيقار. حتّى دڭزلى حپسندهكى ذاتلرڭ آز زمانده نورلردن فوق العاده حسنِ أخلاق درسنى آلانلرينى گورن بعض علاقهدار ذاتلر ديمشلر كه: "تربيه ايچون اون
— 170 —
بش سنه حپسه آتمقدن ايسه، اون بش هفته رسالهِٔ نور درسنى آلسهلر، داها زياده اونلرى إصلاح ايدر."
مادام ئولوم ئولمهيور و أجل گيزليدر، هر وقت گلهبيلير و مادام قبر قپانمهيور، قافله قافله آرقهسنده گلنلر اورايه گيروب غائب اولويورلر و مادام ئولوم، أهلِ ايمان حقّنده إعدامِ أبديدن ترخيص تذكرهسنه چوريلديگى، حقيقتِ قرآنيه ايله گوستريلمش و أهلِ ضلالت و سفاهت حقّنده گوز ايله گورونديگى گبى بر إعدامِ أبديدر؛ بتون محبوباتندن و موجوداتدن بر فراقِ لا يزاليدر. ألبته و ألبته هيچ شبهه قالماز كه، أڭ بختيار اودر كه؛ صبر ايچنده شكر ايتمك و حپس مدّتندن تام إستفاده ايدهرك نورلرڭ درسنى آلارق إستقامت دائرهسنده، ايماننه و قرآنه خدمته چاليشمقدر.
أى ذوق و لذّته مبتلا إنسان! بن يتمش بش ياشمده بيڭلر تجربهلرله و حجّتلرله و حادثهلرله عين اليقين بيلدم كه: حقيقى ذوق و ألمسز لذّت و كدرسز سَوينج و حياتدهكى سعادت يالڭز ايماندهدر و ايمان حقيقتلرى دائرهسنده بولونور. يوقسه دنيوى بر لذّتده چوق ألملر وار. بر اوزوم دانهسنى يديرر، اون طوقات وورور گبى حياتڭ لذّتنى قاچيرر.
أى حپس مصيبتنه دوشن بيچارهلر!. مادام دنياڭز آغلايور و حياتڭز آجيلاشدى؛ چاليشڭز، آخرتڭز دخى آغلامهسين و حياتِ باقيهڭز گولسون، طاتليلاشسين، حپسدن إستفاده ايديڭز. ناصل بعضًا آغير شرائط آلتنده دشمن قارشيسنده بر ساعت نوبت، بر سنه عبادت حكمنه گچهبيلير. اويله ده، سزڭ بو آغير شرائط آلتنده هر بر ساعت عبادت زحمتى؛ چوق ساعتلر اولوب، او زحمتلرى رحمتلره چويرر.
٭ ٭ ٭
— 171 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق قارداشلرم،
حپس مصيبتنه دوشنلره و اونلره مرحمتكارانه، صداقتله، خارجدن گلن أرزاقلرينه نظارت و يارديم ايدنلره قوّتلى بر تسلّىيى "اوچ نقطه"ده بيان ايدهجگم.
برنجى نقطه:حپسده گچن عمر گونلرى، هر بر گون اون گون قدر بر عبادت قزانديرابيلير و فانى ساعتلرى، ميوهلرى جهتيله معنًا باقى ساعتلره چويرهبيلير و بش اون سنه جزا ايله، ميليونلر سنه حپسِ أبديدن قورتولمغه وسيله اولابيلير. ايشته أهلِ ايمان ايچون بو پك بيوك و چوق قيمتدار قزانج شرطى، فرض نمازينى قيلمق و حپسه سببيت ويرن گناهلردن توبه ايتمك و صبر ايچنده شكر ايتمكدر. ذاتًا حپس چوق گناهلره مانعدر، ميدان ويرمييور.
ايكنجى نقطه:زوالِ لذّت ألم اولديغى گبى، زوالِ ألم دخى لذّتدر. أوت هركس گچمش لذّتلى، صفالى گونلرينى دوشونسه؛ تأسّف و تحسّر ألمِ معنويسنى حسّ ايدوب "أيواه" دير و گچمش مصيبتلى، ألملى گونلرينى تخطّر ايتسه؛ زوالندن بر معنوى لذّت حسّ ايدر كه: "الحمد ِللّٰه شكر، او بلا ثوابنى بيراقدى گيتدى" دير. فرح ايله تنفّس ايدر. ديمك بر ساعت موقّت ألم، روحده بر معنوى لذّت بيراقير و لذّتلى ساعت، بِالعكس ألم بيراقير. مادام حقيقت بودر و مادام گچمش مصيبت ساعتلرى، ألملرى ايله برابر معدوم و يوق اولمش و گلهجك بلا گونلرى، شيمدى معدوم و يوقدر و يوقدن ألم يوق و معدومدن ألم گلمز. مثلا، بر قاچ گون صوڭره آج و صوسز اولمق إحتمالندن، بوگون او نيّتله متماديًا أكمك يهسه و صو ايچسه، نه درجه ديوانهلكدر. عينًا اويله ده، گچمش و گلهجك ألملى ساعتلرى (كه هيچ و معدوم و يوق اولمشلر) شيمدى دوشونوب صبرسزلق گوسترمك و قصورلى نفسنى بيراقوب، اللّٰهدن شكوا ايتمك گبى "اوف، اوف" ايتمك ديوانهلكدر. أگر صاغه صوله يعنى گچمش و گلهجكلره صبر
— 172 —
قوّتنى طاغيتمازسه و حاضر ساعته و گونه قارشى طوتسه، تام كافى گلير. صيقنتى اوندن بره اينر. حتّى شكوا اولماسين، بن بو اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهده، بر قاچ گون ظرفنده، هيچ عمرمده گورمهديگم مادّى و معنوى صيقنتيلى، خستهلقلى مصيبتمده، خصوصًا نورڭ خدمتندن محروميتمدن گلن مأيوسيت و قلبى و روحى صيقنتيلر بنى أزديگى صيراده، عنايتِ إلٰهيه بو مذكور حقيقتى گوستردى. بن ده صيقنتيلى خستهلغمدن و حپسمدن راضى اولدم. چونكه بنم گبى قبر قپوسنده بر بيچارهيه، غفلتله گچهبيلير بر ساعتنى، اون عدد عبادت ساعتلرى ياپمق بيوك كاردر دييه شكر أيلهدم.
اوچنجى نقطه:محبوسلره شفقتكارانه خدمتله يارديم ايتمك و محتاج اولدقلرى رزقلرينى أللرينه ويرمك و معنوى يارهلرينه تسلّيلرله مرهم سورمكده آز بر عمل ايله بيوك بر قزانج وار و طيشاريدن گلن يمكلرينى اونلره ويرمك، عين او يمك قدر او غارديان و غارديان ايله برابر داخلده و خارجده چاليشانلرڭ (بر صدقه حكمنده) دفترِ حسناتنه يازيلير. خصوصًا مصيبتزده، إختيار ويا خسته ويا فقير ويا غريب اولسه، او صدقهِٔ معنويهنڭ ثوابى چوق زيادهلشير.
ايشته بو قيمتلى قزانجڭ شرطى، فرض نمازينى قيلمقدر. تا كه او خدمتى، ِللّٰه ايچون اولسون. هم بر شرطى ده، صداقت و شفقت و سَوينج ايله و منّت ايتمهمك طرزده يارديملرينه قوشمقدر.
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
أى حپس آرقداشلرم و دين قارداشلرم!
سزه هم دنيا عذابندن، هم آخرت عذابندن قورتارهجق بر حقيقتى بيان ايتمك، قلبمه إخطار ايديلدى. او ده شودر:
— 173 —
مثلا: بريسى برينڭ قارداشنى ويا بر أقرباسنى ئولديرمش. بر دقيقه إنتقام لذّتيله بر قتل، ميليونلر دقيقه هم قلبى صيقنتى، هم حپس عذابنى چكديرر و مقتولڭ أقرباسى دخى إنتقام أنديشهسيله و قارشيسنده دشمننى دوشونمهسيله، حياتنڭ لذّتنى و عمرينڭ ذوقنى قاچيرر. هم قورقو، هم حدّت عذابنى چكييور. بونڭ تك بر چارهسى وار. او ده قرآنڭ أمر ايتديگى و حق و حقيقت و مصلحت و إنسانيت و إسلاميت إقتضا و تشويق ايتدكلرى اولان، باريشمق و مصالحه ايتمكدر.
أوت، حقيقت و مصلحت صلحدر. چونكه أجل بردر، دگيشمز. او مقتول، هر حالده أجل گلديگندن داها زياده قالميهجقدى. او قاتل ايسه، او قضاءِ إلٰهيهيه واسطه اولمش. أگر باريشمق اولمازسه، ايكى طرف ده دائما قورقو و إنتقام عذابنى چكرلر. اونڭ ايچوندر كه؛ "اوچ گوندن فضله بر مؤمن ديگر بر مؤمنه كوسمهمك" إسلاميت أمر ايدييور. أگر او قتل، بر عداوتدن و بر كينلى غرضدن گلمهمشسه و بر منافق او فتنهيه وسيله اولمش ايسه؛ چابوق باريشمق ألزمدر. يوقسه او جزئى مصيبت بيوك اولور، دوام ايدر. أگر باريشسهلر و ئولديرن توبه ايتسه و مقتوله هر وقت دعا ايتسه، او حالده هر ايكى طرف چوق قزانيرلر و قارداش گبى اولورلر. بر گيتمش قارداشه بدل، بر قاچ ديندار قارداشلرى قزانير. قضا و قدرِ إلٰهىيه تسليم اولوب دشمننى عفو ايدر و بِالخاصّه مادام رسالهِٔ نور درسنى ديڭلهمشلر، ألبته مابيْنلرنده بولونان بتون كوسمكلرى بيراقمغه هم مصلحت و إستراحتِ شخصيه و عموميه، هم نور دائرهسندهكى اخوّت إقتضا ايدييور.
ناصلكه دڭزلى حپسنده بربرينه دشمن بتون محبوسلر، نورلر درسيله بربرلرينه قارداش اولديلر و بزم برائتمزه بر سبب اولوب، حتّى دينسزلره، سرسريلره ده او محبوسلر حقّنده "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" ديديرتديلر و او محبوسلر تام تنفّس ايتديلر. بن بوراده گوردم كه: بر تك آدمڭ يوزندن يوز آدم صيقنتى چكوب برابر تنفّسه چيقمييورلر. اونلره ظلم اولور. مرد و وجدانلى بر مؤمن، كوچك و جزئى بر خطا ويا منفعتله يوزر ضررى أهلِ ايمانه ويرمز. أگر خطا ايتسه ويرسه، چابوق توبه ايتمك لازمدر.
٭ ٭ ٭
— 174 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
عزيز يڭى قارداشلرم و أسكى محبوسلر!
بنم قطعى قناعتم گلمش كه؛ بورايه گيرمهمزڭ عنايتِ إلٰهيه جهتنده بر أهمّيتلى سببى سزسڭز. يعنى، نورلر تسلّيلريله و ايمانڭ حقيقتلريله سزى بو حپس مصيبتنڭ صيقنتيلرندن و دنيوى چوق ضررلرندن و بوشى بوشنه غم و حزن ايله گيدن حياتڭزى فائدهسزلكدن، بادِ هوا ضايع اولماسندن و دنياڭزڭ آغلامهسى گبى آخرتڭزى آغلامقدن قورتاروب تام بر تسلّى سزه ويرمكدر. مادام حقيقت بودر. ألبته سز دخى، دڭزلى محبوسلرى و نور طلبهلرى گبى بربريڭزه قارداش اولماڭز لازمدر. گورييورسڭز كه: بر بيچاق ايچڭزه گيرمهمك و بربريڭزه تجاوز ايتمهمك ايچون طيشاريدن گلن بتون أشياڭز و يمك و أكمگڭزى و چورباڭزى قاريشديرييورلر. سزه صداقتله خدمت ايدن غارديانلر چوق زحمت چكييورلر. هم سز، برابر تنفّسه چيقمييورسڭز. گويا جاناوار و وحشى گبى بربريڭزه صالديرهجقسڭز. ايشته شيمدى سزڭ گبى فطرى قهرمانلق طمارينى طاشييان يڭى آرقداشلر، بو زمانده معنوى بيوك بر قهرمانلق ايله هيئته دييڭز كه: "دگل ألمزه بيچاق، بلكه ماوزر و روولور ده ويريلسه، هم أمر ده ويريلسه، بز بو بيچاره و بزم گبى مصيبتزده آرقداشلريمزه طوقونميهجغز. أسكيدن يوز دشمنلق و عداوتمز دخى اولسه ده، اونلرى حلال ايدوب خاطرلرينى قيرمامغه چاليشهجغمزه، قرآنڭ و ايمانڭ و اخوّتِ إسلاميهنڭ و مصلحتمزڭ أمريله و إرشاديله قرار ويردك." دييهرك، بو حپسى بر مبارك درسخانهيه چويريڭز.
٭ ٭ ٭
— 175 —
ليلهِٔ قدرده إخطار ايديلن بر مسئلهِٔ مهمّه
اون اوچنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ ذيلى
ليلهِٔ قدرده قلبه گلن پك گنيش و اوزون بر حقيقته، پك قيصهجه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
نوعِ بشر بو صوڭ حربِ عمومينڭ أشدِّ ظلم و أشدِّ إستبدادى ايله و مرحمتسز تخريباتى ايله و بر تك دشمنڭ يوزندن يوزر معصومى پريشان ايتمهسيله و مغلوبلرڭ دهشتلى مأيوسيتلريله و غالبلرڭ دهشتلى تلاش و حاكميتلرينى محافظه و بيوك تخريباتلرينى تعمير ايدهمهملرندن گلن دهشتلى وجدان عذابلريله و دنيا حياتنڭ بتون بتون فانى و موقّت اولماسى و مدنيت فانتازيهلرينڭ آلداتيجى و اويوتوجى اولديغى عمومه گورونمهسيله و فطرتِ بشريهدهكى يوكسك إستعداداتڭ و ماهيتِ إنسانيهسنڭ عمومى بر صورتده دهشتلى يارهلانمسيله و غفلت و ضلالتڭ، سرت و صاغير اولان طبيعتڭ، قرآنڭ ألماس قلينجى آلتنده پارچهلانماسيله و غفلت و ضلالتڭ أڭ بوغوجى، آلداتيجى أڭ گنيش پردهسى اولان سياستِ روىِ زمينڭ پك چركين، پك غدّارانه حقيقى صورتى گورونمهسيله ألبته و ألبته هيچ شبهه يوق كه: شمالده، غربده، آمريقاده أمارهلرى گورونديگنه بناءً نوعِ بشرڭ معشوقِ مجازيسى اولان حياتِ دنيويه، بويله چركين و گچيجى اولماسندن فطرتِ بشرڭ حقيقى سَوْديگى، آراديغى حياتِ باقيهيى بتون قوّتيله آراياجق و ألبته هيچ شبهه يوق كه: بيڭ اوچ يوز آلتمش سنهده، هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون شاكردى بولونان و هر حكمنه و دعواسنه ميليونلر أهلِ حقيقت تصديق ايله إمضا باصان و هر دقيقهده ميليونلر حافظلرڭ قلبنده قدسيت ايله بولونوب لسانلريله بشره درس ويرن و هيچ بر كتابده أمثالى بولونميان بر طرزده، بشر ايچون حياتِ باقيهيى و سعادتِ أبديهيى مژده ويرن و بتون بشرڭ يارهلرينى تداوى ايدن قرآنِ معجز البيانڭ شدّتلى، قوّتلى و تكرارلى بيڭلر آياتيله، بلكه صريحًا و إشارةً اون بيڭلر دفعه
— 176 —
دعوا ايدوب خبر ويرن و صارصيلماز قطعى دليللرله، شبهه گتيرمز حدسز حجّتلريله حياتِ باقيهيى قطعيتله مژده و سعادتِ أبديهيى درس ويرمهسى، ألبته نوعِ بشر بتون بتون عقلنى غائب ايتمزسه، مادّى ويا معنوى بر قيامت باشلرينه قوپمازسه؛ إسوهچ، نوروهچ، فينلانديا و إنگلترهنڭ قرآنى قبول ايتمگه چاليشان مشهور خطيبلرى و آمريقانڭ دينِ حقّى آرايان أهمّيتلى جمعيتى گبى روىِ زمينڭ گنيش قطعهلرى و بيوك حكومتلرى قرآنِ معجز البيانى آراياجقلر و حقيقتلرينى آڭلادقدن صوڭره بتون روح و جانلريله صاريلاجقلر. چونكه بو حقيقت نقطهسنده قطعيًا قرآنڭ مِثلى يوقدر و اولاماز و هيچ بر شى بو معجزهِٔ أكبرڭ يرينى طوتاماز.
ثانيًا:مادام رسالهِٔ النور، بو معجزهِٔ كبرانڭ ألنده بر ألماس قيلنج حكمنده خدمتنى گوسترمش و معنّد دشمنلرينى تسليمه مجبور ايتمش. هم قلبى، هم روحى، هم حسّياتى تام تنوير ايدهجك و علاجلرينى ويرهجك بر طرزده خزينهِٔ قرآنيهنڭ دلّاللغنى ياپان و اوندن باشقه مأخذى و مرجعى اولميان و بر معجزهِٔ معنويهسى بولونان رسالهِٔ النور او وظيفهيى تام ياپييور و عليهندهكى دهشتلى پروپاغندهلره و غايت معنّد زنديقلره تام غلبه چالمش و ضلالتڭ أڭ سرت قوّتلى قلعهسى اولان طبيعتى، طبيعت رسالهسيله پارچه پارچه ايتمش و غفلتڭ أڭ قالين و بوغوجى و گنيش دائرهِٔ آفاقنده و فنّڭ أڭ گنيش پردهلرنده عصاىِ موسىدهكى ميوهنڭ آلتنجى مسئلهسى و برنجى، ايكنجى، اوچنجى، سكزنجى حجّتلريله غايت پارلاق بر طرزده غفلتى طاغيتوب، نورِ توحيدى گوسترمش.
٭ ٭ ٭
— 177 —
ميوه رسالهسندن آلتنجى مسئله
(رسالهِٔ نورڭ چوق يرلرنده ايضاحى و قطعى حدسز حجّتلرى بولونان ايمانِ بِاللّٰه ركننڭ بيڭلر كلّى برهانلرندن بر تك برهانه قيصهجه بر إشارتدر.)
قسطمونيده ليسه طلبهلرندن بر قسمى يانمه گلديلر. "بزه خالقمزى طانيتدير، معلّملريمز اللّٰهدن بحث ايتمييورلر." ديديلر. بن ديدم: سزڭ اوقوديغڭز فنلردن هر فن، كندى لسانِ مخصوصيله متماديًا اللّٰهدن بحث ايدوب خالقى طانيتديرييورلر. معلّملرى دگل، اونلرى ديڭلهيڭز.
مثلا:ناصلكه مكمّل بر أجزاخانه، كه هر قاوانوزنده خارقه و حسّاس ميزانلرله آلينمش حياتدار معجونلر و ترياقلر وار. شبههسز غايت مهارتلى و كيمياگر و حكيم بر أجزاجىيى گوسترر. اويله ده، كُرهِٔ أرض أجزاخانهسنده بولونان درت يوز بيڭ چشيد نباتات و حيوانات قاوانوزلرندهكى ذىحيات معجونلر و ترياقلر جهتيله، بو چارشيدهكى أجزاخانهدن نه درجه زياده مكمّل و بيوك اولماسى نسبتنده، اوقوديغڭز فنِّ طب مقياسيله كُرهِٔ أرض أجزاخانهِٔ كبراسنڭ أجزاجيسى اولان حكيمِ ذو الجلالى حتّى كور گوزلره ده گوسترر، طانيتديرر.
هم مثلا:ناصل بر خارقه فابريقه، كه بيڭلر چشيد چشيد قوماشلرى بسيط بر مادّهدن طوقويور. شكسز، بر فابريقهتورى و مهارتلى بر ماكينستى طانيتديرر. اويله ده، كُرهِٔ أرض دينلن يوز بيڭلر باشلى، هر باشنده يوز بيڭلر مكمّل فابريقه بولونان بو سيّار ماكينهِٔ ربّانيه، نه درجه بو إنسان فابريقهسندن بيوكسه، مكمّلسه، او درجهده اوقوديغڭز فنِّ ماكينه مقياسيله كُرهِٔ أرضڭ اوستهسنى و صاحبنى بيلديرر و طانيتديرر.
هم مثلا، ناصلكه:غايت مكمّل بيڭبر چشيد أرزاق أطرافندن جلب ايدوب ايچنده منتظمًا إستيف و إحضار ايديلمش دهپو و إعاشه آنبارى و دكّان، شكسز بر فوق العاده،
— 178 —
إعاشه و أرزاق مالكنى و صاحبنى و مأمورينى بيلديرر. اويله ده، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده منتظمًا سياحت ايدن و يوز بيڭلر و آيرى آيرى أرزاق ايستهين طائفهلرى ايچنه آلان و سياحتيله موسملره اوغرايوب، بهارى بر بيوك واغون گبى، بيڭلر آيرى آيرى طعاملرله طولديرهرق، قيشده أرزاقى توكهنن بيچاره ذىحياتلره گتيرن و كُرهِٔ أرض دينلن بو رحمانى إعاشه آنبارى و بر سفينهِٔ سبحانيه و بيڭبر چشيد جهازاتى و ماللرى و قونسروه پاكتلرى طاشييان بو دهپو و دكّانِ ربّانى، نه درجه او فابريقهدن بيوك و مكمّل ايسه؛ اوقوديغڭز و اوقويهجغڭز فنِّ إعاشه مقياسيله، او قطعيتده و او درجهده كُرهِٔ أرض دهپوسنڭ صاحبنى، متصرّفنى، مدبّرينى بيلديرر، طانيتديرر، سَوْديرر.
هم ناصلكه:درت يوز بيڭ ملّت ايچنده بولونان و هر ملّتڭ ايستديگى أرزاقى آيرى و إستعمال ايتديگى سلاحى آيرى و گيديگى ألبسهسى آيرى و تعليماتى آيرى و ترخيصاتى آيرى اولان بر اوردونڭ معجزهكار بر قوماندانى، تك باشيله بتون او آيرى آيرى ملّتلرڭ آيرى آيرى أرزاقلرينى و چشيد چشيد أسلحهلرينى و ألبسهلرينى و جهازاتلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق ويرديگى او عجيب اوردو و اوردوگاه، شبههسز بداهتله او خارقه قوماندانى گوسترر، تقديركارانه سَوْديرر. عينًا اويله ده، زمين يوزينڭ اوردوگاهنده و هر بهارده يڭيدن سلاح آلتنه آلينمش بر يڭى اوردوىِ سبحانيده، نباتات و حيوانات ملّتلرندن درت يوز بيڭ نوعڭ چشيد چشيد ألبسه، أرزاق، أسلحه، تعليم، ترخيصلرى غايت مكمّل و منتظم و هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق بر تك قوماندانِ أعظم طرفندن ويريلن كُرهِٔ أرضڭ بهار اوردوگاهى، نه درجه مذكور إنسان اوردو و اوردوگاهندن بيوك و مكمّل ايسه، سزڭ اوقويهجغڭز فنِّ عسكرى مقياسيله دقّتلى و عقلى باشنده اولانلره او درجه كُرهِٔ أرضڭ حاكمنى و ربّنى و مدبّرينى و قوماندانِ أقدسنى حيرتلر و تقديسلرله بيلديرر و تحميد و تسبيحله سَوْديرر.
هم ناصلكه:بر خارقه شهرده ميليونلر ألكتريق لامبالرى حركت ايدهرك هر يرى گزرلر، يانمق مادّهلرى توكنمييور بر طرزدهكى ألكتريق لامبالرى و فابريقهسى، شكسز،
— 179 —
بداهتله ألكتريقى إداره ايدن و سيّار لامبالرى ياپان و فابريقهيى قوران و إشتعال مادّهلرينى گتيرن بر معجزهكار اوستهيى و فوق العاده قدرتلى بر ألكتريقجىيى حيرتلر و تبريكلرله طانيتديرر، ياشاسينلر ايله سَوْديرر. عينًا اويله ده، بو عالم شهرنده دنيا سراينڭ طامندهكى ييلديز لامبالرى، بر قسمى (قوزموغرافيانڭ ديديگنه باقيلسه) كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايتدكلرى حالده، إنتظامنى بوزمييور، بربرينه چارپمييور، سونمييور، يانمق مادّهلرى توكنمييور. اوقوديغڭز قوزموغرافيانڭ ديديگنه گوره، كُرهِٔ أرضدن بر ميليون دفعهدن زياده بيوك و بر ميليون سنهدن زياده ياشايان و بر مسافرخانهِٔ رحمانيهده بر لامبا و صوبا اولان گونشمزڭ يانماسنڭ دوامى ايچون، هر گون كُرهِٔ أرضڭ دڭزلرى قدر غازياغى و طاغلرى قدر كومور ويا بيڭ أرض قدر اودون ييغينلرى لازمدر كه سونمهسين. و اونى و اونڭ گبى علوى ييلديزلرى غازياغسز، اودونسز، كومورسز يانديران و سوندورمهين و برابر چابوق گزديرن و بربرينه چارپديرميان بر نهايتسز قدرتى و سلطنتى، ايشيق پارمقلريله گوسترن بو كائنات شهرِ محتشمندهكى دنيا سراينڭ ألكتريق لامبالرى و إدارهلرى نه درجه او مثالدن داها بيوك، داها مكمّلدر. او درجهده سزڭ اوقوديغڭز ويا اوقويهجغڭز فنِّ ألكتريق مقياسيله بو مشهرِ أعظمِ كائناتڭ سلطاننى، منوّرينى، مدبّرينى، صانعنى، او نورانى ييلديزلرى شاهد گوسترهرك طانيتديرر. تسبيحاتله، تقديساتله سَوْديرر، پرستش ايتديرر.
هم مثلا، ناصلكه:بر كتاب بولونسه، كه بر سطرنده بر كتاب اينجه يازيلمش و هر بر كلمهسنده اينجه قلمله بر سورهِٔ قرآنيه يازيلمش، غايت معنيدار و بتون مسئلهلرى بربرينى تأييد ايدر و كاتبنى و مؤلّفنى فوق العاده مهارتلى و إقتدارلى گوسترن بر عجيب مجموعه؛ شكسز، گوندوز گبى، كاتب و مصنّفنى كمالاتيله، هنرلريله بيلديرر، طانيتديرر. ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه جملهلريله تقدير ايتديرر. عينًا اويله ده، بو كائنات كتابِ كبيرى كه؛ بر تك صحيفهسى اولان زمين يوزنده و بر تك فورماسى اولان بهارده، اوچ يوز بيڭ آيرى آيرى كتابلر حكمندهكى اوچ يوز بيڭ نباتى و حيوانى طائفهلرى برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز خطاسز، قاريشديرميهرق، شاشيرميهرق؛
— 180 —
مكمّل، منتظم و بعضًا آغاج گبى بر كلمهده بر قصيدهيى و چكردك گبى بر نقطهده بر كتابڭ تمام فهرستهسنى يازان بر قلم ايشلديگنى گوزيمزله گورديگمز بو نهايتسز معنيدار و هر كلمهسنده چوق حكمتلر بولونان شو مجموعهِٔ كائنات و بو مجسّم قرآنِ أكبرِ عالم، مذكور مثالدهكى كتابدن نه درجه بيوك و مكمّل و معنيدار ايسه، او درجهده سزڭ اوقوديغڭز فنِّ حكمت الأشيا و مكتبده بِالفعل مباشرت ايتديگڭز فنِّ قرائت و فنِّ كتابت، گنيش مقياسلريله و دوربين گوزلريله بو كتابِ كائناتڭ نقّاشنى، كاتبنى حدسز كمالاتيله طانيتديرر. اَللّٰهُ اَكْبَرُ جملهسيله بيلديرر، سُبْحَانَ اللّٰهِ تقديسيله تعريف ايدر، اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ثنالريله سَوْديرر. ايشته بو فنلره قياسًا، يوزر فنوندن هر بر فن، گنيش مقياسيله و خصوصى آيينهسيله و دوربينلى گوزيله و عبرتلى نظرلريله بو كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنى أسماسيله بيلديرر؛ صفاتنى، كمالاتنى طانيتديرر.
ايشته بو محتشم و پارلاق بر برهانِ وحدانيت اولان مذكور حجّتى درس ويرمك ايچوندر كه: قرآنِ معجز البيان چوق تكرار ايله أڭ زياده
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ
آيتلريله خالقمزى بزه طانيتديرييور، دييه او مكتبلى گنجلره ديدم. اونلر دخى تماميله قبول ايدوب تصديق ايدهرك: "حدسز شكر اولسون ربّمزه كه؛ تام قدسى و عينِ حقيقت بر درس آلدق. اللّٰه سندن راضى اولسون." ديديلر. بن ده ديدم:
"إنسان بيڭلر چشيد ألملر ايله متألّم و بيڭلر نوع لذّتلر ايله متلذّذ اولاجق بر ذىحيات ماكينه و غايت درجه عجزيله برابر حدسز مادّى، معنوى دشمنلرى و نهايتسز فقريله برابر حدسز ظاهرى و باطنى إحتياجلرى بولونان و متماديًا زوال و فراق طوقاتلرينى يهين بر بيچاره مخلوق ايكن، بردن ايمان و عبوديتله بويله بر پادشاهِ ذو الجلاله إنتساب ايدوب بتون دشمنلرينه قارشى بر نقطهِٔ إستناد و بتون حاجاتنه مدار بر نقطهِٔ إستمداد بولارق، هركس منسوب اولديغى أفنديسنڭ شرفيله، مقاميله إفتخار ايتديگى گبى؛ او ده بويله نهايتسز قدير و رحيم بر پادشاهه ايمان ايله إنتساب ايتسه و عبوديتله خدمتنه
— 181 —
گيرسه و أجلڭ إعدام إعلاننى كندى حقّنده ترخيص تذكرهسنه چويرسه نه قدر ممنون و منّتدار و نه قدر متشكّرانه إفتخار ايدهبيلير، قياس ايديڭز."
او مكتبلى گنجلره ديديگم گبى مصيبتزده محبوسلره ده تكرار ايله ديرم: اونى طانييان و إطاعت ايدن زندانده دخى اولسه بختياردر. اونى اونوتان سرايلرده ده اولسه زنداندهدر، بدبختدر. حتّى بر بختيار مظلوم إعدام اولونوركن بدبخت ظالملره ديمش: "بن إعدام اولمييورم. بلكه ترخيص ايله سعادته گيدييورم. فقط بن ده سزى إعدامِ أبدى ايله محكوم گورديگمدن سزدن تام إنتقاممى آلييورم." لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دييهرك سُرور ايله تسليمِ روح ايدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 182 —
هو نكتهسى
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
چوق عزيز و صدّيق قارداشلرم؛
قارداشلرم، لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ و قُلْ هُوَ اللّٰهُ دهكى هُوَ لفظنده يالڭز مادّى جهتده بر سياحتِ خياليهِٔ فكريهده هوا صحيفهسنڭ مطالعهسيله آنى بر صورتده گورونن بر ظريف نكتهِٔ توحيدده؛ مسلكِ ايمانيهنڭ حدسز درجه قولاى و وجوب درجهسنده سهولتلى بولونماسنى و شرك و ضلالتڭ مسلگنده حدسز درجهده مشكلاتلى، ممتنع بيڭلر محال بولونديغنى مشاهده ايتدم. غايت قيصه بر إشارتله او گنيش و اوزون نكتهيى بيان ايدهجگم.
أوت ناصلكه بر آووج طوپراق، يوزر چيچكلره نوبتله صاقسيلق ايدن قابنده أگر طبيعته، أسبابه حواله ايديلسه لازم گلير كه؛ يا او قابده كوچك مقياسده يوزر، بلكه چيچكلر عددنجه معنوى ماكينهلر، فابريقهلر بولونسون وياخود او پارچهجق طوپراقدهكى هر بر ذرّه، بتون او آيرى آيرى چيچكلرى، مختلف خاصيتلريله و حياتدار جهازاتيله ياپمالرينى بيلسين؛ عادتا بر إلٰه گبى حدسز علمى و نهايتسز إقتدارى بولونسون. عينًا اويله ده: أمر و إرادهنڭ بر عرشى اولان هوانڭ، روزگارڭ هر بر پارچهسى و بر نَفَس و طيرناق قدر اولان هُوَ لفظندهكى هواده؛ كوچوجك مقياسده، بتون دنياده موجود تلفونلرڭ، تلغرافلرڭ، راديولرڭ و حدسز و مختلف قونوشمالرڭ مركزلرى، سانتراللرى، آخذه و ناقلهلرى بولونسون و او حدسز ايشلرى برابر و بر آنده ياپابيلسين
— 183 —
وياخود او هُوَ دهكى هوانڭ بلكه عنصرِ هوانڭ هر بر پارچهسنڭ هر بر ذرّهسى، بتون تلفونجيلر و آيرى آيرى عموم تلغرافجيلر و راديو ايله قونوشانلر قدر معنوى شخصيتلرى و قابليتلرى بولونسون و اونلرڭ عموم ديللرينى بيلسين و عين زمانده باشقه ذرّهلره ده بيلديرسين، نشر ايتسين. چونكه بِالفعل او وضعيت قسمًا گورونويور و هوانڭ بتون أجزاسنده او قابليت وار. ايشته أهلِ كفرڭ و طبيعيّون و مادّيونلرڭ مسلكلرنده دگل بر محال، بلكه ذرّهلر عددنجه محاللر و إمتناعلر و مشكلاتلر آشكاره گورونويور. أگر صانعِ ذو الجلاله ويريلسه، هوا بتون ذرّاتيله اونڭ أمربر نفرى اولور. بر تك ذرّهنڭ منتظم بر تك وظيفهسى قدر قولايجه، حدسز كلّى وظيفهلرينى خالقنڭ إذنيله و قوّتيله و خالقه إنتساب و إستناد ايله و صانعنڭ جلوهِٔ قدرتى ايله بر آنده شمشك سرعتنده و هُوَ تلفّظى و هوانڭ تموّجى سهولتنده ياپيلير. يعنى، قلمِ قدرتڭ حدسز و خارقه و منتظم يازيلرينه بر صحيفه اولور و ذرّهلرى، او قلمڭ اوجلرى و ذرّهلرڭ وظيفهلرى دخى، قلمِ قدرڭ نقطهلرى بولونور. بر تك ذرّهنڭ حركتى درجهسنده قولاى چاليشير.
ايشته بن لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ و قُلْ هُوَ اللّٰهُ دهكى حركتِ فكريه ايله سياحتمده هوا عالمنى تماشا و او عنصرڭ صحيفهسنى مطالعه ايدركن، بو مجمل حقيقتى تام واضح و مفصّل عين اليقين مشاهده ايتدم و هُوَ نڭ لفظنده، هواسنده بويله پارلاق بر برهان و بر لمعهِٔ واحديت بولونديغى گبى؛ معناسنده و إشارتنده غايت نورانى بر جلوهِٔ أحديت و چوق قوّتلى بر حجّتِ توحيد و هُوَ ضميرينڭ مطلق و مبهم إشارتى هانگى ذاته باقييور إشارتنه بر قرينهِٔ تعيّن او حجّتده بولونماسى ايچوندر كه، هم قرآنِ معجز البيان، هم أهلِ ذكر مقامِ توحيدده بو قدسى كلمهيى چوق تكرار ايدرلر دييه علم اليقين ايله بيلدم.
أوت مثلا بر نقطه بياض كاغدده، ايكى اوچ نقطه قونولسه قاريشديغى و بر آدم، مختلف چوق وظيفهلرى برابر ياپماسيله شاشيراجغى و بر كوچك ذىحياته، چوق يوكلر يوكلنمهسيله آلتنده أزيلديگى و بر لسان و بر قولاق، عين آنده متعدّد كلمهلرڭ برابر چيقماسى و گيرمهسى إنتظامنى بوزوب قاريشهجغى حالده؛ عين اليقين گوردم كه:
— 184 —
هُوَ نڭ آناختارى ايله و پوصولاسيله فكرًا سياحت ايتديگم هوا عنصرنده هر بر پارچهسى حتّى هر بر ذرّهسى ايچنه مختلف بيڭلر نقطهلر، حرفلر، كلمهلر قونولديغى ويا قونولهبيلهجگى حالده، قاريشمديغنى و إنتظامنى بوزماديغنى؛ هم آيرى آيرى پك چوق وظيفهلر ياپديغى حالده، هيچ شاشيرمادن ياپيلديغنى و او پارچهيه و ذرّهيه پك چوق آغير يوكلر يوكلنديگى حالده هيچ ضعف گوسترميهرك، گرى قالميهرق إنتظام ايله طاشيديغنى؛ هم بيڭلر آيرى آيرى كلمه، آيرى آيرى طرزده، معناده او كوچوجك قولاق و لسانلره كمالِ إنتظامله گلوب چيقوب، هيچ قاريشميهرق بوزولميهرق او كوچوجك قولاقلره گيروب، او غايت اينجهجك لسانلردن چيقديغى و او هر ذرّه و هر پارچهجق، بو عجيب وظيفهلرى گورمكله برابر كمالِ سربستيت ايله جذبهدارانه حال ديلى ايله و مذكور حقيقتڭ شهادتى و لسانيله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ و قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ دييوب گزر و فورطنهلرڭ و شمشك و برق و گوك گورولتيسى گبى هوايى چارپيشديريجى طالغهلر ايچرسنده إنتظامنى و وظيفهلرينى هيچ بوزميور و شاشيرميور و بر ايش ديگر بر ايشه مانع اولمايور... بن عين اليقين مشاهده ايتدم.
ديمك يا هر بر ذرّه و هر بر پارچه هواده نهايتسز بر حكمت و نهايتسز بر علمى، إرادهسى و نهايتسز بر قوّتى، قدرتى و بتون ذرّاته حاكمِ مطلق بر خاصّهلرى بولونمق لازمدر كه؛ بو ايشلره مدار اولابيلسين. بو ايسه، ذرّهلر عددنجه محال و باطلدر. هيچ بر شيطان دخى بونى خاطره گتيرهمز. اويله ايسه بو صحيفهِٔ هوانڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين درجهسنده بداهتله ذاتِ ذو الجلالڭ حدسز غيرِ متناهى علمى و حكمتله چاليشديرديغى قلمِ قدرت و قدرڭ متبدّل صحيفهسى و بر لوحِ محفوظڭ عالمِ تغيّرده و متبدّل شئوناتنده بر لوحِ محو إثبات نامنده يازار بوزار تختهسى حكمندهدر.
ايشته هوا عنصرينڭ يالڭز نقلِ أصوات وظيفهسنده مذكور جلوهِٔ وحدانيتى و مذكور عجائبى گوسترديگى و ضلالتڭ حدسز محاليتنى إظهار ايتديگى گبى، عنصرِ هوائينڭ سائر أهمّيتلى وظيفهلرندن برى ده ألكتريق، جاذبه، دافعه، ضيا گبى سائر لطائفڭ نقلنده شاشيرمادن منتظمًا، أصوات نقلندهكى وظيفهيى گورديگى عين
— 185 —
زمانده، بو وظيفهلرى دخى گورديگى عين زماننده، بتون نباتات و حيواناته تنفّس و تلقيح گبى حياته لزومى بولونان لوازماتى كمالِ إنتظام ايله يتيشديرييور. أمر و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ بر عرشى اولديغنى قطعى بر صورتده إثبات ايدييور. و سرسرى تصادف و كور قوّت و صاغير طبيعت و قاريشق، هدفسز أسباب و عاجز، جامد، جاهل مادّهلر بو صحيفهِٔ هوائيهنڭ كتابتنه و وظيفهلرينه قاريشماسى هيچ بر جهتله إحتمال و إمكانى بولونماديغنى عين اليقين درجهسنده إثبات ايتديگنى قطعى قناعت گتيردم و هر بر ذرّه و هر بر پارچه لسانِ حال ايله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ و قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ديديكلرينى بيلدم و بو هُوَ آناختارى ايله هوانڭ مادّى جهتندهكى بو عجائبى گورديگم گبى، هوا عنصرى ده بر هُوَ اولارق عالمِ مثال و عالمِ معنايه بر آناختار اولدى.
متباقيسى شيمديلك يازديريلمادى. عمومه بيڭلر سلام.
٭ ٭ ٭
— 186 —
اون دردنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
آلرٰ كِتَابٌ اُحْكِمَتْ اٰيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ
(قرآنِ حكيمڭ و قرآنڭ مفسّرِ حقيقيسى اولان حديثڭ بر قسم يوكسك و علوى حقائقنه چيقمق ايچون تسليم و إنقيادى نقصان اولان قلبلره يارديم ايدهجك باصامقلر حكمنده او حقيقتلرڭ بر قسم نظيرهلرينه إشارت ايدهجگز و خاتمهسنده بر درسِ عبرت و بر سرِّ عنايت بيان ايديلهجك. او حقيقتلردن حشر و قيامتڭ نظيرهلرى، اوننجى سوزده، بِالخاصّه طوقوزنجى حقيقتنده ذكر ايديلديگى ايچون تكراره لزوم يوقدر. يالڭز سائر حقيقتلردن نمونه اولارق"بش مسئله"ذكر ايدرز.)
برنجيسى:مثلا
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
"آلتى گونده گوكلرى و يرلرى ياراتدق" ديمك اولان؛ هم بلكه بيڭ و أللى بيڭ سنه گبى اوزون زماندن عبارت اولان أيّامِ قرآنيه ايله إنسان دنياسى و حيوان عالمى آلتى گونده ياشايهجغنه إشارت ايدن حقيقتِ علويهسنه قناعت گتيرمك ايچون، برر گون حكمنده اولان هر بر عصرده، هر بر سنهده، هر بر گونده فاطرِ ذو الجلالڭ خلق ايتديگى سيّال عالملرى، سيّار كائناتلرى، گچيجى دنيالرى، نظرِ شهوده گوسترييورز. أوت گويا إنسانلر گبى دنيالر دخى، برر مسافردر. هر موسمده ذاتِ ذو الجلالڭ أمريله عالم طولار، بوشانير.
— 187 —
ايكنجيسى:مثلا
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ ٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ ٭ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرُ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
گبى آيتلرڭ إفاده ايتدكلرى كه: "بتون أشيا، بتون أحواليله وجوده گلمهدن و گلدكدن صوڭره و گيتدكدن صوڭره يازيليدر و يازيلير و يازيلييور." ديمك اولان حقيقتِ عاليهسنه قناعت گتيرمك ايچون نقّاشِ ذو الجلال، روىِ زمينڭ صحيفهسنده، هر موسمده، باخصوص بهارده دگيشديرديگى نهايتسز منتظم مخلوقاتڭ فهرستهِٔ وجودلرينى، تاريخچهِٔ حياتلرينى، دساتيرِ حركتلرينى؛ چكردكلرنده، تخملرنده، كوكلرنده معنوى بر صورتده درج و محافظه ايتديگنى و زوالدن صوڭره ثمرهلرنده عينًا قلمِ قدريله، معنوى بر طرزده بسيط تخمجقلرنده يازديغنى، حتّى هر گچيجى بهارده، ياش قورو نه وارسه، محدود ذرّهجكلر و كميكلر حكمنده اولان تخملرده، ئولمش اودونلرده، كمالِ إنتظام ايله محافظه ايتديگنى نظرِ شهوده گوسترييورز. گويا هر بر بهار، بر تك چيچك گبى، غايت منتظم و موزون اولارق، زمينڭ يوزينه بر جميل و جليلڭ أليله طاقيلوب قوپاريلييور؛ قونوب قالديريلييور. حقيقت بويله ايكن، بشرڭ أڭ عجيب بر ضلالتى بودر كه: قدر قلمنڭ صحيفهسى اولان لوحِ محفوظڭ يالڭز بر جلوهِٔ عكسى اولارق، فهرستهِٔ صنعتِ ربّانيه اولوب، أهلِ غفلتڭ لساننده طبيعت دينلن بو كتابتِ فطريهيى، بو نقشِ صنعتى، بو منفعل مسطرِ حكمتى، طبيعتِ مؤثّره دييهرك مصدر و فاعل تلقّى ايتمهسيدر. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا حقيقت نرهده؟ أهلِ غفلتڭ تلقّيلرى نرهده؟
اوچنجيسى:مثلا، حَمَلهِٔ عرش و ير و گوكلرڭ ملائكهِٔ مؤكّللرى و سائر بر قسم مَلكلر حقّنده مخبرِ صادقڭ تصوير ايتديگى، مثلا قرق بيڭلر باشلى، هر بر باشده قرق بيڭلر لسان و هر لسانده قرق بيڭلر طرزده تسبيحات ايتدكلرينى و إنتظام و كلّيت و وسعتِ عبوديتلرينى إفاده ايدن حقيقته چيقمق ايچون، شوڭا دقّت ايت كه: ذاتِ ذو الجلال
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ٭ اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ٭
— 188 —
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبَالِ
گبى آيتلرله تصريح ايدييور كه: موجوداتڭ أڭ بيوگى و كلّيسى دخى، كندى كلّيتنه گوره و عظمتنه مناسب بر طرزده تسبيحات ايتديگنى گوسترييور و اويله ده گورونويور. أوت بر بحرِ مسبّح اولان شو سماواتڭ كلماتِ تسبيحيهسى؛ گونشلر، آيلر، ييلديزلر اولديغى گبى، بر طيرِ مسبّح و حامد اولان شو زمينڭ دخى ألفاظِ تحميديهسى؛ حيوانلر، نباتلر و آغاجلردر. ديمك هر بر آغاجڭ، هر بر ييلديزڭ جزئى برر تسبيحاتى اولديغى گبى؛ زمينڭ ده و زمينڭ هر بر قطعهسنڭ ده و هر بر طاغ و درهنڭ ده و برّ و بحرينڭ ده و گوكلرڭ هر بر فلگنڭ ده و هر بر برجنڭ ده برر تسبيحِ كلّيسى واردر. شو بيڭلر باشلرى اولان زمينڭ هر باشنده يوز بيڭلر لسانلر بولونان و هر لسانده يوز بيڭ طرزده تسبيحات چيچكلرينى، تحميدات ميوهلرينى، عالمِ مثالده ترجمانلق ايدوب گوسترهجك و عالمِ أرواحده تمثيل ايدوب إعلان ايدهجك، اوڭا گوره ألبته بر مَلكِ مؤكّلى واردر.
أوت متعدّد أشيا بر جماعت شكلنه گيرسه، بر شخصِ معنويسى اولاجقدر. أگر او جمعيت، إمتزاج ايدوب إتّحاد شكلنى آلسه، اونى تمثيل ايدهجك بر شخصِ معنويسى، بر نوع روحِ معنويسى و وظيفهِٔ تسبيحيهسنى گورهجك بر مَلكِ مؤكّلى اولاجقدر. ايشته باق، مثال اولارق بو بارلا آغزينڭ، شو طاغ لساننڭ بر معظّم كلمهسى اولان بو اوطهمزڭ اوڭندهكى چنار آغاجنه باق، گور: آغاجڭ شو اوچ باشنڭ هر باشنده قاچ يوز دال ديللرى وار و هر ديلده باق، قاچ يوز موزون و منتظم ميوه كلمهلرى وار و هر ميوهده دقّت ايت، قاچ يوز قانادلى موزون تخمجق حرفلرى، أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ئه مالك صانعِ ذو الجلالنه نه قدر بليغ بر مدح و فصيح بر تسبيح ايتديگنى ايشيتديگڭ، گورديگڭ گبى؛ اوڭا مؤكّل مَلك دخى، اوڭا گوره عالمِ معناده متعدّد ديللر ايله تسبيحاتنى تمثيل ايدييور و حكمةً اويله اولمق گركدر.
دردنجيسى:مثلا
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ ٭ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ٭ تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
— 189 —
گبى آيتلرڭ إفاده ايتدكلرى حقيقتِ علويهسنه كه، قادرِ مطلق او درجه سهولت و سرعتله و معالجهسز و مباشرتسز أشيايى خلق ايدر كه، يالڭز صِرف بر أمر ايله ايجاد ايدر گبى گورونويور، فهم ايديلييور. هم او صانعِ قدير نهايت درجهده مصنوعاته قريب اولديغى حالده، مصنوعات نهايت درجهده اوندن بعيددر. هم نهايتسز كبرياسيله برابر، غايت جزئى و حقير امورى دخى، أهمّيتله تنظيم و حسنِ صنعتدن خارج بيراقمييور. ايشته بو حقيقتِ قرآنيهنڭ وجودينه، موجوداتده مشهود سهولتِ مطلق ايچنده إنتظامِ أكمل شهادت ايتديگى گبى؛ گلهجك تمثيل دخى، اونڭ سرِّ حكمتنى گوسترر. مثلا:
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
صانعِ ذو الجلالڭ أسماءِ حسنىسندن نور إسمنڭ بر كثيف آيينهسى حكمنده اولان گونشڭ، أمرِ ربّانى و تسخيرِ إلٰهى ايله مظهر اولديغى وظيفهلر، شو حقيقتى فهمه تقريب ايدر. شويله كه:
گونش علويتيله برابر بتون شفّاف و پارلاق شيلره نهايت درجهده ياقين، بلكه اونلرڭ ذاتلرندن اونلره داها ياقين اولديغى، جلوهسيله و تمثاليله و تصرّفه بڭزر چوق جهتلرله اونلرى متأثّر ايتديگى حالده؛ او شفّاف شيلر ايسه، بيڭلر سنه اوندن اوزاقدرلر. اونى هيچ بر وجهله متأثّر ايدهمزلر، قربيت دعوا ايدهمزلر. هم او گونش، هر شفّاف ذرّهيه، حتّى ضياسى نرهيه گيرمش ايسه اوراده حاضر و ناظر گبى اولديغى، او ذرّهنڭ قابليت و رنگنه گوره گونشڭ عكسى و بر نوع تمثالى گورونمهسيله آڭلاشيلير. هم گونشڭ عظمتِ نورانيتى درجهسنده إحاطهسى، نفوذى زيادهلشير. نورانيت عظمتندندر كه؛ أڭ كوچك اوفاق شيلر، اوندن گيزلنوب قاچامازلر. ديمك عظمتِ كبرياسى، جزئى و اوفاق شيلرى، نورانيت سرّيله خارجه آتمق دگل؛ بِالعكس دائرهِٔ إحاطهسنه آلييور. هم گونشى، مظهر اولديغى جلوهلرده و وظيفهلرده فرضِ محال اولارق فاعلِ مختار فرض ايتسهك، او درجه سهولت و سرعت و وسعت ايچنده، ذرّهدن قطرهدن دڭز يوزندن سيّاراته قدر إذنِ إلٰهى ايله اويله ايشلهيور كه؛ شو تصرّفاتِ عظيمهيى يالڭز بر محضِ أمر ايله ياپار، تخيّل ايديلهبيلير. ذرّه ايله سيّاره، أمرينه قارشى
— 190 —
مساويدرلر. دڭز يوزينه ويرديگى فيضى، ذرّهيه ده قابليتنه گوره كمالِ إنتظام ايله ويرر. ايشته، سما دڭزينڭ يوزنده ضيادار بر قبارجق و قديرِ مطلقڭ نور إسمنڭ جلوهسنه كثيف بر آيينهجك اولان شو گونشڭ، بِالمشاهده شو حقيقتڭ اوچ أساسنڭ نمونهلرينه مظهر اولديغنى گورويورز. ألبته گونشڭ نور و حرارتى، علم و قدرتنه نسبةً طوپراق گبى كثيف حكمنده، "نور النور، مُنَوِّر النور، مُقَدِّر النور" اولان ذاتِ ذو الجلال، هر شيئه، علم و قدرتيله نهايتسز ياقين و حاضر و ناظر و أشيا اوندن غايت اوزاق اولديغنه، هم او درجه كلفتسز، معالجهسز، سهولتله ايشلرى ياپار كه، يالڭز محضِ أمرڭ سرعت و سهولتيله ايجاد ايدر گبى آڭلاشيلديغنه؛ هم هيچ بر شى، جزئى كلّى، كوچك بيوك، دائرهِٔ قدرتندن خارجه چيقمديغنه و كبرياسى إحاطه ايتديگنه شهود درجهسنده بر يقينِ ايمانى ايله ايمان ايدرز و ايمان ايتمك گركدر.
بشنجيسى:وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ
دن طوت، تا وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ يه قدر.. هم اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ دن طوت، تا يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ئه قدر.. هم خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ دن طوت، تا خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ ئه قدر.. هم مَا شَاءَ اللّٰهُ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ دن طوت، تا وَمَا تَشَاؤُنَ اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللّٰهُ يه قدر حدودِ عظمتِ ربوبيتى و كبرياءِ الوهيتى طوتمش اولان أزل و أبد سلطانى، شو عاجز و نهايتسز ضعيف و نهايتسز فقير و نهايتسز محتاج و يالڭز جزئى بر إختيار ايله ايجاده قابليتى اولميان ضعيف بر كسب ايله مجهّز بنى آدمه قارشى شديد شكاياتِ قرآنيهسى و عظيم تهديداتى و مدهش وعيدلرى نه حكمته بناءًدر و نه وجهله توفيق ايديلير؟. نه صورتله مناسب دوشر؟. ديمك اولان درين و يوكسك حقيقته قناعت گتيرمك ايچون شو گلهجك ايكى تمثيله باق:
برنجى تمثيل:مثلا شاهانه بر باغ وار كه، نهايتسز ميوهدار و چيچكدار مصنوعلر
— 191 —
ايچنده بولونويورلر. اوڭا نظارت ايتمك ايچون پك چوق خدمهلر تعيين ايديلمش. بر خدمتكارڭ وظيفهسى دخى، يالڭز او باغه ياييلاجق و ايچيلهجك صويڭ مجراسندهكى دليگڭ قپاغنى آچمقدر. و شو خدمتكار ايسه تنبللك ايتدى، دليگڭ قپاغنى آچمادى. او باغڭ تكمّلنه خلل گلدى وياخود قورودى. او وقت خالقڭ صنعتِ ربّانيهسندن و سلطانڭ نظارتِ شاهانهسندن و ضيا و هوا و طوپراغڭ خدمتِ بندهگانهسندن باشقه بتون خدمهلرڭ، او سرسمدن شكوايه حقلرى واردر. زيرا خدمتلرينى عقيم بيراقدى ويا ضرر ويردى.
ايكنجى تمثيل:مثلا جسيم بر سفينهِٔ سلطانيهده، عادى بر آدم جزئى وظيفهسنى ترك ايتمسيله، بتون گميدهكى وظيفهدارلرڭ نتائجِ خدماتنه خلل گتيرديگندن و بعض ده محو ايتديگندن، بتون او وظيفهدارلر نامنه گمى صاحبى اوندن شديد شكايت ايدر. قصور صاحبى ايسه، دييهمز كه: "بن بر عادى آدمم، أهمّيتسز إهمالمدن شو شدّته مستحق دگلدم." چونكه تك بر عدم، حدسز عدملرى إنتاج ايدر. فقط وجود كندينه گوره ثمره ويرر. چونكه بر شيئڭ وجودى، بتون شرائط و أسبابڭ وجودينه متوقّف اولديغى حالده؛ او شيئڭ عدمى، إنطفاسى، تك بر شرطڭ إنطفاسيله و تك بر جزئڭ عدميله نتيجه إعتباريله منعدم اولور. بوندندر كه: "تخريب، تعميردن پك چوق دفعه أسهل اولديغى" بر دستورِ متعارفه حكمنه گچمشدر. مادام كفر و ضلالت، طغيان و معصيت أساسلرى، إنكاردر و رددر، تركدر و عدمِ قبولدر. صورتِ ظاهريهده نه قدر مثبت و وجودلى گورونسه ده، حقيقتده إنطفادر، عدمدر. اويله ايسه جنايتِ ساريهدر. سائر موجوداتڭ نتائجِ عمللرينه خلل ويرديگى گبى أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهِٔ جماللرينه پرده چكر.
ايشته بو حدسز شكايته حقلرى اولان موجودات نامنه او موجوداتڭ سلطانى، شو عاصى بشردن عظيم شكايت ايدر و ايتمهسى، عينِ حكمتدر و او عاصى، شدّتلى تهديداته ألبته مستحقدر و دهشتلى وعيدلره، بِلا شبهه سزادر.
٭ ٭ ٭
— 192 —
خاتمه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
(غافل قفايه بر طوقماق و بر درسِ عبرتدر.)
أى غفلته طالوب و بو حياتى طاتلى گوروب و آخرتى اونوتوب، دنيايه طالب بدبخت نفسم! بيلير ميسڭ نهيه بڭزرسڭ؟ دوه قوشنه... آوجىيى گورور، اوچاميور؛ باشنى قومه صوقويور، تا آوجى اونى گورمهسين. قوجه گوودهسى طيشاريده. آوجى گورور. يالڭز او، گوزينى قوم ايچنده قپامش، گورمز.
أى نفس! شو تمثيله باق گور: ناصل دنيايه حصرِ نظر، عزيز بر لذّتى، أليم بر ألمه قلب ايدر.
مثلا؛ شو قريهده (يعنى بارلاده) ايكى آدم بولونور. بريسنڭ يوزده طقسان طوقوز أحبابى إستانبوله گيتمشلر. گوزلجه ياشايورلر. يالڭز بر تك بوراده قالمش. او دخى اورايه گيدهجك. بونڭ ايچون شو آدم إستانبوله مشتاقدر، اورايى دوشونور. أحبابه قاووشمق ايستر. نه وقت اوڭا دينلسه "اورايه گيت"، سَوينوب گولهرك گيدر. ايكنجى آدم ايسه، يوزده طقسان طوقوز دوستلرى بورادن گيتمشلر. بر قسمى محو اولمشلر. بر قسمى، نه گورور، نه ده گورونور يرلره صوقولمشلر. پريشان اولوب گيتمشلر، ظن ايدر. شو بيچاره آدم ايسه، بتون اونلره بدل يالڭز بر مسافره اُنسيت ايدوب تسلّى بولمق ايستر. اونڭله او أليم آلامِ فراقى قپامق ايستر.
أى نفس! باشده حبيب اللّٰه، بتون أحبابڭ قبرڭ اوبر طرفندهدرلر. بوراده قالان بر ايكى دانه ايسه، اونلر ده گيدييورلر. ئولومدن ئوركوب، قبردن قورقوب، باشڭى چويرمه. مردانه قبره باق، ديڭله نه طلب ايدر. أرككجهسنه ئولومڭ يوزينه گول، باق نه ايستر. صاقين غافل اولوب ايكنجى آدمه بڭزهمه.
— 193 —
أى نفسم! ديمه: "زمان دگيشمش، عصر باشقهلاشمش، هركس دنيايه طالمش، حياته پرستش ايدر. دردِ معيشتله سرخوشدر." چونكه ئولوم دگيشمييور. فراق، بقايه قلب اولوب باشقهلاشمهيور. عجزِ بشرى، فقرِ إنسانى دگيشمييور، زيادهلشيور. بشر يولجيلغى كسيلمهيور، سرعت پيدا ايدييور.
هم ديمه: "بن ده هركس گبىيم." چونكه هركس سڭا قبر قپوسنه قدر آرقداشلق ايدر. هركسله مصيبتده برابر اولمق ديمك اولان تسلّى ايسه، قبرڭ اوبر طرفنده پك أساسسزدر. هم كنديڭى باشى بوش ظن ايتمه. زيرا شو مسافرخانهِٔ دنياده نظرِ حكمتله باقسهڭ، هيچ بر شيئى نظامسز غايهسز گورهمزسڭ. ناصل سن نظامسز، غايهسز قالابيليرسڭ؟ زلزله گبى واقعهلر اولان شو حادثاتِ كونيه، تصادف اويونجغى دگللر. مثلا: زمينه نباتات و حيوانات أنواعندن گيديريلن بربرى اوستنده، بربرى ايچنده، غايت منتظم و غايت منقّش گوملكلر؛ باشدن آشاغىيه قدر غايهلرله، حكمتلرله مزيَّن، مجهّز اولدقلرينى گورديگڭ و غايت عالى غايهلر ايچنده كمالِ إنتظام ايله مجذوب مولوى گبى دور ايدوب دونديرمسنى بيلديگڭ حالده، ناصل اولويور كه، كُرهِٔ أرضڭ بنى آدمدن، باخصوص أهلِ ايماندن بگنمديگى بر قسم أطوارِ غفلتڭ ثقلتِ معنويهسندن اوموز سيلكمگه بڭزهين زلزله گبى (حاشيه): إزميرڭ زلزلهسى مناسبتيله يازيلمشدر. موتآلود حادثاتِ حياتيهسنى؛ بر ملحدڭ نشر ايتديگى گبى غايهسز، تصادفى ظن ايدهرك بتون مصيبتزدهلرڭ أليم ضايعاتنى بدلسز هباءً منثور گوستروب، مدهش بر يأسه آتارلر. هم بيوك بر خطا، هم بيوك بر ظلم ايدرلر. بلكه اويله حادثهلر، بر حكيمِ رحيمڭ أمريله أهلِ ايمانڭ فانى مالنى، صدقه حكمنه چويروب إبقا ايتمكدر و كفرانِ نعمتدن گلن گناهلره كفّارتدر. ناصلكه بر گون گلهجك، شو مسخّر زمين يوزينڭ زينتى اولان آثارِ بشريهيى شركآلود، شكرسز گوروب، چركين بولور. خالقڭ أمريله بيوك بر زلزله ايله بتون يوزينى سيلهر، تميزلر. اللّٰهڭ أمريله أهلِ شركى جهنّمه دوكر. أهلِ شكره "هايدى، جنّته بيورڭ" دير.
٭ ٭ ٭
— 194 —
اون دردنجى سوزڭ ذيلى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَ اَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ الخ...
شو سوره قطعيًا إفاده ايدييور كه: كُرهِٔ أرض، حركت و زلزلهسنده وحى و إلهامه مظهر اولارق أمر تحتنده تپرهنيور. بعضًا ده تيترهيور.
(معنوى و أهمّيتلى بر جانبدن شيمديكى زلزله مناسبتيله آلتى يدى جزئى سؤاله قارشى ينه معنوى إخطار يارديميله جوابلرى قلبه گلدى. تفصيلًا يازمق قاچ دفعه نيّت ايتدمسه ده إذن ويريلمدى. يالڭز إجمالًا قيصهجق يازيلاجق.)
برنجى سؤال:بو بيوك زلزلهنڭ مادّى مصيبتندن داها أليم معنوى بر مصيبتى اولارق، شو زلزلهنڭ دوامندن گلن قورقو و مأيوسيت أكثر خلقڭ أكثر مملكتده گيجه إستراحتنى سلب ايدهرك دهشتلى بر عذاب ويرمهسى نهدندر؟
ينه معنوى جواب:شويله دينلدى كه: رمضانِ شريفڭ تراويح وقتنده كمالِ نشئه و سُرور ايله سرخوشجهسنه غايت هوسكارانه شرقيلرى و بعضًا قيزلرڭ سسلريله راديو آغزيله بو مبارك مركزِ إسلاميتڭ هر كوشهسنده جاذبهدارانه ايشيتديرلمسى، بو قورقو عذابنى نتيجه ويردى.
ايكنجى سؤال:نيچون گاوورلرڭ مملكتلرنده بو سماوى طوقات باشلرينه گلمييور؟ بو بيچاره مسلمانلره اينييور؟
الجواب:بيوك خطالر و جنايتلر تأخير ايله بيوك مركزلرده و كوچوجك جنايتلر
— 195 —
تعجيل ايله كوچك مركزلرده ويريلديگى گبى؛ مهمّ بر حكمته بناءً أهلِ كفرڭ جنايتلرينڭ قسمِ أعظمى، محكمهِٔ كبراىِ حشره تأخير ايديلهرك أهلِ ايمانڭ خطالرى، قسمًا بو دنياده جزاسى ويريلير.
(حاشيه): هم روس گبى اولانلر، منسوخ و تحريف ايديلمش بر دينى ترك ايتمكله، حق و أبدى و قابلِ نسخ اولميان بر دينه إهانت ايتمك درجهسنده غيرت اللّٰهه طوقونمديغندن، زمين شيمديلك اونلرى بيراقوب، بونلره حدّت ايدييور.
اوچنجى سؤال:بعض أشخاصڭ خطاسندن گلن بو مصيبت بر درجه مملكتده عمومى شكله گيرمسنڭ سببى نهدر؟
الجواب:عمومى مصيبت، أكثريتڭ خطاسندن ايلرى گلمسى جهتيله؛ أكثر ناسڭ او ظالم أشخاصڭ حركاتنه فعلًا ويا إلتزامًا ويا إلتحاقًا طرفدار اولماسيله معنًا إشتراك ايدر، مصيبتِ عامّهيه سببيت ويرر.
دردنجى سؤال:مادام بو زلزله مصيبتى، خطالرڭ نتيجهسى و كفّارت الذنوبدر. معصوملرڭ و خطاسزلرڭ او مصيبت ايچنده يانماسى نهدندر؟ عدالت اللّٰه ناصل مساعده ايدر؟
ينه معنوى جانبدن الجواب:بو مسئله سرِّ قدره تعلّق ايتديگى ايچون، رسالهِٔ قدره حواله ايدوب يالڭز بوراده بو قدر دينلدى:
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً
يعنى: "بر بلا، بر مصيبتدن چكينڭز كه، گلديگى وقت يالڭز ظالملره مخصوص قالمهيوب معصوملرى ده ياقار."
شو آيتڭ سرّى شودر كه: بو دنيا بر ميدانِ تجربه و إمتحاندر و دارِ تكليف و مجاهدهدر. إمتحان و تكليف إقتضا ايدرلر كه، حقيقتلر پردهلى قالوب، تا مسابقه و مجاهده ايله أبو بكرلر أعلاىِ علّيّينه چيقسينلر و أبو جهللر أسفلِ سافلينه گيرسينلر. أگر معصوملر بويله مصيبتلرده صاغلام قالسه ايديلر، أبو جهللر عينًا أبو بكرلر گبى تسليم اولوب، مجاهده ايله معنوى ترقّى قپوسى قپانهجقدى و سرِّ تكليف بوزولاجقدى.
— 196 —
مادام مظلوم، ظالم ايله برابر مصيبته دوشمك، حكمتِ إلٰهىجه لازم گلييور. عجبا او بيچاره مظلوملرڭ رحمت و عدالتدن حصّهلرى نهدر؟
بو سؤاله قارشى جوابًا دينلدى كه:او مصيبتدهكى غضب و حدّت ايچنده اونلره بر رحمت جلوهسى وار. چونكه او معصوملرڭ فانى ماللرى، اونلرڭ حقّنده صدقه اولوب، باقى بر مال حكمنه گچديگى گبى، فانى حياتلرى دخى بر باقى حياتى قزانديرهجق درجهده بر نوع شهادت حكمنده اولارق، نسبةً آز و موقّت بر مشقّت و عذابدن بيوك و دائمى بر قزانجى قزانديران بو زلزله، اونلر حقّنده عينِ غضب ايچنده بر رحمتدر.
بشنجى سؤال:عادل و رحيم، قدير و حكيم، نهدن خصوصى خطالره خصوصى جزا ويرمهيوب، قوجه بر عنصرى مسلّط ايدر. بو حال جمالِ رحمتنه و شمولِ قدرتنه ناصل موافق دوشر؟
الجواب:قديرِ ذو الجلال، هر بر عنصره چوق وظيفهلر ويرمش و هر بر وظيفهده چوق نتيجهلر ويرديرييور. بر عنصرڭ بر تك وظيفهسنده، بر تك نتيجهسى چركين و شر و مصيبت اولسه ده، سائر گوزل نتيجهلر، بو نتيجهيى ده گوزل حكمنه گتيرر. أگر بو تك چركين نتيجه وجوده گلمهمك ايچون، إنسانه قارشى حدّته گلمش او عنصر، او وظيفهدن منع ايديلسه؛ او وقت او گوزل نتيجهلر عددنجه خيرلر ترك ايديلير. و لزوملى بر خيرى ياپمامق، شر اولماسى حيثيتيله، او خيرلر عددنجه شرلر ياپيلير. تا بر تك شر گلمسين گبى؛ غايت چركين و خلافِ حكمت و خلافِ حقيقت بر قصوردر. قدرت و حكمت و حقيقت قصوردن منزّهدرلر.
مادام بر قسم خطالر، عنصرلرى و أرضى حدّته گتيرهجك درجهده بر شموللى عصياندر و چوق مخلوقاتڭ حقوقنه بر تحقيرلى تجاوزدر. ألبته او جنايتڭ فوق العاده چركينلگنى گوسترمك ايچون، قوجه بر عنصره، كلّى وظيفهسى ايچنده "اونلرى تربيه ايت" دييه أمر ويريلمسى عينِ حكمتدر و عدالتدر و مظلوملره عينِ رحمتدر.
آلتنجى سؤال:زلزله، كُرهِٔ أرضڭ ايچنده إنقلاباتِ معدنيهنڭ نتيجهسى اولديغنى أهلِ غفلت إشاعه ايدوب، عادتا تصادفى و طبيعى و مقصدسز بر حادثه
— 197 —
نظريله باقارلر. بو حادثهنڭ معنوى أسبابنى و نتيجهلرينى گورمييورلر؛ تا كه إنتباهه گلسينلر. بونلرڭ إستناد ايتديگى مادّهنڭ بر حقيقتى وار ميدر؟
الجواب:ضلالتدن باشقه هيچ بر حقيقتى يوقدر. چونكه هر سنه أللى ميليوندن زياده منقّش، منتظم گوملكلرى گيهن و دگيشديرن كُرهِٔ أرضڭ اوستنده بيڭلر أنواعڭ بر تك نوعى اولان، مثلا سينك طائفهسندن حدسز أفرادندن بر تك فردڭ يوزر أعضاسندن بر تك عضوى اولان قنادينڭ قصد و إراده و مشيئت و حكمت جلوهسنه مظهريتى و اوڭا لاقيد قالمامسى و باشى بوش بيراقمامسى گوسترييور كه، دگل حدسز ذىشعورڭ بشيگى و آناسى و مرجعى و حاميسى اولان قوجه كُرهِٔ أرضڭ أهمّيتلى أفعال و أحوالى بلكه هيچ بر شيئى، (جزئى اولسون كلّى اولسون) إراده و إختيار و قصدِ إلٰهى خارجنده اولماز. فقط قديرِ مطلق حكمتنڭ مقتضاسيله ظاهر أسبابى تصرّفاتنه پرده ايدييور. زلزلهيى إراده ايتديگى وقت، بعضًا ده بر معدنى حركته أمر ايدوب، آتشلنديرييور. هايدى معدنى إنقلابات دخى اولسه، ينه أمر و حكمتِ إلٰهى ايله اولور؛ باشقه اولاماز. مثلا: بر آدم بر تفنك ايله بريسنى ووردى. ووران آدمه هيچ باقيلماسه، يالڭز فشنكدهكى باروتڭ آتش آلماسى نقطهسنه حصرِ نظر ايدوب، بيچاره مقتولڭ بوسبتون حقوقنى ضايع ايتمك؛ نه درجه بلاهت و ديوانهلكدر. عينًا اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ مسخّر بر مأمورى، بلكه بر گميسى، بر طيّارهسى اولان كُرهِٔ أرضڭ ايچنده بولونان و حكمت و إراده ايله إدّخار ايديلن بر بومبايى، أهلِ غفلت و طغيانى اويانديرمق ايچون "آتشلندير" دييه اولان أمرِ ربّانىيى اونوتمق و طبيعته صاپمق، حماقتڭ أڭ أشنعيدر.
آلتنجى سؤالڭ تتمّهسى و حاشيهسى:أهلِ ضلالت و إلحاد، مسلكلرينى محافظه و أهلِ ايمانڭ إنتباهلرينه مقابله و ممانعت ايتمك ايچون، او درجه غريب بر تمرّد و عجيب بر حماقت گوسترييورلر كه، إنسانى إنسانيتدن پشيمان ايدر. مثلا: بو آخرده بشرڭ بر درجه عموميت شكلنى آلان ظلملى، ظلماتلى عصيانندن، كائنات و عناصرِ كلّيه قيزدقلرندن و خالقِ أرض و سماوات دخى، دگل خصوصى بر ربوبيت، بلكه بتون كائناتڭ، بتون عالملرڭ ربّى و حاكمى حيثيتيله، كلّى و گنيش بر تجلّى ايله كائناتڭ
— 198 —
هيئتِ مجموعهسنده و ربوبيتڭ دائرهِٔ كلّيهسنده نوعِ إنسانى اويانديرمق و دهشتلى طغيانندن واز گچيرمك و طانيمق ايستهمدكلرى كائنات سلطاننى طانيتديرمق ايچون أمثالسز، كسيلمهين بر صو، هوا و ألكتريقدن؛ زلزلهيى، فورطنهيى و حربِ عمومى گبى عمومى و دهشتلى آفاتى نوعِ إنسانڭ يوزينه چارپهرق اونڭله حكمتنى، قدرتنى، عدالتنى، قيّوميتنى، إرادهسنى و حاكميتنى پك ظاهر بر صورتده گوسترديگى حالده؛ إنسان صورتنده بر قسم أحمق شيطانلر ايسه، او كلّى إشاراتِ ربّانيهيه و تربيهِٔ إلٰهيهيه قارشى أبلهانه بر تمرّد ايله مقابله ايدوب دييورلر كه: "طبيعتدر؛ بر معدنڭ پاطلاماسيدر، تصادفيدر. گونشڭ حرارتى ألكتريقله چارپماسيدر كه، آمريقاده بش ساعت بتون ماكينهلرى طورديرمش و قسطمونى ولايتى جوّنده و هواسنده سمايى قيزارتمش، يانغين صورتنى ويرمش." دييه معناسز هذيانلر ايدييورلر. ضلالتدن گلن حدسز بر جهالت و زندقهدن نشئت ايدن چركين بر تمرّد سببيله بيلمييورلر كه: أسباب يالڭز برر بهانهدرلر، برر پردهدرلر. طاغ گبى بر چام آغاجنڭ جهازاتنى طوقومق و يتيشديرمك ايچون بر كوى قدر يوز فابريقه و تزگاه يرينه كوچوجك چكردگى گوسترر: "ايشته بو آغاج بوندن چيقمش" دييه صانعنڭ او چامدهكى گوسترديگى بيڭ معجزاتى إنكار ايدر مِثللو بعض ظاهرى سببلرى إرائه ايدر. خالقڭ إختيار و حكمت ايله ايشلهنن پك بيوك بر فعلِ ربوبيتنى هيچه اينديرر. بعضًا غايت درين و بيلينمز و چوق أهمّيتلى، بيڭ جهتده ده حكمتى اولان بر حقيقته فنّى بر نام طاقار. گويا او نام ايله ماهيتى آڭلاشيلدى، عاديلشدى، حكمتسز، معناسز قالدى.
ايشته گل! بلاهت و حماقتڭ نهايتسز درجهلرينه باق كه: يوز صحيفه ايله تعريف ايديلسه و حكمتلرى بيان ايديلسه آنجق تماميله بيلينهجك درين و گنيش بر حقيقتِ مجهولهيه بر نام طاقار؛ معلوم بر شى گبى: "بو بودر" دير. مثلا: "گونشڭ بر مادّهسى، ألكتريقله چارپماسيدر. هم برر إرادهِٔ كلّيه و برر إختيارِ عام و برر حاكميتِ نوعيهنڭ عنوانلرى بولونان و "عادت اللّٰه" ناميله ياد ايديلن فطرى قانونلرڭ بريسنه، خصوصى و قصدى بر حادثهِٔ ربوبيتى إرجاع ايدر. او إرجاع ايله، اونڭ نسبتنى إرادهِٔ إختياريهدن كسر؛ صوڭره طوتار تصادفه، طبيعته حواله ايدر. أبو جهلدن زياده
— 199 —
مضاعف بر أجهليت گوسترر. بر نفرڭ ويا بر طابورڭ ظفرلى حربنى بر نظام و قانونِ عسكريهيه إسناد ايدوب؛ قوماندانندن، پادشاهندن، حكومتندن و قصدى حركاتدن علاقهسنى كسر مِثللو عاصى بر ديوانه اولور. هم ميوهدار بر آغاجڭ بر چكردكدن ايجادى گبى، بر طيرناق قدر بر اودون پارچهسندن چوق معجزاتلى بر اوسته، يوز اوقّه مختلف طعاملرى، يوز آرشين مختلف قوماشلرى ياپسه؛ بر آدم او اودون پارچهسنى گوستروب ديسه: "بو ايشلر، طبيعى و تصادفى اولارق بوندن اولمش." او اوستهنڭ خارقه صنعتلرينى، هنرلرينى هيچه اينديرسه، نه درجه بر حماقتدر. عينًا اويله ده...
يدنجى سؤال:بو حادثهِٔ أرضيه، بو مملكتڭ أهالئِ إسلاميهسنه باقمسى و اونلرى هدف ايتمهسى، نه ايله آڭلاشيلييور و نهدن أرزنجان و إزمير طرفلرينه داها زياده ايليشييور؟
الجواب:بو حادثه، هم شدّتلى قيشده، هم قراڭلقلى گيجهده، هم دهشتلى صوغوقده، هم رمضانڭ حرمتنى طوتميان بو مملكته مخصوص اولماسى؛ هم تخريباتندن إنتباهه گلمدكلرندن، خفيفجه غافللرى اويانديرمق ايچون، او زلزلهنڭ دوام ايتمهسى گبى چوق أمارهلرڭ دلالتيله بو حادثه أهلِ ايمانى هدف ايدوب، اونلره باقوب نمازه و نيازه اويانديرمق ايچون صارصييور و كنديسى ده تيترهيور. بيچاره أرزنجان گبى يرلرده داها زياده صارصماسنڭ ايكى وجهى وار:
برى:خطالرى آز اولمق جهتيله تميزلهمك ايچون تعجيل ايديلدى.
ايكنجيسى:او گبى يرلرده قوّتلى و حقيقتلى ايمان محافظلرى و إسلاميت حاميلرى آز ويا تام مغلوب اولمق فرصتيله، أهلِ زندقهنڭ اوراده تأثيرلى بر مركزِ فعاليت تأسيسلرى جهتيله أڭ أوّل اورالرى طوقاتلادى، إحتمالى وار.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 200 —
اون بشنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
أى قوزموغرافيانڭ روحسز مسئلهلريله ذهنى طارلاشان و عقلى گوزينه اينن و شو آيتڭ عظمتلى سرّينى، او صيقيشمش ذهننده يرلشديرهمهين مكتبلى أفندى! شو آيتڭ سماسنه يدى باصامقلى بر مرديوانله چيقيلهبيلير. گل، برابر چيقهجغز!
برنجى باصامق:حقيقت و حكمت ايستر كه: زمين گبى، سماواتڭ ده كندينه مناسب سكنهلرى بولونسون. لسانِ شرعيده او أجناسِ مختلفهيه، ملائكه و روحانيات تسميه ايديلير. أوت، حقيقت اويله إقتضا ايدر. زيرا زمين كوچكلگى و حقارتيله برابر، ذىحيات و ذىشعور مخلوقلردن طولديرلمسى و آرا صيره بوشالتيلوب يڭيدن ذىشعورلرله شنلنديرلمسى إشارت ايدر، بلكه تصريح ايدر كه: شو محتشم برجلر صاحبى، مزيَّن قصرلر حكمنده اولان سماوات دخى، ذىشعور و ذوى الإدراك مخلوقلرله طولودر. اونلر دخى إنس و جنّ گبى، شو عالم سراينڭ سيرجيلرى و شو كائنات كتابنڭ مطالعهجيلرى و شو سلطنتِ ربوبيتڭ دلّاللريدرلر. چونكه كائناتى حدّ و حسابه گلمهين تزيينات و محاسن و نقوش ايله سوسلنديروب تزيين ايتمهسى؛ بِالبداهه متفكّر إستحسان ايديجى و متحيّر تقدير ايديجيلرڭ أنظارينى ايستر. أوت، حُسن ألبته بر عاشق ايستر؛ طعام ايسه، آج اولانه ويريلير. حالبوكه إنس و جنّ، شو نهايتسز وظيفهيه، شو حشمتلى نظارته و شو وسعتلى عبوديته قارشى ميليوندن بريسنى آنجق ياپابيلير. ديمك بو نهايتسز و متنوّع وظائفه و عباداته، نهايتسز ملائكه أنواعى و روحانيات أجناسى لازمدر.
— 201 —
بعض رواياتڭ إشاراتيله و إنتظامِ عالمڭ حكمتيله دينلهبيلير كه: بر قسم أجسامِ سيّاره، سيّاراتدن طوت تا قطراته قدر، بر قسم ملائكهنڭ مراكبيدرلر. اونلر بونلره إذنِ إلٰهى ايله بينرلر، عالمِ شهادتى سير ايدوب گزرلر. هم دينلهبيلير كه، بر قسم أجسامِ حيوانيه، حديثده طُيُورٌ خُضْرٌ تسميه ايديلن جنّت قوشلرندن طوت، تا سينكلره قدر بر جنس أرواحڭ طيّارهلريدرلر. اونلر، بونلرڭ ايچنه أمرِ حق ايله گيررلر، عالمِ جسمانياتى سيران ايدوب او جسدلردهكى حاسّهلرڭ پنجرهلريله، جسمانى معجزاتِ فطرتى تماشا ايدرلر. ألبته كثافتلى طوپراقدن و كدورتلى صودن متماديًا لطافتلى حياتى و نورانيتلى ذوى الإدراكى خلق ايدن خالقڭ، ألبته روحه و حياته مناسب شو نور دڭزندن و حتّى ظلمت بحرندن بر قسم ذىشعور مخلوقلرى واردر. هم چوق كثرتلى اولارق واردر. ملائكه و روحانياتڭ وجودلرينه دائر "نقطه" نامنده بر رسالهمده و يگرمى طوقوزنجى سوزده ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده بر قطعيتله إثبات ايديلمشدر. أگر ايسترسهڭ اوڭا مراجعت ايت.
ايكنجى باصامق:زمين ايله گوكلر، بر حكومتڭ ايكى مملكتى گبى بربرينه علاقهداردرلر. اورتهلرنده أهمّيتلى إرتباط و مهمّ معاملهلر واردر. زمينه لازم اولان ضيا، حرارت و بركت و رحمت گبى شيلر سمادن گلييور، يعنى گوندريلييور. وحيه إستناد ايدن بتون أديانِ سماويهنڭ إجماعى ايله و شهوده إستناد ايدن بتون أهلِ كشفڭ تواتريله، ملائكه و أرواح سمادن زمينه گلييورلر. بوندن، حسّه قريب بر حدسِ قطعى ايله بيلينير كه: سكنهِٔ أرض ايچون، سمايه چيقمق ايچون بر يول واردر. أوت ناصل هركسڭ عقل و خيال و نظرى هر وقت سمايه گيدر. اويله ده: آغيرلقلرينى بيراقان أرواحِ أنبيا و أوليا ويا جسدلرينى چيقاران أرواحِ أموات، إذنِ إلٰهى ايله اورايه گيدرلر. مادام خفّت و لطافت بولانلر اورايه گيدرلر. ألبته جسدِ مثالى گيهن و أرواح گبى خفيف و لطيف بر قسم سكنهِٔ أرض و هوا، سمايه گيدهبيليرلر.
اوچنجى باصامق:سمانڭ سكوت و سكونتى و إنتظام و إطّرادى و وسعت و نورانيتى گوسترر كه: سكنهسى، زمينڭ سكنهسى گبى دگللر؛ بلكه بتون أهاليسى مطيعدرلر. نه أمر اولونسه اونى ايشلرلر. مزاحمه و مناقشهيى ايجاب ايدهجك بر سبب يوقدر. زيرا مملكت گنيش، فطرتلرى صافى، كنديلرى معصوم، مقاملرى ثابتدر. أوت
— 202 —
زمينده أضداد إجتماع ايتمش، أشرار أخياره قاريشمش، ايچلرنده مناقشات باشلامش؛ او سببدن إختلافات و إضطرابات دوشمش و اوندن إمتحانات و مسابقات تكليف ايديلمش و اوندن ترقّيات و تدنّيات چيقمش. شو حقيقتڭ حكمتى شودر كه:
بشر، شجرهِٔ خلقتڭ أڭ صوڭ جزئى اولان ميوهسيدر. معلومدر كه، بر شيئڭ ثمرهسى أڭ اوزاق، أڭ جمعيتلى، أڭ نازك، أڭ أهمّيتلى جزئيدر. ايشته بونڭ ايچون ثمرهِٔ عالم اولان إنسان أڭ جامع، أڭ بديع، أڭ عاجز، أڭ ضعيف و أڭ لطيف بر معجزهِٔ قدرت اولديغندن، بشيگى و مسكنى اولان زمين، آسمانه نسبةً مادّةً كوچكلگيله و حقارتيله برابر معنًا و صنعةً بتون كائناتڭ قلبى، مركزى، بتون معجزاتِ صنعتڭ مشهرى، سرگيسى و بتون تجلّياتِ أسماسنڭ مظهرى، نقطهِٔ محراقيهسى و نهايتسز فعاليتِ ربّانيهنڭ محشرى و معكسى و حدسز خلّاقيتِ إلٰهيهنڭ، خصوصًا نباتات و حيواناتڭ كثرتلى أنواعِ صغيرهسنده، جوّادانه ايجادڭ مدار و چارشيسى؛ و پك گنيش آخرت عالملرندهكى مصنوعاتڭ كوچك مقياسده نمونهگاهى و منسوجاتِ أبديهنڭ سرعتله ايشلهين تزگاهى و مناظرِ سرمديهنڭ سرعتله دگيشن تقليدگاهى و بساتينِ دائمهنڭ تخمجقلرينه سرعتله سنبللهنن طار و موقّت مزرعهسى و تربيهگاهى اولمشدر. ايشته أرضڭ
(حاشيه): أوت، كُرهِٔ أرض كوچكلگيله برابر سماواته قارشى گلهبيلير. چونكه ناصلكه دائمى بر چشمه، وارداتسز بيوك بر گولدن داها بيوك دينلهبيلير. هم بر ئولچك ايله بر شى ئولچهرك باشقه يره نقل ايديلن و اونڭ ألندن گچمش و اوڭا گيرمش چيقمش بر محصولاتله، ظاهرًا بيڭلر دفعه ئولچكدن بيوك و طاغ گبى بر جسمله او ئولچك موازنهيه چيقهبيلير. عينًا اويله ده: كُرهِٔ أرض، جنابِ حق اونى صنعتنه بر مشهر و ايجادينه بر محشر و حكمتنه مدار و قدرتنه مظهر و رحمتنه مزهر و جنّتنه مزرعه و حدسز كائناته و مخلوقات عالملرينه ئولچك و ماضى دڭزلرينه و غيب عالمنه آقاجق بر چشمه حكمنده ايجاد ايتمش. هر سنه قات قات و قتمرلى يوز بيڭ طرزده، مصنوعاتدن طوقونمش گوملكلرينى دگيشديرديگى و چوق دفعه طولوب ماضىيه بوشالتهرق غيب عالمنه دوكديگى بتون او متجدّد عالملرى و أرضڭ متعدّد گوملكلرينى نظره آل؛ يعنى، بتون ماضيسنى حاضر فرض ايت. صوڭره يكنسق و بر درجه بسيط سماواته قارشى موازنه ايت. گورهجكسڭ كه: أرض، زياده گلمزسه، نقصان ده قالماز. ايشته رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ سرّينى آڭلا.
— 203 —
بو عظمتِ معنويهسندن و أهمّيتِ صنعويهسندندر كه، قرآنِ حكيم، سماواته نسبةً، بيوك بر آغاجڭ كوچك بر ميوهسى حكمنده اولان أرضى، بتون سماواته دنك طوتويور. اونى بر كفهده، بتون سماواتى بر كفهده قويويور. مكرّرًا
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
دير. هم أرضڭ شو مذكور حكمتلردن نشئت ايدن سرعتلى تحوّلى و دواملى تغيّرى إقتضا ايدر كه؛ سكنهسى ده اوڭا گوره مظهرِ تحوّلات اولسون. هم شو محدود أرض، حدسز معجزاتِ قدرته مظهر اولديغندندر كه، أڭ مهمّ سكنهلرى اولان إنس و جنّڭ قوالرينه، سائر ذىحياتلر گبى فطرى بر حدّ و خلقى بر قيد قونولمديغى ايچون نهايتسز ترقّى و نهايتسز تدنّىيه مظهر اولمشدر. أنبيادن، أوليادن طوت، تا نمرودلره، تا شيطانلره قدر اوزون بر ميدانِ إمتحانلرى پيدا اولمشدر. مادام اويلهدر، ألبته فرعونلاشمش شيطانلر، حدسز شرارتيله سمايه و أهلنه طاش آتهجقلر.
دردنجى باصامق:بتون عالملرڭ ربّى و مدبّرى و خالقى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ، أحكاملرى آيرى آيرى پك چوق ناملرى و عنوانلرى و أسماءِ حسنىسى واردر. مثلا: أصحابِ نبى صفنده كفّاره قارشى محاربه ايتمك ايچون ملائكهلرى گوندرمسنى إقتضا ايدن هانگى إسم و عنوان ايسه، او إسم و عنوان إقتضا ايدر كه، ملائكه ايله شياطين اورتهسنده محاربه بولونسون و أخيارِ سماويين و أشرارِ أرضين مابيْنلرنده مبارزه اولسون. أوت كفّارڭ نفوس و أنفاسلرى قبضهِٔ قدرتنده اولان قديرِ ذو الجلال، بر أمر ايله، بر صيحه ايله اونلرى محو ايتمييور. ربوبيتِ عامّه عنوانيله، حكيم و مدبّر إسميله بر ميدانِ إمتحان و مبارزه آچييور. تمثيلده خطا اولماسين، گورويورز كه: ناصلكه بر پادشاهڭ دائرهِٔ حكومتى إعتباريله آيرى آيرى پك چوق عنوانلرى، إسملرى بولونور. مثلا: دائرهِٔ عدليه اونى "حاكمِ عادل" ناميله ياد ايدر. دائرهِٔ عسكريه اونى "قوماندانِ أعظم" ناميله بيلير. دائرهِٔ مشيخت اونى "خليفه" إسميله ذكر ايدر. دائرهِٔ ملكيه اونى "سلطان" ناميله طانير. مطيع أهالى اوڭا "مرحمتكار پادشاه" ديرلر. عاصى إنسانلر اوڭا "قهّار حاكم" ديرلر. داها بونلره قياس ايت. ايشته بعض وقت اولويور كه، بتون أهالى اونڭ ألنده اولان او پادشاهِ عالى؛ عاجز، ذليل بر عاصىيى بر أمر ايله إعدام ايتمييور. بلكه حاكمِ عادل إسميله اونى محكمهيه گوندرر. هم مقتدر، هم صادق بر
— 204 —
مأمورينى تلطيفه لياقتنى بيلييور. فقط خصوصى علميله، خصوصى تلفونيله اونى تلطيف ايتمييور. بلكه حشمتِ سلطنت و تدبيرِ حكومت عنوانيله مكافاته إستحقاقنى تشهير ايتمك ايچون بر ميدانِ مسابقه آچار؛ وزيرينه أمر ايدر، أهالىيى تماشايه دعوت ايدر. بر إستقبالِ سياسى ياپديرر. محتشم بر إمتحانِ علوى نتيجهسنده بر مجمعِ عاليده اونى تلطيف ايدر، لياقتنى إعلان ايدر. داها باشقه جهتلرى بونلره قياس ايت.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أزل و أبد سلطاننڭ پك چوق أسماءِ حسنىسى واردر. تجلّياتِ جلاليه و تظاهراتِ جماليه ايله پك چوق شئوناتى و عنوانلرى واردر. نور و ظلمت، ياز و قيش، جنّت و جهنّمڭ وجودينى إقتضا ايدن إسم و عنوان و شأن ايسه؛ قانونِ تناسل، قانونِ مسابقه، قانونِ تعاون گبى پك چوق عمومى قانونلر مِثللو، قانونِ مبارزهنڭ دخى بر درجه تعميمنى ايسترلر... قلب أطرافندهكى إلهامات و وسوسهلرڭ مبارزهلرندن طوت، تا سما آفاقنده ملائكه و شيطانلرڭ مبارزهسنه قدر او قانونڭ شمولنى إقتضا ايدر.
بشنجى باصامق:مادام أرضدن سمايه گيدوب گلمك وار. سمادن أرضه اينوب چيقمق اولويور. أهمّيتلى لوازماتِ أرضيه، اورادن گوندريلييور. و مادام أرواحِ طيّبهلر سمايه گيدييورلر. ألبته أرواحِ خبيثه دخى، أخيارى تقليدًا سماوات مملكتنه گيتمگه تشبّث ايدهجكلر. چونكه وجودجه لطافت و خفّتلرى وار. هم شبههسز طرد و ردّ ايديلهجكلر. چونكه ماهيتجه شرارت و نحوستلرى واردر. هم بِلا شك ولا شبهه، شو معاملهِٔ مهمّهنڭ و شو مبارزهِٔ معنويهنڭ عالمِ شهادتده بر علامتى، بر إشارتى بولونهجقدر. چونكه سلطنتِ ربوبيتڭ حكمتى إقتضا ايدر كه: ذىشعور ايچون، باخصوص أڭ مهمّ وظيفهسى مشاهده و شهادت و دلّاللق و نظارت اولان إنسان ايچون تصرّفاتِ غيبيهنڭ مهملرينه بر إشارت قويسون، برر علامت بيراقسين. ناصلكه نهايتسز بهار معجزاتنه ياغمورى إشارت قويمش و خوارقِ صنعتنه أسبابِ ظاهريهيى علامت ايتمش. تا، عالمِ شهادت أهلنى إشهاد ايتسين. بلكه او عجيب تماشايه، عموم أهلِ سماوات و سكنهِٔ أرضڭ أنظارِ دقّتلرينى جلب ايتسين. يعنى او قوجه سماواتى،
— 205 —
أطرافنده نوبتدارلر ديزيلمش، برجلرى تزيين ايديلمش بر قلعه حكمنده، بر شهر صورتنده گوستروب حشمتِ ربوبيتنى تفكّر ايتديرسين. مادام شو مبارزهِٔ علويهنڭ إعلانى، حكمةً لازمدر. ألبته اوڭا بر إشارت واردر. حالبوكه حادثاتِ جوّيه و سماويه ايچنده شو إعلانه مناسب هيچ بر حادثه گورونميور. بوندن داها أنسبى يوقدر. زيرا يوكسك قلعهلرڭ محكم برجلرندن آتيلان منجنيقلر و إشارت فشنكلرينه بڭزهين شو حادثاتِ نجميه، بو رجمِ شيطانه نه قدر أنسب دوشديگى بداهةً آڭلاشيلير. حالبوكه شو حادثهنڭ، بو حكمتدن و شو غايهدن باشقه اوڭا مناسب بر حكمتى بيلينمييور. سائر حادثات اويله دگل. هم شو حكمت، زمانِ آدمدن بَرى مشهوردر و أهلِ حقيقت ايچون مشهوددر.
آلتنجى باصامق:بشر و جنّ، نهايتسز شرّه و جُحوده مستعد اولدقلرندن، نهايتسز بر تمرّد و بر طغيان ياپارلر. ايشته بونڭ ايچون قرآنِ كريم، اويله إعجازكار بر بلاغتله و اويله عالى و باهر اسلوبلرله و اويله غالى و ظاهر تمثيللر و مَثللرله إنس و جنّى عصياندن و طغياندن زجر ايدر كه؛ كائناتى تيترهتير. مثلا:
أى إنس و جنّ! أمرلريمه إطاعت ايتمزسهڭز، هايدى حدودِ ملكمدن ألڭزدن گليرسه چيقيڭز، مَثلنه إشارت ايدن
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ
آيتندهكى عظمتلى إنذاره و دهشتلى تهديده و شدّتلى زجره دقّت ايت. ناصل، إنس و جنّڭ غايت مغرورانه تمرّدلرينى، غايت معجزانه بر بلاغتله قيرار. عجزلرينى إعلان ايدر. سلطنتِ ربوبيتڭ گنيشلگى و عظمتى نسبتنده نه قدر عاجز و بيچاره اولدقلرينى گوسترر. گويا شو آيتله، هم وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ آيتيله بويله دييور كه:
"أى حقارتى ايچنده مغرور و متمرّد و أى ضعف و فقرى ايچنده سركش و معنّد اولان جنّ و إنس! ناصل جسارت ايدرسڭز كه عصيانڭزله اويله بر سلطانِ ذىشانڭ
— 206 —
أوامرينه قارشى گلييورسڭز كه؛ ييلديزلر، آيلر، گونشلر أمربر نفرلرى گبى أمرلرينه إطاعت ايدرلر. هم طغيانڭزله اويله بر حاكمِ ذو الجلاله قارشى مبارزه ايدييورسڭز كه، اويله عظمتلى مطيع عسكرلرى وار؛ فرضا شيطانلريڭز طايانهبيلسهلر، اونلرى طاغ گبى گلّهلرله رجم ايدهبيليرلر. هم كفرانڭزله اويله بر مالكِ ذو الجلالڭ مملكتنده عصيان ايدييورسڭز كه، عبادندن و جنودندن اويلهلرى وار كه، دگل سزڭ گبى كوچوجك عاجز مخلوقلرى، بلكه فرضِ محال اولارق طاغ و أرض بيوكلگنده برر عدوِّ كافر اولسيديڭز، أرض و طاغ بيوكلگنده ييلديزلرى، آتشلى دميرلرى، شواظلى نحاسلرى سزه آتابيليرلر، سزى طاغيتيرلر. هم اويله بر قانونى قيرييورسڭز كه، او قانون ايله اويلهلر باغليدر، أگر لزوم اولسه، أرضڭزى يوزيڭزه چارپار. گلّهلر گبى كرهڭز مِثللو ييلديزلرى اوستڭزه ياغديرهبيليرلر."
أوت قرآنده بعض مهمّ تحشيدات واردر كه، دشمنلرڭ قوّتلى اولديغندن ايلرى گلمييور. بلكه حشمتڭ إظهارى و دشمن شناعتنڭ تشهيرى گبى سببلردن ايلرى گلييور. هم بعضًا كمالِ إنتظامى و نهايت عدلى و غايت حلمى و قوّتِ حكمتى گوسترمك ايچون، أڭ بيوك و قوّتلى أسبابى، أڭ كوچك و ضعيف بر شيئه قارشى تحشيد ايدر و اوستنده طوتار؛ دوشورتمز، تجاوز ايتديرمز. مثلا شو آيته باق:
وَ اِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلٰيهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلٰئِكَةُ بَعْدَ ذٰلِكَ ظَهِيرٌ
نه قدر نبى حقّنه حرمت و نه قدر أزواجڭ حقوقنه مرحمت وار. شو مهمّ تحشيدات، يالڭز حرمتِ نبىنڭ عظمتنى و ايكى ضعيفهنڭ شكوالرينڭ أهمّيتنى و حقلرينڭ رعايتنى، رحيمانه إفاده ايتمك ايچوندر.
يدنجى باصامق:مَلكلر و سمكلر گبى، ييلديزلرڭ دخى غايت مختلف أفرادلرى واردر. بر قسمى نهايت كوچك، بر قسمى غايت بيوكدر. حتّى گوك يوزنده هر پارلايانه "ييلديز" دينلير. ايشته بو ييلديز جنسندن بر نوعى ده، نازنين سما يوزينڭ مرصّع زينتلرى و او آغاجڭ منوّر ميوهلرى و او دڭزڭ مسبّح باليقلرى حكمنده، فاطرِ ذو الجلال، صانعِ ذو الجمال اونلرى ياراتمش و مَلكلرينه مسيرهلر، بينكلر، منزللر ياپمشدر و
— 207 —
ييلديزلرڭ كوچك بر نوعنى ده، شياطينڭ رجمنه آلَت ايتمش. ايشته بو رجمِ شياطين ايچون آتيلان شهابلرڭ اوچ معناسى اولابيلير:
برنجيسى:قانونِ مبارزه، أڭ گنيش دائرهده دخى جريان ايتديگنه رمز و علامتدر.
ايكنجيسى:سماواتده هشيار نوبتدارلر، مطيع سكنهلر وار. أرضلى شريرلرڭ إختلاطندن و إستماعلرندن خوشلانميان جنود اللّٰه بولونديغنه إعلان و إشارتدر.
اوچنجيسى:مزخرفاتِ أرضيهنڭ ممثّلاتِ خبيثهلرى اولان جاسوس شيطانلرى، تميز و تميزلرڭ مسكنى اولان سمايى تلويث ايتمهمك و نفوسِ خبيثه حسابنه تجسّس ايتديرمهمك ايچون، أدبسز جاسوسلرى قورقوتمق ايچون آتيلان منجنيقلر و إشارت فشنكلرى مِثللو، او شيطانلرى أبوابِ سمادن او شهابلرله ردّ و طرددر.
ايشته ييلديز بوجگى حكمنده اولان قفا فنارينه إعتماد ايدن و قرآن گونشندن گوزينى يومان قوزموغرافياجى أفندى! شو يدى باصامقلرده إشارت ايديلن حقيقتلره بردن باق. گوزيڭى آچ، قفا فنارينى بيراق، گوندوز گبى إعجاز ايشيغى ايچنده شو آيتڭ معناسنى گور!. او آيتڭ سماسندن بر حقيقت ييلديزى آل، سنڭ باشڭدهكى شيطانه آت، كندى شيطانڭى رجم ايت!.. بز دخى ايتملىيز و
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ
برابر ديمهلىيز.
فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ وَ الْحِكْمَةُ الْقَاطِعَةُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 208 —
اون بشنجى سوزڭ ذيلى
(يگرمى آلتنجى مكتوبڭ برنجى مبحثى)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
حجّة القرآن على الشيطان و حزبه... إبليسى إلزام، شيطانى إفحام، أهلِ طغيانى إسكات ايدن "برنجى مبحث": بىطرفانه محاكمه ايچنده شيطانڭ مدهش بر دسيسهسنى قطعى بر صورتده ردّ ايدن بر واقعهدر. او واقعهنڭ مجمل بر قسمنى اون سنه أوّل لمعاتده يازمشدم. شويله كه:
بو رسالهنڭ تأليفندن اون بر سنه أوّل رمضانِ شريفده إستانبول بايزيد جامعِ شريفنده حافظلرى ديڭلهيوردم. بردن شخصنى گورمدم، فقط معنوى بر سس ايشيتدم گبى بڭا گلدى. ذهنمى كندينه چويردى. خيالًا ديڭلهدم. باقدم كه، بڭا دير:
"سن، قرآنى پك عالى، چوق پارلاق گورييورسڭ. بىطرفانه محاكمه ايت، اويله باق. يعنى بر بشر كلامى فرض ايت باق... عجبا او مزيتلرى، او زينتلرى گورهجك ميسڭ؟" ديدى. حقيقةً بن ده اوڭا آلداندم. بشر كلامى فرض ايدوب، اويله باقدم. گوردم كه: ناصل بايزيدڭ ألكتريق دوگمهسى چوريلوب سوندوريلنجه اورتهلق قراڭلغه دوشر. اويله ده او فرض ايله قرآنڭ پارلاق ايشيقلرى گيزلنمگه باشلادى. او وقت آڭلادم كه، بنم ايله قونوشان شيطاندر. بنى ورطهيه يووارلانديرييور. قرآندن إستمداد ايتدم. بردن بر نور قلبمه گلدى. مدافعهيه قطعى بر قوّت ويردى. او وقت شويلهجه شيطانه قارشى مناظره باشلادى.
— 209 —
ديدم:أى شيطان! بىطرفانه محاكمه، ايكى طرف اورتهسنده بر وضعيتدر. حالبوكه هم سنڭ، هم إنساندهكى سنڭ شاكردلرڭ، ديديگڭز بىطرفانه محاكمه ايسه؛ طرفِ مخالفى إلتزامدر. بىطرفلق دگلدر، موقّةً بر دينسزلكدر. چونكه قرآنه كلامِ بشر دييه باقمق و اويله محاكمه ايتمك، شقِّ مخالفى أساس طوتمقدر. باطلى إلتزامدر، بىطرفانه محاكمه دگلدر. بلكه، باطله طرفگيرلكدر.
شيطان ديدى كه:اويله ايسه نه اللّٰهڭ كلامى، نه ده بشر كلامى ديمه. اورتهده فرض ايت، باق.
بن ديدم:او ده اولاماز. چونكه منازعٌ فيه بر مال بولونسه، أگر ايكى مدّعى بربرينه ياقين ايسه و قربيتِ مكان وارسه؛ او وقت او مال، ايكيسندن باشقه برينڭ ألنده ويا ايكيسنڭ أللرى يتيشهجك بر صورتده بر يره بيراقيلهجق. هانگيسى إثبات ايتسه او آلير. أگر او ايكى مدّعى بربرينه غايت اوزاق، برى مشرقده، برى مغربده ايسه؛ او وقت قاعدةً "صاحب اليد" كيم ايسه اونڭ ألنده بيراقيلهجقدر. چونكه اورتهده بيراقمق قابل دگلدر. ايشته قرآن قيمتدار بر مالدر. بشر كلامى جنابِ حقّڭ كلامندن نه قدر اوزاقسه، او ايكى طرف او قدر، بلكه حدسز بربرندن اوزاقدر. ايشته، ثرادن ثريّايه قدر بربرندن اوزاق او ايكى طرف اورتهسنده بيراقمق ممكن دگلدر. هم اورتهسى يوقدر. چونكه وجود و عدم گبى و نقيضين گبى ايكى ضددرلر. اورتهسى اولاماز. اويله ايسه قرآن ايچون صاحب اليد، طرفِ إلٰهيدر. اويله ايسه اونڭ ألنده قبول ايديلوب، اويلهجه دلائلِ إثباته باقيلهجق. أگر اوتهكى طرف اونڭ كلام اللّٰه اولديغنه دائر بتون برهانلرى برر برر چوروتسه، ألنى اوڭا اوزاتهبيلير. يوقسه اوزاتاماز. هيهات! بيڭلر براهينِ قطعيهنڭ ميخلريله عرشِ أعظمه چاقيلان بو معظّم پيرلانطهيى هانگى أل بتون او ميخلرى سوكوب، او ديركلرى كسوب (اونى) دوشورهبيلير؟
ايشته أى شيطان! سنڭ رغمڭه أهلِ حق و إنصاف بو صورتدهكى حقيقتلى محاكمه ايله محاكمه ايدرلر. حتّى أڭ كوچك بر دليلده دخى قرآنه قارشى ايماننى زيادهلشديررلر. سنڭ و شاكردلريڭڭ گوسترديگى يول ايسه: بر كرّه بشر كلامى فرض
— 210 —
ايديلسه، يعنى عرشه باغلانان او معظّم پيرلانطه يره آتيلسه؛ بتون ميخلرڭ قوّتنده و چوق برهانلرڭ متانتنده بر تك برهان لازم كه، اونى يردن قالديروب عرشِ معنوىيه چاقسين. تا كفرڭ ظلماتندن قورتولوب، ايمانڭ أنوارينه ايريشسين. حالبوكه بوڭا موفّق اولمق پك گوچدر. اونڭ ايچون سنڭ دسيسهڭ ايله شو زمانده، بىطرفانه محاكمه صورتى آلتنده چوقلرى ايماننى غائب ايدييورلر...
شيطان دوندى و ديدى:قرآن بشر كلامنه بڭزهيور، اونلرڭ محاورهسى طرزندهدر. ديمك، بشر كلاميدر. أگر اللّٰهڭ كلامى اولسه، اوڭا ياقيشهجق، هر جهتجه خارق العاده بر طرزى اولاجقدى. اونڭ صنعتى ناصل بشر صنعتنه بڭزهميور، كلامى ده بڭزهمهملى؟
جوابًا ديدم:ناصلكه پيغمبريمز، معجزاتندن و خصائصندن باشقه، أفعال و أحوال و أطوارنده بشريتده قالوب، بشر گبى عادتِ إلٰهيهيه و أوامرِ تكوينيهسنه منقاد و مطيع اولمش. او ده صوغوق چكر، ألم چكر و هكذا... هر بر أحوال و أطوارنده خارق العاده بر وضعيت ويريلمهمش. تا كه امّتنه أفعاليله إمام اولسون، أطواريله رهبر اولسون، عموم حركاتيله درس ويرسين. أگر هر أطوارنده خارق العاده اولسه ايدى، بِالذّات هر جهتجه إمام اولامازدى. هركسه مرشدِ مطلق اولامازدى. بتون أحواليله رحمةً لِلْعالمين اولامازدى. عينًا اويله ده:
قرآنِ حكيم أهلِ شعوره إمامدر، جنّ و إنسه مرشددر، أهلِ كماله رهبردر، أهلِ حقيقته معلّمدر. اويله ايسه، بشرڭ محاوراتى و اسلوبى طرزنده اولمق ضرورى و قطعيدر. چونكه جنّ و إنس مناجاتنى اوندن آلييور، دعاسنى اوندن ئوگرهنييور، مسائلنى اونڭ لسانيله ذكر ايدييور، أدبِ معاشرتنى اوندن تعلّم ايدييور و هكذا... هركس اونى مرجع ياپييور. اويله ايسه، أگر حضرتِ موسى عليه السلامڭ طوُرِ سيناده ايشيتديگى كلام اللّٰه طرزنده اولسه ايدى؛ بشر بونى ديڭلهمكده، ايشيتمكده تحمّل ايدهمزدى و مرجع ايدهمزدى. حضرتِ موسى گبى بر اولو العزم، آنجق بر قاچ كلامى ايشيتمگه تحمّل ايتمشدر. موسى عليه السلام ديمش:
اَهٰكَذَا كَلَامُكَ قَالَ اللّٰهُ لِى قُوَّةُ جَمِيعِ الْاَلْسِنَةِ
— 211 —
شيطان دوندى، ينه ديدىكه:
قرآنڭ مسائلى گبى چوق ذاتلر او چشيد مسئلهلرى دين نامنه سويلهيورلر. اونڭ ايچون بر بشر، دين نامنه بويله بر شى ياپمق ممكن دگل مى؟
جوابًا قرآنڭ نوريله ديدم كه:
أوّلا،ديندار بر آدم؛ دين محبّتى ايچون "حق بويلهدر. حقيقت بودر. اللّٰهڭ أمرى بويلهدر" دير. يوقسه، اللّٰهى كندى كيفنه قونوشديرماز. حدسز درجهده حدّندن تجاوز ايدوب، اللّٰهڭ تقليدينى ياپوب، اونڭ يرنده قونوشماز.
فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ
دستورندن تيترهر.
و ثانيًا،بر بشر كندى باشنه بويله ياپمسى و موفّق اولماسى هيچ بر جهتله ممكن دگلدر. بلكه، يوز درجه محالدر. چونكه بربرينه ياقين ذاتلر بربرينى تقليد ايدهبيليرلر. بر جنسدن اولانلر، بربرينڭ صورتنه گيرهبيليرلر. مرتبهجه بربرينه ياقين اولانلر، بربرينڭ مقاملرينى تقليد ايدهبيليرلر. موقّةً إنسانلرى إغفال ايدرلر. فقط دائمى إغفال ايدهمزلر. چونكه أهلِ دقّت نظرنده على كلّ حال أطوار و أحوالى ايچندهكى تصنّعاتلر و تكلّفاتلر ساختهكارلغنى گوسترهجك. حيلهسى دوام ايتميهجك. أگر، ساختهكارلقله تقليده چاليشان؛ اوتهكندن غايت اوزاقسه، مثلا عادى بر آدم، ابن سينا گبى بر داهىيى علمده تقليد ايتمك ايستهسه و بر چوبان بر پادشاهڭ وضعيتنى طاقينسه ألبته هيچ كيمسهيى آلداتهميهجق. بلكه كندى مسخره اولاجق. هر بر حالى باغيرهجق كه: بو ساختهكاردر. ايشته، حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!.. قرآن، بشر كلامى فرض ايديلديگى وقت: ناصل بر ييلديز بوجگى بيڭ سنه تكلّفسز حقيقى بر ييلديز اولارق رصد أهلنه گورونسون.. هم بر سينك بر سنه تمامًا طاووس صورتنى تصنّعسز، تماشا أهلنه گوسترسين.. هم ساختهكار، عامى بر نفر؛ نامدار، عالى بر مشيرڭ طورينى طاقينسين، مقامنده اوطورسون، چوق زمان اويله قالسين، حيلهسنى إحساس ايتمهسين.. هم مفترى، يالانجى إعتقادسز بر آدم؛ مدّتِ عمرنده دائما أڭ صادق، أڭ أمين، أڭ معتقد بر ذاتڭ كيفيتنى و وضعيتنى أڭ مدقّق نظرلره قارشى تلاشسز گوسترسين، داهيلرڭ نظرنده
— 212 —
تصنّعى صاقلانسين!.. بو ايسه يوز درجه محالدر. اوڭا هيچ بر ذىعقل ممكن دييهمز. اويله ده فرض ايتمك دخى، بديهى بر محالى واقع فرض ايتمك گبى بر هذياندر.
عينًا اويله ده: قرآنى كلامِ بشر فرض ايتمك؛ لازم گلير كه: عالمِ إسلامڭ سماسنده بِالمشاهده پك پارلاق و دائما أنوارِ حقائقى نشر ايدن بر ييلديزِ حقيقت، بلكه بر شمسِ كمالات تلقّى ايديلن "كتابِ مبين"ڭ ماهيتى؛ حاشا بر ييلديز بوجگى حكمنده تصنّعجى بر بشرڭ خرافاتلى بر دوزمهسى اولسون و أڭ ياقيننده اولانلر و دقّتله اوڭا باقانلر فرقنده بولونماسين و اونى دائما عالى و منبعِ حقائق بر ييلديز بيلسين. بو ايسه، يوز درجه محال اولمقله برابر، سن أى شيطان يوز درجه شيطانيتده ايلرى گيتسهڭ، بوڭا إمكان ويرديرهمزسڭ! بوزولمهمش هيچ بر عقلى قانديرهمازسڭ! يالڭز معنًا پك اوزاقدن باقديرمقله آلداتييورسڭ. ييلديزى، ييلديز بوجگى گبى كوچك گوسترييورسڭ.
ثالثًا:هم قرآنى بشر كلامى فرض ايتمك، لازم گلير كه؛ آثاريله، تأثيراتيله، نتائجيله عالمِ إنسانيتڭ بِالمشاهده أڭ روحلى و حياتفشان، أڭ حقيقتلى و سعادترَساَنْ، أڭ جمعيتلى و معجزبيان، عالى مزيتلريله يالديزلى بر فرقانڭ گيزلى حقيقتى؛ حاشا معاونتسز، علمسز بر تك إنسانڭ ساختهكار، عادى فكرينڭ تصنيعاتى اولسون و ياقيندن اونى تماشا ايدن و مراقله دقّت ايدن بيوك ذكالر، علوى دهالر اوندن هيچ بر زمان هيچ بر جهتده ساختهكارلق و تصنّع أثرى گورمهسين! دائما جدّيتى، صميميتى، إخلاصى بولسون! بو ايسه، يوز درجه محال اولمقله برابر، بتون أحواليله، أقواليله، حركاتيله بتون حياتنده أمانتى، ايمانى، أمنيتى، إخلاصى، جدّيتى، إستقامتى گوسترن و درس ويرن و صدّيقينلرى يتيشديرن أڭ يوكسك، أڭ پارلاق، أڭ عالى خصلت تلقّى ايديلن و قبول ايديلن بر ذاتى؛ أڭ أمنيتسز، أڭ إخلاصسز، أڭ إعتقادسز فرض ايتمكله، مضاعف بر محالى واقع گورمك گبى شيطانى دخى اوتانديرهجق بر هذيانِ كفريدر. چونكه شو مسئلهنڭ اورتهسى يوقدر. زيرا فرضِ محال اولارق قرآن كلام اللّٰه اولمازسه، عرشدن زمينه دوشر گبى سقوط ايدر. اورتهده قالماز. مجمعِ حقائق
— 213 —
ايكن، منبعِ خرافات اولور. و او خارقه فرمانى گوسترن ذات، (حاشا ثمّ حاشا) أگر رسول اللّٰه اولمازسه؛ أعلاىِ علّيّيندن أسفلِ سافلينه سقوط ايتمك و منبعِ كمالات درجهسندن معدنِ دسائس مقامنه دوشمك لازم گلير. اورتهده قالماز. زيرا اللّٰه نامنه إفترا ايدن، يالان سويلهين أڭ أدنا بر درجهيه دوشر. بر سينگى، دائمى بر صورتده طاووس گورمك و طاووسڭ بيوك أوصافنى اونده هر وقت مشاهده ايتمك نه قدر محال ايسه، شو مسئله ده اويله محالدر. فطرةً عقلسز، سرخوش بر ديوانه لازم كه، بوڭا إحتمال ويرسين.
رابعًا:هم قرآنى كلامِ بشر فرض ايتمك لازم گلير كه؛ نوعِ بنى آدمڭ أڭ بيوك و محتشم اوردوسى اولان اُمّتِ محمّديهنڭ (عصم) مقدّس قوماندانى اولان قرآن، بِالمشاهده قوّتلى قانونلريله، أساسلى دستورلريله، نافذ أمرلريله او پك بيوك اوردويى، ايكى جهانى فتح ايدهجك بر درجهده بر إنتظام ويرديگى و بر إنضباط آلتنه آلديغى و مادّى معنوى تجهيز ايتديگى و عموم او أفرادڭ درجاتنه گوره عقللرينى تعليم و قلبلرينى تربيه و روحلرينى تسخير و وجدانلرينى تطهير و أعضا و جوارحلرينى إستعمال و إستخدام ايتديگى حالده؛ (حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا) قوّتسز، قيمتسز، أصلسز بر دوزمه فرض ايدوب يوز درجه محالى قبول ايتمك لازم گلمكله برابر.. مدّتِ حياتنده جدّى حركاتيله حقّڭ قانونلرينى بنى آدمه درس ويرن و صميمى أفعاليله حقيقتڭ دستورلرينى بشره تعليم ايدن و خالص و معقول أقواليله إستقامتڭ و سعادتڭ اصوللرينى گوسترن و تأسيس ايدن و بتون تاريخچهِٔ حياتنڭ شهادتيله اللّٰهڭ عذابندن چوق خوف ايدن و هركسدن زياده اللّٰهى بيلن و بيلديرن و نوعِ بشرڭ بشدن بريسنه و كُرهِٔ أرضڭ ياريسنه بيڭ اوچ يوز أللى سنه كمالِ حشمت ايله قوماندانلق ايدن و جهانى ولوَلهيه ويرن و شهرتشعار شئوناتيله نوعِ بشرڭ بلكه كائناتڭ الحقّ مدارِ فخرى اولان بر ذاتى؛ (حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا) ساختهكار، اللّٰهدن قورقماز و بيلمز و حيثيتنى طانيماز، إنسانيتڭ عادى درجهسنده فرض ايتمكله يوز درجه محالى بردن إرتكاب ايتمك لازم گلير. چونكه شو مسئلهنڭ اورتهسى يوقدر. زيرا فرضِ محال اولارق قرآن كلام اللّٰه اولمازسه؛ عرشدن دوشسه، اورتهده قالاماز. بلكه يرده يالانجى برينڭ مالى اولديغنى
— 214 —
قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه أى شيطان! يوز درجه سن قتمرلى بر شيطان اولسهڭ، بوزولمهمش هيچ بر عقلى قانديرهمازسڭ و چورومهمش هيچ بر قلبى إقناع ايدهمزسڭ.
شيطان دوندى، ديدى:ناصل قانديرهمام؟ أكثر إنسانلره و إنسانڭ مشهور عاقللرينه قرآنى و محمّدى إنكار ايتديردم.
الجواب: أوّلا،غايت اوزاق مسافهدن باقيلسه، أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى گبى گورونهبيلير. بر ييلديز، بر موم قدر دينلهبيلير.
ثانيًا:هم تبعى، سطحى بر نظرله باقيلسه، غايت محال بر شى، ممكن گورونهبيلير. بر زمان بر إختيار آدم رمضان هلالنى گورمك ايچون سمايه باقمش. گوزينه بر بياض قيل اينمش. او قيلى آى ظن ايتمش. آيى گوردم ديمش. ايشته محالدر كه؛ هلال، او بياض قيل اولسون. فقط قصدًا و بِالذّات آيه باقديغى و او صاچى تبعى و طولاييسيله و ايكنجى درجهده گورونديگى ايچون او محالى ممكن تلقّى ايتمش.
ثالثًا:هم قبول ايتمهمك باشقهدر، إنكار ايتمك باشقهدر. عدمِ قبول بر لاقيدلقدر، بر گوز قپامقدر و جاهلانه بر حكمسزلكدر. بو صورتده چوق محال شيلر اونڭ ايچنده گيزلنهبيلير. اونڭ عقلى اونلرله اوغراشماز. امّا إنكار ايسه؛ او عدمِ قبول دگل، بلكه او قبولِ عدمدر. بر حكمدر. اونڭ عقلى حركت ايتمگه مجبوردر. او حالده سنڭ گبى بر شيطان اونڭ عقلنى ألندن آلير، صوڭره إنكارى اوڭا يوتديرر. هم أى شيطان! باطلى حق و محالى ممكن گوسترن غفلت و ضلالت و سفسطه و عناد و مغالطه و مكابره و إغفال و گورهنهك گبى شيطانى دسيسهلرله چوق محالاتى إنتاج ايدن إنكار و كفرى، او بدبخت إنسان صورتندهكى حيوانلره يوتديرمشسڭ!
رابعًا:هم قرآنى، كلامِ بشر فرض ايتمك، لازم گلير كه: عالمِ إنسانيتڭ سماواتنده ييلديزلر گبى پارلايان أصفيالره، صدّيقينلره، أقطابلره بِالمشاهده رهبرلك ايدن و بِالبداهه متماديًا حقّ و حقّانيتى، صدق و صداقتى، أمن و أمانتى عموم طبقاتِ أهلِ كماله تعليم ايدن و أركانِ ايمانيهنڭ حقائقيله و أركانِ إسلاميهنڭ دساتيريله ايكى جهانڭ سعادتنى تأمين ايدن و بو إجراآتنڭ شهادتيله بِالضروره حق و خالص و صافى حقيقت و غايت
— 215 —
طوغرى و پك جدّى اولمق لازم گلن بر كتابى؛ كندى أوصافنڭ و تأثيراتنڭ و أنوارينڭ ضدّيله متّصف تصوّر ايدوب، (حاشا ثمّ حاشا) بر ساختهكارڭ تصنيعات و إفترالرينڭ مجموعهسى نظريله باقمق؛ سوفسطائيلرى و شيطانلرى دخى اوتانديرهجق و تيترهتهجك شنيع بر هذيانِ كفرى اولمقله برابر؛ إظهار ايتديگى دين و شريعتِ إسلاميهنڭ شهادتيله و مدّتِ حياتنده گوسترديگى بِالإتّفاق فوق العاده تقواسنڭ و خالص و صافى عبوديتنڭ دلالتيله و بِالإتّفاق كندنده گورونن أخلاقِ حسنهنڭ إقتضاسيله و يتيشديرديگى بتون أهلِ حقيقتڭ و صاحبِ كمالاتڭ تصديقيله أڭ معتقد، أڭ متين، أڭ أمين، أڭ صادق بر ذاتى، (حاشا ثمّ حاشا، يوز بيڭ كرّه حاشا) إعتقادسز، أڭ أمنيتسز، اللّٰهدن قورقماز بر وضعيتده فرض ايتمك؛ محالاتڭ أڭ چركين و منفور بر صورتنى و ضلالتڭ أڭ ظلملى و ظلماتلى بر طرزينى إرتكاب ايتمك لازم گلير.
الحاصل:اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده دينلديگى گبى؛ ناصل قولاقلى عامى طبقهسى إعجازِ قرآن فهمنده ديمش: قرآن، بتون ديڭلهديگم و دنياده موجود كتابلره قياس ايديلسه، هيچ بريسنه بڭزهميور و اونلرڭ درجهسنده دگلدر. اويله ايسه يا قرآن عمومنڭ آلتندهدر ويا عمومنڭ فوقنده بر درجهسى واردر. عمومڭ آلتندهكى شق ايسه، محال اولمقله برابر، هيچ بر دشمن حتّى شيطان دخى دييهمز و قبول ايتمز. اويله ايسه قرآن، عموم كتابلرڭ فوقندهدر. اويله ايسه معجزهدر.
عينًا اويله ده، بز ده علمِ اصول و فنِّ منطقجه سبر و تقسيم دينلن أڭ قطعى بر حجّتله ديرز: أى شيطان و أى شيطانڭ شاكردلرى! قرآن، يا عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن گلمش بر كلام اللّٰهدر وياخود (حاشا ثمّ حاشا، يوز بيڭ كرّه حاشا) يرده ساختهكار و اللّٰهدن قورقماز و اللّٰهى بيلمز، إعتقادسز بر بشرڭ دوزمهسيدر. بو ايسه أى شيطان، سابق حجّتلره قارشى بونى سن دييهمدڭ و دييهمزسڭ و دييهميهجكسڭ. اويله ايسه بِالضروره و بِلا شبهه قرآن، خالقِ كائناتڭ كلاميدر. چونكه اورتهسى يوقدر و محالدر و اولاماز. ناصلكه قطعى بر صورتده إثبات ايتدك. سن ده گوردڭ و ديڭلهدڭ.
— 216 —
هم محمّد عليه الصلاة والسلام، يا رسول اللّٰهدر و بتون رسوللرڭ أكملى و بتون مخلوقاتڭ أفضليدر وياخود (حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا) اللّٰهه إفترا ايتديگى و اللّٰهى بيلمديگى و عذابنه اينانمديغى ايچون إعتقادسز، أسفلِ سافلينه سقوط ايتمش بر بشر فرض ايتمك
(حاشيه): قرآنِ حكيم، كافرلرڭ كفرياتلرينى و غليظ تعبيراتلرينى إبطال ايتمك ايچون ذكر ايتديگنه إستنادًا، أهلِ ضلالتڭ فكرِ كفريلرينڭ بتون بتون محاليتنى و بتون بتون چوروكلگنى گوسترمك ايچون شو تعبيراتى فرضِ محال صورتنده تيترهيهرك قوللانمغه مجبور اولدم.
لازم گلير كه: بو ايسه أى إبليس، نه سن و نه ده گوونديگڭ آوروپا فيلسوفلرى و آسيا منافقلرى بونى دييهمزسڭز و دييهمهمشسڭز و دييهميهجكسڭز و ديمهمشسڭز و ديميهجكسڭز. چونكه بو شقّى ديڭلهيهجك و قبول ايدهجك دنياده يوقدر. اونڭ ايچوندر كه، گوونديگڭ او فيلسوفلرڭ أڭ مفسدلرى و او آسيا منافقلرينڭ أڭ وجدانسزلرى دخى دييورلر كه: "محمّدِ عربى (عصم) چوق عقللى ايدى. چوق گوزل أخلاقلى ايدى." مادام شو مسئله ايكى شقّه منحصردر و مادام ايكنجى شق محالدر و هيچ بر كيمسه بوڭا صاحب چيقمييور و مادام قطعى حجّتلرله إثبات ايتدك كه، اورتهسى يوقدر. ألبته بِالضروره سنڭ و حزب الشيطانڭ رغمنه اولارق بِالبداهه و بِحقّ اليقين، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام رسول اللّٰهدر و بتون رسوللرڭ أكمليدر، بتون مخلوقاتڭ أفضليدر.
عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِعَدَدِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ
٭ ٭ ٭
— 217 —
شيطانڭ ايكنجى كوچك بر إعتراضى
سورهِٔ قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ ى اوقوركن
مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ ٭ وَ جَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ ٭ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ ذٰلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ ٭ وَ جَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ ٭ لَقَدْ كُنْتَ فِى غَفْلَةٍ مِنْ هٰذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ٭ وَ قَالَ قَرِينُهُ هٰذَا مَا لَدَىَّ عَتِيدٌ ٭ اَلْقِيَا فِى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ
شو آيتلرى اوقوركن شيطان ديدى كه:"قرآنڭ أڭ مهمّ فصاحتنى، سز اونڭ سلاستنده و وضوحنده بولويورسڭز. حالبوكه شو آيتده نرهدن نرهيه آتلايور؟ سكراتدن تا قيامته آتلايور. نفخِ صوردن محاسبهنڭ ختامنه إنتقال ايدييور. اوندن جهنّمه إدخالى ذكر ايدييور. بو عجيب آتلامقلر ايچنده هانگى سلاست قالير؟ قرآنڭ أكثر يرلرنده، بويله بربرندن اوزاق مسئلهلرى برلشديرييور. بويله مناسبتسز وضعيتيله سلاست و فصاحت نرهده قالير؟"
الجواب:قرآنِ معجز البيانڭ أساسِ إعجازى، أڭ مهملرندن بلاغتندن صوڭره ايجازدر. ايجاز، إعجازِ قرآنڭ أڭ متين و أڭ مهمّ بر أساسيدر. قرآنِ حكيمده شو معجزانه ايجاز او قدر چوقدر و او قدر گوزلدر كه؛ أهلِ تدقيق، قارشيسنده حيرتدهدرلر. مثلا:
وَ قِيلَ يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى وَ غِيضَ الْمَاءُ وَ قُضِىَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
قيصه بر قاچ جمله ايله، طوفان حادثهِٔ عظيمهسنى نتائجيله اويله ايجازكارانه و معجزانه بيان ايدييور كه؛ چوق أهلِ بلاغتى، بلاغتنه سجده ايتديرمش.
هم مثلا:
كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰيهَا ٭ اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا ٭ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّٰهِ نَاقَةَ اللّٰهِ وَ سُقْيٰيهَا ٭ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰيهَا ٭ وَلَا يَخَافُ عُقْبٰيهَا
— 218 —
ايشته، قَومِ ثمودڭ عجيب و مهمّ حادثاتنى و نتائجنى و سوءِ عاقبتلرينى، بويله قيصه بر قاچ جمله ايله ايجاز ايچنده بر إعجاز ايله سلاستلى و وضوحلى و فهمى إخلال ايتمز بر طرزده بيان ايدييور.
هم مثلا:
وَ ذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
ايشته اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ جملهسندن فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ جملهسنه قدر چوق جملهلر مطويدر. او مذكور اولميان جملهلر ايسه، فهمى إخلال ايتمييور، سلاستنه ضرر ويرمييور. حضرتِ يونسڭ قصّهسنده مهمّ أساسلرى ذكر ايدر، متباقيسنى عقله حواله ايدر.
هم مثلا: سورهِٔ يوسفده اَرْسِلُونِ كلمهسندن يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدِّيقُ اورتهسنده يدى سكز جمله ايجاز ايله طىّ ايديلمش. هيچ فهمى إخلال ايتمييور، سلاستنه ضرر ويرمييور. بو چشيد معجزانه ايجازلر قرآنده پك چوقدر، هم پك گوزلدر.
امّا سورهِٔ قٓ ڭ آيتى ايسه؛ اوندهكى ايجاز پك عجيب و معجزانهدر. چونكه كافرلرڭ پك مدهش و چوق اوزون و بر گونى أللى بيڭ سنه اولان إستقبالنه و او إستقبالڭ دهشتلى إنقلاباتنده كافرڭ باشنه گلهجك أليم و مهمّ حادثاته برر برر پارمق باصييور. شمشك گبى فكرى، اونلر اوستنده گزديرييور. او پك چوق اوزون زمانى، حاضر بر صحيفه گبى نظره گوسترييور. ذكر ايديلمهين حادثاتى خياله حواله ايدوب، عالى بر سلاستله بيان ايدر.
وَ اِذَا قُرِئَ الْقُرْاٰنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ اَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
ايشته أى شيطان! شيمدى بر سوزڭ داها وارسه سويله...
شيطان دير: بونلره قارشى گلهمم. مدافعه ايدهمم. فقط چوق أحمقلر وار، بنى ديڭلهيورلر و إنسان صورتنده چوق شيطانلر وار، بڭا يارديم ايدييورلر و فيلسوفلردن چوق فرعونلر وار، أنانيتلرينى اوقشايان مسئلهلرى بندن درس آلييورلر. سنڭ بو گبى سوزلرڭ نشرينه سد چكرلر. بونڭ ايچون سڭا تسليمِ سلاح ايتمهم!
٭ ٭ ٭
— 219 —
اون آلتنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
(إطمئنانِ نفسمه مدار اولاجق، ظلمتى طاغيدهجق شو آيتڭ نورندن درت شعاعى گوسترمكله، كور نفسمه بر بصيرت ويرمك ايچون يازيلمشدر.)
برنجى شعاع:أى نفسِ نادان! دييورسڭ كه: "أحديتِ ذاتِ إلٰهيه ايله كلّيتِ أفعالى و وحدتِ شخصيهسيله معينسز عموميتِ ربوبيتى و فردانيتى ايله شريكسز شمولِ تصرّفاتى و مكاندن منزّهيتيله هر يرده حاضر بولونماسى و نهايتسز علويتيله هر شيئه ياقين اولماسى و برلگى ايله هر ايشى بِالذّات ألنده طوتمسى؛ حقائقِ قرآنيهدندر. قرآن ايسه حكيمدر. حكيم ايسه، عقل قبول ايتمهين شيلرى عقله تحميل ايتمز. عقل ايسه، ظاهرى بر منافاتى گورويور. عقلى تسليمه سَوق ايدهجك بر ايضاح ايسترم."
الجواب:مادام اويلهدر، إطمئنان ايچون ايسترسهڭ، بز ده قرآنڭ فيضنه إستنادًا دييورز: إسمِ نور، چوق مشكلاتمزى حلّ ايتمش؛ إن شاء اللّٰه بونى ده حلّ ايدر. عقله واضح، قلبه نورانى اولاجق تمثيل يولنى إختيار ايله إمامِ ربّانى (رض) گبى ديرز:
نَه شَبَمْ نَه شَبْ پَرَسْتَمْ مَنْ ٭ غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسْ مِى گُويَمْ خَبَرْ
تمثيل، إعجازِ قرآنڭ أڭ پارلاق بر آيينهسى اولديغندن، بز دخى بر تمثيل ايله شو سرّه باقهجغز. شويله كه:
— 220 —
بر تك ذات، مختلف مرايا واسطهسيله كلّيت كسب ايدر. جزئىِ حقيقى ايكن، عمومى شئوناته مالك بر كلّى حكمنه گچر. مثلا: شمس بر جزئىِ مشخّص ايكن، أشياىِ شفّافه واسطهسيله اويله بر كلّى حكمنه گچر كه، روىِ زمينى تمثاللريله، عكسلريله طولديرييور. حتّى قطرات و پارلاق ذرّات عددنجه جلوهلرى بولونويور. گونشڭ حرارتى و ضياسى و ضيانڭ ايچنده اولان يدى رنكلى ألوانِ سبعهسى، هر بريسى مقابلندهكى أشيايه محيط، عام و شامل اولدقلرى حالده؛ هر بر شفّاف شى دخى گونشڭ تمثاليله برابر حرارتى، هم ضيايى، هم ألوانِ سبعهيى گوز ببگنده صاقلايور. و صافى قلبنى اوڭا بر تخت ياپييور. ديمك شمس، واحديت حيثيتيله اوڭا مقابل عموم أشيايه محيط اولديغى گبى، أحديت جهتيله هر بر شيده گونش چوق وصفلريله برابر بر نوع جلوهِٔ ذاتيله بولونور. مادام تمثيلدن تمثّل بحثنه گچدك. تمثّلڭ چوق أنواعندن شو مسئلهيه مدار اولاجق اوچ نوعنه إشارت ايدرز:
برنجيسى:كثيف، مادّى شيلرڭ عكسلريدر. او عكسلر هم غيردر، عين دگل. هم مواتدر، ئولودر. هويتِ صوريهسندن باشقه هيچ بر خاصيته مالك دگل. مثلا سن آيينهلر مخزننه گيرسهڭ، بر سعيد بيڭلر سعيد اولور. فقط ذىحيات يالڭز سنسڭ، اوتهكيلر ئولودرلر. حيات خاصّهلرى اونلرده يوقدر.
ايكنجيسى:مادّى نورانينڭ عكسلريدر. شو عكس عين دگل، فقط غير ده دگل. ماهيتى طوتمييور، فقط او نورانينڭ أكثر خاصيتلرينه مالكدر. اونڭ گبى حىّ صاييلييور. مثلا: شمس دنيايه گيردى. هر بر آيينهده عكسنى گوستردى. او عكسلرڭ هر برنده، گونشڭ خاصّهلرى حكمنده اولان ضيا و ضيادهكى ألوانِ سبعه بولونويور. أگر فرضا گونش ذىشعور اولسه ايدى، حرارتى عينِ قدرتى، ضياسى عينِ علمى، ألوانِ سبعهسى صفاتِ سبعهسى اولسه ايدى؛ او وقت او تك و يكتا بر گونش، بر آنده هر بر آيينهده بولونور، هر بريسنى كندينه بر عرش و بر چشيد تلفون ياپهبيليردى. بربرينه مانع اولمازدى. هر بريمزله آيينهمز واسطهسيله گوروشهبيليردى. بز اوندن اوزاق ايكن، او بزه بزدن داها ياقين اولوردى.
— 221 —
اوچنجيسى:نورانى روحلرڭ عكسيدر. شو عكس، هم حىّدر هم عيندر. فقط آيينهلرڭ قابليتى نسبتنده تظاهر ايتديگندن، او روحڭ ماهيتِ نفس الأمريهسنى تمامًا طوتمييور. مثلا: حضرتِ جبرائيل عليه السلام، دحيه صورتنده حضورِ نبويده بولونديغى بر آنده، حضورِ إلٰهيده حشمتلى قنادلريله عرشِ أعظمڭ اوڭنده سجدهيه گيدر. هم او آنده حسابسز يرلرده بولونور، أوامرِ إلٰهيهيى تبليغ ايدردى. بر ايش بر ايشه مانع اولمازدى. ايشته شو سردندر كه؛ ماهيتى نور و هويتى نورانيه اولان حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، دنياده بتون امّتنڭ صلواتلرينى بردن ايشيتير و قيامتده بتون أصفيا ايله بر آنده گوروشور. بربريسنه مانع اولماز. حتّى أوليادن، زياده نورانيت كسب ايدن و أبدال دينلن بر قسمى، بر آنده بر چوق يرلرده مشاهده ايديلييورمش. عين ذات، آيرى آيرى چوق ايشلرى گورييورمش. أوت ناصل جسمانياته جام و صو گبى شيلر آيينه اولور. اويله ده، روحانياته دخى هوا و أسير و عالمِ مثالڭ بعض موجوداتى آيينه حكمنده و برق و خيال سرعتنده بر واسطهِٔ سير و سياحت صورتنه گچرلر و او روحانيلر خيال سرعتيله او مراياىِ نظيفهده، او منازلِ لطيفهده گزرلر. بر آنده بيڭلر يرلره گيررلر.
مادام گونش گبى عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانى گبى مادّه ايله مقيّد نيم نورانى مصنوعلر، نورانيت سرّيله بر يرده ايكن پك چوق يرلرده بولونهبيليرلر. مقيّد بر جزئى ايكن، مطلق بر كلّى حكمنى آليرلر. بر آنده جزئى بر إختيار ايله پك چوق ايشلرى ياپهبيليرلر. عجبا، مادّهدن مجرّد و معلّا و تحديدِ قيد و ظلمتِ كثافتدن منزّه و مبرّا و شو عموم أنوار و بتون نورانيات اونڭ أنوارِ قدسيهِٔ أسماسنڭ بر كثيف ظلالى و عموم وجود و بتون حيات و عالمِ أرواح و عالمِ مثال نيم شفّاف بر آيينهِٔ جمالى و صفاتى محيطه و شئوناتى كلّيه اولان بر ذاتِ أقدسڭ إرادهِٔ كلّيه و قدرتِ مطلقه و علمِ محيطله تجلّئِ صفاتى و جلوهِٔ أفعالى ايچندهكى توجّهِ أحديتندن هانگى شى صاقلانهبيلير، هانگى ايش آغير گلهبيلير، هانگى شى گيزلنهبيلير، هانگى فرد اوزاق قالابيلير، هانگى شخصيت كلّيت كسب ايتمهدن اوڭا ياناشهبيلير؟
أوت ناصل گونش قيدسز نورى، مادّهسز عكسى واسطهسيله سڭا، سنڭ گوز ببگڭدن داها ياقين اولديغى حالده؛ سن مقيّد اولديغڭ ايچون اوندن غايت اوزاقسڭ.
— 222 —
اوڭا ياناشمق ايچون، چوق قيدلردن تجرّد ايتمك، چوق مراتبِ كلّيهدن گچمك لازم گلير. عادتا معنًا ير قدر بيويوب، قمر قدر يوكسلوب، صوڭره طوغريدن طوغرىيه گونشڭ مرتبهِٔ أصليهسنه بر درجه ياناشهبيلير و پردهسز گوروشهبيليرسڭ. اويله ده: جليلِ ذو الجمال، جميلِ ذو الكمال سڭا غايت ياقيندر، سن اوندن غايت اوزاقسڭ. قلبڭ قوّتى، عقلڭ علويتى وارسه؛ تمثيلدهكى نقطهلرى، حقيقته تطبيقه چاليش.
ايكنجى شعاع:أى نفسِ بى هوش! دييورسڭ كه:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
هم
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
گبى آيتلر، وجودِ أشيا، صِرف بر أمر ايله و دفعى اولديغنى و اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ هم صُنْعَ اللّٰهِ الَّذِى اَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ گبى آيتلر؛ وجودِ أشيا، علم ايچنده عظيم بر قدرتله، حكمت ايچنده دقيق بر صنعتله تدريجى اولديغنى گوسترييورلر. وجهِ توفيقى نهدر؟
الجواب:قرآنڭ فيضنه إستنادًا ديرز: أوّلا، منافات يوقدر. بر قسم اويلهدر: إبتدادهكى ايجاد گبى. بر قسمى بويلهدر: مِثلنى إعاده گبى...
ثانيًا:موجوداتده مشهود اولان سهولت و سرعت و كثرت و وسعت ايچنده نهايت إنتظام، غايت إتقان و حسنِ صنعت و كمالِ خلقت، شو ايكى قسم آيتلرڭ وجودِ حقيقتلرينه قطعيًا شهادت ايدر. اويله ايسه، شونلرڭ خارجده تحقّقلرى مدارِ بحث اولماسى لزومسزدر. بلكه يالڭز "سرِّ حكمتى نهدر" دينلهبيلير. اويله ايسه، بز دخى بر قياسِ تمثيلى ايله شو حكمته إشارت ايدرز.
مثلا: ناصلكه ترزى گبى بر صنعتجى، بر چوق كلفتلر، مهارتلرله مصنّع بر شيئى ايجاد ايدر و اوڭا بر مودهل ياپار. صوڭره اونڭ أمثالنى كلفتسز چابوق ياپابيلير. حتّى بعضًا اويله بر درجه سهولت پيدا ايدر كه، گويا أمر ايدر ياپيلير و اويله قوّتلى بر إنتظام كسب ايدر، (ساعت گبى) گويا بر أمرڭ طوقونمسيله ايشلهنير و ايشلر.
— 223 —
اويله ده: صانعِ حكيم و نقّاشِ عليم، شو عالم سراينى مشتملاتيله برابر بديع بر صورتده ياپدقدن صوڭره جزئى و كلّى، جزء و كلّ هر شيئه بر مودهل حكمنده بر نظامِ قدرى ايله بر مقدارِ معيّن ويرمشدر. ايشته باق او نقّاشِ أزلى، هر بر عصرى بر مودهل ياپهرق معجزاتِ قدرتى ايله مرصّع، تازه بر عالمى اوڭا گيديرييور. هر بر سنهيى بر مقياس ايدهرك، خوارقِ رحمتيله مصنّع، تازه بر كائناتى او قامته گوره ديكييور. هر بر گونى بر سطر ياپهرق دقائقِ حكمتيله مزيَّن، مجدّد موجوداتى اونده يازييور. هم او قديرِ مطلق، هر بر عصرى، هر بر سنهيى، هر بر گونى بر مودهل ياپديغى گبى؛ روىِ زمينى، هر بر طاغ و صحرايى، باغ و بوستانى، هر بر آغاجى برر مودهل ياپمشدر. وقت بوقت، تازه تازه برر كائناتى زمينده قورويور، برر يڭى دنيايى ايجاد ايدييور. برر عالمى آلوب ده ديگر منتظم بر عالمى گتيرييور. موسم بَموسم هر باغ و بوستانده تازه تازه معجزاتِ قدرتنى و هداياىِ رحمتنى گوسترر. يڭى برر كتابِ حكمتنما يازييور. تازه تازه برر مطبخهِٔ رحمتنى قورويور. مجدّد بر حلّهِٔ صنعتنما گيديرييور. هر بهارده، هر بر آغاجه سندسمثال تازه بر چارشاف گيديرييور. لؤلؤمثال يڭى بر مرصّعاتله سوسلنديرييور. ييلديزمثال رحمت هديهلريله أللرينى طولديرييور.
ايشته شو ايشلرى نهايت حسنِ صنعت و كمالِ إنتظام ايله ياپان و شو بربرى آرقهسنده گلن و زمان ايپنه طاقيلان سيّار عالملرى، نهايت حكمت و عنايت و كمالِ قدرت و صنعت ايله دگيشديرن ذات؛ ألبته غايت قدير و حكيمدر. نهايت درجهده بصير و عليمدر. تصادف اونڭ ايشنه قاريشهماز. ايشته او ذاتِ ذو الجلالدر كه، شويله فرمان ايدييور:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
دييوب، هم كمالِ قدرتنى إعلان، هم قدرتنه نسبةً حشر و قيامت غايت سهل و كلفتسز اولديغنى بيان ايدييور. أمرِ تكوينيسى، قدرت و إرادهيى تضمّن ايتديگنى و بتون أشيا، أوامرينه غايت مسخّر و منقاد اولدقلرينى و مباشرتسز، معالجهسز خلق ايتديگى ايچون ايجادندهكى سهولتِ مطلقهيى إفاده ايچون، صِرف بر أمرله ايشلر ياپديغنى، قرآنِ معجز البيان ايله فرمان ايدييور.
— 224 —
حاصلِ كلام:بر قسم آيتلر أشياده خصوصًا بدايتِ ايجادنده غايت درجهده حسنِ صنعتى و نهايت درجهده كمالِ حكمتى إعلان ايدييور. ديگر قسمى؛ أشياده، خصوصًا تكرار ايجادنده و إعادهسنده غايت درجهده سهولت و سرعتنى نهايت درجهده إنقياد و كلفتسزلگنى بيان ايدر.
اوچنجى شعاع:أى حدّندن تجاوز ايتمش نفسِ پروسواس! دييورسڭ كه:
بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
گبى آيتلر، نهايت درجهده قربيتِ إلٰهيهيى گوسترييور.
وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭ تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
و حديثده وارد اولان: "جنابِ حق يتمش بيڭ حجاب آرقهسندهدر" و معراج گبى حقيقتلر، نهايت درجهده بعديتمزى گوسترييور. شو سرِّ غامضى فهمه تقريب ايدهجك بر ايضاح ايسترم.
الجواب:اويله ايسه ديڭله:
أوّلا،برنجى شعاعڭ آخرنده ديمشدك: ناصلكه گونش، قيدسز نوريله و مادّهسز عكسى جهتيله؛ سڭا، سنڭ روحڭ پنجرهسى و اونڭ آيينهسى اولان گوز ببگڭدن داها ياقين اولديغى حالده؛ سن، مقيّد و مادّهده محبوس اولديغڭ ايچون اوندن غايت اوزاقسڭ. اونڭ، يالڭز بر قسم عكسلريله، گولگهلريله تماس ايدهبيليرسڭ و بر نوع جلوهلريله و جزئى تجلّيلريله گوروشهبيليرسڭ و بر صنف صفتلرى حكمنده اولان ألوانلرينه و بر طائفه إسملرى حكمنده اولان شعاعلرينه و مظهرلرينه ياناشهبيليرسڭ. أگر، گونشڭ مرتبهِٔ أصليسنه ياناشمق و بِالذّات طوغريدن طوغرىيه گونشڭ ذاتى ايله گوروشمك ايسترسهڭ، او وقت پك چوق قيدلردن تجرّد ايتمكلگڭ و پك چوق مراتبِ كلّيتدن گچمكلگڭ لازم گلير. عادتا سن، معنًا تجرّد جهتيله كُرهِٔ أرض قدر بيويوب، هوا گبى روحًا إنبساط ايدوب و قمر قدر يوكسلوب، بدر گبى مقابل گلدكدن صوڭره بِالذّات پردهسز اونڭله گوروشوب، بر درجه ياناشمق دعوا ايدهبيليرسڭ. اويله ده: او
— 225 —
جليلِ پر كمال، او جميلِ بىمثال، او واجب الوجود، او موجدِ كلِّ موجود، او شمسِ سرمد، او سلطانِ أزل و أبد، سڭا سندن ياقيندر. سن، اوندن نهايتسز اوزاقسڭ. قوّتڭ وارسه، تمثيلدهكى دقائقى تطبيق ايت...
ثانيًا:مثلا: وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى بر پادشاهڭ چوق إسملرى ايچنده "قوماندان" إسمى چوق متداخل دائرهلرده تظاهر ايدر. سرعسكر دائرهِٔ كلّيهسندن طوت، مشيريت و فريقيت، تا يوزباشى، تا اونباشىيه قدر گنيش و طار، كلّى و جزئى دائرهلرده ده ظهور و تجلّيسى واردر. شيمدى، بر نفر خدمتِ عسكريهسنده اونباشى مقامنده تظاهر ايدن جزئى قوماندانلق نقطهسنى مرجع طوتار، قوماندانِ أعظمنه شو جزئى جلوهِٔ إسميله تماس ايدر و مناسبتدار اولور. أگر أصل إسميله تماس ايتمك، اوڭا او عنوان ايله گوروشمك ايستهسه، اونباشيلقدن تا سرعسكر مرتبهِٔ كلّيهسنه چيقمق لازم گلير. ديمك پادشاه، او نفره إسميله، حكميله، قانونيله و علميله، تلفونيله و تدبيريله و أگر او پادشاه، أولياءِ أبداليهدن نورانى اولسه، بِالذّات حضوريله غايت ياقيندر. هيچ بر شى مانع اولوب، حائل اولاماز. حالبوكه او نفر، غايت اوزاقدر. بيڭلر مرتبهلر حائل، بيڭلر حجابلر فاصلدر. فقط بعضًا مرحمت ايدر، خلافِ عادت؛ بر نفرى حضورينه آلير، لطفنه مظهر ايدر.
اويله ده: أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ئه مالك؛ گونشلر و ييلديزلر، أمربر نفرى حكمنده اولان ذاتِ ذو الجلال، هر شيئه هر شيدن داها زياده ياقين اولديغى حالده، هر شى اوندن نهايتسز اوزاقدر. اونڭ حضورِ كبرياسنه پردهسز گيرمك ايستهنيلسه، ظلمانى و نورانى، يعنى مادّى و أكوانى و أسمائى و صفاتى يتمش بيڭلر حجابدن گچمك، هر إسمڭ بيڭلر خصوصى و كلّى درجاتِ تجلّيسندن چيقمق، غايت يوكسك طبقاتِ صفاتنده مرور ايدوب تا إسمِ أعظمنه مظهر اولان عرشِ أعظمنه عروج ايتمك؛ أگر جذب و لطف اولمازسه، بيڭلر سنهلر چاليشمق و سلوك ايتمك لازم گلير. مثلا: سن، اوڭا خالق إسميله ياناشمق ايسترسهڭ؛ سنڭ خالقڭ خصوصيتيله، صوڭره بتون إنسانلرڭ خالقى جهتيله، صوڭره بتون ذىحياتلرڭ خالقى عنوانيله، صوڭره بتون
— 226 —
موجوداتڭ خالقى إسميله مناسبتدارلق لازم گلير. يوقسه ظلده قاليرسڭ، يالڭز جزئى بر جلوهيى بولورسڭ.
بر إخطار:تمثيلدهكى پادشاه، عجزى ايچون، قوماندانلق إسمنڭ مراتبنده مشير و فريق گبى واسطهلر قويمشدر. فقط
بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
اولان قديرِ مطلق، واسطهلردن مستغنيدر. واسطهلر، صِرف ظاهريدرلر؛ پردهِٔ عزّت و عظمتدرلر. عبوديت و حيرت و عجز و إفتقار ايچنده سلطنتِ ربوبيتنه دلّالدرلر، تماشاگردرلر. معينى دگللر، شريكِ سلطنتِ ربوبيت اولامازلر.
دردنجى شعاع:ايشته أى تنبل نفسم! بر نوع معراج حكمنده اولان نمازڭ حقيقتى؛ سابق تمثيلده بر نفر، محضِ لطف اولارق حضورِ شاهانهيه قبولى گبى؛ محضِ رحمت اولارق ذاتِ جليلِ ذو الجمال و معبودِ جميلِ ذو الجلالڭ حضورينه قبولڭدر. اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب، معنًا و خيالًا ويا نيّةً ايكى جهاندن گچوب، قيدِ مادّياتدن تجرّد ايدوب بر مرتبهِٔ كلّيهِٔ عبوديته ويا كلّينڭ بر گولگهسنه ويا بر صورتنه چيقوب، بر نوع حضوره مشرّف اولوب، اِيَّاكَ نَعْبُدُ خطابنه (هركسڭ قابليتى نسبتنده) بر مظهريتِ عظيمهدر. عادتا، حركاتِ صلاتيهده تكرارله اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ديمكله قطعِ مراتبه و ترقّياتِ معنويهيه و جزئياتدن دوائرِ كلّيهيه چيقماسنه بر إشارتدر و معرفتمز خارجندهكى كمالاتِ كبرياسنڭ مجمل بر عنوانيدر. گويا هر بر اَللّٰهُ اَكْبَرُ بر باصامقِ معراجيهيى قطعنه إشارتدر. ايشته شو حقيقتِ صلاتدن معنًا ويا نيّةً ويا تصوّرًا ويا خيالًا بر گولگهسنه، بر شعاعنه مظهريت دخى، بيوك بر سعادتدر.
ايشته حجده پك كثرتلى اَللّٰهُ اَكْبَرُ دينلمسى، شو سردندر. چونكه حجِّ شريف بِالأصاله هركس ايچون بر مرتبهِٔ كلّيهده بر عبوديتدر. ناصلكه بر نفر، بايرام گبى بر يومِ مخصوصده فريق دائرهسنده بر فريق گبى پادشاهڭ بايرامنه گيدر و لطفنه مظهر اولور. اويله ده: بر حاجى، نه قدر عامى ده اولسه، قطعِ مراتب ايتمش بر ولى گبى عموم أقطارِ أرضڭ ربِّ عظيمى عنوانيله ربّنه متوجّهدر. بر عبوديتِ كلّيه ايله مشرّفدر.
— 227 —
ألبته حجّ مفتاحيله آچيلان مراتبِ كلّيهِٔ ربوبيت و دوربينيله نظرينه گورونن آفاقِ عظمتِ الوهيت و شعائريله قلبنه و خيالنه گيتدكجه گنيشلهنن دوائرِ عبوديت و مراتبِ كبريا و اُفقِ تجلّياتڭ ويرديگى حرارت، حيرت و دهشت و هيبتِ ربوبيت اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ايله تسكين ايديلهبيلير و اونڭله او مراتبِ منكشفهِٔ مشهوده ويا متصوّره إعلان ايديلهبيلير. حجدن صوڭره شو معنايى، علوى و كلّى مختلف درجهلرده بايرام نمازنده، ياغمور نمازنده، خسوف كسوف نمازنده، جماعتله قيلينان نمازده بولونور. ايشته شعائرِ إسلاميهنڭ وَلَوْ سنّت قبيلندن دخى اولسه أهمّيتى شو سردندر.
سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ خَزَائِنُهُ بَيْنَ الْكَافِ وَ النُّونِ
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ ٭ وَ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الْاَكْرَمِ مَظْهَرِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ اَتْبَاعِهِ اٰمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
٭ ٭ ٭
— 228 —
كوچك بر ذيل
قديرِ عليم و صانعِ حكيم، قانونيت شكلندهكى عاداتنڭ گوسترديگى نظام و إنتظامله، قدرتنى و حكمتنى و هيچ بر تصادف ايشنه قاريشمديغنى إظهار ايتديگى گبى؛ شذوذاتِ قانونيه ايله، عادتنڭ خارقهلريله، تغيّراتِ صوريه ايله، تشخّصاتڭ إختلافاتيله، ظهور و نزول زماننڭ تبدّليله مشيئتنى، إرادتنى، فاعلِ مختار اولديغنى و إختيارينى و هيچ بر قيد آلتنده اولماديغنى إظهار ايدوب يكنسق پردهسنى ييرتهرق و هر شى، هر آنده، هر شأنده، هر شيئنده اوڭا محتاج و ربوبيتنه منقاد اولديغنى إعلام ايتمكله غفلتى طاغيتوب، إنس و جنّڭ نظرلرينى أسبابدن مسبّب الأسبابه چويرر. قرآنڭ بياناتى شو أساسه باقييور.
مثلا: أكثر يرلرده بر قسم ميوهدار آغاجلر بر سنه ميوه ويرر، يعنى رحمت خزينهسندن أللرينه ويريلير، او ده ويرر. اوبر سنه، بتون أسبابِ ظاهريه حاضركن ميوهيى آلوب ويرمييور. هم مثلا: سائر امورِ لازمهيه مخالف اولارق ياغمورڭ أوقاتِ نزولى او قدر متحوّلدر كه، مغيباتِ خمسهده داخل اولمشدر. چونكه وجودده أڭ مهمّ موقع، حيات و رحمتندر. ياغمور ايسه، منشأِ حيات و محضِ رحمت اولديغى ايچون ألبته او آبِ حيات، او ماءِ رحمت، غفلت ويرن و حجاب اولان يكنسق قاعدهسنه گيرميهجك. بلكه طوغريدن طوغرىيه جنابِ منعمِ محيى و رحمٰن و رحيم اولان ذاتِ ذو الجلال پردهسز، ألنده طوتاجق؛ تا هر وقت دعا و شكر قپولرينى آچيق بيراقهجق. هم مثلا: رزق ويرمك و معيّن بر سيما ويرمك، برر إحسانِ مخصوص أثرى گبى اومماديغى طرزده اولماسى؛ نه قدر گوزل بر صورتده مشيئت و إختيارِ ربّانيهيى گوسترييور. داها تصريفِ هوا و تسخيرِ سحاب گبى شئوناتِ إلٰهيهيى بونلره قياس ايت...
٭ ٭ ٭
— 229 —
اون يدنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْاَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا ٭ وَ اِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا ٭ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ
(بو سوز، ايكى عالى مقام و بر پارلاق ذيلدن عبارتدر.)
خالقِ رحيم و رزّاقِ كريم و صانعِ حكيم؛ شو دنيايى، عالمِ أرواح و روحانيات ايچون بر بايرام، بر شهرآيين صورتنده ياپوب بتون أسماسنڭ غرائبِ نقوشيله سوسلنديروب كوچك بيوك، علوى سفلى هر بر روحه، اوڭا مناسب و او بايرامدهكى آيرى آيرى حسابسز محاسن و إنعاماتدن إستفاده ايتمگه موافق و حواس ايله مجهّز بر جسد گيديرر، بر وجودِ جسمانى ويرر، بر دفعه او تماشاگاهه گوندرر. هم زمان و مكان جهتيله پك گنيش اولان او بايرامى؛ عصرلره، سنهلره، موسملره حتّى گونلره، قطعهلره تقسيم ايدهرك هر بر عصرى، هر بر سنهيى، هر بر موسمى، حتّى بر جهتده هر بر گونى، هر بر قطعهيى، برر طائفه روحلى مخلوقاتنه و نباتى مصنوعاتنه برر رسمِ گچيد طرزنده بر علوى بايرام ياپمشدر. و بِالخاصّه روىِ زمين، خصوصًا بهار و ياز زماننده مصنوعاتِ صغيرهنڭ طائفهلرينه اويله شعشعهلى و بربرى آرقهسنده بايراملردر كه، طبقاتِ عاليهده اولان روحانياتى و ملائكهلرى و سكنهِٔ سماواتى سيره جلب ايدهجك بر جاذبهدارلق گورونويور و أهلِ تفكّر ايچون اويله شيرين بر مطالعهگاه اولويور كه، عقل تعريفندن عاجزدر. فقط بو ضيافتِ إلٰهيه و بايرامِ ربّانيهدهكى إسمِ رحمٰن و محيىنڭ تجلّيلرينه
— 230 —
مقابل إسمِ قهّار و مميت، فراق و موت ايله قارشيلرينه چيقييورلر. شو ايسه
وَسِعَتْ رَحْمَتِى كُلَّ شَيْءٍ
رحمتنڭ وسعتِ شمولنه ظاهرًا موافق دوشمييور. فقط حقيقتده بر قاچ جهتِ موافقتى واردر. بر جهتى شودر كه:
صانعِ كريم، فاطرِ رحيم، هر بر طائفهنڭ رسمِ گچيد نوبتى بيتدكدن و او رسمِ گچيددن مقصود اولان نتيجهلر آليندقدن صوڭره، أكثريت إعتباريله دنيادن، مرحمتكارانه بر طرز ايله تنفير ايدوب اوصانديرييور، إستراحته بر مَيل و باشقه بر عالمه گوچمگه بر شوق إحسان ايدييور و وظيفهِٔ حياتدن ترخيص ايديلدكلرى زمان، وطنِ أصليلرينه بر ميلانِ شوقأنگيز، روحلرنده اويانديرييور. هم او رحمانڭ نهايتسز رحمتندن اوزاق دگل كه، ناصل وظيفه اوغرنده، مجاهده ايشنده تلف اولان بر نفره شهادت رتبهسنى ويرييور و قربان اولارق كسيلن بر قويونه، آخرتده جسمانى بر وجودِ باقى ويرهرك صراط اوستنده، صاحبنه براق گبى بر بينكلك مرتبهسنى ويرمكله مكافاتلانديرييور. اويله ده، سائر ذىروح و حيواناتڭ دخى، كنديلرينه مخصوص وظيفهِٔ فطريهِٔ ربّانيهلرنده و أوامرِ سبحانيهنڭ إطاعتلرنده تلف اولان و شدّتلى مشقّت چكن ذىروحلرڭ، اونلره گوره بر چشيد مكافاتِ روحانيه و اونلرڭ إستعدادلرينه گوره بر نوع اجرتِ معنويه، او توكنمز خزينهِٔ رحمتنده بعيد دگل كه بولونماسين. دنيادن گيتمهلرندن پك چوق اينجنمهسينلر، بلكه ممنون اولسونلر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
لٰكن ذىروحلرڭ أڭ أشرفى و شو بايراملرده كميت و كيفيت جهتيله أڭ زياده إستفاده ايدن إنسان، دنيايه پك چوق مفتون و مبتلا اولديغى حالده، دنيادن نفرت و عالمِ بقايه گچمك ايچون أثرِ رحمت اولارق إشتياقأنگيز بر حالت ويرر. كندى إنسانيتى ضلالتده بوغولميان إنسان، او حالتدن إستفاده ايدر. راحتِ قلب ايله گيدر. شيمدى، او حالتى إنتاج ايدن وجهلردن، نمونه اولارق بشنى بيان ايدهجگز:
برنجيسى:إختيارلق موسمى ايله؛ دنيوى، گوزل و جاذبهدار شيلر اوستنده فنا و زوالڭ طامغهسنى و آجى معناسنى گوسترهرك او إنسانى دنيادن ئوركودوب، او فانىيه بدل، بر باقى مطلوبى آراتديرييور.
— 231 —
ايكنجيسى:إنسانڭ علاقه پيدا ايتديگى بتون أحبابلردن يوزده طقسان طوقوزى، دنيادن گيدوب ديگر بر عالمه يرلشدكلرى ايچون، او جدّى محبّت سائقهسيله او أحبابڭ گيتديگى يره بر إشتياق إحسان ايدوب، موت و أجلى مسرورانه قارشيلاتديرييور.
اوچنجيسى:إنساندهكى نهايتسز ضعيفلك و عاجزلگى، بعض شيلرله إحساس ايتديروب، حيات يوكى و ياشامق تكاليفى نه قدر آغير اولديغنى آڭلاتديروب، إستراحته جدّى بر آرزو و بر ديارِ آخَره گيتمگه صميمى بر شوق ويرييور.
دردنجيسى:إنسانِ مؤمنه نورِ ايمان ايله گوسترر كه: موت، إعدام دگل؛ تبديلِ مكاندر. قبر ايسه، ظلماتلى بر قويو آغزى دگل؛ نورانيتلى عالملرڭ قپوسيدر. دنيا ايسه، بتون شعشعهسيله آخرته نسبةً بر زندان حكمندهدر. ألبته زندانِ دنيادن بوستانِ جنانه چيقمق و مُزعج دغدغهِٔ حياتِ جسمانيهدن عالمِ راحته و ميدانِ طيرانِ أرواحه گچمك و مخلوقاتڭ صيقنتيلى گورولتيسندن صيريلوب حضورِ رحمانه گيتمك؛ بيڭ جان ايله آرزو ايديلير بر سياحتدر، بلكه بر سعادتدر.
بشنجيسى:قرآنى ديڭلهين إنسانه، قرآندهكى علمِ حقيقتى و نورِ حقيقتله دنيانڭ ماهيتنى بيلديرمكلگى ايله دنيايه عشق و علاقه پك معناسز اولديغنى آڭلاتمقدر. يعنى، إنسانه دير و إثبات ايدر كه:
"دنيا، بر كتابِ صمدانيدر. حروف و كلماتى نفسلرينه دگل، بلكه باشقهسنڭ ذات و صفات و أسماسنه دلالت ايدييورلر. اويله ايسه معناسنى بيل آل، نقوشنى بيراق گيت.
هم بر مزرعهدر، أك و محصولنى آل، محافظه ايت؛ مزخرفاتنى آت، أهمّيت ويرمه.
هم بربرى آرقهسنده دائم گلن گچن آيينهلر مجموعهسيدر. اويله ايسه، اونلرده تجلّى ايدنى بيل، أنوارينى گور و اونلرده تظاهر ايدن أسمانڭ تجلّياتنى آڭلا و مسمّالرينى سهو و زواله و قيريلمغه محكوم اولان او جام پارچهلرندن علاقهڭى كس.
— 232 —
هم سيّار بر تجارتگاهدر. اويله ايسه آليش ويريشڭى ياپ، گل و سندن قاچان و سڭا إلتفات ايتمهين قافلهلرڭ آرقهلرندن بيهوده قوشمه، يورولمه.
هم موقّت بر سيرانگاهدر. اويله ايسه، نظرِ عبرتله باق و ظاهرى چركين يوزينه دگل؛ بلكه جميلِ باقىيه باقان گيزلى، گوزل يوزينه دقّت ايت، خوش و فائدهلى بر تنزّه ياپ، دون و او گوزل منظرهلرى إرائه ايدن و گوزللرى گوسترن پردهلرڭ قپانمسيله عقلسز چوجق گبى آغلامه، مراق ايتمه.
هم بر مسافرخانهدر. اويله ايسه، اونى ياپان مهماندارِ كريمڭ إذنى دائرهسنده يه، ايچ، شكر ايت. قانونى دائرهسنده ايشله، حركت ايت. صوڭره آرقهڭه باقمه، چيق گيت. هرزهكارانه فضولى بر صورتده قاريشمه. سندن آيريلان و سڭا عائد اولميان شيلرله معناسز اوغراشمه و گچيجى ايشلرينه باغلانوب بوغولمه." گبى ظاهر حقيقتلرله دنيانڭ ايچ يوزندهكى أسرارى گوستروب دنيادن مفارقتى غايت خفيفلشديرر، بلكه هشيار اولانلره سَوْديرر و رحمتنڭ هر شيده و هر شأننده بر ايزى بولونديغنى گوسترر. ايشته قرآن شو بش وجهه إشارت ايتديگى گبى، باشقه خصوصى وجهلره دخى آياتِ قرآنيه إشارت ايدييور.
ويل او كيمسهيه كه، شو بش وجهدن بر حصّهسى اولميه...
٭ ٭ ٭
— 233 —
اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
(حاشيه): بو ايكنجى مقامدهكى پارچهلر شعره بڭزر، فقط شعر دگللر. قصدى نظم ايديلمهمشلر. بلكه حقيقتلرڭ كمالِ إنتظامى جهتنده، بر درجه منظوم صورتنى آلمشلر.
بيراق بيچاره فريادى، بلادن گل توكّل قيل!
زيرا فرياد، بلا أندر، خطا أندر بلادر بيل!
بلا ويرنى بولدڭسه، عطا أندر، صفا أندر بلادر بيل!
بيراق فريادى، شكر قيل مانندِ بلابل، دما كيفندن گولر هپ گُل مُل.
گر بولمازسهڭ، بتون دنيا جفا أندر، فنا أندر هبادر بيل!
جهان طولو بلا باشنده واركن، نه باغيررسڭ كوچك بر بلادن، گل توكّل قيل!
توكّل ايله بلا يوزنده گول، تا او ده گولسون.
او گولدكجه كوچولور، ايدر تبدّل.
بيل أى خودگام! بو دنياده سعادت، تركِ دنياده.
خدابين ايسهڭ، او كافيدر، بيراقسهڭ ده بتون أشيا لهنده.
گر خودبين ايسهڭ، هلاكتدر، نه ياپارسهڭ بتون أشيا عليهنده.
ديمك تركى گركدر هر ايكى حالده بو دنياده.
تركى ديمك: خدا ملكى، اونڭ إذنى، اونڭ ناميله باقمقده.
تجارت ايستهيورسهڭ گر، شو فانى عمريڭى باقىيه تبديلده.
أگر نفسڭه طالب ايسهڭ، چوروكدر هم تملسز ده.
أگر آفاقى ايستر ايسهڭ، فنا طامغهسى اوستنده.
ديمك دگمز كه آلينسه، چوروك مالدر هپ بو چارشوده.
اويله ايسه گچ، ايى ماللر ديزيلمش آرقهسنده...
٭ ٭ ٭
— 234 —
سياه طوتڭ بر ميوهسى
(او مبارك طوت باشنده أسكى سعيد، يڭى سعيد لسانيله سويلهمشدر.)
مخاطبم ضيا پاشا دگل، آوروپا مفتونلريدر.
متكلّم نفسم دگل، تلميذِ قرآن نامنه قلبمدر.
گچن سوزلر حقيقتدر، صاقين شاشمه، حدودندن حذر آشمه،
أجانب فكرينه صاپمه، ضلالتدر قولاق آصمه، ايدر ألبت سنى نادم.
گورورسڭ أڭ ضيادارڭ، ذكاوتده علمدارڭ،
او حيرتدن دير دائم: "أيواه، كيمدن كيمه شكوا ايدهيم بن دخى شاشدم!"
قرآن ديديرتير بن ده ديرم، هيچ ده چكينمم.
اوندن اوڭا شكوا ايدرم سن گبى شاشمام.
حقدن حقّه فرياد ايدرم، سن گبى آشمام،
يردن گوگه دعوا ايدرم، سن گبى قاچمام.
كه، قرآنده هپ دعوا نوردن نورهدر، سن گبى جايمام.
قرآندهدر حق حكمت، إثبات ايدرم، مخالف فلسفهيى بش پاره صايمام.
فرقاندهدر ألماس حقيقت، درجان ايدرم، سن گبى صاتمام.
خلقدن حقّه سيران ايدرم، سن گبى صاپمام.
تيكنلى يولده طيران ايدرم، سن گبى باصمام.
فرشدن عرشه شكران ايدرم، سن گبى آصمام.
موته، أجله دوست باقارم، سن گبى قورقمام.
قبره گولهركدن گيرهرم، سن گبى اوركمهم.
— 235 —
أژدر آغزى، وحشت ياتاغى، هيچلك بوغازى؛ سن گبى گورمم.
أحبابه قاووشديرر بنى، قبردن طاريلمام، سن گبى قيزمام.
رحمت قپوسى، نور قپوسى، حق قپوسى، اوندن صيقيلمام، گرى چكيلمهم.
بسم اللّٰه دييهرك چالييورم، (حاشيه-١): أيواه دييهرك قاچمييورم.
آرقهمه باقمام، دهشت ده آلمام.
الحمد ِللّٰه دييهرك راحت بولوب ياتاجغم، زحمتى چكمم، وحشتده قالمام.
اللّٰه أكبر دييهرك أذانِ حشرى ايشيدوب قالقهجغم،
(حاشيه-٢): إسرافيلڭ أذاننى فجرِ حشرده ايشيدوب اللّٰه أكبر دييهرك قالقهجغم. صلاتِ كبرادن چكيلمهم، مجمعِ أكبردن چكينمم.
محشرِ أكبردن چكينمم، مسجدِ أعظمدن چكيلمهم.
لطفِ يزدان، نورِ قرآن، فيضِ ايمان سايهسنده هيچ اوزولمهم.
طورمايوب قوشاجغم، عرشِ رحمٰن ظلّنه اوچاجغم، سن گبى شاشمام
إن شاء اللّٰه.
٭ ٭ ٭
— 236 —
قلبه فارسى اولارق تخطّر ايدن بر مناجات
هٰذِهِ الْمُنَاجَاةُ تَخَطَّرَتْ فِى الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَيَانِ الْفَارِسِى
(يعنى بو مناجات، قلبه فارسى اولارق تخطّر ايتديگندن فارسى يازيلمشدر. أوّلجه مطبوع اولان "حباب رسالهسى"نده درج ايديلمشدى.)
يَا رَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مِيكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمِى دِيدَمْ
يا ربّ! توكّلسز، غفلتله، إقتدار و إختيارمه طايانوب درديمه درمان آرامق ايچون جهاتِ ستّه دينلن آلتى جهتده نظر گزديردم. مع التأسّف درديمه درمان بولامادم. معنًا بڭا دينلدى كه: "يتمز مى درد، درمان سڭا."
دَرْ رَاسْتْ مِى دِيدَمْ كِه دِى رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ
أوت، غفلتله صاغمدهكى گچمش زماندن تسلّى آلمق ايچون باقدم. فقط گوردم كه: دونكى گون، پدريمڭ قبرى و گچمش زمان، أجداديمڭ بر مزارِ أكبرى صورتنده گوروندى. تسلّى يرينه وحشت ويردى.
(ايمان، او وحشتلى مزارِ أكبرى، انسيتلى بر مجلسِ منوّر و بر مجمعِ أحباب گوسترر.)
وَ دَرْ چَپْ دِيدَمْ كِه فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ
صوڭره صولدهكى إستقباله باقدم. درمان بولامادم. بلكه يارينكى گون، بنم قبرم و إستقبال ايسه، أمثالمڭ و نسلِ آتينڭ بر قبرِ أكبرى صورتنده گورونوب اُنسيت دگل، بلكه وحشت ويردى.
(ايمان و حضورِ ايمان، او دهشتلى قبرِ أكبرى سَويملى سعادت سرايلرنده بر دعوتِ رحمانيه گوسترر.)
وَ اِيمْرُوزْ تَابُوتِ جِسْمِ پُرْ اِضْطِرَابِ مَنَسْتْ
— 237 —
صولدن دخى خير گورونمديگى ايچون، حاضر گونه باقدم. گوردم كه: شو گون، گويا بر تابوتدر. حركتِ مذبوحانهده اولان جسممڭ جنازهسنى طاشييور.
(ايمان، او تابوتى، بر تجارتگاه و شعشعهلى بر مسافرخانه گوسترر.)
بَرْ سَرِ عُمْرْ جَنَازَهِٔ مَنْ اِيسْتَادَه اَسْتْ
إشبو جهتدن دخى دوا بولامادم. صوڭره باشمى قالديروب، شجرهِٔ عمريمڭ باشنه باقدم. گوردم كه: او آغاجڭ تك ميوهسى، بنم جنازهمدر كه، او آغاجڭ اوستنده طورييور، بڭا باقييور.
(ايمان، او آغاجڭ ميوهسنى جنازه دگل، بلكه أبدى حياته مظهر و أبدى سعادته نامزد اولان روحمڭ أسكيمش يوواسندن ييلديزلرده گزمك ايچون چيقديغنى گوسترر.)
دَرْ قَدَمْ اٰبِ خَاكِ خِلْقَتِ مَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ
او جهتدن دخى مأيوس اولوب باشمى آشاغىيه أگدم. باقدم كه: آشاغيده آياق آلتنده كميكلريمڭ طوپراغى ايله مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى بربرينه قاريشمش گوردم. درمان دگل، درديمه درد قاتدى.
(ايمان، او طوپراغى رحمت قپوسى و جنّت صالوننڭ پردهسى اولديغنى گوسترر.)
چُونْ دَرْ پَسْ مِينِگَرَمْ بِينَمْ اِينْ دُنْيَاءِ بِى بُنْيَادْ هِيچْ دَرْ هِيچَسْتْ
اوندن دخى نظرى چويروب آرقهمه باقدم. گوردم كه: أساسسز، فانى بر دنيا، هيچلك درهلرنده و عدم ظلماتنده يووارلانوب گيدييور. درديمه مرهم دگل، بلكه وحشت و دهشت زهرينى علاوه ايتدى.
(ايمان او ظلماتده يووارلانان دنيايى، وظيفهسى بيتمش، معناسنى إفاده ايتمش، نتيجهلرينى كندينه بدل وجودده بيراقمش مكتوباتِ صمدانيه و صحائفِ نقوشِ سبحانيه اولديغنى گوسترر.)
وَ دَرْ پِيشْ اَنْدَازَهِٔ نَظَرْ مِيكُنَمْ دَرِ قَبِرْ كُشَادَه اَسْتْ
وَ رَاهِ اَبَدْ بَدُورِ دِرَازْ بَدِيدَارَسْتْ
— 238 —
اونده دخى خير گورمهديگم ايچون اوڭ طرفمه، ايلرىيه نظريمى گوندردم. گوردم كه: قبر قپوسى يوليمڭ باشنده آچيق گورونوب؛ اونڭ آرقهسنده أبده گيدن جادّه، اوزاقدن اوزاغه نظره چارپييور.
(ايمان، او قبر قپوسنى، عالمِ نور قپوسى و او يول دخى، سعادتِ أبديه يولى اولديغنى گوسترديگندن دردلريمه هم درمان، هم مرهم اولور.)
مَرَا جُزْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى چِيزِى نِيسْتْ دَرْ دَسْتْ
ايشته شو آلتى جهتده اُنسيت و تسلّى دگل، بلكه دهشت و وحشت آلديغم اونلره مقابل بنم أليمده بر جزءِ إختياريدن باشقه هيچ بر شى يوقدر كه، اوڭا طايانوب اونڭله مقابله ايدهيم.
(ايمان، او جزءِ لايتجزّا حكمندهكى جزءِ إختيارى يرينه، غيرِ متناهى بر قدرته إستناد ايتمك ايچون بر وثيقه ويرر و بلكه ايمان بر وثيقهدر.)
كِه اُو جُزْءْ هَمْ عَاجِزْ هَمْ كُوتَاه و هَمْ كَمْ عَيَارَسْتْ
حالبوكه او جزءِ إختيارى دينلن سلاحِ إنسانى هم عاجز، هم قيصهدر. هم عيارى نقصاندر. ايجاد ايدهمز، كسبدن باشقه هيچ بر شى ألندن گلمز.
(ايمان، او جزءِ إختيارىيى، اللّٰه نامنه إستعمال ايتديروب، هر شيئه قارشى كافى گتيرر. بر عسكرڭ جزئى قوّتنى دولت حسابنه إستعمال ايتديگى وقت، بيڭلر قوّتندن فضله ايشلر گورمسى گبى.)
نَه دَرْ مَاضِى مَجَالِ حُلُولْ نَه دَرْ مُسْتَقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذْ اَسْتْ
نه گچمش زمانه حلول ايدهبيلير، نه ده گلهجك زمانه نفوذ ايدهبيلير. ماضى و مستقبله عائد أمللريمه و ألملريمه فائدهسى يوقدر.
(ايمان، ديزگيننى جسمِ حيوانينڭ ألندن آلوب قلبه، روحه تسليم ايتديگى ايچون؛ ماضىيه نفوذ و مستقبله حلول ايدهبيلير. چونكه قلب و روحڭ دائرهِٔ حياتى گنيشدر.)
مَيْدَانِ اُو اِينْ زَمَانِ حَال و يَكْ اٰنِ سَيَّالَسْتْ
او جزءِ إختيارينڭ ميدانِ جولانى، قيصهجق شو زمانِ حاضر و بر آنِ سيّالدر.
— 239 —
بَا اِينْ هَمَه فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو اٰشِكَارَه
نُوِشْتَه اَسْتْ دَرْ فِطْرَتِ مَا مَيْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سَرْمَدْ
ايشته شو بتون إحتياجلرمله و ضعيفلگمله و فقر و عجزمله برابر آلتى جهتدن گلن دهشتلر و وحشتلرله پريشان بر حالده ايكن؛ قلمِ قدرتله صحيفهِٔ فطرتمده أبده اوزانان آرزولر و سرمده ياييلان أمللر آشكاره بر صورتده يازيلمشدر، ماهيتمده درج ايديلمشدر.
بَلْكِه هَرْ چِه هَسْتْ ، هَسْتْ
بلكه دنياده نه وارسه، نمونهلرى فطرتمده واردر. عموم اونلره قارشى علاقهدارم. اونلر ايچون چاليشديرييورم، چاليشييورم.
دَائِرَهِٔ اِحْتِيَاجْ مَانَنْدِ دَائِرَهِٔ مَدِّ نَظَرْ بُزُرْگِى دَارَسْتْ
إحتياج دائرهسى، نظر دائرهسى قدر بيوكدر، گنيشدر.
خَيَالْ كُدَامْ رَسَدْ اِحْتِيَاجْ نِيزْ رَسَدْ دَرْ دَسْتْ هَرْچِه نِيسْتْ دَرْ اِحْتِيَاجْ هَسْتْ
حتّى خيال نرهيه گيتسه، إحتياج دائرهسى دخى اورايه گيدر. اوراده ده حاجت واردر. بلكه هر نه كه ألده يوق، إحتياجده واردر. ألده اولميان، إحتياجده واردر. ألده بولونميان ايسه حدسزدر.
دَائِرَهِٔ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَهِٔ دَسْتِ كُوتَاهْ كُوتَاهَسْتْ
حالبوكه دائرهِٔ إقتدار، قيصه أليمڭ دائرهسى قدر قيصه و طاردر.
پَسْ فَقْر و حَاجَاتِ مَا بَقَدْرِ جِهَانَسْتْ
ديمك فقر و إحتياجلرم، دنيا قدردر.
وَ سَرْمَايهِٔ مَا هَمْ چُو جُزْءِ لَايَتَجَزَّا اَسْتْ
سرمايهم ايسه، جزءِ لايتجزّا گبى جزئى بر شيدر.
— 240 —
اِينْ جُزْءْ كُدَامْ وَ اِينْ كَائِنَاتِ حَاجَاتْ كُدَامَسْتْ
ايشته شو جهان قدر و ميليارلر ايله آنجق إستحصال ايديلن حاجت نرهده؟ و بو بش پارهلق جزءِ إختيارى نرهده؟ بونڭله اونلرڭ مبايعهسنه گيدلمز. بونڭله اونلر قزانيلماز. اويله ايسه باشقه بر چاره آرامق گركدر.
پَسْ دَرْ رَاهِ تُو َازْ اِينْ جُزْءْ نِيزْ بَازْ مِى گُذَشْتَنْ چَارَهِٔ مَنْ اَسْتْ
او چاره ايسه شودر كه: او جزءِ إختياريدن دخى واز گچوب، إرادهِٔ إلٰهيهيه ايشنى بيراقوب، كندى حول و قوّتندن تبرّى ايدوب، جنابِ حقّڭ حول و قوّتنه إلتجا ايدهرك حقيقتِ توكّله ياپيشمقدر. يا ربّ! مادام چارهِٔ نجات بودر. سنڭ يولڭده او جزءِ إختياريدن واز گچييورم و أنانيتمدن تبرّى ايدييورم.
تَا عِنَايَتِ تُو دَسْتْگِيرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ بِى نِهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ
تا سنڭ عنايتڭ، عجز و ضعفمه مرحمةً أليمى طوتسون. هم تا سنڭ رحمتڭ، فقر و إحتياجمه شفقت ايدوب بڭا إستنادگاه اولابيلسين، كندى قپوسنى بڭا آچسين.
اٰنْ كَسْ كِه بَحْرِ بِى نِهَايَتِ رَحْمَتْ يَافْتْ اَسْتْ تَكْيَه نَه كُنَدْ بَرْ اِينْ جُزْءِ اِخْتِيَارِى كِه يَكْ قَطْرَه سَرَابَسْتْ
أوت، هر كيم كه رحمتڭ نهايتسز دڭزينى بولسه، ألبته بر قطره سراب حكمنده اولان جزءِ إختيارينه إعتماد ايتمز؛ رحمتى بيراقوب اوڭا مراجعت ايتمز...
اَيْوَاهْ اِينْ زِنْدِگَانِى هَمْ چُو خَابَسْتْ وِينْ عُمْرِ بِى بُنْيَادْ هَمْ چُو بَادَسْتْ
أيواه! آلداندق. شو حياتِ دنيويهيى ثابت ظن ايتدك. او ظن سببيله بتون بتون ضايع ايتدك. أوت شو گذرانِ حيات بر اويقودر، بر رؤيا گبى گچدى. شو تملسز عمر دخى، بر روزگار گبى اوچار گيدر...
اِنْسَانْ بَزَوَالْ دُنْيَا بَفَنَا اَسْتْ اٰمَالْ بِى بَقَا اٰلَامْ بَبَقَا اَسْتْ
كندينه گووهنن و أبدى ظن ايدن مغرور إنسان، زواله محكومدر. سرعتله گيدييور.
— 241 —
خانهِٔ إنسان اولان دنيا ايسه، ظلماتِ عدمه سقوط ايدر. أمللر بقاسز، ألملر روحده باقى قالير.
بِيَا اَىْ نَفْسِ نَافَرْجَامْ وُجُودِ فَانِىىِ خُودْرَا فَدَا كُنْ
خَالِقِ خُودْرَا كِه اِينْ هَسْتِى وَدِيعَه هَسْتْ
مادام حقيقت بويلهدر؛ گل أى حياته چوق مشتاق و عمره چوق طالب و دنيايه چوق عاشق و حدسز أمللر ايله و ألملر ايله مبتلا بدبخت نفسم! اويان، عقلڭى باشڭه آل! ناصلكه ييلديز بوجگى، كندى ايشيقجغنه إعتماد ايدر؛ گيجهنڭ حدسز ظلماتنده قالير. بال آريسى، كندينه گووهنمديگى ايچون، گوندوزڭ گونشنى بولور. بتون دوستلرى اولان چيچكلرى، گونشڭ ضياسيله يالديزلانمش مشاهده ايدر. اويله ده: كنديڭه، وجوديڭه و أنانيتڭه طايانسهڭ؛ ييلديز بوجگى گبى اولورسڭ. أگر سن، فانى وجوديڭى، او وجودى سڭا ويرن خالقڭ يولنده فدا ايتسهڭ، بال آريسى گبى اولورسڭ. حدسز بر نورِ وجود بولورسڭ. هم فدا ايت. چونكه شو وجود، سنده وديعه و أمانتدر.
وَ مُلْكِ اُو وَ اُو دَادَه فَنَا كُنْ تَا بَقَا يَابَدْ اَزْ اٰنْ سِرِّى كِه ،
نَفْىِ نَفْىْ اِثْبَاتْ اَسْتْ
هم اونڭ ملكيدر، هم او ويرمشدر. اويله ايسه، منّت ايتميهرك و چكينميهرك فنا ايت، فدا ايت؛ تا بقا بولسون. چونكه نفىِ نفى، إثباتدر. يعنى: يوق، يوق ايسه؛ او واردر. يوق، يوق اولسه؛ وار اولور.
خُدَاىِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مِى خَرَدْ اَزْ تُو
بَهَاىِ بِى گِرَانْ دَادَه بَرَاىِ تُو نِگَاهْ دَارَسْتْ
خالقِ كريم، كندى ملكنى سندن صاتون آلييور. جنّت گبى بيوك بر فيآتى ويرر. هم او ملكى سنڭ ايچون گوزلجه محافظه ايدييور. قيمتنى يوكسلتديرييور. ينه سڭا، هم باقى، هم مكمّل بر صورتده ويرهجكدر. اويله ايسه، أى نفسم! هيچ طورمه. بربرى ايچنده بش كارلى بو تجارتى ياپ. تا بش خسارتدن قورتولوب، بش ربحى بردن قزانهسڭ.
٭ ٭ ٭
— 242 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَلَمَّا اَفَلَ قَالَ لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ
لَقَدْ اَبْكَانِى نَعْىُ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِنْ خَلِيلِ اللّٰهِ
إبراهيم عليه السلامدن صدور ايله، كائناتڭ زوال و ئولومنى إعلان ايدن نعىِ لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ بنى آغلاتديردى.
فَصَبَّتْ عَيْنُ قَلْبِى قَطَرَاتٍ بَاكِيَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ
اونڭ ايچون قلب گوزى آغلادى و آغلاييجى قطرهلرى دوكدى. قلب گوزى آغلاديغى گبى، دوكديگى هر بر طاملاسى ده او قدر حزيندر، آغلاتديرييور. گويا كنديسى ده آغلايور. او طاملالر، گلهجك فارسى فقرهلردر.
لِتَفْسِيرِ كَلَامٍ مِنْ حَكِيمٍ اَىْ نَبِىٍّ فِى كَلَامِ اللّٰهِ
ايشته او طاملالر ايسه، نبىِّ پيغمبر اولان بر حكيمِ إلٰهينڭ كلام اللّٰه ايچنده بولونان بر كلامنڭ بر نوع تفسيريدر.
نَمِى زِيبَاسْتْ اُفُولْدَه گُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ
گوزل دگل باتمقله غائب اولان بر محبوب. چونكه زواله محكوم، حقيقى گوزل اولاماز. عشقِ أبدى ايچون ياراديلان و آيينهِٔ صمد اولان قلب ايله سَويلمز و سَويلمهملى.
نَمِى اَرْزَدْ غُرُوبْدَه غَيْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ
بر مطلوب كه، غروبده غيبوبت ايتمگه محكومدر؛ قلبڭ علاقهسنه، فكرڭ مراقنه دگمييور. آماله مرجع اولامييور. آرقهسنده غم و كدرله تأسّف ايتمگه لايق دگلدر. نرهده قالدى كه قلب اوڭا پرستش ايتسين و اوڭا باغلانسين قالسين.
— 243 —
نَمِى خٰواهَمْ فَنَادَه مَحْوْ شُدَنْ مَقْصُودْ
بر مقصود كه، فناده محو اولويور؛ او مقصودى ايستهمم. چونكه فانىيم، فانى اولانى ايستهمم؛ نيلهيهيم؟..
نَمِى خٰوانَمْ زَوَالْدَه دَفْنْ شُدَنْ مَعْبُودْ
بر معبود كه، زوالده دفن اولويور؛ اونى چاغيرمام، اوڭا إلتجا ايتمهم. چونكه نهايتسز محتاجم و عاجزم. عاجز اولان، بنم پك بيوك دردلريمه دوا بولاماز. أبدى يارهلريمه مرهم سورهمز. زوالدن كندينى قورتارهميان ناصل معبود اولور؟
عَقْلْ فَرْيَادْ مِى دَارَدْ نِدَاءِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ رُوحَمْ
أوت ظاهره مبتلا اولان عقل، شو كشماكش كائناتده پرستش ايتديگى شيلرڭ زوالنى گورمك ايله مأيوسانه فرياد ايدر و باقى بر محبوبى آرايان روح دخى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ فريادينى إعلان ايدييور.
نَمِى خٰواهَمْ نَمِى خٰوانَمْ نَمِى تَابَمْ فِرَاقِى
ايستهمم، آرزو ايتمهم، طاقت گتيرمم مفارقتى...
نَمِى اَرْزَدْ مَرَاقَه اِينْ زَوَالْ دَرْ پَسْ تَلَاقِى
درعقب زوال ايله آجيلانان ملاقاتلر، كدر و مراقه دگمز. إشتياقه هيچ لايق دگلدر. چونكه زوالِ لذّت، ألم اولديغى گبى؛ زوالِ لذّتڭ تصوّرى دخى بر ألمدر. بتون مجازى عاشقلرڭ ديوانلرى، يعنى عشقنامهلرى اولان منظوم كتابلرى، شو تصوّرِ زوالدن گلن ألمدن برر فرياددر. هر برينڭ، بتون ديوانِ أشعارينڭ روحنى أگر صيقسهڭ، ألمكارانه برر فرياد طاملار.
اَزْ اٰنْ دَرْدِى گِرِينِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ قَلْبَمْ
ايشته او زوالآلود ملاقاتلر، او ألملى مجازى محبّتلر دردندن و بلاسندندر كه، قلبم إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ آغلاماسيله آغلايور و باغيرييور.
— 244 —
دَرْ اِينْ فَانِى بَقَا خَازِى بَقَا خِيزَدْ فَنَادَنْ
أگر شو فانى دنياده بقا ايستهيورسهڭ؛ بقا، فنادن چيقييور. نفسِ أمّاره جهتيله فنا بول كه، باقى اولاسڭ.
فَنَا شُدْ هَمْ فَدَا كُنْ هَمْ عَدَمْ بِينْ كِه اَزْ دُنْيَا بَقَايَه رَاهْ فَنَادَنْ
دنياپرستلك أساساتى اولان أخلاقِ سيّئهدن تجرّد ايت. فانى اول! دائرهِٔ ملكڭده و مالڭدهكى أشيايى، محبوبِ حقيقى يولنده فدا ايت. موجوداتڭ عدمنما عاقبتلرينى گور. چونكه شو دنيادن بقايه گيدن يول، فنادن گيدييور.
فِكِرْ فِيزَارْ مِى دَارَدْ اَنِينِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ وِجْدَانْ
أسباب ايچنه طالان فكرِ إنسانى، شو زلزلهِٔ زوالِ دنيادن حيرتده قالوب، مأيوسانه فيزار ايدييور. وجودِ حقيقى ايستهين وجدان، إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ أنينيله محبوباتِ مجازيهدن و موجوداتِ زائلهدن قطعِ علاقه ايدوب، موجودِ حقيقىيه و محبوبِ سرمدىيه باغلانييور.
بِدَانْ اَىْ نَفْسِ نَادَانَمْ كِه دَرْ هَرْ فَرْدْ اَزْ فَانِى دُو رَاهْ هَسْتْ
بَا بَاقِى دُو سِرِّ جَانِ جَانَانِى
أى نادان نفسم! بيل كه: چندان دنيا و موجودات فانيدر. فقط هر فانى شيده، باقىيه ايصال ايدن ايكى يول بولابيليرسڭ و جانِ جانان اولان محبوبِ لا يزالڭ تجلّئِ جمالندن ايكى لمعهيى، ايكى سرّى گورهبيليرسڭ. آن شرط كه: صورتِ فانيهدن و كندڭدن گچهبيليرسهڭ...
كِه دَرْ نِعْمَتْهَا اِنْعَامْ هَسْتْ وَ پَسْ اٰثَارْهَا اَسْمَا بِگِيرْ مَغْزِى وَ مِيزَنْ دَرْ فَنَا اٰنْ قِشْرِ بِى مَعْنَا
أوت، نعمت ايچنده إنعام گورونور؛ رحمانڭ إلتفاتى حسّ ايديلير. نعمتدن إنعامه گچسهڭ، منعمى بولورسڭ. هم هر أثرِ صمدانى، بر مكتوب گبى، بر صانعِ ذو الجلالڭ
— 245 —
أسماسنى بيلديرر. نقشدن معنايه گچسهڭ، أسما يوليله مسمّايى بولورسڭ. مادام شو مصنوعاتِ فانيهنڭ مغزينى، ايچنى بولابيليرسڭ؛ اونى ألده ايت. معناسز قبوغنى قشرينى، آجيمادن فنا سَيْلنه آتابيليرسڭ.
بَلِى اٰثَارْهَا گُويَنْدْ زِاَسْمَا لَفْظِ پُرْ مَعْنَا بِخَانْ مَعْنَا وَ مِيزَنْ دَرْ هَوَا اٰنْ لَفْظِ بِى سَوْدَا
أوت مصنوعاتده هيچ بر أثر يوق كه، چوق معنالى بر لفظِ مجسّم اولماسين، صانعِ ذو الجلالڭ چوق أسماسنى اوقوتديرماسين. مادام شو مصنوعات، ألفاظدر، كلماتِ قدرتدر؛ معنالرينى اوقو، قلبڭه قوى. معناسز قالان ألفاظى، بِلا پروا زوالڭ هواسنه آت. آرقهلرندن علاقهدارانه باقوب مشغول اولمه.
عَقْلْ فَرْيَادْ مِى دَارَدْ غِيَاثِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِيزَنْ اَىْ نَفْسَمْ
ايشته ظاهرپرست و سرمايهسى آفاقى معلوماتدن عبارت اولان عقلِ دنيوى بويله سلسلهِٔ أفكارى، هيچه و عدمه إنجرار ايتديگندن، حيرتندن و خيبتندن مأيوسانه فرياد ايدييور. حقيقته گيدن بر طوغرى يول آرايور. مادام اُفول ايدنلردن و زوال بولانلردن روح ألنى چكدى. قلب دخى مجازى محبوبلردن واز گچدى. وجدان دخى فانيلردن يوزينى چويردى. سن دخى بيچاره نفسم، إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ غياثنى چك، قورتول.
چِه خُوشْ گُويَدْ اُو شَيْدَا جَامِى عِشْقْ خُوىْ
فطرتى عشقله يوغرولمش گبى سرمستِ جامِ عشق اولان مولانا جامى، كثرتدن وحدته يوزلرى چويرمك ايچون، باق نه گوزل سويلهمش:
يَكِى خٰواهْ ١ يَكِى خٰوانْ ٢ يَكِى جُوىْ ٣ يَكِى بِينْ ٤ يَكِى دَانْ ٥ يَكِى گُوىْ ٦
ديمشدر.
(حاشيه): يالڭز بو سطر مولانا جامىنڭ كلاميدر.
— 246 —
١ - يعنى: يالڭز برى ايسته، باشقهلرى ايستهنمگه دگمييور.
٢ - برى چاغير، باشقهلرى إمداده گلمييور.
٣ - برى طلب ايت، باشقهلر لايق دگللر.
٤ - برى گور، باشقهلر هر وقت گورونمهيورلر، زوال پردهسنده صاقلانييورلر.
٥ - برى بيل، معرفتڭه يارديم ايتمهين باشقه بيلمكلر فائدهسزدر.
٦ - برى سويله، اوڭا عائد اولميان سوزلر مالايعنى صاييلابيلير.
نَعَمْ صَدَقْتَ اَىْ جَامِى ٭ هُوَ الْمَطْلُوبُ ٭ هُوَ الْمَحْبُوبُ ٭ هُوَ الْمَقْصُودُ ٭ هُوَ الْمَعْبُودُ
أوت جامى پك طوغرى سويلهدڭ. حقيقى محبوب، حقيقى مطلوب، حقيقى مقصود، حقيقى معبود؛ يالڭز اودر.
كِه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ
چونكه بو عالم بتون موجوداتيله مختلف ديللريله، آيرى آيرى نغماتيله ذكرِ إلٰهينڭ حلقهِٔ كبراسنده برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير، وحدانيته شهادت ايدر. لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ ڭ آچديغى يارهيه مرهم سورييور و علاقهيى كسديگى مجازى محبوبلره بدل، بر محبوبِ لا يزالىيى گوسترييور.
٭ ٭ ٭
— 247 —
(بوندن يگرمى بش سنه قدر أوّل إستانبول بوغازندهكى يوشع تپهسنده، دنيانڭ تركنه قرار ويرديگم بر زمانده، بر قسم مهمّ دوستلرم بنى دنيايه، أسكى وضعيتمه دونديرمك ايچون يانمه گلديلر. ديدم: "يارينه قدر بنى بيراقڭز، إستخاره ايدهيم." صباحلين قلبمه بو ايكى لوحه خطور ايتدى. شعره بڭزر، فقط شعر دگللر. او مبارك خاطرهنڭ خاطرى ايچون ايليشمدم. گلديگى گبى محافظه ايديلدى. يگرمى اوچنجى سوزڭ آخرينه إلحاق ايديلمشدى. مقام مناسبتيله بورايه آليندى.)
برنجى لوحه
(أهلِ غفلت دنياسنڭ حقيقتنى تصوير ايدر لوحهدر.)
بنى دنيايه چاغيرمه آڭا گلدم فنا گوردم.
دما غفلت حجاب اولدى و نورِ حق نهان گوردم.
بتون أشياىِ موجودات برر فانى مضر گوردم.
وجود ديسهڭ آنى گيدم آه عدمدى چوق بلا گوردم.
حيات ديسهڭ آنى طاتدم عذاب أندر عذاب گوردم.
عقل عينِ عقاب اولدى بقايى بر بلا گوردم.
عمر عينِ هوا اولدى كمال عينِ هبا گوردم.
عمل عينِ ريا اولدى أمل عينِ ألم گوردم.
وصال، نفسِ زوال اولدى دوايى عينِ داء گوردم.
بو أنوار، ظلمات اولدى بو أحبابى يتيم گوردم.
بو صوتلر، نعىِ موت اولدى بو أحيايى موات گوردم.
علوم، أوهامه قلب اولدى حِكَمده بيڭ سقم گوردم.
لذّت، عينِ ألم اولدى وجودده بيڭ عدم گوردم.
حبيب ديسهڭ آنى بولدم آه! فراقده چوق ألم گوردم.
— 248 —
ايكنجى لوحه
أهلِ هدايت و حضورڭ حقيقتِ دنيالرينه إشارت ايدر لوحهدر.)
دما غفلت زوال بولدى و نورِ حق عيان گوردم.
وجود، برهانِ ذات اولدى حيات، مرآتِ حقدر گور.
عقل، مفتاحِ كنز اولدى فنا، بابِ بقادر گور.
كمالڭ لمعهسى سوندى فقط، شمسِ جمال وار گور.
زوال، عينِ وصال اولدى ألم، عينِ لذّتدر گور.
عمر نفسِ عمل اولدى أبد عينِ عمردر گور.
ظلام ظرفِ ضيا اولدى بو موتده حق حيات وار گور.
بتون أشيا أنيس اولدى بتون أصوات ذكردر گور.
بتون ذرّاتِ موجودات برر ذاكر مسبّح گور.
فقرى كنزِ غنا بولدم عجزده تام قوّت وار گور.
أگر اللّٰهى بولدڭسه بتون أشيا سنڭدر گور.
أگر مالكِ ملكه مملوك ايسهڭ اونڭ ملكى سنڭدر گور.
أگر خودبين و كندى نفسڭه مالك ايسهڭ: بِلا عدٍّ بلادر گور،
بِلا حدٍّ عذابدر طاد، بِلا غايت آغيردر گور.
أگر حقيقى عبدِ خدابين ايسهڭ حدودسز بر صفادر گور،
حسابسز بر ثواب وار طاد نهايتسز سعادت گور...
— 249 —
(يگرمى بش سنه أوّل رمضانده ايكنديدن صوڭره شيخِ گيلانىنڭ (قس) أسماءِ حسنى منظومهسنى اوقودم. بڭا بر آرزو گلدى كه، أسماءِ حسنى ايله بر مناجات يازايم. فقط او وقت بو قدر يازيلدى. او قدسى استاديمڭ مبارك مناجاتِ أسمائيهسنه بر نظيره ياپمق ايستدم. هيهات!. نظمه إستعدادم يوق. ياپامادم، نقصان قالدى. بو مناجات، اوتوز اوچنجى سوزڭ اوتوز اوچنجى مكتوبى اولان پنجرهلر رسالهسنه إلحاق ايديلمشدى. مقام مناسبتيله بورايه آليندى.)
هُوَ الْبَاقِى
حَكِيمُ الْقَضَايَا نَحْنُ فِى قَبْضِ حُكْمِهِ ٭ هُوَ الْحَكَمُ الْعَدْلُ لَهُ الْاَرْضُ وَ السَّمَاءُ عَلِيمُ الْخَفَايَا وَ الْغُيُوبِ فِى مُلْكِهِ ٭ هُوَ الْقَادِرُ الْقَيُّومُ لَهُ الْعَرْشُ وَ الثَّرَاءُ لَطِيفُ الْمَزَايَا وَ النُّقُوشِ فِى صُنْعِهِ ٭ هُوَ الْفَاطِرُ الْوَدُودُ لَهُ الْحُسْنُ وَ الْبَهَاءُ جَلِيلُ الْمَرَايَا وَ الشُّؤُنِ فِى خَلْقِهِ ٭ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ لَهُ الْعِزُّ وَ الْكِبْرِيَاءُ بَدِيعُ الْبَرَايَا نَحْنُ مِنْ نَقْشِ صُنْعِهِ ٭ هُوَ الدَّائِمُ الْبَاقِى لَهُ الْمُلْكُ وَ الْبَقَاءُ كَرِيمُ الْعَطَايَا نَحْنُ مِنْ رَكْبِ ضَيْفِهِ ٭ هُوَ الرَّزَّاقُ الْكَافِى لَهُ الْحَمْدُ وَ الثَّنَاءُ جَمِيلُ الْهَدَايَا نَحْنُ مِنْ نَسْجِ عِلْمِهِ ٭ هُوَ الْخَالِقُ الْوَافِى لَهُ الْجُودُ وَ الْعَطَاءُ سَمِيعُ الشَّكَايَا وَ الدُّعَاءِ لِخَلْقِهِ ٭ هُوَ الرَّاحِمُ الشَّافِى لَهُ الشُّكْرُ وَ الثَّنَاءُ غَفُورُ الْخَطَايَا وَ الذُّنُوبِ لِعَبْدِهِ ٭ هُوَ الْغَفَّارُ الرَّحِيمُ لَهُ الْعَفْوُ وَ الرِّضَاءُ
أى نفسم! قلبم گبى آغلا و باغير و دى كه:
"فانىيم، فانى اولانى ايستهمم. عاجزم، عاجز اولانى ايستهمم. روحمى رحمانه تسليم أيلدم، غير ايستهمم. ايسترم، فقط بر يارِ باقى ايسترم. ذرّهيم، فقط بر شمسِ سرمد ايسترم. هيچ أندر هيچم، فقط بو موجوداتى عمومًا ايسترم."
٭ ٭ ٭
— 250 —
بارلا يايلاسى؛ چام، قطران، آرديج، قره قواغڭ بر ميوهسيدر
(مقام مناسبتيله بورايه آلينمش، اون برنجى مكتوبڭ بر پارچهسيدر.)
بر وقت أسارتمده طاغ باشنده عظمتلى چام و قطران و آرديج آغاجلرينڭ هيبتنما صورتلرينى، حيرتفزا وضعيتلرينى تماشا ايدركن پك لطيف بر روزگار أسدى. او وضعيتى، پك محتشم و شيرين ولولهآلود بر زلزلهِٔ رقصنما، بر تسبيحاتِ جذبهأدا صورتنه چويرديگندن؛ أگلنجه تماشاسى، نظرِ عبرته و سمعِ حكمته دوندى. بردن أحمدِ جزرينڭ كردجه شو فقرهسى:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبِيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
خاطريمه گلدى. قلبم، عبرت معنالرينى إفاده ايچون شويله آغلادى:
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازِى.. زِنَشِيبُ اَزْ فِرَازِى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازِى.. دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو دَرْ رَقْصْ بَازِى.. زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازِى.. زِشِيرِينِى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازِى.. اَزْوَىْ رَقْصَ اٰمَدْ جَذْبَه خَازِى.. اَزِينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبِيحُ نَمَازِى. اِيسْتَادَسْتْ هَرْ يَكِى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازِى.. دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهِى هَمْ چُو شَهْبَازِى.. بَجُنْبِيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگِيزِ شَهْنَازِى.. بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عَشْقْ بَازِى.. مِيدِهَدْ هُوشَه گِرِينْهَاىِ دَرِينْهَاىِ زَوَالِى اَزْ حُبِّ مَجَازِى.. بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگِيزِ اَيَازِى..
— 251 —
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى.. رُوحَه مِى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَهِٔ نَازُ نِيَازِى.. قَلْبْ مِيخٰوانَدْ اَزِينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحِيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازِى.. نَفْسْ مِيخٰواهَدْ دَرْ اِينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقِى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازِى.. عَقْلْ مِيبِينَدْ اَزِينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازِى.. اٰرْزُو مِيدَارَدْ هَوَا اَزِينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازِى.. خَيَالْ بِينَدْ اَزِينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوِى بَاهَزَارَانْ نَىْ.. اَزِينْ نَيْهَا شُنِيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ.. وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ.. چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ هَرْ شَىْ.. دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتِى دِهْ بَاِينْ قَلْبِ پَرِيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاِينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمِينْ
٭ ٭ ٭
بارلا يايلاسى تپهليجهده چام، قطران، آرديج، قره قواق ميوهسى حقّنده يازيلان فارسى بيتلرڭ معناسى:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبِيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
خاطريمه گلدى. قلبم دخى عبرت معنالرينى إفاده ايچون شويله آغلادى:
يعنى: سنڭ تماشاگهِ حُسنڭه، هركس هر يردن قوشوب گلمش. سنڭ جمالڭله نازدارلق ايدييورلر.
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازِى
هر ذىحيات سنڭ تماشاگهِ صنعتڭ اولان زمين يوزينه هر يردن چيقوب باقييورلر.
— 252 —
زِنَشيِبُ اَزْ فِرَازِى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازِى
آشاغيدن، يوقاريدن دلّاللر گبى چيقوب باغيرييورلر.
دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو (نُسْخَه: زِهَوَاىِ شَوْقِ تُو) دَرْ رَقْص بَازِى
سنڭ جمالِ نقشڭدن كيفلنوب، او دلّالمثال آغاجلر اوينايورلر.
زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازِى
سنڭ كمالِ صنعتڭدن نشئهلنوب، گوزل گوزل صدا ويرييورلر.
زِشِيرِينِى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازِى
گويا صدالرينڭ طاتليلغى، اونلرى ده نشئهلنديروب نازنينانه بر ناز ايتديرييور.
اَزْوَىْ رَقْصَه اٰمَدْ جَذْبَه خَازِى
ايشته اوندندر كه؛ شو آغاجلر رقصه گلمش، جذبه ايستهيورلر.
اَزِينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبِيحُ نَمَازِى
شو رحمتِ إلٰهيهنڭ آثاريلهدر كه؛ هر ذىحيات، كندينه مخصوص تسبيح و نمازڭ درسنى آلييورلر.
اِيسْتَادَسْتْ هَرْ يَكِى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازِى
درس آلدقدن صوڭره، هر بر آغاج يوكسك بر طاش اوستنده عرشه باشنى قالديروب طورمشلر.
دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهِى هَمْ چُو شَهْبَازِى
هر بريسى، يوزلر أللرينى شهبازِ قلندر
(حاشيه): شهبازِ قلندر، مشهور بر قهرماندر كه، شيخِ گيلانىنڭ إرشاديله درگاهِ إلٰهىيه إلتجا ايدوب مرتبهِٔ ولايته چيقمشدر.
گبى درگاهِ إلٰهىيه اوزاتوب محتشم بر عبادت وضعيتنى آلمشلر.
— 253 —
بَجُنْبِيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگِيزِ شَهْنَازِى
(حاشيه): شهنازِ چلكزى، قرق ئورمه صاج ايله مشهور بر دنيا گوزليدر.
اويناتديرييورلر زلفوارى كوچك داللرينى و اونڭله، تماشا ايدنلره ده لطيف شوقلرينى و علوى ذوقلرينى إخطار ايدييورلر.
بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عَشْقْ بَازِى
عشقڭ "هاى هوى" پردهلرندن أڭ حسّاس تللره، طمارلره طوقونويور گبى صدا ويرييورلر.
(نسخه): شو نسخه مزارستاندهكى آرديج آغاجنه باقار:
بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ چَرْخِ بَازِى ٭ مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى
مِيدِهَدْ هُوشَه گِرِينْهَاىِ دَرِينْهَاىِ زَوَالِى اَزْ حُبِّ مَجَازِى
فكره شو وضعيتدن شويله بر معنا گلييور: مجازى محبّتلرڭ زوال ألميله گلن آغلاييش، هم دريندن درينه حزين بر أنينى إخطار ايدييورلر.
بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگِيزِ اَيَازِى
محمودلرڭ، يعنى سلطان محمود گبى محبوبندن آيريلمش بتون عاشقلرڭ باشلرنده، حزنآلود محبوبلرينڭ نغمهسنڭ طرزينى ايشيتديرييورلر.
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى
دنيوى صدالرڭ و سوزلرڭ ديڭلهمسندن كسيلمش اولان ئولمشلره؛ أزلى نغمهلرى، حزنأنگيز صدالرى ايشيتديرييور گبى بر وظيفهسى وار گورونويورلر.
رُوحَه مِى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَهِٔ نَازُ نِيَازِى
روح ايسه شو وضعيتدن شويله آڭلادى كه: أشيا، تسبيحات ايله صانعِ ذو الجلالڭ تجلّياتِ أسماسنه مقابله ايدوب، بر ناز نياز زمزمهسيدر، گلييور.
— 254 —
قَلْبْ مِيخٰوانَدْ اَزِينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحِيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازِى
قلب ايسه، شو هر برى برر آيتِ مجسّمه حكمنده اولان شو آغاجلردن سرِّ توحيدى، بو إعجازڭ علوِّ نظمندن اوقويور. يعنى، خلقتلرنده او درجه خارقه بر إنتظام، بر صنعت، بر حكمت واردر كه: بتون أسبابِ كائنات برر فاعلِ مختار فرض ايديلسه و طوپلانسهلر تقليد ايدهمزلر.
نَفْسْ مِيخٰواهَدْ دَرْ اِينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقِى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازِى
نفس ايسه، شو وضعيتى گوردكجه؛ بتون روىِ زمين، ولولهآلود بر زلزلهِٔ فراقده يووارلانيور گبى گوردى، بر ذوقِ باقى آرادى. "دنياپرستلگڭ تركنده بولاجقسڭ" معناسنى آلدى.
عَقْلْ مِيبِينَدْ اَزِينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازِى
عقل ايسه، شو زمزمهِٔ حيوان و أشجاردن و دمدمهِٔ نبات و هوادن غايت معنيدار بر إنتظامِ خلقت، بر نقشِ حكمت، بر خزينهِٔ أسرار بولويور. هر شى، چوق جهتلرله صانعِ ذو الجلالى تسبيح ايتديگنى آڭلايور.
اٰرْزُو مِيدَارَدْ هَوَا اَزِينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازِى
هواىِ نفس ايسه شو همهمهِٔ هوا و هوهوءِ ياپراقدن اويله بر لذّت آلييور كه، بتون أذواقِ مجازىيى اوڭا اونوتديروب، او هواىِ نفسڭ حياتى اولان ذوقِ مجازىيى ترك ايتمكله، بو ذوقِ حقيقتده ئولمك ايستهيور.
خَيَالْ بِينَدْ اَزِينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوِى بَاهَزَارَانْ نَىْ
خيال ايسه، گورويور؛ گويا شو آغاجلرڭ مؤكّل ملائكهلرى ايچلرينه گيروب هر بر دالنده چوق نيلر طاقيلان آغاجلرى جسد اولارق گيمشلر. گويا سلطانِ سرمدى، بيڭلر نى صداسيله محتشم بر رسمِ كشادده اونلره اونلرى گيديرمش كه؛ او آغاجلر جامد، شعورسز جسم گبى دگل.. بلكه غايت شعوركارانه معنيدار وضعيتلرى گوسترييورلر.
— 255 —
اَزِينْ نَيْهَا شُنِيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ
ايشته او نيلر؛ سماوى، علوى بر موسيقيدن گلييور گبى صافى و مؤثّردرلر. فكر او نيلردن، باشده مولانا جلال الدينِ رومى اولارق بتون عاشقلرڭ ايشيتدكلرى ألمكارانه تشكّياتِ فراقى ايشيتمهيور. بلكه، ذاتِ حىّ قيّومه قارشى تقديم ايديلن تشكّراتِ رحمانيهيى و تحميداتِ ربّانيهيى ايشيدييور.
وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ
مادام آغاجلر، برر جسد اولدى. بتون ياپراقلر دخى ديللر اولدى. ديمك هر برى، بيڭلر ديللرى ايله هوانڭ طوقونمسيله "هو هو" ذكرينى تكرار ايدييورلر. حياتلرينڭ تحيّاتيله صانعنڭ حىّ قيّوم اولديغنى إعلان ايدييورلر.
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ هَرْ شَىْ
چونكه بتون أشيا "لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ" دييوب، كائناتڭ عظيم حلقهِٔ ذكرنده برابر ذكر ايدهرك چاليشييورلر.
دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
وقت بوقت لسانِ إستعداد ايله جنابِ حقدن حقوقِ حياتنى "يا حق" دييوب خزينهِٔ رحمتدن ايستهيورلر. باشدن باشه ده حياته مظهريتلرى لسانيله "يا حىّ" إسمنى ذكر ايدييورلر.
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتِى دِهْ بَاِينْ قَلْبِ پَرِيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاِينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمِينْ
٭ ٭ ٭
— 256 —
(بر وقت بارلاده چام طاغنده يوكسك بر موقعده، گيجهده سمانڭ يوزينه باقدم. گلهجك فقرهلر، بردن خطور ايتدى. ييلديزلرڭ لسانِ حال ايله قونوشمالرينى خيالًا ايشيتدم گبى بو يازيلدى. نظم و شعر بيلمديگم ايچون شعر قاعدهسنه گيرمدى. تخطّر اولديغى گبى يازيلمش. دردنجى مكتوب ايله اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنڭ آخرندن آلينمشدر.)
ييلديزلرى قونوشديران بر ييلديزنامه
ديڭله ده ييلديزلرى شو خطبهِٔ شيريننه
نامهِٔ نورينِ حكمت، باق نه تقرير أيلهمش.
هپ برابر نطقه گلمش، حق لسانيله ديرلر:
"بر قديرِ ذو الجلالڭ حشمتِ سلطاننه
برر برهانِ نورأفشانز وجودِ صانعه
هم وحدته، هم قدرته شاهدلرز بز.
شو زمينڭ يوزينى يالديزلايان
نازنين معجزاتى چون مَلك سيراننه.
بو سمانڭ أرضه باقان، جنّته دقّت ايدن
بيڭلر مدقّق گوزلرز بز
(حاشيه): يعنى جنّت چيچكلرينڭ فدانلق و مزرعهجغى اولان زمينڭ يوزنده حدسز معجزاتِ قدرت تشهير ايديلديگندن؛ سماوات عالمندهكى ملائكهلر او معجزاتى، او خارقهلرى تماشا ايتدكلرى گبى، أجرامِ سماويهنڭ گوزلرى حكمنده اولان ييلديزلر دخى، گويا ملائكهلر گبى زمين يوزندهكى نازنين مصنوعاتى گوردكجه جنّت عالمنه باقييورلر. او موقّت خارقهلرى باقى بر صورتده جنّتده دخى مشاهده ايدييورلر گبى بر زمينه، بر جنّته باقييورلر. يعنى او ايكى عالمه نظارتلرى وار ديمكدر.
— 257 —
طوباءِ خلقتدن سماوات شقّنه، هپ كهكشان أغصاننه
بر جميلِ ذو الجلالڭ، دستِ حكمتله طاقيلمش پك گوزل ميوهلرىيز بز.
شو سماوات أهلنه برر مسجدِ سيّار، برر خانهِٔ دوّار، برر علوى آشيانه،
برر مصباحِ نوّار، برر گمىِ جبّار، برر طيّارهلرز بز.
بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر حكيمِ ذو الجلالڭ برر معجزهِٔ قدرت، برر خارقهِٔ
صنعتِ خالقانه؛
برر نادرهِٔ حكمت، برر داهيهِٔ خلقت، برر نور عالمىيز بز.
بويله يوز بيڭ ديل ايله يوز بيڭ برهان گوستريرز، ايشيتديريرز إنسان اولان
إنسانه.
كور اولاسى دينسز گوزى، گورمز اولدى يوزيمزى، هم ايشيتمز سوزيمزى،
حق سويلهين آيتلرز بز.
سكّهمز بر، طرّهمز بر، ربّمزه مسخّرز. مسبّحز، ذكر ايدرز عبيدانه.
كهكشانڭ حلقهِٔ كبراسنه منسوب برر مجذوبلرز بز."
ديديكلرينى خيالًا ديڭلهدم.
٭ ٭ ٭
— 258 —
اون سكزنجى سوز
(بو سوزڭ ايكى مقامى وار. ايكنجى مقامى داها يازيلمامشدر.
برنجى مقامى اوچ نقطهدر.)
برنجى نقطه:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا اَتَوْا وَ يُحِبُّونَ اَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ
نفسِ أمّارهمه بر سيللهِٔ تأديب:
أى فخره مفتون، شهرته مبتلا، مدحه دوشكون، خودبينلكده بىهمتا سرسم نفسم! أگر بيڭلر ميوه ويرن اينجيرڭ منشئى اولان كوچوجك بر چكردگى و يوز صالقيم اوڭا طاقيلان اوزومڭ سياه قوروجق چوبوغى؛ بتون او ميوهلرى، او صالقيملرى كندى هنرلرى اولديغى و اونلردن إستفاده ايدنلر او چوبوغه، او چكردگه مدح و حرمت ايتمك لازم اولديغى، حق بر دعوا ايسه؛ سنڭ دخى سڭا يوكلهنن نعمتلر ايچون فخره، غروره بلكه بر حقّڭ وار. حالبوكه سن، دائم ذمّه مستحقسڭ. زيرا او چكردك و او چوبوق گبى دگلسڭ. سنڭ بر جزءِ إختيارڭ بولونمقله، او نعمتلرڭ قيمتلرينى فخرڭ ايله تنقيص ايدييورسڭ، غرورڭله تخريب ايدييورسڭ و كفرانڭله إبطال ايدييورسڭ و تملّكله غصب ايدييورسڭ. سنڭ وظيفهڭ فخر دگل، شكردر. سڭا لايق اولان شهرت دگل، تواضعدر، خجالتدر. سنڭ حقّڭ مدح دگل إستغفاردر، ندامتدر. سنڭ كمالڭ خودبينلك دگل، خدابينلكدهدر.
أوت سن بنم جسممده، عالمدهكى طبيعته بڭزرسڭ. ايكيڭز، خيرى قبول ايتمك، شرّه مرجع اولمق ايچون ياراديلمشسڭز. يعنى فاعل و مصدر دگلسڭز، بلكه
— 259 —
منفعل و محلسڭز. يالڭز بر تأثيريڭز وار: او ده خيرِ مطلقدن گلن خيرى، گوزل بر صورتده قبول ايتمهمڭزدن شرّه سبب اولماڭزدر. هم سز برر پرده ياراديلمشسڭز. تا گوزللگى گورولمهين ظاهرى چركينلكلر سزه إسناد ايديلوب، ذاتِ مقدّسهِٔ إلٰهيهنڭ تنزيهنه وسيله اولاسڭز. حالبوكه بتون بتون وظيفهِٔ فطرتڭزه ضد بر صورت گيمشسڭز. قابليتسزلگڭزدن خيرى شرّه قلب ايتديگڭز حالده، خالقڭزله گويا إشتراك ايدرسڭز. ديمك نفسپرست، طبيعتپرست غايت أحمق، غايت ظالمدر.
هم ديمه كه: "بن مظهرم. گوزله مظهر ايسه، گوزللشير." زيرا، تمثّل ايتمديگندن مظهر دگل، ممرّ اولورسڭ.
هم ديمه كه: "خلق ايچنده بن إنتخاب ايديلدم. بو ميوهلر بنم ايله گوستريلييور. ديمك بر مزيتم وار." خاير، حاشا! بلكه هركسدن أوّل سڭا ويريلدى؛ چونكه هركسدن زياده سن مفلس و محتاج و متألّم اولديغڭدن أڭ أوّل سنڭ ألڭه ويريلدى.
(حاشيه): حقيقةً بن ده بو مناظرهده يڭى سعيد، نفسنى بو درجه إلزام و إسكات ايتمسنى چوق بگندم و "بيڭ بارك اللّٰه" ديدم.
ايكنجى نقطه:
اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ
آيتنڭ بر سرّينى ايضاح ايدر. شويله كه:
هر شيده، حتّى أڭ چركين گورونن شيلرده، حقيقى بر حُسن جهتى واردر. أوت كائناتدهكى هر شى، هر حادثه يا بِالذّات گوزلدر، اوڭا حسنِ بِالذّات دينلير. ويا نتيجهلرى جهتيله گوزلدر كه، اوڭا حسنِ بِالغير دينلير. بر قسم حادثهلر وار كه، ظاهرى چركين، مشوّشدر. فقط او ظاهرى پرده آلتنده غايت پارلاق گوزللكلر و إنتظاملر وار. أزجمله:
بهار موسمنده فورطنهلى ياغمور، چامورلى طوپراق پردهسى آلتنده نهايتسز گوزل چيچك و منتظم نباتاتڭ تبسّملرى صاقلانمش و گوز موسمنڭ خشين تخريباتى، حزين فراق پردهلرى آرقهسنده تجلّياتِ جلاليهِٔ سبحانيهنڭ مظهرى اولان قيش حادثهلرينڭ تضييقندن و تعذيبندن محافظه ايتمك ايچون نازدار چيچكلرڭ دوستلرى اولان نازنين حيوانجقلرى وظيفهِٔ حياتدن ترخيص ايتمكله برابر، او قيش پردهسى آلتنده نازنين تازه گوزل بر بهاره ير إحضار ايتمكدر. فورطنه، زلزله، وبا گبى حادثهلرڭ پردهلرى آلتنده
— 260 —
گيزلهنن پك چوق معنوى چيچكلرڭ إنكشافى واردر. تخملر گبى نشو و نماسز قالان بر چوق إستعداد چكردكلرى، ظاهرى چركين گورونن حادثهلر يوزندن سنبللهنوب گوزللشير. گويا عموم إنقلابلر و كلّى تحوّللر، برر معنوى ياغموردر. فقط إنسان، هم ظاهرپرست، هم خودگام اولديغندن ظاهره باقوب چركينلكله حكم ايدر. خودگاملق جهتيله يالڭز كندينه باقان نتيجه ايله محاكمه ايدهرك شر اولديغنه حكم ايدر. حالبوكه أشيانڭ إنسانه عائد غايهسى بر ايسه، صانعنڭ أسماسنه عائد بيڭلردر.
مثلا: قدرتِ فاطرهنڭ بيوك معجزهلرندن اولان تيكنلى اوتلرى و آغاجلرى مضر، معناسز تلقّى ايدر. حالبوكه اونلر، اوتلرڭ و آغاجلرڭ مجهّز قهرمانلريدرلر. مثلا: آتماجه قوشى سرچهلره تسليطى، ظاهرًا رحمته اويغون گلمز. حالبوكه سرچه قوشنڭ إستعدادى، او تسليط ايله إنكشاف ايدر. مثلا: قارى، پك باردانه و طاتسز تلقّى ايدرلر. حالبوكه او بارد، طاتسز پردهسى آلتنده او قدر حرارتلى غايهلر و اويله شكر گبى طاتلى نتيجهلر واردر كه، تعريف ايديلمز. هم إنسان خودگاملق و ظاهرپرستلگيله برابر، هر شيئى كندينه باقان يوزيله محاكمه ايتديگندن، پك چوق محضِ أدبى اولان شيلرى، خلافِ أدب ظن ايدر. مثلا آلَتِ تناسلِ إنسان، إنسان نظرنده بحثى خجالتآوردر. فقط شو پردهِٔ خجالت، إنسانه باقان يوزدهدر. يوقسه خلقته، صنعته و غاياتِ فطرته باقان يوزلر اويله پردهلردر كه، حكمت نظريله باقيلسه عينِ أدبدر، خجالت اوڭا هيچ تماس ايتمز.
ايشته منبعِ أدب اولان قرآنِ حكيمڭ بعض تعبيراتى بو يوزلر و پردهلره گورهدر. ناصلكه بزه گورونن چركين مخلوقلرڭ و حادثهلرڭ ظاهرى يوزلرى آلتنده غايت گوزل و حكمتلى صنعت و خلقتنه باقان گوزل يوزلر وار كه، صانعنه باقار و چوق گوزل پردهلر وار كه، حكمتلرى صاقلار و پك چوق ظاهرى إنتظامسزلقلر و قريشيقلقلر وار كه، پك منتظم بر كتابتِ قدسيهدر.
اوچنجى نقطه:
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
مادام كائناتده حسنِ صنعت، بِالمشاهده واردر و قطعيدر. ألبته رسالتِ أحمديه (عصم)، شهود درجهسنده بر قطعيتله ثبوتى لازم گلير. زيرا شو گوزل مصنوعاتدهكى
— 261 —
حسنِ صنعت و زينتِ صورت گوسترييور كه: اونلرڭ صنعتكارنده أهمّيتلى بر إرادهِٔ تحسين و قوّتلى بر طلبِ تزيين واردر. و شو إراده و طلب ايسه؛ او صانعده، علوى بر محبّت و مصنوعلرنده إظهار ايتديگى كمالاتِ صنعتنه قارشى قدسى بر رغبت وار اولديغنى گوسترييور. و شو محبّت و رغبت ايسه، مصنوعات ايچنده أڭ منوّر و مكمّل فرد اولان إنسانه داها زياده متوجّه اولوب تمركز ايتمك ايستر. إنسان ايسه، شجرهِٔ خلقتڭ ذىشعور ميوهسيدر. ميوه ايسه، أڭ جمعيتلى و أڭ اوزاق و أڭ زياده نظرى عام و شعورى كلّى بر جزئيدر. نظرى عام و شعورى كلّى ذات ايسه، او صنعتكارِ ذو الجماله مخاطب اولوب گوروشن و كلّى شعورينى و عام نظرينى تمامًا صانعنڭ پرستشلگنه و صنعتنڭ إستحساننه و نعمتنڭ شكرينه صرف ايدن أڭ يوكسك، أڭ پارلاق بر فرد اولابيلير.
شيمدى ايكى لوحه، ايكى دائره گورونويور. برى: غايت محتشم، منتظم بر دائرهِٔ ربوبيت و غايت مصنّع، مرصّع بر لوحهِٔ صنعت... ديگرى: غايت منوّر، مزهّر بر دائرهِٔ عبوديت و غايت واسع، جامع بر لوحهِٔ تفكّر و إستحسان و تشكّر و ايمان واردر كه، ايكنجى دائره بتون قوّتيله برنجى دائرهنڭ نامنه حركت ايدر.
ايشته او صانعڭ بتون مقاصدِ صنعتپرورانهسنه خدمت ايدن او دائره رئيسنڭ نه درجه او صانع ايله مناسبتدار و اونڭ نظرنده نه قدر محبوب و مقبول اولديغى بِالبداهه آڭلاشيلير.
عجبا هيچ عقل قبول ايدر مى كه: شو گوزل مصنوعاتڭ بو درجه صنعتپرور، حتّى آغزڭ هر چشيد طادينى نظره آلان إنعامپرور صنعتكارى، عرش و فرشى چينلاتديرهجق بر ولولهِٔ إستحسان و تقدير ايچنده، برّ و بحرى جذبهيه گتيرهجك بر زمزمهِٔ شكران و تكبير ايله پرستشكارانه اوڭا متوجّه اولان أڭ گوزل مصنوعنه قارشى لاقيد قالسين و اونڭله قونوشماسين و علاقهدارانه اونى رسول ياپوب، گوزل وضعيتنڭ باشقهلره ده سرايت ايتمسنى ايستهمسين؟ كلّا! قونوشمامق و اونى رسول ياپمامق ممكن دگل.
اِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ
٭ ٭ ٭
— 262 —
فرقتلى و غربتلى بر أسارتده، فجر وقتنده آغلايان بر قلبڭ آغلايان آغلامالريدر.
سحرلرده أسر بادِ تجلّى
اويان أى گوزلرم وقتِ سحرده
عنايت خاه زِدرگاهِ إلٰهى
سحردر أهلِ ذنبڭ توبهگاهى
اويان أى قلبم وقتِ فجرده
بكُن توبه بجُو غفران زِدرگاهِ إلٰهى
سَحَرْ حَشْرِيسْتْ دَرُو هُشْيَارْ دَرْ تَسْبِيحْ هَمَه شَىْ.. بَخٰوابِ غَفْلَتْ سَرْسَمْ نَفْسَمْ حَتَّى كَىْ. عُمْرْ عَصْرِيسْتْ سَفَرْ بَاقَبْرْ مِى بَايَدْ زِهَرْ حَىْ.. بِبَرْخِيزْ نَمَازِى چُو نِيَازِى گُو بِكُنْ اٰوَازِى چُونْ نَىْ.. بَگُو يَا رَبْ پَشِيمَانَمْ خَجِيلَمْ شَرْمْسَارَمْ اَزْ گُنَاهْ بِى شُمَارَمْ پَرِيشَانَمْ ذَلِيلَمْ اَشْكْ بَارَمْ اَزْ حَيَاتْ بِى قَرَارَمْ غَرِيبَمْ بِى كَسَمْ ضَعِيفَمْ نَاتُوَانَمْ عَلِيلَمْ عَاجِزَمْ اِخْتِيَارَمْ بِى اِخْتِيَارَمْ الْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ خٰواهَمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰهِى!
— 263 —
اون طوقوزنجى سوز
رسالتِ أحمديهيه دائردر
وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتِى ٭ وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتِى بِمُحَمَّدٍ (عصم)
أوت شو سوز گوزلدر. فقط اونى گوزللشديرن، گوزللرڭ گوزلى اولان أوصافِ محمّديهدر.
اون درت رشحاتى تضمّن ايدن اون دردنجى لمعهنڭ
برنجى رشحهسى:ربّمزى بزه تعريف ايدن اوچ بيوك، كلّى معرّف وار. بريسى: شو كتابِ كائناتدر كه، بر نبذه شهادتنى اون اوچ لمعه ايله عربى نور رسالهسندن اون اوچنجى درسدن ايشيتدك. بريسى: شو كتابِ كبيرڭ آيتِ كبراسى اولان خاتم الأنبيا عليه الصلاة والسلامدر. بريسى ده قرآنِ عظيم الشاندر. شيمدى شو ايكنجى برهانِ ناطقى اولان خاتم الأنبيا عليه الصلاة والسلامى طانيمالىيز، ديڭلهملىيز.
أوت، او برهانڭ شخصِ معنويسنه باق: سطحِ أرض بر مسجد، مكّه بر محراب، مدينه بر منبر... او برهانِ باهر اولان پيغمبريمز عليه الصلاة والسلام بتون أهلِ ايمانه إمام، بتون إنسانلره خطيب، بتون أنبيايه رئيس، بتون أوليايه سيّد، بتون أنبيا و أوليادن مركّب بر حلقهِٔ ذكرڭ سرذاكرى... بتون أنبيا حياتدار كوكلرى، بتون أوليا طراوتدار ثمرهلرى بر شجرهِٔ نورانيهدر كه؛ هر بر دعواسنى، معجزاتلرينه إستناد ايدن بتون أنبيا و كرامتلرينه إعتماد ايدن بتون أوليا تصديق ايدوب إمضا ايدييورلر. زيرا او، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دير، دعوا ايدر. بتون صاغ و صول، يعنى ماضى و مستقبل طرفلرنده صف طوتان او نورانى ذاكرلر، عين كلمهيى تكرار ايدهرك، إجماع ايله معنًا صَدَقْتَ وَ بِاْلحَقِّ نَطَقْتَ
— 264 —
ديرلر. هانگى وهمڭ حدّى وار كه، بويله حسابسز إمضالرله تأييد ايديلن بر مدّعايه پارمق قاريشديرسين.
ايكنجى رشحه:او نورانى برهانِ توحيد، ناصلكه ايكى جناحڭ إجماع و تواتريله تأييد ايديلييور. اويله ده، تورات و إنجيل گبى كتبِ سماويهنڭ
(حاشيه): حسينِ جسرى "رسالهِٔ حميديه"سنده يوز اون درت إشاراتى، او كتابلردن چيقارمشدر. تحريفدن صوڭره بو قدر بولونسه، ألبته داها أوّل چوق تصريحات وارمش.
يوزلر إشاراتى و إرهاصاتڭ بيڭلر رموزاتى و هاتفلرڭ مشهور بشاراتى و كاهنلرڭ متواتر شهاداتى و شقِّ قمر گبى بيڭلر معجزاتنڭ دلالاتى و شريعتڭ حقّانيتى ايله تأييد و تصديق ايتدكلرى گبى، ذاتنده غايت كمالدهكى أخلاقِ حميدهسنى و وظيفهسنده نهايت حُسنندهكى سجاياىِ غاليهسنى و كمالِ أمنيتنى و قوّتِ ايماننى و غايت إطمئناننى و نهايت وثوقنى گوسترن فوق العاده تقواسى، فوق العاده عبوديتى، فوق العاده جدّيتى، فوق العاده متانتى؛ دعواسنده نهايت درجهده صادق اولديغنى گونش گبى آشكاره گوسترييور.
اوچنجى رشحه:أگر ايسترسهڭ گل عصرِ سعادته، جزيرة العربه گيدرز. خيالًا اولسون اونى وظيفه باشنده گوروب زيارت ايدرز. ايشته باق: حسنِ سيرت و جمالِ صورت ايله ممتاز بر ذاتى گورويورز كه؛ ألنده معجزنما بر كتاب، لساننده حقائقآشنا بر خطاب، بتون بنى آدمه، بلكه جنّ و إنسه و مَلگه، بلكه بتون موجوداته قارشى بر خطبهِٔ أزليهيى تبليغ ايدييور. سرِّ خلقتِ عالم اولان معمّاءِ عجيبانهسنى حلّ و شرح ايدوب و سرِّ كائنات اولان طلسمِ مغلقنى فتح و كشف ايدهرك، بتون موجوداتدن صوريلان، بتون عقولى حيرت ايچنده مشغول ايدن اوچ مشكل و مدهش سؤالِ عظيم اولان "نهجيسڭ؟ نرهدن گلييورسڭ؟ نرهيه گيدييورسڭ؟" سؤاللرينه مقنع، مقبول جواب ويرر.
دردنجى رشحه:باق! اويله بر ضياىِ حقيقت نشر ايدر كه: أگر اونڭ او نورانى دائرهِٔ حقيقتِ إرشادندن خارج بر صورتده كائناته باقسهڭ؛ ألبته كائناتڭ شكلنى بر ماتمخانهِٔ عمومى حكمنده و موجوداتى بربرينه أجنبى، بلكه دشمن و جامداتى دهشتلى جنازهلر و بتون ذوى الحياتى زوال و فراقڭ سيللهسيله آغلايان يتيملر حكمنده
— 265 —
گورورسڭ. شيمدى باق: اونڭ نشر ايتديگى نور ايله او ماتمخانهِٔ عمومى، شوق و جذبه ايچنده بر ذكرخانهيه إنقلاب ايتدى. او أجنبى، دشمن موجودات، برر دوست و قارداش شكلنه گيردى. او جامداتِ ميّتهِٔ صامته؛ برر مونس مأمور، برر مسخّر خدمتكار وضعيتنى آلدى و او آغلاييجى و شكوا ايديجى كيمسهسز يتيملر، برر تسبيح ايچنده ذاكر ويا وظيفه پايدوسندن شاكر صورتنه گيردى.
بشنجى رشحه:هم او نور ايله؛ كائناتدهكى حركات، تنوّعات، تبدّلات، تغيّرات معناسزلقدن و عبثيتدن و تصادف اويونجقلغندن چيقوب برر مكتوباتِ ربّانيه، برر صحيفهِٔ آياتِ تكوينيه، برر مراياىِ أسماءِ إلٰهيه و عالم دخى بر كتابِ حكمتِ صمدانيه مرتبهسنه چيقديلر. هم إنسانى بتون حيواناتڭ مادوننه دوشورن حدسز ضعف و عجزى، فقر و إحتياجاتى و بتون حيوانلردن داها بدبخت ايدن، واسطهِٔ نقلِ حزن و ألم و غم اولان عقلى، او نور ايله نورلانديغى وقت، إنسان بتون حيوانات، بتون مخلوقات اوستنه چيقار. او نورلانمش عجز، فقر، عقل ايله نياز ايله نازنين بر سلطان و فيزار ايله نازدار بر خليفهِٔ زمين اولور. ديمك او نور اولمازسه كائنات ده، إنسان ده، حتّى هر شى دخى هيچه اينر. أوت ألبته بويله بديع بر كائناتده، بويله بر ذات لازمدر. يوقسه كائنات و أفلاك اولمامليدر.
آلتنجى رشحه:ايشته او ذات، بر سعادتِ أبديهنڭ مخبرى، مژدهجيسى، بر رحمتِ بىنهايهنڭ كاشفى و إعلانجيسى و سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننڭ دلّالى، سيرجيسى و كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى، گوستريجيسى اولديغندن؛ بويله باقسهڭ (يعنى عبوديتى جهتيله) اونى بر مثالِ محبّت، بر تمثالِ رحمت، بر شرفِ إنسانيت، أڭ نورانى بر ثمرهِٔ شجرهِٔ خلقت گورهجكسڭ. شويله باقسهڭ، (يعنى رسالتى جهتيله) بر برهانِ حق، بر سراجِ حقيقت، بر شمسِ هدايت، بر وسيلهِٔ سعادت گورورسڭ. ايشته باق ناصل برقِ خاطف گبى اونڭ نورى، شرقدن غربى طوتدى. و نصفِ أرض و خُمسِ بشر، اونڭ هديهِٔ هدايتنى قبول ايدوب حرزِ جان ايتدى. بزم نفس و شيطانمزه نه اولويور كه؛ بويله بر ذاتڭ بتون دعوالرينڭ أساسى اولان لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه ى، بتون مراتبيله برابر قبول ايتمهسين؟
— 266 —
يدنجى رشحه:ايشته باق: شو جزيرهِٔ واسعهده وحشى و عادتلرينه متعصّب و عنادجى مختلف أقوامى، نه چابوق عادات و أخلاقِ سيّئهِٔ وحشيانهلرينى دفعةً قلع و رفع ايدهرك بتون أخلاقِ حسنه ايله تجهيز ايدوب بتون عالمه معلّم و مدنى اُممه استاد أيلدى. باق! دگل ظاهرى بر تسلّط، بلكه عقللرى، روحلرى، قلبلرى، نفسلرى فتح و تسخير ايدييور. محبوبِ قلوب، معلّمِ عقول، مربّئِ نفوس، سلطانِ أرواح اولدى.
سكزنجى رشحه:بيليرسڭ كه، سيغاره گبى كوچك بر عادتى، كوچك بر قَومده بيوك بر حاكم، بيوك بر همّتله آنجق دائمى قالديرهبيلير. حالبوكه باق بو ذات، بيوك و چوق عادتلرى؛ هم عنادجى، متعصّب بيوك قَوملردن، ظاهرى كوچك بر قوّتله، كوچك بر همّتله، آز بر زمانده رفع ايدوب يرلرينه اويله سجاياىِ عاليهيى كه، دم و طمارلرينه قاريشمش درجهده ثابت اولارق وضع و تثبيت أيلييور. بونڭ گبى داها پك چوق خارقه إجراآتى ياپييور. ايشته شو عصرِ سعادتى گورمهينلره، جزيرة العربى گوزلرينه صوقويورز. هايدى يوزر فيلسوفى آلسينلر، اورايه گيتسينلر. يوز سنه چاليشسينلر. او ذاتڭ، او زمانه نسبةً بر سنهده ياپديغنڭ يوزدن بريسنى عجبا ياپهبيليرلر مى؟
طوقوزنجى رشحه:هم بيليرسڭ: كوچك بر آدم، كوچك بر حيثيتله، كوچك بر جماعتده، كوچك بر مسئلهده، مناظرهلى بر دعواده حجابسز، پرواسز؛ كوچك، فقط خجالتآور بر يالانى، دشمنلرى ياننده حيلهسنى حسّ ايتديرميهجك درجهده تأثّر و تلاش گوسترمهدن سويلهيهمز. شيمدى باق بو ذاته؛ پك بيوك بر وظيفهده، پك بيوك بر وظيفهدار، پك بيوك بر حيثيتله، پك بيوك أمنيته محتاج بر حالده، پك بيوك بر جماعتده، پك بيوك خصومت قارشيسنده، پك بيوك مسئلهلرده، پك بيوك دعواده، پك بيوك بر سربستيتله، بِلا پروا، بِلا تردّد، بِلا حجاب، تلاشسز، صميمى بر صفوتله، بيوك بر جدّيتله، خصملرينڭ طمارلرينه طوقونديرهجق شديد، علوى بر صورتده سويلهديگى سوزلرنده هيچ خلاف بولونهبيلير مى؟ هيچ حيله قاريشماسى ممكن ميدر؟ كلّا! اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى أوت، حق آلداتماز، حقيقتبين آلدانماز. حق اولان مسلگى حيلهدن مستغنيدر. حقيقتبينڭ گوزينه خيالڭ نه حدّى وار كه، حقيقت گورونسون آلداتسين؟
— 267 —
اوننجى رشحه:ايشته باق: نه قدر مراق آور، نه قدر جاذبهدار، نه قدر لزوملى، نه قدر دهشتلى حقائقى گوسترر و مسائلى إثبات ايدر.
بيليرسڭ كه: أڭ زياده إنسانى تحريك ايدن مراقدر. حتّى أگر سڭا دينلسه: "يارى عمريڭى، يارى مالڭى ويرسهڭ؛ قمردن و مشتريدن برى گلير، قمرده و مشتريده نه وار نه يوق، أحوالنى سڭا خبر ويرهجك. هم طوغرى اولارق سنڭ إستقبالڭى و باشڭه نه گلهجگنى طوغرى اولارق خبر ويرهجك." مراقڭ وارسه ويرهجكسڭ. حالبوكه شو ذات، اويله بر سلطانڭ أخبارينى سويلهيور كه: مملكتنده قمر بر سينك گبى بر پروانه أطرافنده دونر. او أرض اولان او پروانه ايسه، بر لامبا أطرافنده پرواز ايدر. و او گونش اولان لامبا ايسه، او سلطانڭ بيڭلر منزللرندن بر مسافرخانهسنده بيڭلر مصباحلر ايچنده بر لامباسيدر. هم اويله عجائب بر عالمدن حقيقى اولارق بحث ايدييور و اويله بر إنقلابدن خبر ويرييور كه: بيڭلر كُرهِٔ أرض بومبا اولسه پاطلاسهلر، او قدر عجيب اولماز. باق! اونڭ لساننده
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اَلْقَارِعَةُ
گبى سورهلرى ايشيت... هم اويله بر إستقبالدن طوغرى اولارق خبر ويرييور كه: شو دنيوى إستقبال، اوڭا نسبةً بر قطره سراب حكمندهدر. هم اويله بر سعادتدن پك جدّى اولارق خبر ويرييور كه؛ بتون سعادتِ دنيويه اوڭا نسبةً بر برقِ زائلڭ، بر شمسِ سرمده نسبتى گبيدر.
اون برنجى رشحه:بويله عجيب و معمّاآلود شو كائناتڭ پردهِٔ ظاهريهسى آلتنده ألبته و ألبته بويله عجائب بزى بكلهيور. بويله عجائبى خبر ويرهجك، بويله خارقه و فوق العاده معجزنما بر ذات لازمدر. هم بو ذاتڭ گيديشاتندن گورونويور كه؛ او گورمش و گورويور و گورديگنى سويلهيور. هم بزى نعمتلريله پرورده ايدن شو سماوات و أرضڭ إلٰهى بزدن نه ايستهيور، مرضياتى نهدر، پك صاغلام اولارق بزه درس ويرييور. هم بونلر گبى داها پك چوق مراقآور، لزوملى حقائقى درس ويرن بو ذاته قارشى هر شيئى بيراقوب اوڭا قوشمق، اونى ديڭلهمك لازم گليركن؛ أكثر إنسانلره نه اولمش كه صاغير اولوب، كور اولمشلر، بلكه ديوانه اولمشلر كه؛ بو حقّى گورمييورلر، بو حقيقتى ايشيتمهيورلر، آڭلامييورلر؟
— 268 —
اون ايكنجى رشحه:ايشته شو ذات، شو موجودات خالقنڭ وحدانيتنڭ حقّانيتى درجهسنده حق بر برهانِ ناطق، بر دليلِ صادق اولديغى گبى؛ حشرڭ و سعادتِ أبديهنڭ دخى بر برهانِ قاطعى، بر دليلِ ساطعيدر. بلكه ناصلكه او ذات؛ هدايتيله سعادتِ أبديهنڭ سببِ حصولى و وسيلهِٔ وصوليدر. اويله ده؛ دعاسيله، نيازيله او سعادتڭ سببِ وجودى و وسيلهِٔ ايجاديدر. حشر مسئلهسنده گچن شو سرّى، مقام مناسبتيله تكرار ايدرز:
ايشته باق: او ذات اويله بر صلاتِ كبراده دعا ايدييور كه: گويا شو جزيره، بلكه أرض، اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر. باق، هم اويله بر جماعتِ عظماده نياز ايدييور كه: گويا بنى آدمڭ زمانِ آدمدن عصريمزه، قيامته قدر بتون نورانى كامل إنسانلر، اوڭا إتّباع ايله إقتدا ايدوب دعاسنه آمين دييورلر. هم باق، اويله بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه: دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات، نيازينه "أوت يا ربّنا وير، بز دخى ايستهيورز" دييوب إشتراك ايدييورلر. هم اويله فقيرانه، اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه نياز ايدييور كه؛ بتون كائناتى آغلاتديرييور، دعاسنه إشتراك ايتديرييور.
باق! هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون دعا ايدييور كه: إنسانى و عالمى، بلكه بتون مخلوقاتى أسفلِ سافليندن، سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن أعلاىِ علّيّينه، يعنى قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه چيقارييور.
باق! هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله ايستهيور، يالوارييور كه: گويا بتون موجوداته و سماواته و عرشه ايشيتديروب، وجده گتيروب دعاسنه "آمين اَللّٰهمّ آمين" ديديرتييور. باق! هم اويله سميع، كريم بر قديردن، اويله بصير، رحيم بر عليمدن حاجتنى ايستهيور كه: بِالمشاهده أڭ خفى بر ذىحياتڭ أڭ خفى بر حاجتنى، بر نيازينى گورور، ايشيتير، قبول ايدر، مرحمت ايدر. چونكه ايستديگنى، (وَلَوْ لسانِ حال ايله اولسون) ويرر. و اويله بر صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانهده ويرر كه، شبهه بيراقماز بو تربيه و تدبير اويله بر سميع و بصير و اويله بر كريم و رحيمه خاصدر.
— 269 —
اون اوچنجى رشحه:عجبا بتون أفاضلِ بنى آدمى آرقهسنه آلوب، أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان و بِحقٍّ فخرِ كائنات نه ايستهيور؟ باق ديڭله: سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، لقا ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم مراياىِ موجوداتده أحكامنى و جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور. حتّى أگر رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى حسابسز او مطلوبڭ أسبابِ موجبهسى اولماسه ايدى؛ شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى. أوت ناصلكه اونڭ رسالتى شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى. اويله ده، اونڭ عبوديتى دخى اوتهكى دارڭ آچيلمهسنه سببدر. عجبا أهلِ عقل و تحقيقه
لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ
ديديرن شو مشهود إنتظامِ فائق، شو رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت و مِثلسز جمالِ ربوبيت؛ هيچ بويله بر چركينلگى، بويله بر مرحمتسزلگى، بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايدر مى كه: أڭ جزئى، أڭ أهمّيتسز آرزولرى، سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين... أڭ أهمّيتلى، أڭ لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمسين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا!. يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايتمز، چركين اولماز.
ياهو أى خيالى آرقداشم! شيمديلك كافيدر، گرى گيتملىيز. يوقسه يوز سنه شو زمانده، شو جزيرهده قالسهق، ينه او ذاتڭ غرائبِ إجراآتنى و عجائبِ وظائفنى، يوزدن بريسنه تمامًا إحاطه ايدوب تماشاسنده طويامايز.
شيمدى گل! اوستنده دونهجگمز هر عصره برر برر باقهجغز. باق ناصل هر عصر، او شمسِ هدايتدن آلدقلرى فيض ايله چيچك آچمشلر! أبو حنيفه، شافعى، بايزيدِ بسطامى، شاهِ گيلانى، شاهِ نقشبند، إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى گبى ميليونلر منوّر ميوهلر ويرييور. مشهوداتمزڭ تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايدوب، او معجزنما و هدايتأدايه بر قسم قطعى معجزاتنه إشارت ايدن بر صلوات گتيرملىيز:
— 270 —
عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكِيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ ٭ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْجِيلُ وَ الزَّبُورُ ٭ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَ كَوَاهِنُ الْبَشَرِ ٭ وَ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ ٭ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهِ ٭ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَ شَبَعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهِ مِأٰتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ اَنْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّبْىَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ ٭ سَيِّدِنَا وَ شَفِيعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا ٭ اٰمِينَ
(شعاعاتِ معرفة النبى نامندهكى توركجه بر رسالهده و اون طوقوزنجى مكتوبده و شو سوزده إجمالًا إشارت ايتديگمز دلائلِ نبوّتِ أحمديهيى (عصم) بيان ايتمشم. هم اونده قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازى إجمالًا ذكر ايديلمش. ينه "لمعات" نامنده توركجه بر رسالهده و يگرمى بشنجى سوزده قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى إجمالًا بيان و قرق وجوهِ إعجازينه إشارت ايتمشم. او قرق وجهده، يالڭز نظمده اولان بلاغتى، "إشارات الإعجاز" نامندهكى بر تفسيرِ عربىده قرق صحيفه ايچنده يازمشم. أگر إحتياجڭ وارسه شو اوچ كتابه مراجعت ايدهبيليرسڭ.)
اون دردنجى رشحه:مخزنِ معجزات و معجزهِٔ كبرا اولان قرآنِ حكيم؛ نبوّتِ أحمديه (عصم) ايله وحدانيتِ إلٰهيهيى، او درجه قطعى إثبات ايدييور كه، باشقه برهانه حاجت بيراقمييور. بز ده اونڭ تعريفنه و مدارِ تنقيد اولمش بر ايكى لمعهِٔ إعجازينه إشارت ايدرز.
— 271 —
ايشته ربّمزى بزه تعريف ايدن قرآنِ حكيم؛ شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى... شو صحائفِ أرض و سماده مستتر كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى... شو سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى... شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسندهكى عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ رحمانيه و خطاباتِ أزليهنڭ خزينهسى... شو عالمِ معنويهِٔ إسلاميهنڭ گونشى، تملى، هندسهسى... عوالمِ اُخرويهنڭ خريطهسى... ذات و صفات و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ ناطقى، ترجمانِ ساطعى... شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى، حكمتِ حقيقيسى، مرشد و هاديسى... هم بر كتابِ حكمت و شريعت، هم بر كتابِ دعا و عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر و معرفت گبى؛ بتون حاجاتِ معنويهسنه قارشى برر كتاب و بتون مختلف أهلِ مسالك و مشارب اولان أوليا و صدّيقينڭ، أصفيا و محقّقينڭ (هر برينڭ) مشربلرينه لايق برر رساله إبراز ايدن بر "كتبخانهِٔ مقدّسه"در.
سببِ قصور توهّم ايديلن تكراراتندهكى لمعهِٔ إعجازه باق كه: قرآن هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ دعوت اولديغندن ايچنده تكرار مستحسندر، بلكه ألزمدر و أبلغدر. أهلِ قصورڭ ظنّى گبى دگل... زيرا ذكرڭ شأنى؛ تكرار ايله تنويردر. دعانڭ شأنى؛ ترداد ايله تقريردر. أمر و دعوتڭ شأنى؛ تكرار ايله تأكيددر. هم هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر اولاماز. فقط بر سورهيه غالبًا مقتدر اولور. اونڭ ايچون أڭ مهمّ مقاصدِ قرآنيه أكثر اوزون سورهلرده درج ايديلهرك هر بر سوره بر كوچك قرآن حكمنه گچمش. ديمك، هيچ كيمسهيى محروم ايتمهمك ايچون، توحيد و حشر و قصّهِٔ موسى گبى بعض مقصدلر تكرار ايديلمش. هم جسمانى إحتياج گبى، معنوى حاجات دخى مختلفدر. بعضسنه إنسان هر نَفَس محتاج اولور. (جسمه هوا، روحه هو گبى). بعضسنه هر ساعت (بسم اللّٰه گبى) و هكذا... ديمك تكرارِ آيت، تكرّرِ إحتياجدن ايلرى گلمش و او إحتياجه إشارت ايدهرك اويانديروب تشويق ايتمك، هم إشتياقى و إشتهايى تحريك ايتمك ايچون تكرار ايدر. هم قرآن مؤسّسدر. بر دينِ مبينڭ أساسيدر و شو عالمِ إسلاميتڭ تمللريدر و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى دگيشديروب، مختلف طبقاته، مكرّر سؤاللرينه جوابدر. مؤسِّسه، تثبيت ايتمك ايچون
— 272 —
تكرار لازمدر. تأكيد ايچون ترداد لازمدر. تأييد ايچون تقرير، تحقيق، تكرير لازمدر. هم، اويله مسائلِ عظيمه و حقائقِ دقيقهدن بحث ايدييور كه: عمومڭ قلبلرنده يرلشديرمك ايچون چوق دفعه مختلف صورتلرده تكرار لازمدر. بونڭله برابر صورةً تكراردر، فقط معنًا هر بر آيتڭ چوق معنالرى، چوق فائدهلرى، چوق وجوه و طبقاتى واردر. هر بر مقامده آيرى بر معنا و فائده و مقصدلر ايچون ذكر ايديلييور.
هم قرآنڭ، مسائلِ كونيهنڭ بعضسنده إبهام و إجمالى ايسه؛ إرشادى بر لمعهِٔ إعجازدر. أهلِ إلحادڭ توهّم ايتدكلرى گبى مدارِ تنقيد اولاماز و سببِ قصور دگلدر.
أگر ديسهڭ:"عجبا نهدن قرآنِ حكيم فلسفهنڭ موجوداتدن بحث ايتديگى گبى ايتمييور؟ بعض مسائلى مجمل بيراقير، بعضسنى نظرِ عمومىيى اوقشايهجق، حسِّ عامّهيى رنجيده ايتميهجك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميهجق بر صورتِ بسيطانهِٔ ظاهرانهده سويلهيور؟
جوابًا ديرز كه:فلسفه، حقيقتڭ يولنى شاشيرمش اونڭ ايچون... هم، گچمش درسلردن و سوزلردن ألبته آڭلامشسڭ كه: قرآنِ حكيم، شو كائناتدن بحث ايدييور؛ تا، ذات و صفات و أسماءِ إلٰهيهيى بيلديرسين. يعنى بو كتابِ كائناتڭ معانيسنى آڭلاتديروب، تا خالقنى طانيتديرسين. ديمك موجوداته كنديلرى ايچون دگل، بلكه موجدلرى ايچون باقييور. هم عمومه خطاب ايدييور. علمِ حكمت ايسه، موجوداته موجودات ايچون باقييور. هم خصوصًا أهلِ فنّه خطاب ايدييور. اويله ايسه مادام كه قرآنِ حكيم، موجوداتى دليل ياپييور، برهان ياپييور. دليل ظاهرى اولمق، نظرِ عمومه چابوق آڭلاشيلمق گركدر. هم مادام كه قرآنِ مرشد، بتون طبقاتِ بشره خطاب ايدر. كثرتلى طبقه ايسه، طبقهِٔ عوامدر. ألبته إرشاد ايستر كه؛ لزومسز شيلرى إبهام ايله إجمال ايتسين و دقيق شيلرى تمثيل ايله تقريب ايتسين و مغالطهلره دوشورمهمك ايچون ظاهرى نظرلرنده بديهى اولان شيلرى، لزومسز بلكه ضررلى بر صورتده تغيير ايتمهمكدر.
مثلا گونشه دير:"دونر بر سراجدر، بر لامبادر." زيرا گونشدن، گونش ايچون، ماهيتى ايچون بحث ايتمهيور. بلكه بر نوع إنتظامڭ زنبرگى و نظامڭ مركزى اولديغندن، إنتظام و نظام ايسه صانعڭ آيينهِٔ معرفتى اولديغندن بحث ايدييور. أوت دير:
— 273 —
اَلشَّمْسُ تَجْرِى
"گونش دونر." بو دونر تعبيريله؛ قيش ياز، گيجه گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتى إخطار ايله عظمتِ صانعى إفهام ايدر. ايشته بو دونمك حقيقتى نه اولورسه اولسون، مقصود اولان و هم منسوج، هم مشهود اولان إنتظامه تأثير ايتمز. هم دير:
وَ جَعَلْنَا الشَّمْسَ سِرَاجًا
شو سراج تعبيريله، عالمى بر قصر صورتنده، ايچنده اولان أشيا ايسه؛ إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله رحمت و إحسانِ خالقى إفهام ايدر. شيمدى باق شو سرسم و گوهزه فلسفه نه دير؟ باق دييور كه:
"گونش، بر كتلهِٔ عظيمهِٔ مايعهِٔ ناريهدر. اوندن فيرلامش اولان سيّاراتى أطرافنده دونديروب، جسامتى بو قدر، ماهيتى بويلهدر شويلهدر." موحش بر دهشتدن، مدهش بر حيرتدن باشقه، روحه بر كمالِ علمى ويرمييور. بحثِ قرآن گبى ايتمييور. بوڭا قياسًا باطنًا قوف، ظاهرًا مطنطن فلسفى مسئلهلرڭ نه قيمتده اولديغنى آڭلارسڭ. اونڭ شعشعهِٔ صوريسنه آلدانوب، قرآنڭ غايت معجزنما بياننه قارشى حرمتسزلك ايتمه!..
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ شِفَاءً لَنَا وَ لِكَاتِبِهِ وَ اَمْثَالِهِ مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ مُونِسًا لَنَا وَ لَهُمْ فِى حَيَاتِنَا وَ بَعْدَ مَوْتِنَا وَ فِى الدُّنْيَا قَرِينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَفِيعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ رَفِيقًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا دَلِيلًا وَ اِمَامًا بِفَضْلِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ رَحْمَتِكَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمِينَ وَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكِيمُ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
إخطار:عربى رسالة النورده اون دردنجى رشحهنڭ آلتى قطرهسى، باخصوص دردنجى قطرهنڭ آلتى نكتهسى؛ قرآنِ حكيمڭ قرق قدر أنواعِ إعجازندن اون بشنى بيان ايدر. اوڭا إكتفاءً بوراده إختصار ايتدك. ايسترسهڭ اوڭا مراجعت ايت، بر خزينهِٔ معجزات بولورسڭ.
— 274 —
يگرمنجى سوز
(ايكى مقامدر)
برنجى مقام
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُوا اِلَّا اِبْلِيسَ ٭ اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ٭ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
بر گون شو آيتلرى اوقوركن إبليسڭ إلقاآتنه قارشى قرآنِ حكيمڭ فيضندن اوچ نكته إلهام ايديلدى.وسوسهنڭ صورتى شودر:
ديدى كه: "ديرسڭز: قرآن معجزهدر. هم نهايتسز بلاغتدهدر. هم، عمومه هر وقتده هدايتدر. حالبوكه، شويله بعض حادثاتِ جزئيهيى تاريخوارى بر صورتده مصرّانه تكرار ايتمكده نه معنا وار؟ بر اينگى كسمك گبى بر واقعهِٔ جزئيهيى، او قدر مهمّ توصيفات ايله بويله ذكر ايتمك، حتّى او سورهِٔ عظيمهيه ده اَلْبَقَرَة تسميه ايتمكده نه مناسبت وار؟ هم ده آدمه سجده اولان حادثه، صِرف بر أمرِ غيبيدر. عقل اوڭا يول بولاماز. قوى بر ايماندن صوڭره تسليم و إذعان ايديلهبيلير. حالبوكه قرآن، عموم أهلِ عقله درس ويرييور. چوق يرلرده اَفَلَا يَعْقِلُونَ دير، عقله حواله ايدر. هم طاشلرڭ تصادفى اولان بعض حالاتِ طبيعيهسنى أهمّيتله بيان ايتمكده نه هدايت وار؟"
إلهام اولونان نكتهلرڭ صورتى شودر:
— 275 —
برنجى نكته:قرآنِ حكيمده چوق حادثاتِ جزئيه واردر كه، هر بريسنڭ آرقهسنده بر دستورِ كلّى صاقلانمش و بر قانونِ عمومينڭ اوجى اولارق گوستريلييور. ناصلكه، عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا حضرتِ آدمڭ ملائكهلره قارشى قابليتِ خلافت ايچون بر معجزهسى اولان تعليمِ أسمادر كه، بر حادثهِٔ جزئيهدر. شويله بر دستورِ كلّينڭ اوجيدر كه: نوعِ بشره جامعيتِ إستعداد جهتيله تعليم اولونان حدسز علوم و كائناتڭ أنواعنه محيط پك چوق فنون و خالقڭ شئونات و أوصافنه شامل كثرتلى معارفڭ تعليميدر كه؛ نوعِ بشره دگل يالڭز ملائكهلره، بلكه سماوات و أرض و طاغلره قارشى أمانتِ كبرايى حمل دعواسنده بر رجحانيت ويرمش. و هيئتِ مجموعهسيله أرضڭ بر خليفهِٔ معنويسى اولديغنى قرآن إفهام ايتديگى مِثللو؛ ملائكهلرڭ آدمه سجدهسيله برابر، شيطانڭ سجده ايتمهمسى اولان حادثهِٔ جزئيهِٔ غيبيه، پك گنيش بر دستورِ كلّيهِٔ مشهودهنڭ اوجى اولديغى گبى، پك بيوك بر حقيقتى إحساس ايدييور. شويله كه:
قرآن، شخصِ آدمه ملائكهلرڭ إطاعت و إنقيادينى و شيطانڭ تكبّر و إمتناعنى ذكر ايتمسيله؛ نوعِ بشره كائناتڭ أكثر مادّى أنواعلرى و او أنواعڭ معنوى ممثّللرى و مؤكّللرى مسخّر اولدقلرينى و نوعِ بشرڭ حاسّهلرينڭ بتون إستفادهلرينه مهيّا و منقاد اولدقلرينى إفهام ايتمكله برابر؛ او نوعڭ إستعداداتنى بوزان و ياڭليش يوللره سَوق ايدن موادِّ شريره ايله اونلرڭ ممثّللرى و سكنهِٔ خبيثهلرى، او نوعِ بشرڭ طريقِ كمالاتنده نه بيوك بر أنگل، نه مدهش بر دشمن تشكيل ايتديگنى إخطار ايدهرك، قرآنِ معجز البيان بر تك آدمله (عس) جزئى حادثهيى قونوشوركن، بتون كائناتله و بتون نوعِ بشرله بر مكالمهِٔ علويه ايدييور.
ايكنجى نكته:مصر قطعهسى، قومستان اولان صحراىِ كبيرڭ بر پارچهسى اولديغندن نيلِ مباركڭ فيضيله غايت محصولدار بر تارلا حكمنه گچديگندن، او جهنّمنمون صحرا قومشولغنده شويله جنّتمثال بر موقعِ مباركڭ بولونماسى، فلاحت و زراعتى أهاليسنده پك مرغوب بر صورته گتيرمش و او سكنهنڭ سجيهسنه اويله تثبيت ايتمش كه، زراعتى قدسيه و واسطهِٔ زراعت اولان بقرى و ثورى مقدّس، بلكه معبود درجهسنه چيقارمش. حتّى او زماندهكى مصر ملّتى ثوره، بقره عبادت ايتمك
— 276 —
درجهسنده بر قدسيت ويرمشلر. ايشته او زمانده بنى إسرائيل دخى، او قطعهده نشئت ايدييوردى و او تربيهدن بر حصّه آلدقلرى، عِجل مسئلهسندن آڭلاشيلييور.
ايشته قرآنِ حكيم، حضرتِ موسى عليه السلامڭ رسالتيله، او ملّتڭ سجيهلرينه گيرمش و إستعدادلرينه ايشلهمش اولان او بقرپرستلك مفكورهسنى كسوب ئولديرديگنى، بر بقرڭ ذبحى ايله إفهام ايدييور.
ايشته شو حادثهِٔ جزئيه ايله بر دستورِ كلّىيى، هر وقت، هم هركسه غايت لزوملى بر درسِ حكمت اولديغنى علوى بر إعجاز ايله بيان ايدر.
بوڭا قياسًا بيل كه: قرآنِ حكيمده بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده ذكر ايديلن جزئى حادثهلر، كلّى دستورلرڭ اوجلريدر. حتّى چوق سورهلرده ذكر و تكرار ايديلن قصّهِٔ موسىنڭ يدى جملهلرينه مثال اولارق لمعاتده إعجازِ قرآن رسالهسنده او جزئى جملهلرڭ هر بر جزئنڭ ناصل مهمّ بر دستورِ كلّىيى تضمّن ايتديگنى بيان ايتمشز. ايسترسهڭ او رسالهيه مراجعت ايت.
اوچنجى نكته:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ وَمَا اللّٰهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
شو آيتى اوقوركن، موسوس ديدى كه: "هركسه معلوم و عادى اولان طاشلرڭ شو فطرى بعض حالاتِ طبيعيهسنى، أڭ مهمّ و بيوك مسئلهلر صورتنده بحث و بيانده نه معنا وار، نه مناسبت وار، نه إحتياج وار؟"
شو وسوسهيه قارشى فيضِ قرآندن شويله بر نكته إلهام ايديلدى:
أوت، مناسبت وار و إحتياج وار. هم او درجه بيوك بر مناسبت و أهمّيتلى بر معنا و او درجه معظّم و لزوملى بر حقيقت وار كه، آنجق قرآنڭ ايجازِ معجزى و لطفِ إرشاديله بر درجه بسيطلشديرلمش و إختصار ايديلمش. أوت إعجازِ قرآنڭ بر أساسى اولان ايجاز، هم هدايتِ قرآنڭ بر نورى اولان لطفِ إرشاد و حسنِ إفهام، إقتضا ايدييورلر
— 277 —
كه: قرآنڭ مخاطبلرى ايچنده أكثريتى تشكيل ايدن عوامه قارشى كلّى حقيقتلرى و درين و عمومى دستورلرى، مألوف و جزئى صورتلر ايله گوسترلسين و فكرلرى بسيط اولان عمومى عوامه قارشى، معظّم حقيقتلرڭ يالڭز اوجلرى و بسيط بر صورتى گوسترلسين. هم عادت پردهسى تحتنده و زمينڭ آلتنده خارق العاده اولان تصرّفاتِ إلٰهيه، إجمالًا گوسترلسين. ايشته بو سرّه بناءًدر كه، قرآنِ حكيم شو آيتله دييور:
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! سزلره نه اولمش كه: قلبلريڭز طاشدن داها جامد و داها زياده قاتيلاشمشدر. زيرا گورمييور ميسڭز كه، او پك سرت و پك جامد و طوپراق آلتنده بر طبقهِٔ عظيمه تشكيل ايدن او قوجه طاشلر، او قدر أوامرِ إلٰهيهيه قارشى مطيع و مسخّر و إجراآتِ ربّانيه آلتنده او قدر يوموشاق و أمربردر كه، هواده آغاجلرڭ تشكيلنده تصرّفاتِ إلٰهيه نه درجه سهولتله جريان ايدييور. اويله ده؛ تحت الزمين و او سرت، صاغير طاشلرده او درجه سهولت و إنتظام ايله، حتّى طمارلره قارشى قانڭ جولانى گبى منتظم صو جدوللرى
(حاشيه): أوت، زمين دينلن محتشم و سيّار سرايڭ تمل طاشى اولان طاش طبقهسنڭ فاطرِ ذو الجلال طرفندن توظيف ايديلن أڭ مهمّ اوچ وظيفهيى بيان ايتمك، آنجق قرآنه ياقيشير.
ايشته برنجى وظيفهسى: طوپراغڭ، قدرتِ ربّانيه ايله نباتاته آنالق ايدوب يتيشديرديگى گبى، قدرتِ إلٰهيه ايله طاش دخى طوپراغه دايهلك ايدوب يتيشديرييور.
ايكنجى وظيفهسى: زمينڭ بدننده دورانِ دم حكمنده اولان صولرڭ منتظم جولاننه خدمتيدر.
اوچنجى وظيفهِٔ فطريهسى: چشمهلرڭ و ايرماقلرڭ، عيون و أنهارڭ منتظم بر ميزان ايله ظهور و دواملرينه خزينهدارلق ايتمكدر. أوت طاشلر، بتون قوّتيله و آغزلرينڭ طولوسيله آقيتدقلرى آبِ حيات صورتنده، دلائلِ وحدانيتى زمين يوزينه يازوب سرپيور.
و صو طمارلرى، كمالِ حكمتله او طاشلرده مقاومت گورميهرك جريان ايدييور. هم هواده نباتات و آغاجلرڭ داللرينڭ سهولتله صورتِ إنتشارى گبى؛ او درجه سهولتله كوكلرڭ نازك طمارلرى، ير آلتندهكى طاشلرده ممانعت گورميهرك أوامرِ إلٰهى ايله منتظمًا إنتشار ايتديگنى قرآن إشارت ايدييور و گنيش بر حقيقتى، شو آيتله درس ويرييور و او درس ايله، او قساوتلى قلبلره بو معنايى ويرييور و رمزًا دييور:
— 278 —
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! ضعف و عجزيڭز ايچنده ناصل بر قلب طاشييورسڭز كه، اويله بر ذاتڭ أوامرينه قارشى او قلب قساوتله مقاومت ايدييور. حالبوكه او قوجه سرت طاشلرڭ طبقهِٔ معظّمهسى، او ذاتڭ أوامرى اوڭنده كمالِ إنقيادله قراڭلقده نازك وظيفهلرينى مكمّل ايفا ايدييورلر. إطاعتسزلك گوسترميورلر. بلكه او طاشلر، طوپراق اوستنده بولونان بتون ذوى الحياته، آبِ حياتله برابر سائر مدارِ حياتلرينه اويله بر خزينهدارلق ايدييور و اويله بر عدالتله تقسيماته وسيلهدر و اويله بر حكمتله توزيعاته واسطه اولويور كه، حكيمِ ذو الجلالڭ دستِ قدرتنده، بالمومى گبى و بلكه هوا گبى يوموشاقدر، مقاومتسزدر و عظمتِ قدرتنه قارشى سجدهدهدر. زيرا طوپراق اوستنده مشاهده ايتديگمز شو مصنوعاتِ منتظمه و شو حكمتلى و عنايتلى تصرّفاتِ إلٰهيه مِثللو، زمين آلتنده عينًا جريان ايدييور. بلكه حكمةً داها عجيب و إنتظامجه داها غريب بر صورتده حكمت و عنايتِ إلٰهيه تجلّى ايدييور. باقڭز! أڭ سرت و حسسز او قوجه طاشلر، ناصل بالمومى گبى أوامرِ تكوينيهيه قارشى يوموشاقلق گوسترييورلر و مأمورِ إلٰهى اولان او لطيف صولره، او نازك كوكلره، او ايپك گبى طمارلره او درجه مقاومتسز و قساوتسزدر. گويا بر عاشق گبى، او لطيف و گوزللرڭ تماسيله قلبنى پارچهلايور، يوللرنده طوپراق اولويور.
هم
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ
ايله شويله بر حقيقتِ معظّمهنڭ اوجنى گوسترييور كه: "طلبِ رؤيت" حادثهسنده، مشهور طاغڭ تجلّى ايله پارچهلانمسى و طاشلرينڭ طاغيلماسى گبى؛ عموم روىِ زمينده أصلى صودن إنجماد ايتمش عادتا يكپاره طاشلردن عبارت اولان أكثر طاغلرڭ زلزله ويا بعض حادثاتِ أرضيه صورتنده تجلّياتِ جلاليه ايله او طاغلرڭ يوكسك ذروهلرندن او خشيت ويريجى تجلّياتِ جلاليهنڭ ظهوريله طاشلر پارچهلانهرق، بر قسمى اوفالانوب طوپراغه قلب اولوب، نباتاته منشأ اولور. ديگر بر قسمى طاش قالارق، يووارلانوب درهلره، اووالره طاغيلوب، سكنهِٔ زمينڭ مسكنى گبى بر چوق ايشلرنده خدمتكارلق ايدهرك و مخفى بعض حكَم و منافع ايچون قدرت و حكمتِ إلٰهيهيه سجدهِٔ إطاعت ايدهرك، دساتيرِ حكمتِ سبحانيهيه أمربر شكلنى آلييورلر. ألبته او خشيتدن، او يوكسك موقعى ترك ايدوب
— 279 —
متواضعانه آشاغى يرلرى إختيار ايتمك و او مهمّ منفعتلره سبب اولمق بيهوده اولمايوب، باشى بوش دگل و تصادفى دخى اولماديغنى، بلكه بر حكيمِ قديرڭ تصرّفاتِ حكيمانهسيله، او إنتظامسزلق ايچنده ظاهر نظره گورونمهين بر إنتظامِ حكيمانه بولونديغنه دليل ايسه؛ او طاشلره متعلّق فائدهلر، منفعتلر و اونلر اوستنده يووارلاندقلرى طاغڭ جسدينه گيديريلن و چيچك و ميوهلرڭ مرصّعاتيله منقّش و مزيَّن اولان گوملكلرڭ كمالِ إنتظامى و حسنِ صنعتى؛ قطعى، شبههسز شهادت ايدر.
ايشته شو اوچ آيتڭ، حكمت نقطهِٔ نظرنده نه قدر قيمتدار اولديغنى گورديڭز. شيمدى باقڭز قرآنڭ لطافتِ بياننه و إعجازِ بلاغتنه؛ ناصل شو ذكر اولونان بيوك و گنيش و أهمّيتلى حقيقتلرڭ اوجلرينى اوچ فقره ايچنده اوچ واقعهِٔ مشهوره و مشهوده ايله گوسترييور و مدارِ عبرت اوچ حادثهِٔ اُخرٰىيى خاطرلاتمقله لطيف بر إرشاد ياپار، مقاومتسوز بر زجر ايدر.
مثلا: ايكنجى فقرهده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ
شو فقره ايله حضرتِ موسى عليه السلامڭ عصاسنه قارشى كمالِ شوق ايله إنشقاق ايدوب اون ايكى گوزندن اون ايكى چشمه آقيتان طاشه إشارت ايتمكله، شويله بر معنايى إفهام ايدييور و معنًا دييور: أى بنى إسرائيل! بر تك معجزهِٔ موسىيه (عس) قارشى قوجه طاشلر يوموشار، پارچهلانير. يا خشيتندن ويا سرورندن آغلايهرق سيل گبى ياش آقيتديغى حالده، هانگى إنصافله بتون معجزاتِ موسويهيه (عس) قارشى تمرّد ايدهرك آغلامهيوب، گوزيڭز جمود و قلبڭز قاتيلق ايدييور.
هم اوچنجى فقرهده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ
شو فقره ايله طُورِ سينادهكى مناجاتِ موسويهده (عس) وقوع بولان تجلّيهِٔ جلاليه هيبتندن قوجه طاغ پارچهلانوب طاغيلماسى و او خشيتدن طاشلرڭ أطرافه يووارلانمسى اولان واقعهِٔ مشهورهيى إخطار ايله شويله بر معنايى درس ويرييور كه: أى قَومِ موسى (عس)! ناصل، اللّٰهدن قورقمايورسڭز؟ حالبوكه طاشلردن عبارت اولان طاغلر، اونڭ خشيتندن أزيلوب طاغيلييور و سزدن أخذِ ميثاق ايچون اوستڭزده جبلِ طورى
— 280 —
طوتديغنى، هم طلبِ رؤيت حادثهسنده طاغڭ پارچهلانمسنى بيلوب و گورديگڭز حالده، نه جسارتله اونڭ خشيتندن تيترهميوب، قلبڭزى قاتيلق و قساوتده بولونديرييورسڭز؟
هم برنجى فقرهده دييور:
وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ
بو فقره ايله طاغلردن نبعان ايدن نيلِ مبارك، دجله و فرات گبى ايرماقلرى خاطرلاتمقله، طاشلرڭ أوامرِ تكوينيهيه قارشى نه قدر خارقهنما و معجزهوارى بر صورتده مظهر و مسخّر اولديغنى إفهام ايدر و اونڭله بويله بر معنايى متيقّظ قلبلره ويرييور كه: شويله عظيم ايرماقلرڭ ألبته ممكن دگل، شو طاغلر حقيقى منبعلرى اولسون. چونكه فرضا او طاغلر تمامًا صو كسيلسه و محروطى برر حوض اولسهلر، او بيوك نهرلرڭ شويله سرعتلى و كثرتلى جريانلرينه موازنهيى غائب ايتمهدن، بر قاچ آى آنجق طايانهبيليرلر. و او كثرتلى مصارفه قارشى غالبًا بر متره قدر طوپراقده نفوذ ايدن ياغمور، كافى واردات اولاماز. ديمك كه، شو أنهارڭ نبعانلرى، عادى و طبيعى و تصادفى بر ايش دگلدر. بلكه پك خارقه بر صورتده فاطرِ ذو الجلال، اونلرى صِرف خزينهِٔ غيبدن آقيتديرييور.
ايشته بو سرّه إشارةً بو معنايى إفاده ايچون حديثده روايت ايديلييور كه: "او اوچ نهرڭ هر برينه جنّتدن برر قطره هر وقت طاملايور و اوندن بركتليدرلر." هم بر روايتده دينلمش كه: "شو اوچ نهرڭ منبعلرى جنّتدندر." شو روايتڭ حقيقتى شودر كه: مادام أسبابِ مادّيه، شونلرڭ بو درجه كثرتلى نبعاننه قابل دگلدر. ألبته منبعلرى، بر عالمِ غيبدهدر و گيزلى بر خزينهِٔ رحمتدن گلير كه، مصارف ايله وارداتڭ موازنهسى دوام ايدر.
ايشته قرآنِ حكيم، شو معنايى إخطار ايله شويله بر درس ويرييور كه، دير: أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! قلب قاتيلغى و قساوتڭزله اويله بر ذاتِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى إطاعتسزلك ايدييورسڭز و اويله بر شمسِ سرمدينڭ ضياىِ معرفتنه غفلتله گوزلريڭزى يومويورسڭز كه، مصريڭزى جنّت صورتنه چويرن نيلِ مبارك گبى قوجه نهرلرى، عادى جامد طاشلرڭ آغزلرندن آقيتوب معجزاتِ قدرتنى، شواهدِ وحدانيتنى او قوجه نهرلرڭ قوّت و ظهور و إفاضهلرى درجهسنده كائناتڭ قلبنه و زمينڭ دماغنه
— 281 —
ويرهرك، جنّ و إنسڭ قلوب و عقولنه اِصاله ايدييور. هم حسسز، جامد بعض طاشلرى بويله عجيب بر طرزده
(حاشيه): نيلِ مبارك، جبلِ قمردن چيقديغى گبى، دجلهنڭ أڭ مهمّ بر شُعْبهسى، وان ولايتندن مكس ناحيهسنده بر قايانڭ مغارهسندن چيقييور. فراتڭ ده مهمّ بر شُعْبهسى، ديادين طرفلرنده بر طاغڭ أتگندن چيقييور. طاغلرڭ أصلى، خلقةً بر مادّهِٔ مايعهدن إنجماد ايتمش طاشلر اولديغى فنًّا ثابتدر. تسبيحاتِ نبويهدن اولان سُبْحَانَ مَنْ بَسَطَ الْاَرْضَ عَلٰى مَاءٍ جَمَدْ قطعى دلالت ايدييور كه: أصلِ خلقتِ أرض شويلهدر كه: صو گبى بر مادّه، أمرِ إلٰهى ايله إنجماد ايدر، طاش اولور. طاش، إذنِ إلٰهى ايله طوپراق اولور. تسبيحدهكى أرض لفظى، طوپراق ديمكدر. ديمك او صو، چوق يوموشاقدر؛ اوستنده طورلماز. طاش چوق سرتدر، اوندن إستفاده ايديلمز. اونڭ ايچون حكيمِ رحيم، طوپراغى طاش اوستنده سرهر، ذوى الحياته مقرّ ايدر.
معجزاتِ قدرتنه مظهر ايتمهسى؛ گونشڭ ضياسى گونشى گوسترديگى گبى، او فاطرِ ذو الجلالى گوسترديگى حالده، ناصل اونڭ او نورِ معرفتنه قارشى كور اولوب گورمييورسڭز؟
ايشته شو اوچ حقيقته ناصل بر بلاغت گيديرلمش گور. و بلاغتِ إرشاديهيه دقّت ايت. عجبا هانگى قساوت و قاتيلق واردر كه، بويله حرارتلى شو بلاغتِ إرشاده قارشى طايانهبيلسين، أزيلمهسين؟
ايشته باشدن بورايه قدر آڭلادڭسه، قرآنِ حكيمڭ إرشادى بر لمعهِٔ إعجازينى گور، اللّٰهه شكر ايت.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَرْضٰى وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكِيمُ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭ ٭ ٭
— 282 —
يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
(معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهِٔ إعجازِ قرآن)
آخردهكى ايكى سؤال و ايكى جوابه دقّت ايت.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
اون درت سنه أوّل، (شيمدى اوتوز سنهدن گچدى) شو آيتڭ بر سرّينه دائر إشارات الإعجاز نامندهكى تفسيرمده عربىّ العباره بر بحث يازمشدم. شيمدى آرزولرى بنجه أهمّيتلى اولان ايكى قارداشم، او بحثه دائر توركجه اولارق بر پارچه ايضاح ايستديلر. بن ده جنابِ حقّڭ توفيقنه إعتمادًا و قرآنڭ فيضنه إستنادًا دييورم كه:
بر قَوله گوره كتابِ مبين، قرآندن عبارتدر. ياش و قورو، هر شى ايچنده بولونديغنى، شو آيتِ كريمه بيان ايدييور. اويله مى؟ أوت، هر شى ايچنده بولونور. فقط هركس هر شيئى ايچنده گورهمز. زيرا مختلف درجهلرده بولونور. بعضًا چكردكلرى، بعضًا نوهلرى، بعضًا إجماللرى، بعضًا دستورلرى، بعضًا علامتلرى؛ يا صراحةً، يا إشارةً، يا رمزًا، يا إبهامًا، يا إخطار طرزنده بولونورلر. فقط إحتياجه گوره و مقصدِ قرآنه مناسب بر طرزده و إقتضاىِ مقام مناسبتنده شو طرزلرڭ بريسيله إفاده ايديلييور. أزجمله:
بشرڭ صنعت و فن جهتندهكى ترقّياتلرينڭ نتيجهسى اولان خوارقِ صنعت و غرائبِ فن اولارق طيّاره، ألكتريق، شمندوفر، تلغراف گبى شيلر وجوده گلمش و بشرڭ حياتِ مادّيهسنده أڭ بيوك موقع آلمشلر. ألبته عموم نوعِ بشره خطاب ايدن قرآنِ حكيم، شونلرى مهمل بيراقماز. أوت بيراقمامش. ايكى جهت ايله اونلره ده إشارت ايتمشدر:
برنجى جهت:معجزاتِ أنبيا صورتيله...
— 283 —
ايكنجى قسم شودر كه:بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده إشارت ايدر. أزجمله:
قُتِلَ اَصْحَابُ الْاُخْدُودِ٭ اَلنَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ٭ اِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ ٭ وَ هُمْ عَلٰى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ ٭ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلَّا اَنْ يُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
كذا:
(حاشيه-١): شو جمله إشارت ايدييور كه: شمندوفردر. عالمِ إسلامى أسارت آلتنه آلمشدر. كافرلر اونڭله إسلامى مغلوب ايتمشدر.
فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ٭ وَ خَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ
گبى آيتلرله شمندوفره إشارت ايتديگى گبى،
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ
(حاشيه-٢): يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ جملهسى، او رمزى ايشيقلانديرييور.
آيتى، پك چوق أنواره، أسراره إشارتله برابر ألكتريقه دخى رمز ايدييور. شو ايكنجى قسم، هم چوق ذاتلر اونلرله اوغراشديغندن، هم چوق دقّت و ايضاحه محتاج اولديغندن و هم چوق اولديغندن؛ شيمديلك شمندوفر و ألكتريقه إشارت ايدن شو آيتلرله إكتفا ايدوب او قپويى آچميهجغم.
برنجى قسم ايسه،معجزاتِ أنبيا صورتنده إشارت ايدييور. بز دخى او قسمدن بعض نمونهلرى مثال اولارق ذكر ايدهجگز.
مقدّمه:ايشته قرآنِ حكيم؛ أنبيالرى، إنسانڭ جماعتلرينه ترقّياتِ معنويه جهتنده برر پيشدار و إمام گوندرديگى گبى؛ ينه إنسانلرڭ ترقّياتِ مادّيه صورتنده دخى او أنبيانڭ هر بريسنڭ ألنه بعض خارقهلر ويروب ينه او إنسانلره برر اوسته باشى و استاد ايتمشدر. اونلره مطلق اولارق إتّباعه أمر ايدييور. ايشته أنبيالرڭ معنوى كمالاتنى بحث
— 284 —
ايتمكله إنسانلرى اونلردن إستفادهيه تشويق ايتديگى گبى، معجزاتلرندن بحث دخى؛ اونلرڭ نظيرهلرينه يتيشمگه و تقليدلرينى ياپمغه بر تشويقى إشمام ايدييور. حتّى دينلهبيلير كه: معنوى كمالات گبى مادّى كمالاتى و خارقهلرى دخى أڭ أوّل معجزه ألى نوعِ بشره هديه ايتمشدر. ايشته حضرتِ نوحڭ (عليه السلام) بر معجزهسى اولان سفينه.. و حضرتِ يوسفڭ (عليه السلام) بر معجزهسى اولان ساعتى أڭ أوّل بشره هديه ايدن، دستِ معجزهدر. بو حقيقته لطيف بر إشارتدر كه: صنعتكارلرڭ أكثرى، هر بر صنعتده برر پيغمبرى پير إتّخاذ ايدييور. مثلا گميجيلر حضرتِ نوحى (عليه السلام)، ساعتجيلر حضرتِ يوسفى (عليه السلام)، ترزيلر حضرتِ إدريسى (عليه السلام).
أوت مادام قرآنڭ هر بر آيتى، چوق وجوهِ إرشادى و متعدّد جهاتِ هدايتى اولديغنى أهلِ تحقيق و علمِ بلاغت إتّفاق ايتمشلر. اويله ايسه قرآنِ معجز البيانڭ أڭ پارلاق آيتلرى اولان معجزاتِ أنبيا آيتلرى؛ برر حكايهِٔ تاريخيه اولارق دگل، بلكه اونلر چوق معانئِ إرشاديهيى تضمّن ايدييورلر. أوت، معجزاتِ أنبيايى ذكر ايتمسيله فن و صنعتِ بشريهنڭ نهايت حدودينى چيزييور. أڭ ايلرى غاياتنه پارمق باصييور. أڭ نهايت هدفلرينى تعيين ايدييور. بشرڭ آرقهسنه دستِ تشويقى ووروب او غايهيه سَوق ايدييور. زمانِ ماضى، زمانِ مستقبل تخملرينڭ مخزنى و شئوناتنڭ آيينهسى اولديغى گبى؛ مستقبل دخى ماضينڭ تارلاسى و أحوالنڭ آيينهسيدر. شيمدى مثال اولارق او چوق واسع منبعدن يالڭز بر قاچ نمونهلرينى بيان ايدهجگز:
مثلا:حضرتِ سليمان عليه السلامڭ بر معجزهسى اولارق تسخيرِ هوايى بيان ايدن:
وَ لِسُلَيْمٰنَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ
آيتى؛ "حضرتِ سليمان، بر گونده هواده طيران ايله ايكى آيلق بر مسافهيى قطع ايتمشدر" دير. ايشته بونده إشارت ايدييور كه: بشره يول آچيقدر كه، هواده بويله بر مسافهيى قطع ايتسين. اويله ايسه أى بشر! مادام سڭا يول آچيقدر. بو مرتبهيه يتيش و ياناش. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانيله معنًا دييور: "أى إنسان! بر عبدم، هواءِ نفسنى ترك ايتديگى ايچون هوايه بينديردم. سز ده نفسڭ تنبللگنى بيراقوب بعض قوانينِ عادتمدن گوزلجه إستفاده ايتسهڭز، سز ده بينهبيليرسڭز."
— 285 —
هم حضرتِ موسى عليه السلامڭ بر معجزهسنى بيان ايدن:
فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا
إلى آخر... بو آيت إشارت ايدييور كه: زمين تحتنده گيزلى اولان رحمت خزينهلرندن، بسيط آلَتلرله إستفاده ايديلهبيلير. حتّى طاش گبى بر سرت يرده، بر عصا ايله آبِ حيات جلب ايديلهبيلير. ايشته شو آيت، بو معنا ايله بشره دير كه: "رحمتڭ أڭ لطيف فيضى اولان آبِ حياتى، بر عصا ايله بولابيليرسڭز. اويله ايسه هايدى چاليش بول!" جنابِ حق شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! مادام بڭا إعتماد ايدن بر عبديمڭ ألنه اويله بر عصا ويرييورم كه: هر ايستديگى يرده آبِ حياتى اونڭله چكر. سن ده بنم قوانينِ رحمتمه إستناد ايتسهڭ؛ شويله اوڭا بڭزر وياخود اوڭا ياقين بر آلَتى ألده ايدهبيليرسڭ، هايدى ايت!" ايشته بشر ترقّياتنڭ مهملرندن بريسى؛ بر آلَتڭ ايجاديدر كه: أكثر يرلرده وورولديغى وقت صويى فيشقيرتييور. شو آيت، اوندن داها ايلرى، نهايات و غاياتِ حدودينى چيزمشدر. ناصلكه أوّلكى آيت، شيمديكى حالِ حاضر طيّارهدن چوق ايلرى نهايتلرينڭ نقطهلرينى تعيين ايتمشدر.
هم مثلا:حضرتِ عيسى عليه السلامڭ بر معجزهسنه دائر:
وَ اُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَ الْاَبْرَصَ وَ اُحْيِى الْمَوْتٰى بِاِذْنِ اللّٰهِ
قرآن، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ ناصل أخلاقِ علويهسنه إتّباعه بشرى صريحًا تشويق ايدر. اويله ده، شو ألندهكى صنعتِ عاليهيه و طبِّ ربّانىيه، رمزًا ترغيب ايدييور. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "أڭ مزمِن دردلره دخى درمان بولونهبيلير. اويله ايسه أى إنسان و أى مصيبتزده بنى آدم! مأيوس اولمايڭز. هر درد، (نه اولورسه اولسون) درمانى ممكندر. آرايڭز، بولڭز. حتّى ئولومه ده موقّت بر حيات رنگى ويرمك ممكندر." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! بنم ايچون دنيايى ترك ايدن بر عبديمه ايكى هديه ويردم. برى، معنوى دردلرڭ درمانى؛ برى ده، مادّى دردلرڭ علاجى... ايشته ئولمش قلبلر نورِ هدايتله ديريلييور. ئولمش گبى خستهلر دخى، اونڭ نَفَسيله و علاجيله شفا بولويور. سن ده بنم أجزاخانهِٔ حكمتمده هر درديڭه دوا بولابيليرسڭ. چاليش، بول! ألبته آرارسهڭ بولورسڭ."
— 286 —
ايشته بشرڭ طب جهتندهكى شيمديكى ترقّياتندن چوق ايلريدهكى حدودينى، شو آيت چيزييور و اوڭا إشارت ايدييور و تشويق ياپييور.
هم مثلاحضرتِ داود عليه السلام حقّنده:
وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ ٭ وَ اٰتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ
حضرتِ سليمان عليه السلام حقّنده: وَ اَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ آيتلرى إشارت ايدييورلر كه: تليينِ حديد، أڭ بيوك بر نعمتِ إلٰهيهدر كه؛ بيوك بر پيغمبرينڭ فضلنى، اونڭله گوسترييور. أوت تليينِ حديد، يعنى دميرى خمور گبى يوموشاتمق و نحاسى أريتمك و معدنلرى بولمق، چيقارمق؛ بتون مادّى صنايعِ بشريهنڭ أصلى و آناسيدر و أساسى و معدنيدر. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "بيوك بر رسوله، بيوك بر خليفهِٔ زمينه، بيوك بر معجزه صورتنده، بيوك بر نعمت اولارق؛ تليينِ حديددر و دميرى خمور گبى يوموشاتمق و تل گبى اينجهلتمك و باقيرى أريتمكله أكثر صنايعِ عموميهيه مدار اولمقدر." مادام بر رسوله، هم خليفه يعنى هم معنوى هم مادّى بر حاكمه، لساننه حكمت و ألنه صنعت ويرمش. لسانندهكى حكمته صريحًا تشويق ايدر. ألبته ألندهكى صنعته دخى ترغيب إشارتى وار. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور:
"أى بنى آدم! أوامرِ تكليفيهمه إطاعت ايدن بر عبديمڭ لساننه و قلبنه اويله بر حكمت ويردم كه: هر شيئى كمالِ وضوح ايله فصل ايدوب حقيقتنى گوسترييور و ألنه ده اويله بر صنعت ويردم كه؛ ألنده بالمومى گبى دميرى هر شكله چويرر، خليفهلك و پادشاهلغنه مهمّ قوّت ألده ايدر. مادام بو ممكندر، ويريلييور. هم أهمّيتليدر. هم حياتِ إجتماعيهڭزده اوڭا چوق محتاجسڭز. سز ده أوامرِ تكوينيهمه إطاعت ايتسهڭز، او حكمت و او صنعت سزه ده ويريلهبيلير. مرورِ زمانله يتيشير و ياناشهبيليرسڭز." ايشته بشرڭ صنعت جهتنده أڭ ايلرى گيتمهسى و مادّى قوّت جهتنده أڭ مهمّ إقتدار ألده ايتمهسى؛ تليينِ حديد ايلهدر و إذابهِٔ نحاس ايلهدر. آيتده نحاس، "قطر" ايله تعبير ايديلمش. شو آيتلر، عموم نوعِ بشرڭ نظرينى شو حقيقته چويرييور و شو حقيقتڭ نه قدر أهمّيتلى اولديغنى تقدير ايتمهين أسكى زمان إنسانلرينه و شيمديكى تنبللرينه شدّتله إخطار ايدييور...
— 287 —
هم مثلا:حضرتِ سليمان عليه السلام تختِ بلقيسى ياننه جلب ايتمك ايچون وزيرلرندن بر عالمِ علمِ جلب ديدى: "گوزيڭزى آچوب قپاينجهيه قدر سزڭ يانڭزده او تختى حاضر ايدرم" اولان حادثهِٔ خارقهيه دلالت ايدن شو آيت:
قَالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا اٰتِيكَ بِهِ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ
إلى آخر... إشارت ايدييور كه: اوزاق مسافهلردن أشيايى عينًا ويا صورةً إحضار ايتمك ممكندر. هم واقعدر كه؛ رسالتيله برابر سلطنتله مشرّف اولان حضرتِ سليمان عليه السلام، هم معصوميتنه، هم ده عدالتنه مدار اولمق ايچون پك گنيش اولان أقطارِ مملكتنه بِالذّات زحمتسز مطّلع اولمق و رعيتنڭ أحوالنى گورمك و دردلرينى ايشيتمك؛ بر معجزه صورتنده جنابِ حق إحسان ايتمشدر. ديمك، جنابِ حقّه إعتماد ايدوب سليمان عليه السلامڭ لسانِ عصمتيله ايستديگى گبى، او ده لسانِ إستعداديله جنابِ حقدن ايستهسه و قوانينِ عادتنه و عنايتنه توفيقِ حركت ايتسه؛ اوڭا دنيا، بر شهر حكمنه گچهبيلير. ديمك تختِ بلقيس يمنده ايكن، شامده عينيله وياخود صورتيله حاضر اولمشدر، گورولمشدر. ألبته تخت أطرافندهكى آدملرڭ صورتلرى ايله برابر سسلرى ده ايشيتيلمشدر. ايشته اوزاق مسافهده، جلبِ صورته و صوته حشمتلى بر صورتده إشارت ايدييور و معنًا دييور:
"أى أهلِ سلطنت! عدالتِ تامّه ياپمق ايسترسهڭز؛ سليمانوارى، روىِ زمينى أطرافيله گورمگه و آڭلامغه چاليشڭز. چونكه بر حاكمِ عدالتپيشه، بر پادشاهِ رعيتپرور؛ أقطارِ مملكتنه، هر ايستديگى وقت مطّلع اولمق درجهسنه چيقمقله مسؤليتِ معنويهدن قورتولور ويا تام عدالت ياپابيلير." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى بنى آدم! بر عبديمه گنيش بر ملك و او گنيش ملكنده عدالتِ تامّه ياپمق ايچون؛ أحوال و وقوعاتِ زمينه بِالذّات إطّلاع ويرييورم و مادام هر بر إنسانه فطرةً، زمينه بر خليفه اولمق قابليتنى ويرمشم. ألبته او قابليته گوره روىِ زمينى گورهجك و باقهجق، آڭلايهجق إستعدادينى دخى ويرمسنى، حكمتم إقتضا ايتديگندن ويرمشم. شخصًا او نقطهيه يتيشمزسه ده، نوعًا يتيشهبيلير. مادّةً ايريشهمزسه ده، أهلِ ولايت مِثللو، معنًا
— 288 —
ايريشهبيلير. اويله ايسه، شو عظيم نعمتدن إستفاده ايدهبيليرسڭز. هايدى گورهيم سزى، وظيفهِٔ عبوديتڭزى اونوتمامق شرطيله اويله چاليشڭز كه، روىِ زمينى، هر طرفى هر بريڭزه گورولن و هر كوشهسندهكى سسلرى سزه ايشيتديرن بر باغچهيه چويريڭز.
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ اِلَيْهِ النُّشُورُ
دهكى فرمانِ رحمانىيى ديڭلهيڭز." ايشته بشرڭ نازك صنعتلرندن اولان جلبِ صورت و صوتلرڭ چوق ايلريسندهكى نهايت حدودينى شو آيت، رمزًا گوسترييور و تشويقى إشمام ايدييور.
هم مثلا:ينه حضرتِ سليمان عليه السلام، جنّ و شيطانلرى و أرواحِ خبيثهيى تسخير ايدوب، شرلرينى منع و امورِ نافعهده إستخدام ايتمهيى إفاده ايدن شو آيتلر: مُقَرَّنِينَ فِى الْاَصْفَادِ إلى آخر... وَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ إلى آخر... آيتيله دييور كه: يرڭ، إنساندن صوڭره، ذىشعور اولارق أڭ مهمّ سكنهسى اولان جنّ، إنسانه خدمتكار اولابيلير. اونلرله تماس ايديلهبيلير. شيطانلر ده دشمنلغى بيراقمغه مجبور اولوب، ايستر ايستهمز خدمت ايدهبيليرلر كه، جنابِ حقّڭ أوامرينه مسخّر اولان بر عبدينه، اونلرى مسخّر ايتمشدر. جنابِ حق معنًا شو آيتڭ لسانِ رمزيله دير كه: "أى إنسان! بڭا إطاعت ايدن بر عبديمه جنّ و شيطانلرى و شريرلرينى إطاعت ايتديرييورم. سن ده بنم أمريمه مسخّر اولسهڭ، چوق موجودات، حتّى جنّ و شيطان دخى سڭا مسخّر اولابيليرلر."
ايشته بشرڭ، صنعت و فنّڭ إمتزاجندن سوزولن، مادّى و معنوى فوق العاده حسّاسيتندن تظاهر ايدن إسپيرتيزمه گبى جلبِ أرواح و جنلرله مخابرهيى شو آيت، أڭ نهايت حدودينى چيزييور و أڭ فائدهلى صورتلرينى تعيين ايدييور و اوڭا يولى دخى آچييور. فقط شيمديكى گبى؛ بعضًا كندينه أموات نامنى ويرن جنلره و شيطانلره و أرواحِ خبيثهيه مسخّر و مسخره اولوب اويونجق اولمق دگل، بلكه طلسماتِ قرآنيه ايله اونلرى تسخير ايتمكدر، شرلرندن قورتولمقدر.
— 289 —
هم تمثّلِ أرواحه إشارت ايدن حضرتِ سليمان عليه السلامڭ عفريتلرى جلب و تسخيرينه دائر آيتلر، هم
فَاَرْسَلْنَا اِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا
مِثللو بعض آيتلر، روحانيلرڭ تمثّلنه إشارت ايتمكله برابر جلبِ أرواحه دخى إشارت ايدييورلر. فقط إشارت اولونان جلبِ أرواحِ طيّبه ايسه، مدنيلرڭ ياپديغى گبى هزليات صورتنده بعض اويونجقلره او پك جدّى و جدّى بر عالمده اولان روحلره حرمتسزلك ايدوب، كندى يرينه و اويونجقلره جلب ايتمك دگل، بلكه جدّى اولارق و جدّى بر مقصد ايچون محيى الدينِ عربى گبى ذاتلر كه، ايستديگى وقت أرواح ايله گوروشن بر قسم أهلِ ولايت مِثللو اونلره منجلب اولوب مناسبت پيدا ايتمك و اونلرڭ يرينه گيدوب عالملرينه بر درجه تقرّب ايتمكله روحانيتلرندن معنوى إستفاده ايتمكدر كه، آيتلر اوڭا إشارت ايدر و إشارت ايچنده بر تشويقى إحساس ايدييورلر و بو نوع صنعت و فنونِ خفيهنڭ أڭ ايلرى حدودينى چيزييور و أڭ گوزل صورتنى گوسترييورلر.
هم مثلا:حضرتِ داود عليه السلامڭ معجزهلرينه دائر
اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِىِّ وَ الْاِشْرَاقِ ٭ يَا جِبَالُ اَوِّبِى مَعَهُ وَ الطَّيْرَ وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ
و عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ آيتلر دلالت ايدييور كه: جنابِ حق، حضرتِ داود عليه السلامڭ تسبيحاتنه اويله بر قوّت و يوكسك بر سس و خوش بر أدا ويرمشدر كه: طاغلرى وجده گتيروب برر معظّم فونوغراف مِثللو و برر إنسان گبى بر سرذاكرڭ أطرافنده اُفقى حلقه طوتوب؛ بر دائره اولارق تسبيحات ايدييورلردى. عجبا بو ممكن ميدر، حقيقت ميدر؟
أوت حقيقتدر. مغارهلى هر طاغ، هر إنسانله و إنسانڭ ديليله پاپاغان گبى قونوشهبيلير. چونكه عكسِ صدا واسطهسيله طاغڭ اوڭنده سن "الحمد ِللّٰه" دى. طاغ ده عينًا سنڭ گبى "الحمد ِللّٰه" دييهجك. مادام بو قابليتى، جنابِ حق طاغلره إحسان ايتمشدر. ألبته او قابليت، إنكشاف ايتديريلهبيلير و او چكردك سنبللهنير.
ايشته حضرتِ داود عليه السلامه رسالتيله برابر خلافتِ روىِ زمينى مستثنا بر صورتده اوڭا ويرديگندن، او گنيش رسالت و معظّم سلطنته لايق بر معجزه اولارق او
— 290 —
قابليت چكردگنى اويله إنكشاف ايتديرمش كه؛ چوق بيوك طاغلر برر نفر، برر شاكرد، برر مريد گبى حضرتِ داوده إقتدا ايدوب اونڭ لسانيله، اونڭ أمريله خالقِ ذو الجلاله تسبيحات ايدييورلردى. حضرتِ داود عليه السلام نه سويلهسه، اونلر ده تكرار ايدييورلردى. ناصلكه شيمدى وسائطِ مخابره و وسائلِ إرتباطڭ كثرت و تكمّلى سببيله حشمتلى بر قوماندان، طاغلره طاغيلان عظيم اوردوسنه بر آنده "اللّٰه أكبر" ديديرر و او قوجه طاغلرى قونوشديرر، ولوَلهيه گتيرر. مادام إنسانڭ بر قوماندانى، طاغلرى سكنهلرينڭ لسانيله مجازى اولارق قونوشديرر. ألبته جنابِ حقّڭ حشمتلى بر قوماندانى، حقيقى اولارق قونوشديرر، تسبيحات ياپديرر. بونڭله برابر هر جبلڭ بر شخصِ معنويسى بولونديغنى و اوڭا مناسب برر تسبيح و برر عبادتى اولديغنى، أسكى سوزلرده بيان ايتمشز. ديمك هر طاغ، إنسانلرڭ لسانيله عكسِ صدا سرّيله تسبيحات ياپدقلرى گبى، كندى ألسنهِٔ مخصوصهلريله دخى خالقِ ذو الجلاله تسبيحاتلرى واردر.
وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً ٭ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
جملهلريله حضرتِ داود و سليمان عليهما السلامه، قوشلر أنواعنڭ لسانلرينى، هم إستعدادلرينڭ ديللرينى، يعنى هانگى ايشه يارادقلرينى، اونلره جنابِ حقّڭ إحسان ايتديگنى شو جملهلر گوسترييورلر. أوت مادام حقيقتدر. مادام روىِ زمين، بر سفرهِٔ رحماندر، إنسانڭ شرفنه قورولمشدر. اويله ايسه، او سفرهدن إستفاده ايدن سائر حيوانات و طيورڭ چوغى إنسانه مسخّر و خدمتكار اولابيلير. ناصلكه أڭ كوچكلرندن بال آريسى و ايپك بوجگنى إستخدام ايدوب إلهامِ إلٰهى ايله عظيم بر إستفاده يولنى آچارق و گوگرجينلرى بعض ايشلرده إستخدام ايدهرك و پاپاغان مِثللو قوشلرى قونوشديرهرق، مدنيتِ بشريهنڭ محاسننه گوزل شيلرى علاوه ايتمشدر. اويله ده، باشقه قوش و حيوانلرڭ إستعداد ديلى بيلينيرسه، چوق طائفهلرى وار كه؛ قرنداشلرى حيواناتِ أهليه گبى، برر مهمّ ايشده إستخدام ايديلهبيليرلر. مثلا: چكرگه آفتنڭ إستيلاسنه قارشى؛ چكرگهيى ييمهدن محو ايدن صيغيرجق قوشلرينڭ ديلى بيلينسه و حركاتى تنظيم ايديلسه، نه قدر فائدهلى بر خدمتده اجرتسز اولارق إستخدام ايديلهبيلير.
— 291 —
ايشته قوشلردن شو نوع إستفاده و تسخيرى و تلفون و فونوغراف گبى جامداتى قونوشديرمق و طيوردن إستفاده ايتمك؛ أڭ منتها حدودينى شو آيت چيزييور. أڭ اوزاق هدفنى تعيين ايدييور. أڭ حشمتلى صورتنه پارمقله إشارت ايدييور و بر نوع تشويق ايدر. ايشته جنابِ حق شو آيتلرڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه:
أى إنسانلر! بڭا تام عبد اولان بر همجنسڭزه، اونڭ نبوّتنڭ عصمتنه و سلطنتنڭ تام عدالتنه مدار اولمق ايچون، ملكمدهكى معظّم مخلوقاتى اوڭا مسخّر ايدوب قونوشديرييورم و جنودمدن و حيواناتمدن چوغنى اوڭا خدمتكار ويرييورم. اويله ايسه، هر بريڭزه ده مادام گوك و ير و طاغلر حملندن چكينديگى بر أمانتِ كبرايى توديع ايتمشم، خليفهِٔ زمين اولمق إستعدادينى ويرمشم. شو مخلوقاتڭ ده ديزگينلرى كيمڭ ألنده ايسه، اوڭا رام اولماڭز لازمدر. تا اونڭ ملكندهكى مخلوقلر ده سزه رام اولابيلسين. و اونلرڭ ديزگينلرى ألنده اولان ذاتڭ نامنه ألده ايدهبيلسهڭز و إستعدادلريڭزه لايق مقامه چيقسهڭز...
مادام حقيقت بويلهدر. معناسز بر أگلنجه حكمنده اولان فونوغراف ايشلتديرمك، گوگرجينلرله اوينامق، مكتوب پوستهجيلغى ياپمق، پاپاغانلرى قونوشديرمغه بدل؛ أڭ خوش، أڭ يوكسك، أڭ علوى بر أگلنجهِٔ معصومانهيه چاليش كه، طاغلر سڭا داودوارى برر معظّم فونوغراف اولابيلسين و هواءِ نسيمينڭ طوقونمسيله أشجار و نباتاتدن برر تلِ موسيقى گبى نغماتِ ذكريه قولاغنه گلسين و طاغ، بيڭلر ديللريله تسبيحات ياپان بر عجائب المخلوقات ماهيتنى گوسترسين و أكثر قوشلر، هُدْهُدِ سليمانى گبى برر مونس آرقداش ويا مطيع برر خدمتكار صورتنى گيسين. هم سنى أگلنديرسين، هم مستعد اولديغڭ كمالاته ده سنى شوق ايله سَوق ايتسين. اوتهكى لهويات گبى، إنسانيتڭ إقتضا ايتديگى مقامدن سنى دوشورتمسين.
هم مثلا:حضرتِ إبراهيم عليه السلامڭ بر معجزهسى حقّنده اولان
قُلْنَا يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا عَلٰى اِبْرَاهِيمَ
آيتنده اوچ إشارتِ لطيفه وار:
برنجيسى:آتش دخى، سائر أسبابِ طبيعيه گبى كندى كيفيله، طبيعتيله،
— 292 —
كورىكورينه حركت ايتمييور. بلكه أمر تحتنده بر وظيفه ياپييور كه؛ حضرتِ إبراهيمى (عليه السلام) ياقمدى و اوڭا، ياقمه أمر ايديلييور.
ايكنجيسى:آتشڭ بر درجهسى وار كه، برودتيله إحراق ايدر. يعنى إحراق گبى بر تأثير ياپار. جنابِ حق، سَلَامًا (حاشيه): بر تفسير دييور: سَلَامًا ديمهسه ايدى، برودتيله إحراق ايدهجكدى. لفظيله برودته دييور كه: "سن ده حرارت گبى برودتڭله إحراق ايتمه." ديمك، او مرتبهدهكى آتش، صوغوقلغيله يانديرر گبى تأثير گوسترييور. هم آتشدر، هم برددر. أوت، حكمتِ طبيعيهده نارِ بيضا حالنده آتشڭ بر درجهسى وار كه؛ حرارتى أطرافنه نشر ايتمييور و أطرافندهكى حرارتى كندينه جلب ايتديگى ايچون، شو طرز برودتله، أطرافندهكى صو گبى مايع شيلرى إنجماد ايتديروب، معنًا برودتيله إحراق ايدر. ايشته زمهرير، برودتيله إحراق ايدن بر صنف آتشدر. اويله ايسه، آتشڭ بتون درجاتنه و عموم أنواعنه جامع اولان جهنّم ايچنده، ألبته زمهريرڭ بولونماسى ضروريدر.
اوچنجيسى:جهنّم آتشنڭ تأثيرينى منع ايدهجك و أمان ويرهجك ايمان گبى بر مادّهِٔ معنويه، إسلاميت گبى بر زره اولديغى مِثللو؛ دنيوى آتشنڭ دخى تأثيرينى منع ايدهجك بر مادّهِٔ مادّيه واردر. چونكه جنابِ حق، إسمِ حكيم إقتضاسيله؛ بو دنيا دار الحكمت اولمق حسبيله، أسباب پردهسى آلتنده إجراآت ياپييور. اويله ايسه حضرتِ إبراهيمڭ جسمى گبى، گوملگنى ده آتش ياقمدى و آتشه قارشى مقاومت حالتنى ويرمشدر. إبراهيمى ياقمديغى گبى، گوملگنى ده ياقمييور. ايشته بو إشارتڭ رمزيله معنًا شو آيت دييور كه: "أى ملّتِ إبراهيم! إبراهيموارى اولڭز. تا مادّى و معنوى گوملكلريڭز، أڭ بيوك دشمنڭز اولان آتشه هم بوراده، هم اوراده بر زره اولسون. روحڭزه ايمانى گيديروب، جهنّم آتشنه قارشى زرهڭز اولديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ زمينده سزڭ ايچون صاقلاديغى و إحضار ايتديگى بعض مادّهلر وار. اونلر سزى آتشڭ شرّندن محافظه ايدر. آرايڭز، چيقاريڭز، گييڭز." ايشته بشرڭ مهمّ ترقّياتندن و كشفياتندندر كه، بر مادّهيى بولمش آتش ياقميهجق و آتشه طايانير بر گوملك گيمش.
— 293 —
شو آيت ايسه، اوڭا مقابل باق نه قدر علوى، لطيف و گوزل و أبده قدر ييرتيلميهجق حَنِيفًا مُسْلِمًا تزگاهنده طوقونهجق بر حُلّهيى گوسترييور.
هم مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا
"حضرتِ آدم عليه السلامڭ دعواىِ خلافتِ كبراده معجزهِٔ كبراسى، تعليمِ أسمادر." دييور. ايشته سائر أنبيانڭ معجزهلرى، برر خصوصى خارقهِٔ بشريهيه رمز ايتديگى گبى، بتون أنبيانڭ پدرى و ديوانِ نبوّتڭ فاتحهسى اولان حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزهسى عموم كمالات و ترقّياتِ بشريهنڭ نهايتلرينه و أڭ ايلرى هدفلرينه صراحته ياقين إشارت ايدييور. جنابِ حق (جلّ جلاله)، معنًا شو آيتڭ لسانِ إشارتيله دييور كه: "أى بنى آدم! سزڭ پدريڭزه، ملائكهلره قارشى خلافت دعواسنده رجحانيتنه حجّت اولارق، بتون أسمايى تعليم ايتديگمدن، سز دخى مادام اونڭ أولادى و وارثِ إستعداديسڭز. بتون أسمايى تعلّم ايدوب، مرتبهِٔ أمانتِ كبراده، بتون مخلوقاته قارشى، رجحانيتڭزه لياقتڭزى گوسترمك گركدر. زيرا كائنات ايچنده، بتون مخلوقات اوستنده أڭ يوكسك مقاماته گيتمك و زمين گبى بيوك مخلوقاتلر سزه مسخّر اولمق گبى مرتبهِٔ عاليهيه سزه يول آچيقدر. هايدى ايلرى آتيلڭز و برر إسممه ياپيشيڭز، چيقيڭز. فقط سزڭ پدريڭز بر دفعه شيطانه آلداندى، جنّت گبى بر مقامدن روىِ زمينه موقّةً سقوط ايتدى. صاقين سز ده ترقّياتڭزده شيطانه اويوب حكمتِ إلٰهيهنڭ سماواتندن، طبيعت ضلالتنه سقوطه واسطه ياپمايڭز. وقت بَوقت باشڭزى قالديروب أسماءِ حسنىمه دقّت ايدهرك، او سماواته عروج ايتمك ايچون فنونڭزى و ترقّياتڭزى مرديوان ياپيڭز. تا فنون و كمالاتڭزڭ منبعلرى و حقيقتلرى اولان أسماءِ ربّانيهمه چيقاسڭز و او أسمانڭ دوربينيله، قلبڭزله ربّڭزه باقهسڭز."
بر نكتهِٔ مهمّه و بر سرِّ أهمّ
شو آيتِ عجيبه، إنسانڭ جامعيتِ إستعدادى جهتيله مظهر اولديغى بتون كمالاتِ علميه و ترقّياتِ فنّيه و خوارقِ صنعيهيى "تعليمِ أسما" عنوانيله إفاده و تعبير ايتمكده شويله لطيف بر رمزِ علوى وار كه: هر بر كمالڭ، هر بر علمڭ، هر بر ترقّياتڭ، هر بر فنّڭ بر حقيقتِ عاليهسى وار كه؛ او حقيقت، بر إسمِ إلٰهىيه طايانييور. پك چوق پردهلرى و متنوّع
— 294 —
تجلّياتى و مختلف دائرهلرى بولونان او إسمه طايانمقله او فن، او كمالات، او صنعت كمالنى بولور، حقيقت اولور. يوقسه ياريم يامالاق بر صورتده ناقص بر گولگهدر.
مثلا: هندسه بر فندر. اونڭ حقيقتى و نقطهِٔ منتهاسى، جنابِ حقّڭ إسمِ عدل و مقدِّرينه يتيشوب، هندسه آيينهسنده او إسمڭ حكيمانه جلوهلرينى حشمتيله مشاهده ايتمكدر.
مثلا: طب بر فندر، هم بر صنعتدر. اونڭ ده نهايتى و حقيقتى؛ حكيمِ مطلقڭ شافى إسمنه طايانوب، أجزاخانهِٔ كبراسى اولان روىِ زمينده رحيمانه جلوهلرينى أدويهلرده گورمكله طب كمالاتنى بولور، حقيقت اولور.
مثلا:حقيقتِ موجوداتدن بحث ايدن حكمت الأشيا، جنابِ حقّڭ (جلّ جلاله) إسمِ حكيمنڭ تجلّياتِ كبراسنى مدبّرانه، مربّيانه؛ أشياده، منفعتلرنده و مصلحتلرنده گورمكله و او إسمه يتيشمكله و اوڭا طايانمقله شو حكمت حكمت اولابيلير. يوقسه، يا خرافاته إنقلاب ايدر و مالايعنيات اولور ويا فلسفهِٔ طبيعيه مِثللو ضلالته يول آچار.
ايشته سڭا اوچ مثال... سائر كمالات و فنونى بو اوچ مثاله قياس ايت.
ايشته قرآنِ حكيم، شو آيتله بشرى، شيمديكى ترقّياتنده پك چوق گرى قالديغى أڭ يوكسك نقطهلره، أڭ ايلرى حدوده، أڭ نهايت مرتبهلره، آرقهسنه دستِ تشويقى ووروب، پارمغيله او مرتبهلرى گوسترهرك "هايدى آرش ايلرى" دييور. بو آيتڭ خزينهِٔ عظماسندن شيمديلك بو جوهرله إكتفا ايدهرك او قپويى قپهيورز.
هم مثلا:خاتمِ ديوانِ نبوّت و بتون أنبيانڭ معجزهلرى اونڭ دعواءِ رسالتنه بر تك معجزه حكمنده اولان أنبيانڭ سَرْورى و شو كائناتڭ مابِهِ الإفتخارى و حضرتِ آدمه (عليه السلام) إجمالًا تعليم اولونان بتون أسمانڭ بتون مراتبيله تفصيلًا مظهرى (عليه الصلاة والسلام) يوقارىيه جلال ايله پارمغنى قالديرمقله شقِّ قمر ايدن و آشاغىيه جمال ايله اينديرمكله ينه اون پارمغندن كوثر گبى صو آقيتان و بيڭ معجزات ايله
— 295 —
مصدّق و مؤيّد اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ معجزهِٔ كبراسى اولان قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازينڭ أڭ پارلاقلرندن اولان حق و حقيقته دائر بياناتندهكى جزالت، إفادهسندهكى بلاغت، معانيسندهكى جامعيت، اسلوبلرندهكى علويت و حلاوتى إفاده ايدن:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
گبى چوق آياتِ بيّناتله إنس و جنّڭ أنظارينى، شو معجزهِٔ أبديهنڭ وجوهِ إعجازندن أڭ ظاهر و أڭ پارلاق وجهنه چويرييور. بتون إنس و جنّڭ طمارلرينه طوقونديرييور. دوستلرينڭ شوقلرينى، دشمنلرينڭ عنادينى تحريك ايدوب، عظيم بر تشويق ايله، شدّتلى بر ترغيب ايله دوست و دشمنلرى اونى تنظيره و تقليده، يعنى نظيرينى ياپمق و كلامنى اوڭا بڭزتمك ايچون سَوق ايدييور. هم اويله بر صورتده او معجزهيى نظرگاهِ أنامه قويويور؛ گويا إنسانڭ بو دنيايه گليشندن غايهِٔ يگانهسى؛ او معجزهيى هدف و دستور إتّخاذ ايدوب، اوڭا باقهرق، نتيجهِٔ خلقتِ إنسانيهيه بيلهرك يورومكدر.
الحاصل:سائر أنبيا عليهم السلامڭ معجزاتلرى، برر خوارقِ صنعته إشارت ايدييور و حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزهسى ايسه؛ أساساتِ صنعت ايله برابر، علوم و فنونڭ، خوارق و كمالاتنڭ فهرستهسنى بر صورتِ إجماليده إشارت ايدييور و تشويق ايدييور. امّا معجزهِٔ كبراءِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ معجز البيان ايسه، تعليمِ أسمانڭ حقيقتنه مفصّلًا مظهريتنى؛ حق و حقيقت اولان علوم و فنونڭ طوغرى هدفلرينى و دنيوى، اُخروى كمالاتى و سعاداتى واضحًا گوسترييور. هم پك چوق عظيم تشويقاتله، بشرى اونلره سَوق ايدييور. هم اويله بر طرزده سَوق ايدر، تشويق ايدر كه؛ او طرز ايله شويله آڭلاتديرييور: "أى إنسان! شو كائناتدن مقصدِ أعلا؛ تظاهرِ ربوبيته قارشى، عبوديتِ كلّيهِٔ إنسانيهدر و إنسانڭ غايهِٔ أقصٰىسى، او عبوديته علوم و كمالات ايله يتيشمكدر." هم اويله بر صورتده إفاده ايدييور كه، او إفاده ايله شويله إشارت ايدر كه: "ألبته نوعِ بشر، آخر وقتده علوم و فنونه دوكولهجكدر. بتون قوّتنى علمدن آلاجقدر. حكم و قوّت ايسه، علمڭ ألنه گچهجكدر." هم او قرآنِ معجز البيان،
— 296 —
جزالت و بلاغتِ قرآنيهيى مكرّرًا ايلرى سورديگندن رمزًا آڭلاتديرييور كه: "علوم و فنونڭ أڭ پارلاغى اولان بلاغت و جزالت، بتون أنواعيله آخر زمانده أڭ مرغوب بر صورت آلاجقدر. حتّى إنسانلر، كندى فكرلرينى بربرلرينه قبول ايتديرمك و حكملرينى بربرينه إجرا ايتديرمك ايچون، أڭ كسكين سلاحنى جزالتِ بياندن و أڭ مقاومتسوز قوّتنى بلاغتِ أدادن آلاجقدر."
الحاصل:قرآنڭ أكثر آيتلرى، هر برى برر خزينهِٔ كمالاتڭ آناختارى و برر دفينهِٔ علمڭ مفتاحيدر.
أگر ايسترسهڭ قرآنڭ سماواتنه و آياتنڭ نجوملرينه يتيشهسڭ؛ گچمش اولان يگرمى عدد سوزلرى، يگرمى باصامقلى
(حاشيه): بلكه اوتوز اوچ عدد سوزلرى، اوتوز اوچ عدد مكتوبلرى، اوتوز بر لمعهلرى، اون اوچ شعاعلرى؛ يوز يگرمى باصامقلى بر نردباندر.
بر نردبان ياپهرق چيق. اونڭله گور كه: قرآن نه قدر پارلاق بر گونشدر. حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ ممكنات اوستنه ناصل صافى بر نور سرپيور و پارلاق بر ضيا نشر ايدييور، باق...
نتيجه:مادام أنبيايه دائر اولان آيتلر، شيمديكى ترقّياتِ بشريهنڭ خارقهلرينه برر نوع إشارتله برابر، داها ايلريدهكى حدودينى چيزييور گبى بر طرزِ إفادهسى وار و مادام هر بر آيتڭ متعدّد معنالره دلالتى محقّقدر، بلكه متّفقٌ عليهدر و مادام أنبيايه إتّباع ايتمك و إقتدا ايتمگه دائر أوامرِ مطلقه وار. اويله ايسه، شو گچمش آيتلرڭ معانئِ صريحهلرينه دلالتله برابر، صنعت و فنونِ بشريهنڭ مهملرينه إشارى بر طرزده دلالت، هم تشويق ايديلييور دينلهبيلير.
ايكى مهمّ سؤاله قارشى ايكى مهمّ جواب
برنجيسى:أگر ديسهڭ: "مادام قرآن، بشر ايچون نازل اولمشدر. نهدن بشرڭ نظرنده أڭ مهمّ اولان مدنيت خارقهلرينى تصريح ايتمييور؟ يالڭز گيزلى بر رمز ايله، خفى بر ايما ايله، خفيف بر إشارتله، ضعيف بر إخطار ايله إكتفا ايدييور؟"
— 297 —
الجواب:چونكه مدنيتِ بشريه خارقهلرينڭ حقلرى، بحثِ قرآنيده او قدر اولابيلير. زيرا قرآنڭ وظيفهِٔ أصليهسى: دائرهِٔ ربوبيتڭ كمالات و شئوناتنى و دائرهِٔ عبوديتڭ وظائف و أحوالنى تعليم ايتمكدر. اويله ايسه شو خوارقِ بشريهنڭ او ايكى دائرهده حقلرى؛ يالڭز بر ضعيف رمز، بر خفيف إشارت، آنجق دوشر. چونكه اونلر، دائرهِٔ ربوبيتدن حقلرينى ايستهسهلر، او وقت پك آز حق آلابيليرلر. مثلا؛ طيّارهِٔ بشر
(حاشيه): شو جدّى مسئلهيى يازاركن إختيارسز اولارق، قلمم اُسلوبنى، شو لطيف لطيفهيه چويردى. بن ده قلممى سربست بيراقدم. اُميد ايدرم كه، اُسلوبڭ لطيفهلگى، مسئلهنڭ جدّيتنه خلل ويرمهسين.
قرآنه ديسه: "بڭا بر حقِّ كلام وير، آياتڭده بر موقع وير." ألبته او دائرهِٔ ربوبيتڭ طيّارهلرى اولان سيّارات، أرض، قمر؛ قرآن نامنه دييهجكلر: "بوراده جِرمڭ قدر بر موقع آلابيليرسڭ." أگر بشرڭ تحت البحرلرى، آياتِ قرآنيهدن موقع ايستهسهلر؛ او دائرهنڭ تحت البحرلرى (يعنى، بحرِ محيطِ هوائيده و أثير دڭزنده يوزن) زمين و ييلديزلر اوڭا دييهجكلر: "يانمزده سنڭ يرڭ، گورونميهجك درجهده آزدر." أگر ألكتريقڭ پارلاق، ييلديزمثال لامبالرى، حقِّ كلام ايستيهرك، آيتلره گيرمك ايستهسهلر؛ او دائرهنڭ ألكتريق لامبالرى اولان شمشكلر، شهابلر و گوك يوزينى زينتلنديرن ييلديزلر و مصباحلر دييهجكلر: "ايشيغڭ نسبتنده بحث و بيانه گيرهبيليرسڭ." أگر خوارقِ مدنيت، دقائقِ صنعت جهتنده حقلرينى ايسترلرسه و آيتلردن مقام طلب ايدرلرسه؛ او وقت، بر تك سينك اونلره "صوصڭز" دييهجك. "بنم بر قنادم قدر حقّڭز يوقدر. زيرا سزلردهكى، بشرڭ جزءِ إختياريله كسب ايديلن بتون اينجه صنعتلر و بتون نازك جهازلر طوپلانسه، بنم كوچوجك وجودمدهكى اينجه صنعت و نازنين جهازلر قدر عجيب اولاماز.
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
إلى آخر.. آيتى سزى صوصديرر."
أگر او خارقهلر، دائرهِٔ عبوديته گيدوب، او دائرهدن حقلرينى ايسترلرسه؛ او زمان او دائرهدن شويله بر جواب آليرلر كه: "سزڭ مناسبتڭز بزمله پك آزدر و دائرهمزه قولاى
— 298 —
گيرهمزسڭز. چونكه پروغراممز بودر كه: دنيا بر مسافرخانهدر. إنسان ايسه اونده آز طورهجقدر و وظيفهسى چوق بر مسافردر و قيصه بر عمرده حياتِ أبديهيه لازم اولان لوازماتى تدارك ايتمكله مكلّفدر. أڭ أهمّ و أڭ ألزم ايشلر، تقديم ايديلهجكدر. حالبوكه سز أكثريت إعتباريله شو فانى دنيايى بر مقرِّ أبدى نقطهِٔ نظرنده و غفلت پردهسى آلتنده، دنياپرستلك حسّيله ايشلنمش بر صورت سزده گورولويور. اويله ايسه، حقپرستلك و آخرتى دوشونمكلك أساسلرى اوزرينه مؤسّس اولان عبوديتدن حصّهڭز پك آزدر. لٰكن أگر قيمتدار بر عبادت اولان صِرف منفعتِ عباد اللّٰه ايچون و منافعِ عموميه و إستراحتِ عامّهيه و حياتِ إجتماعيهنڭ كمالنه خدمت ايدن و ألبته أقلّيت تشكيل ايدن محترم صنعتكارلر و ملهم كشّافلر، آرقهڭزده و ايچڭزده وارسه؛ او حسّاس ذاتلره شو رمز و إشاراتِ قرآنيه (سعيه تشويق و صنعتلرينى تقدير ايتمك ايچون) الحقّ كافى و وافيدر."
ايكنجى سؤاله جواب:أگر ديسهڭ: "شيمدى شو تحقيقاتدن صوڭره شبههم قالمادى و تصديق ايتدم كه؛ قرآنده سائر حقائقله برابر، مدنيتِ حاضرهنڭ خارقهلرينه و بلكه داها ايلريسنه إشارت و رمز واردر. دنيوى و اُخروى سعادتِ بشره لازم اولان هر شى، دگرى نسبتنده ايچنده بولونور. فقط نيچون قرآن، اونلرى صراحتله ذكر ايتمييور؟ تا، معنّد كافرلر دخى تصديقه مجبور اولسونلر، قلبمز ده راحت اولسون؟
الجواب:دين بر إمتحاندر. تكليفِ إلٰهى بر تجربهدر. تا، أرواحِ عاليه ايله أرواحِ سافله، مسابقه ميداننده بربرندن آيريلسين. ناصلكه بر معدنه آتش ويريلييور؛ تا ألماسله كومور، آلتونله طوپراق بربرندن آيريلسين. اويله ده بو دارِ إمتحانده اولان تكليفاتِ إلٰهيه بر إبتلادر و بر مسابقهيه سَوقدر كه؛ إستعدادِ بشر معدننده اولان جواهرِ عاليه ايله موادِّ سفليه، بربرندن تفريق ايديلسين... مادام قرآن، بو دارِ إمتحانده بر تجربه صورتنده، بر مسابقه ميداننده بشرڭ تكمّلى ايچون نازل اولمشدر. ألبته شو دنيوى و هركسه گورونهجك امورِ غيبيهِٔ إستقباليهيه يالڭز إشارت ايدهجك و حجّتنى إثبات ايدهجك درجهده عقله قپو آچاجق. أگر صراحةً ذكر ايتسه، سرِّ تكليف بوزولور. عادتا گوك يوزندهكى ييلديزلرله واضحًا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ يازمق مِثللو بر بداهته گيرهجك. او
— 299 —
زمان هركس ايستر ايستهمز تصديق ايدهجك. مسابقه اولماز، إمتحان فوت اولور. كومور گبى بر روح ايله ألماس گبى بر روح (حاشيه): أبو جهلِ لعين ايله أبو بكرِ صدّيق مساوى گورونهجك. سرِّ تكليف ضايع اولاجق. برابر قالاجقلر...
الحاصل:قرآنِ حكيم، حكيمدر. هر شيئه، قيمتى نسبتنده بر مقام ويرر. ايشته قرآن، بيڭ اوچيوز سنه أوّل، إستقبالڭ ظلماتنده مستتر و غيبى اولان ثمرات و ترقّياتِ إنسانيهيى گورويور و گورديگمزدن و گورهجگمزدن داها گوزل بر صورتده گوسترر. ديمك قرآن، اويله بر ذاتڭ كلاميدر كه؛ بتون زمانلرى و ايچندهكى بتون أشيايى بر آنده گورويور.
ايشته معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهِٔ إعجازِ قرآن...
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ فِى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ وَ كَرِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَوْلٰينَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اَزْوَاجِهِ وَ ذُرِّيَّاتِهِ وَ عَلَى النَّبِيِّنَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْمَلٰئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصَّالِحِينَ اَفْضَلَ صَلَاةٍ وَ اَزْكٰى سَلَامٍ وَ اَنْمٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ الْقُرْاٰنِ وَ اٰيَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ مَعَانِيهِ وَ اِشَارَاتِهِ وَ رُمُوزِهِ وَ دَلَالَاتِهِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ الْطُفْ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 300 —
يگرمى برنجى سوز
(ايكى مقامدر)
برنجى مقام
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا
بر زمان سنًّا، جسمًا، رتبةً بيوك بر آدم بڭا ديدى: "نماز اييدر. فقط هر گون هر گون بشر دفعه قيلمق چوقدر. بيتمديگندن اوصانج ويرييور."
او ذاتڭ او سوزندن خيلى زمان گچدكدن صوڭره، نفسمى ديڭلهدم. ايشيتدم كه، عين سوزلرى سويلهيور و اوڭا باقدم گوردم كه؛ تنبللك قولاغيله شيطاندن عين درسى آلييور. او وقت آڭلادم: او ذات او سوزى، بتون نفوسِ أمّارهنڭ نامنه سويلهمش گبيدر ويا سويلتديرلمشدر. او زمان بن دخى ديدم: "مادام نفسم أمّارهدر. نفسنى إصلاح ايتمهين، باشقهسنى إصلاح ايدهمز. اويله ايسه، نفسمدن باشلارم."
ديدم: أى نفس! جهلِ مركّب ايچنده، تنبللك دوشگنده، غفلت اويقوسنده سويلهديگڭ شو سوزه مقابل "بش ايقاظى" بندن ايشيت.
برنجى ايقاظ:أى بدبخت نفسم! عجبا عمرڭ أبدى ميدر؟ هيچ قطعى سندڭ وار مى كه، گلهجك سنهيه بلكه يارينه قدر قالاجقسڭ؟ سڭا اوصانج ويرن، توهّمِ أبديتدر. كيف ايچون، أبدى دنياده قالاجق گبى نازلانيورسڭ. أگر آڭلاسه ايدڭ كه، عمرڭ آزدر هم فائدهسز گيدييور. ألبته اونڭ يگرمى درتدن بريسنى، حقيقى بر حياتِ أبديهنڭ
— 301 —
سعادتنه مدار اولاجق بر گوزل و خوش و راحت و رحمت بر خدمته صرف ايتمك؛ اوصانمق شويله طورسون، بلكه جدّى بر إشتياق و خوش بر ذوقى تحريكه سبب اولور.
ايكنجى ايقاظ:أى شكمپرور نفسم! عجبا هر گون هر گون أكمك يرسڭ، صو ايچرسڭ، هوايى تنفّس ايدرسڭ؛ سڭا اونلر اوصانج ويرييور مى؟ مادام ويرمييور؛ چونكه إحتياج تكرّر ايتديگندن، اوصانج دگل بلكه تلذّذ ايدييورسڭ. اويله ايسه: خانهِٔ جسممده سنڭ آرقداشلرڭ اولان قلبمڭ غداسى، روحمڭ آبِ حياتى و لطيفهِٔ ربّانيهمڭ هواىِ نسيمنى جذب و جلب ايدن نماز دخى، سنى اوصانديرمامق گركدر. أوت نهايتسز تأثّرات و ألملره معروض و مبتلا و نهايتسز تلذّذاته و أمللره مفتون و پرسودا بر قلبڭ قوت و قوّتى؛ هر شيئه قادر بر رحيمِ كريمڭ قپوسنى نياز ايله چالمقله ألده ايديلهبيلير. أوت شو فانى دنياده كمالِ سرعتله واويلاىِ فراقى قوپاران گيدن أكثر موجوداتله علاقهدار بر روحڭ آبِ حياتى ايسه؛ هر شيئه بدل بر معبودِ باقينڭ، بر محبوبِ سرمدينڭ چشمهِٔ رحمتنه نماز ايله توجّه ايتمكله ايچيلهبيلير. أوت فطرةً أبديتى ايستهين و أبد ايچون خلق اولنان و أزلى و أبدى بر ذاتڭ آيينهسى اولان و نهايتسز درجهده نازك و لطافتلى بولونان ذىشعور بر سرِّ إنسانى، ذىنور بر لطيفهِٔ ربّانيه؛ شو قساوتلى، أزيجى و صيقنتيلى، گچيجى و ظلماتلى و بوغوجى اولان أحوالِ دنيويه ايچنده، ألبته تنفّسه پك چوق محتاجدر و آنجق نمازڭ پنجرهسيله نَفَس آلابيلير.
اوچنجى ايقاظ:أى صبرسز نفسم! عجبا گچمش گونلردهكى عبادت كلفتنى و نمازڭ مشقّتنى و مصيبت زحمتنى، بوگون دوشونوب مضطرب اولمق، هم گلهجك گونلردهكى عبادت وظيفهسنى و نماز خدمتنى و مصيبت ألمنى، بوگون تصوّر ايدوب صبرسزلق گوسترمك هيچ كارِ عقل ميدر؟ شو صبرسزلقده مثالڭ شويله بر سرسم قوماندانه بڭزر كه: دشمنڭ صاغ جناح قوّتى اونڭ صاغندهكى قوّتنه إلتحاق ايتمش و اوڭا تازه بر قوّت اولديغى حالده؛ او طوتار مهمّ بر قوّتنى صاغ جناحه گوندرر، مركزى ضعيفلشديرر. هم صول جناحده دشمنڭ عسكرى يوق ايكن و داها گلمهدن، بيوك بر قوّت گوندرر، "آتش ايت!" أمرينى ويرر. مركزى بتون بتون قوّتدن دوشورتور. دشمن ايشى آڭلار، مركزه هجوم ايدر؛ تار و مار ايدر. أوت بوڭا بڭزرسڭ. چونكه گچمش
— 302 —
گونلرڭ زحمتى، بوگون رحمته قلب اولمش؛ ألمى گيتمش، لذّتى قالمش. كلفتى، كرامته إلتحاق و مشقّتى، ثوابه إنقلاب ايتمش. اويله ايسه اوندن اوصانج آلمق دگل، بلكه يڭى بر شوق، تازه بر ذوق و دوامه جدّى بر غيرت آلمق لازم گلير. گلهجك گونلر ايسه مادام گلمهمشلر. شيمديدن دوشونوب اوصانمق و فتور گتيرمك؛ عينًا او گونلرده آجلغى و صوسزلغى ايله بوگون دوشونوب باغيروب چاغيرمق گبى بر ديوانهلكدر. مادام حقيقت بويلهدر. عاقل ايسهڭ، عبادت جهتنده يالڭز بوگونى دوشون و اونڭ بر ساعتنى، اجرتى پك بيوك، كلفتى پك آز، خوش و گوزل و علوى بر خدمته صرف ايدييورم، دى. او وقت سنڭ آجى بر فتورڭ، طاتلى بر غيرته إنقلاب ايدر.
ايشته أى صبرسز نفسم! سن اوچ صبر ايله مكلّفسڭ. بريسى: طاعت اوستنده صبردر. بريسى: معصيتدن صبردر. ديگرى: مصيبته قارشى صبردر. عقلڭ وارسه، شو اوچنجى ايقاظدهكى تمثيلده گورونن حقيقتى رهبر طوت. مردانه "يا صبور" دى، اوچ صبرى اوموزيڭه آل. جنابِ حقّڭ سڭا ويرديگى صبر قوّتنى أگر ياڭليش يولده طاغيتمازسهڭ، هر مشقّته و هر مصيبته كافى گلهبيلير و او قوّتله طايان.
دردنجى ايقاظ:أى سرسم نفسم! عجبا شو وظيفهِٔ عبوديت نتيجهسز ميدر، اجرتى آز ميدر كه، سڭا اوصانج ويرييور؟ حالبوكه بر آدم سڭا بر قاچ پاره ويرسه وياخود سنى قورقوتسه، آقشامه قدر سنى چاليشديرر و فتورسز چاليشيرسڭ. عجبا بو مسافرخانهِٔ دنياده عاجز و فقير قلبڭه قوت و غنا و ألبته بر منزلڭ اولان قبرڭده غدا و ضيا و هر حالده محكمهڭ اولان محشرده سند و برات و ايستر ايستهمز اوستندن گچيلهجك صراط كوپريسنده نور و براق اولاجق بر نماز، نتيجهسز ميدر وياخود اجرتى آز ميدر؟ بر آدم سڭا يوز ليرالق بر هديه وعد ايتسه، يوز گون سنى چاليشديرر. خلف الوعد ايدهبيلير او آدمه إعتماد ايدرسڭ، فتورسز ايشلرسڭ. عجبا خلف الوعد حقّنده محال اولان بر ذات، جنّت گبى بر اجرتى و سعادتِ أبديه گبى بر هديهيى سڭا وعد ايتسه، پك آز بر زمانده، پك گوزل بر وظيفهده سنى إستخدام ايتسه؛ سن خدمت ايتمزسهڭ ويا ايستكسز، سخره گبى ويا اوصانجله، ياريم يامالاق خدمتڭله اونى وعدنده إتهام و هديهسنى إستخفاف ايتسهڭ، پك شدّتلى بر تأديبه و دهشتلى بر تعذيبه مستحق
— 303 —
اولاجغڭى دوشونمييور ميسڭ؟ دنياده حپسڭ قورقوسندن أڭ آغير ايشلرده فتورسز خدمت ايتديگڭ حالده؛ جهنّم گبى بر حپسِ أبدينڭ خوفى، أڭ خفيف و لطيف بر خدمت ايچون سڭا غيرت ويرمييور مى؟
بشنجى ايقاظ:أى دنياپرست نفسم! عجبا عبادتدهكى فتورڭ و نمازدهكى قصورڭ مشاغلِ دنيويهنڭ كثرتندن ميدر وياخود دردِ معيشتڭ مشغلهسيله وقت بولاماديغڭدن ميدر؟ عجبا صِرف دنيا ايچون مى ياراتيلمشسڭ كه، بتون وقتڭى اوڭا صرف ايدييورسڭ! سن إستعداد جهتيله بتون حيواناتڭ فوقنده اولديغڭى و حياتِ دنيويهنڭ لوازماتنى تداركده إقتدار جهتيله، بر سرچه قوشنه يتيشهمديگڭى بيلييورسڭ. بوندن نهدن آڭلاميورسڭ كه، وظيفهِٔ أصليهڭ حيوان گبى چابالامق دگل؛ بلكه حقيقى بر إنسان گبى، حقيقى بر حياتِ دائمه ايچون سعى ايتمكدر. بونڭله برابر مشاغلِ دنيويه ديديگڭ، چوغى سڭا عائد اولميان و فضولى بر صورتده قاريشديغڭ و قاريشديرديغڭ مالايعنى مشغلهلردر. أڭ ألزمنى بيراقوب، گويا بيڭلر سنه عمرڭ وار گبى أڭ لزومسز معلومات ايله وقت گچيرييورسڭ. مثلا: زحلڭ أطرافندهكى حلقهلرڭ كيفيتى ناصلدر و آمريقا طاووقلرى نه قدردر؟ گبى قيمتسز شيلرله قيمتدار وقتنى گچيرييورسڭ. گويا قوزموغرافيا علمندن و إستاتيستيقجى فنّندن بر كمال آلييورسڭ.
أگر ديسهڭ:"بنى نمازدن و عبادتدن آليقويان و فتور ويرن اويله لزومسز شيلر دگل، بلكه دردِ معيشتڭ ضرورى ايشلريدر." اويله ايسه بن ده سڭا ديرم كه: أگر يوز غروش بر گوندهلك ايله چاليشسهڭ؛ صوڭره برى گلسه، ديسه كه: "گل اون دقيقه قدر شورايى قاز، يوز ليرا قيمتنده بر پيرلانطه و بر زمرد بولاجقسڭ." سن اوڭا: "يوق، گلمهم. چونكه اون غروش گوندهلگمدن كسيلهجك، نفقهم آزالهجق" ديسهڭ؛ نه قدر ديوانهجه بر بهانه اولديغنى ألبته بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى؛ سن شو باغڭده، نفقهڭ ايچون ايشلهيورسڭ. أگر فرض نمازى ترك ايتسهڭ، بتون سعيڭ ثمرهسى، يالڭز دنيوى و أهمّيتسز و بركتسز بر نفقهيه منحصر قالير. أگر سن إستراحت و تنفّس وقتڭى، روحڭ راحتنه، قلبڭ تنفّسنه مدار اولان نمازه صرف ايتسهڭ؛ او وقت، بركتلى نفقهِٔ دنيويه ايله برابر، سنڭ نفقهِٔ اُخرويهڭه و زادِ آخرتڭه أهمّيتلى بر منبع اولان، ايكى معدنِ معنوى بولورسڭ:
— 304 —
برنجى معدن:بتون باغڭدهكى (حاشيه): بو مقام، بر باغده بر ذاته بر درسدر كه، بو طرز ايله بيان ايديلمش. يتيشديرديگڭ (چيچكلى اولسون، ميوهلى اولسون) هر نباتڭ، هر آغاجڭ تسبيحاتندن، گوزل بر نيّت ايله، بر حصّه آلييورسڭ.
ايكنجى معدن:هم بو باغدن چيقان محصولاتدن كيم يهسه (حيوان اولسون، إنسان اولسون؛ اينك اولسون، سينك اولسون؛ مشترى اولسون، خيرسز اولسون) سڭا بر صدقه حكمنه گچر. فقط او شرط ايله كه: سن، رزّاقِ حقيقى نامنه و إذنى دائرهسنده تصرّف ايتسهڭ و اونڭ مالنى، اونڭ مخلوقاتنه ويرن بر توزيعات مأمورى نظريله كنديڭه باقسهڭ...
ايشته باق، نمازى ترك ايدن نه قدر بيوك بر خسارت ايدر، نه قدر أهمّيتلى بر ثروتى غائب ايدر و سعيه پك بيوك بر شوق ويرن و عملده بيوك بر قوّهِٔ معنوى تأمين ايدن او ايكى نتيجهدن و او ايكى معدندن محروم قالير، إفلاس ايدر. حتّى إختيارلندقجه باغچهجيلكدن اوصانير، فتور گلير. "نهمه لازم" دير. "بن ذاتًا دنيادن گيدييورم. بو قدر زحمتى نه ايچون چكهجگم؟" دييهجك، كندينى تنبللگه آتاجق. فقط أوّلكى آدم دير: "داها زياده عبادتله برابر سعىِ حلاله چاليشهجغم. تا، قبريمه داها زياده ايشيق گوندرهجگم، آخرتمه داها زياده ذخيره تدارك ايدهجگم."
الحاصل:أى نفس! بيل كه دونكى گون سنڭ ألڭدن چيقدى. يارين ايسه سنڭ ألڭده سند يوق كه، اوڭا مالكسڭ. اويله ايسه حقيقى عمريڭى، بولونديغڭ گون بيل. لا أقل گونڭ بر ساعتنى، إحتياط آقچهسى گبى، حقيقى إستقبال ايچون تشكيل اولونان بر صندوقچهِٔ اُخرويه اولان بر مسجده ويا بر سجّادهيه آت. هم بيل كه: هر يڭى گون، سڭا هم هركسه، بر يڭى عالمڭ قپوسيدر. أگر نماز قيلمازسهڭ، سنڭ او گونكى عالمڭ ظلماتلى و پريشان بر حالده گيدر، سنڭ عليهڭده عالمِ مثالده شهادت ايدر. زيرا هركسڭ، هر گونده، شو عالمدن بر مخصوص عالمى وار. هم او عالمڭ كيفيتى، او آدمڭ قلبنه و عملنه تابعدر. ناصلكه آيينهڭده گورونن محتشم بر سراى، آيينهنڭ رنگنه
— 305 —
باقار. سياه ايسه، سياه گورونور. قيرمزى ايسه، قيرمزى گورونور. هم اونڭ كيفيتنه باقار. او آيينه شيشهسى دوزگون ايسه، سرايى گوزل گوسترر. دوزگون دگل ايسه، چركين گوسترر. أڭ نازك شيلرى قابا گوسترديگى مِثللو؛ سن قلبڭله، عقلڭله، عملڭله، گوڭلڭله، كندى عالمڭڭ شكلنى دگيشديررسڭ. يا عليهڭده، يا لهڭده شهادت ايتديرهبيليرسڭ. أگر نمازى قيلسهڭ، او نمازڭ ايله او عالمڭ صانعِ ذو الجلالنه متوجّه اولسهڭ؛ بردن، سڭا باقان عالمڭ تنوّر ايدر. عادتا نمازڭ بر ألكتريق لامباسى و نمازه نيّتڭ، اونڭ دوگمهسنه طوقونمسى گبى، او عالمڭ ظلماتنى طاغيتير و او هرج و مرجِ دنيويهدهكى قارمهقاريشق پريشانيت ايچندهكى تبدّلات و حركات، حكمتلى بر إنتظام و معنيدار بر كتابتِ قدرت اولديغنى گوسترر.
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتِ پر أنوارندن بر نورى، سنڭ قلبڭه سرپر. سنڭ او گونكى عالمڭى، او نورڭ إنعكاسيله ايشيقلانديرر. سنڭ لهڭده نورانيتله شهادت ايتديرر.
صاقين ديمه: "بنم نمازم نرهده، شو حقيقتِ نماز نرهده؟" زيرا بر خرما چكردگى، بر خرما آغاجى گبى، كندى آغاجنى توصيف ايدر. فرق يالڭز إجمال و تفصيل ايله اولديغى گبى؛ سنڭ و بنم گبى بر عامينڭ (وَلَوْ حسّ ايتمزسه) نمازى، بيوك بر ولينڭ نمازى گبى شو نوردن بر حصّهسى وار، شو حقيقتدن بر سرّى واردر (وَلَوْ شعورڭ تعلّق ايتمزسه). فقط درجاته گوره إنكشاف و تنوّرى آيرى آيريدر. ناصل بر خرما چكردگندن، تا مكمّل بر خرما آغاجنه قدر نه قدر مراتب بولونور. اويله ده: نمازڭ درجاتنده ده داها فضله مراتب بولونهبيلير. فقط بتون او مراتبده، او حقيقتِ نورانيهنڭ أساسى بولونور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ قَالَ (اَلصَّلٰوةُ عِمَادُ الدِّينِ) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭ ٭ ٭
— 306 —
يگرمى برنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
(قلبڭ بش يارهسنه بش مرهمى تضمّن ايدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭ وَ اَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ٭
أى مرضِ وسوسه ايله مبتلا! بيلييور ميسڭ وسوسهڭ نهيه بڭزر؟ مصيبته بڭزر. أهمّيت ويردكجه شيشهر، أهمّيت ويرمزسهڭ سونر. اوڭا بيوك نظريله باقسهڭ بيور. كوچك گورسهڭ، كوچولور. قورقسهڭ آغيرلاشير، خسته ايدر. خوف ايتمزسهڭ خفيف اولور، مخفى قالير. ماهيتنى بيلمزسهڭ دوام ايدر، يرلشير. ماهيتنى بيلسهڭ، اونى طانيسهڭ گيدر. اويله ايسه، شو مصيبتلى وسوسهنڭ أقسامِ كثيرهسندن كثير الوقوع اولان يالڭز بش وجهنى بيان ايدهجگم. بلكه سڭا و بڭا شفا اولور. زيرا شو وسوسه اويله بر شيدر كه، جهل اونى دعوت ايدر، علم اونى طرد ايدر. طانيمازسهڭ گلير، طانيسهڭ گيدر.
برنجى وجه - برنجى ياره:شيطان أوّلا شبههيى قلبه آتار. أگر قلب قبول ايتمزسه، شبههدن شتمه دونر. خياله قارشى شتمه بڭزر بعض پيس خاطرهلرى و منافئِ أدب چركين حاللرى تصوير ايدر. قلبه "أيواه" ديديرتير، يأسه دوشورتور. وسوسهلى آدم ظن ايدر كه قلبى، ربّنه قارشى سوءِ أدبده بولونويور. مدهش بر خلجان و هيجان حسّ ايدر. بوندن قورتولمق ايچون حضوردن قاچار، غفلته طالمق ايستر. بو يارهنڭ مرهمى بودر:
باق أى بيچاره وسوسهلى آدم! تلاش ايتمه. چونكه سنڭ خاطريڭه گلن شتم دگل، بلكه تخيّلدر. تخيّلِ كفر، كفر اولماديغى گبى؛ تخيّلِ شتم دخى، شتم دگلدر.
— 307 —
زيرا منطقجه تخيّل، حكم دگلدر. شتم ايسه، حكمدر. هم بونڭله برابر او چركين سوزلر، سنڭ قلبڭڭ سوزلرى دگل. چونكه سنڭ قلبڭ اوندن متأثّر و متأسّفدر. بلكه قلبه ياقين اولان لمّهِٔ شيطانيدن گلييور. وسوسهنڭ ضررى، توهّمِ ضرردر. يعنى اونى ضررلى توهّم ايتمكله، قلبًا متضرّر اولمقدر. چونكه حكمسز بر تخيّلى حقيقت توهّم ايدر. هم شيطانڭ ايشنى كندى قلبنه مال ايدر. اونڭ سوزينى، اوندن ظن ايدر. ضرر آڭلار، ضرره دوشر. ذاتًا شيطانڭ ده ايستديگى اودر.
ايكنجى وجه بودر كه:معنالر قلبدن چيقدقلرى وقت، صورتلردن چيپلاق اولارق خياله گيررلر؛ اورادن صورتلرى گيرلر. خيال ايسه، هر وقت بر سبب تحتنده بر نوع صورتلرى نسج ايدر. أهمّيت ويرديگى شيئڭ صورتلرينى يول اوستنده بيراقير. هانگى معنا گچسه يا اوڭا گيديرر، يا طاقار، يا بولاشديرر، يا پرده ايدر. أگر معنالر منزّه و تميز ايسهلر، صورتلر ملوّث و رذيل ايسه گيمك يوقدر، فقط تماس وار. وسوسهلى آدم، تماسى تلبّسله إلتباس ايدر. "أيواه!" دير. "قلبم نه قدر بوزولمش. بو سفيللك، بو خسّتِ نفس، بنى مطرود ايدر." شيطان اونڭ شو طمارندن چوق إستفاده ايدر. شو يارهنڭ مرهمى شودر:
ديڭله أى بيچاره! ناصلكه، سنڭ نمازڭ أدبِ نزيهانهسنڭ وسيلهسى اولان ظاهرى طهارته، بطنڭڭ باطنندهكى نجاست اوڭا تأثير ايتمز و بوزماز. اويله ده: معانئِ مقدّسهنڭ، صورتِ ملوّثهيه مجاورتى ضرر ايتمز. مثلا سن آياتِ إلٰهيهيى تفكّر ايدييورسڭ. بردن بر مرض، يا بر إشتها، يا بَول گبى بر أمرِ مهيّج شدّتله سنڭ حسّڭه طوقونويور. ألبته سنڭ خيالڭ، دواءِ علّت و قضاءِ حاجتڭ لوازماتنى گورهجك، باقهجق، اونلره مناسب سفلى صورتلرى نسج ايدهجك و گلن معنالر اورتهلرندن گچهجكلر. گچهجكلره نه بأس واردر، نه تلوّث وار و نه ضرر وار و نه خطر وار. يالڭز خطر ايسه حصرِ نظردر، ظنِّ ضرردر.
اوچنجى وجه بودر كه:أشيا مابيْنلرنده، بعض مناسباتِ خفيه بولونور. حتّى هيچ اُميد ايتمديگڭ شيلر ايچنده مناسبت ايپلرى بولونور. يا بِالذّات بولونور ويا سنڭ خيالڭ، مشغول اولديغى صنعته گوره او ايپلرى ياپمش، اونلرى بربريله باغلامش. شو
— 308 —
سرِّ مناسبتدندر كه، بعضًا بر مقدّس شيئى گورمك، بر ملوّث شيئى خاطره گتيرر. فنِّ بيانده بيان اولونديغى گبى، "خارجده اوزاقلق سببى اولان ضدّيت ايسه، خيالده سببِ قربيتدر." يعنى: ايكى ضدّڭ صورتلرينڭ جمعنه واسطه، بر مناسبتِ خياليهدر. بو مناسبتله گلن تخطّره، تداعئِ أفكار تعبير ايديلير. مثلا: سن نمازده، مناجاتده، كعبه قارشيسنده، حضورِ إلٰهيده ايكن، آياتى تفكّرده اولديغڭ بر حالده؛ شو تداعئِ أفكار، سنى طوتوب أڭ اوزاق مالايعنياتِ رذيلهيه سَوق ايدر. سنڭ باشڭ، بويله بر تداعئِ أفكاره مبتلا ايسه، صاقين تلاش ايتمه. بلكه إنتباهه گلديگڭ آنده، دون. "امان نه قصور ايتدم" دييوب تدقيقله مشغول اولوب طورمه. تا او ضعيف مناسبت، سنڭ دقّتڭله قوّت پيدا ايتمهسين. زيرا تأثّر گوستردكجه، أهمّيت ويردكجه، سنڭ او ضعيف تخطّرڭ مَلكهيه دونر. بر مرضِ خيالى اولور. قورقمه، مرضِ قلبى دگل. شو نوع تخطّر ايسه، غالبًا إختيارسزدر. خصوصًا حسّاس عصبيلرده داها غالبدر. شيطان، شو نوع وسوسهنڭ معدننى چوق ايشلتديرر. شو يارهنڭ مرهمى شودر كه:
تداعئِ أفكار، غالبًا إختيارسزدر. اونده مسئوليت يوقدر. هم تداعيده، مجاورت وار؛ تماس و إختلاط يوقدر. اونڭ ايچون، أفكارڭ كيفيتلرى، بربرينه سرايت ايتمز، بربرينه ضرر ويرمز. ناصلكه شيطان ايله مَلكِ إلهام، قلب طرفلرنده مجاورتلرى وار و فجّار و أبرارڭ قرابتلرى و بر مسكنده طورمالرى، ضرر ويرمز. اويله ده، تداعئِ أفكار سائقهسيله ايستهمديگڭ پيس خيالات، گلوب نزيه أفكارڭ ايچنه گيرسه؛ ضرر ويرمز. مگر قصدًا اولسه ويا ضرر ظنّيله اونڭله زياده مشغول اولسه. هم بعضًا قلب يورولويور. فكر، كندينى أگلنديرمك ايچون راست گله بر شيله مشغول اولور. شيطان فرصت بولور، پيس شيلرى اوڭنه سرپيور، سورييور.
دردنجى وجه:عملڭ أڭ ايى صورتنى تحرّيدن نشئت ايدن بر وسوسهدر كه، تقوا ظنّيله تشدّد ايتدكجه حال اوڭا شدّتلهنير. حتّى بر درجهيه وارر كه، او آدم عملڭ داها أولاسنى آراركن، حرامه دوشر. بعضًا بر سنّتڭ آراماسى، بر واجبى ترك ايتديرييور. "عجبا عملم صحيح اولدى مى؟" دير، إعاده ايدر. بو حال دوام ايدر. غايت يأسه دوشر. شيطان شو حالندن إستفاده ايدر، اونى يارهلر. شو يارهنڭ ايكى مرهمى وار:
— 309 —
برنجى مرهم:بو گبى وسوسه أهلِ إعتزاله لايقدر. چونكه اونلر ديرلر: "مدارِ تكليف اولان أفعال و أشيا، كندى ذاتنده، آخرت إعتباريله يا حسنى وار؛ صوڭره او حسنه بناءً أمر ايديلمش ويا قبحى وار؛ صوڭره اوڭا بناءً نهى ايديلمش. ديمك أشياده، آخرت و حقيقت نقطهِٔ نظرنده اولان حُسن و قبح ذاتيدر؛ أمر و نهىِ إلٰهى اوڭا تابعدر." بو مذهبه گوره، إنسان هر ايشلديگى عملده شويله بر وسوسه گلير: "عجبا عملم نفس الأمردهكى گوزل صورتده ياپيلمش ميدر؟" امّا مذهبِ حق اولان أهلِ سنّت و جماعت ديرلر كه: "جنابِ حق بر شيئه أمر ايدر، صوڭره حسن اولور. نهى ايدر، صوڭره قبيح اولور. ديمك أمر ايله گوزللك، نهى ايله چركينلك تحقّق ايدر. حُسن و قبح مكلّفڭ إطّلاعنه باقار و اوڭا گوره تقرّر ايدر. شو حُسن و قبح ايسه، صورى و دنيايه باقان يوزنده دگل، بلكه آخرته باقان يوزدهدر. مثلا، سن نماز قيلدڭ ويا آبدست آلدڭ. حالبوكه نمازيڭى و آبدستڭى فساده ويرهجك بر سبب، نفس الأمرده وارمش. لٰكن سن اوڭا هيچ مطّلع اولمادڭ. سنڭ نمازڭ و آبدستڭ هم صحيحدر، هم حسندر. معتزله دير: "حقيقتده قبيح و فاسددر. لٰكن سندن قبول ايديلير. چونكه جهلڭ وار، بيلمدڭ و عذرڭ وار." اويله ايسه أهلِ سنّت مذهبنه گوره، ظاهرِ شريعته موافق اولارق ايشلديگڭ عملڭه: "عجبا صحيح اولمش مى؟" دييوب وسوسه ايتمه. فقط، "قبول اولمش مى؟" دى. غرورلانمه، عُجْبه گيرمه.
ايكنجى مرهم:دينده حرج يوقدر. لَا حَرَجَ فِى الدِّينِ مادام درت مذهب حقدر. مادام إستغفاره منجر اولان دركِ قصور ايسه، غروره منجر اولان حسنِ عملڭ رؤيتنه (بويله وسوسهلى آدمه) مرجّحدر. يعنى بويله وسوسهلى آدم، عملنى گوزل گوروب غروره دوشمكدنسه، عملنى قصورلى گورسه، إستغفار ايتسه، داها أولادر. مادام بويلهدر، سن وسوسهيى آت. شيطانه دى كه: شو حال، بر حرجدر. حقيقتِ حاله مطّلع اولمق گوچدر. ديندهكى يُسره منافيدر. اَلدِّينُ يُسْرٌ ٭ لَا حَرَجَ فِى الدِّينِ أساسنه مخالفدر. ألبته بويله عملم بر مذهبِ حقّه موافق گلير. او بڭا كافيدر. هم لا أقل بن عجزيمى إعتراف ايدهرك عبادتى لايقِ وجهله أدا ايدهمديگمدن إستغفار و تضرّع
— 310 —
ايله مرحمتِ إلٰهيهيه دخالت ايدوب، قصورم عفو اولنمق، قصورلى عملم قبول اولنمق ايچون متذلّلانه بر نيازه وسيلهدر.
بشنجى وجه:مسائلِ ايمانيهده شبهه صورتنده گلن وسوسهدر. بيچاره وسوسهلى آدم، بعضًا تخيّلى، تعقّل ايله إلتباس ايدر. يعنى: خياله گلن بر شبههيى، عقله گيرمش بر شبهه توهّم ايدوب، إعتقادينه خلل گلمش ظن ايدر. هم بعضًا توهّم ايتديگى بر شبههيى، ايمانه ضرر ويرن بر شك ظن ايدر. هم بعضًا تصوّر ايتديگى بر شبههيى، تصديقِ عقلىيه گيرمش بر شبهه ظن ايدر. هم بعضًا بر أمرِ كفريده تفكّرى، كفر ظن ايدر. يعنى ضلالتڭ أسبابنى آڭلامق صورتنده قوّهِٔ مفكّرهنڭ جولاننى و تدقيقاتنى و بىطرفانه محاكمهسنى، خلافِ ايمان ظن ايدر. ايشته تلقيناتِ شيطانيهنڭ أثرى اولان شو ظنلردن ئوركهرك، "أيواه! قلبم بوزولمش، إعتقاديمه خلل گلمش" دير. او حاللر، غالبًا إختيارسز اولديغندن، جزءِ إختياريسيله إصلاح ايدهمديگندن يأسه دوشر. بو يارهنڭ مرهمى شودر كه:
تخيّلِ كفر، كفر اولماديغى گبى؛ توهّمِ كفر دخى، كفر دگلدر. تصوّرِ ضلالت ضلالت اولماديغى گبى؛ تفكّرِ ضلالت دخى، ضلالت دگلدر. چونكه هم تخيّل، هم توهّم، هم تصوّر، هم تفكّر؛ تصديقِ عقليدن و إذعانِ قلبيدن آيريدرلر، باشقهدرلر. اونلر بر درجه سربستدرلر. جزءِ إختياريهيى پك ديڭلهمييورلر. تكليفِ دينى آلتنه چوق گيرهميورلر. تصديق و إذعان، اويله دگللر. بر ميزانه تابعدرلر. هم تخيّل، توهّم، تصوّر، تفكّر، ناصلكه تصديق و إذعان دگللر. اويله ده شبهه و تردّد صاييلمازلر. فقط أگر لزومسز تكرار ايده ايده مستقر بر حاله گلسه، او وقت حقيقى بر نوع شبهه، اوندن تولّد ايدهبيلير. هم بىطرفانه محاكمه ناميله ويا إنصاف نامنه دييوب، شقِّ مخالفى إلتزام ايده ايده، تا اويله بر حاله گلير كه، إختيارسز طرفِ مخالفى إلتزام ايدر. اوڭا واجب اولان حقّڭ إلتزامى قيريلير. او ده تهلكهيه دوشر. خصمڭ ويا شيطانڭ بر وكيلِ فضوليسى اولاجق بر حالت، ذهننده تقرّر ايدر.
شو نوع وسوسهنڭ أڭ مهمّى بودر كه: وسوسهلى آدم، إمكانِ ذاتى ايله إمكانِ ذهنىيى بربريله إلتباس ايدر. يعنى: بر شيئى ذاتنده ممكن گورسه، او شيئى ذهنًا دخى
— 311 —
ممكن و عقلًا مشكوك توهّم ايدر. حالبوكه علمِ كلامڭ قاعدهلرندندر كه: إمكانِ ذاتى ايسه، يقينِ علمىيه منافى دگل و ضرورتِ ذهنيهيه ضدّيتى يوقدر. مثلا: شو دقيقهده قره دڭزڭ يره باتماسى، ذاتنده ممكندر و او إمكانِ ذاتى ايله محتملدر. حالبوكه يقينًا، او دڭزڭ يرنده اولديغنى حكم ايدييورز، شبههسز بيلييورز. و او إحتمالِ إمكانى و او إمكانِ ذاتى، بزه شك ويرمز، بر شبهه گتيرمز، يقينمزى بوزماز. مثلا: شو گونش ذاتنده ممكندر كه، بوگون غروب ايتمهسين ويا يارين طلوع ايتمهسين. حالبوكه بو إمكان يقينمزه ضرر ويرمز، شبهه گتيرمز. ايشته بونڭ گبى، مثلا حقائقِ ايمانيهدن اولان حياتِ دنيويهنڭ غروبنه و حياتِ اُخرويهنڭ طلوعنه، إمكانِ ذاتى جهتنده گلن وهملر، يقينِ ايمانىيه ضرر ويرمز. هم
لَا عِبْرَةَ لِلِاحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِئِ عَنْ دَلِيلٍ
يعنى: "بر دليلدن نشئت ايتمهين بر إحتمالڭ هيچ أهمّيتى يوقدر" اولان قاعدهِٔ مشهوره؛ هم اصول الدين، هم اصول الفقهڭ قاعدهِٔ مقرّرهسندندر.
أگر ديسهڭبو درجه مؤمنلره مضر و مُزعج اولان وسوسه، نه حكمته بناءً بزه بلا اولمش؟"
الجواب:إفراطه وارمهمق، هم غلبه چالمهمق شرطيله، أصلِ وسوسه تيقّظه سببدر، تحرّىيه داعيدر، جدّيته وسيلهدر. لاقيدلغى آتار، تهاونى دفع ايدر. اونڭ ايچون حكيمِ مطلق، شو دارِ إمتحانده، شو ميدانِ مسابقهده بزه بر قامچىِ تشويق اولارق، وسوسهيى شيطانڭ ألنه ويرمش. بشرڭ باشنه وورييور. شايد زياده اينجيتسه، حكيمِ رحيمه شكوا ايتملى،
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
ديمهلى.
٭ ٭ ٭
— 312 —
يگرمى ايكنجى سوز
(ايكى مقامدر)
برنجى مقام
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ يَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ٭ وَ تِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ٭
بر زمان ايكى آدم، بر حوضده ييقانديلر. فوق العاده بر تأثير آلتنده كنديلرندن گچديلر. گوزلرينى آچدقلرى وقت گورديلر كه؛ عجيب بر عالمه گوتورولمشلر. اويله بر عالم كه، كمالِ إنتظامندن بر مملكت حكمنده، بلكه بر شهر حكمنده، بلكه بر سراى حكمندهدر. كمالِ حيرتلرندن أطرافلرينه باقديلر. گورديلر كه: بر جهتده باقيلسه عظيم بر عالم گورونويور. بر جهتده باقيلسه، منتظم بر مملكت... بر جهتده باقيلسه، مكمّل بر شهر... ديگر بر جهتده باقيلسه، غايت محتشم بر عالمى ايچنه آلمش بر سرايدر. شو عجائب عالمده گزهرك سيران ايتديلر. گورديلر كه: بر قسم مخلوقلر وار؛ بر طرز ايله قونوشويورلر، فقط بونلر اونلرڭ ديللرينى بيلمييورلر. يالڭز إشارتلرندن آڭلاشيلييور كه، مهمّ ايشلر گورويورلر و أهمّيتلى وظيفهلر ياپييورلر.
او ايكى آدمدن بريسى، آرقداشنه ديدى كه: "شو عجيب عالمڭ ألبته بر مدبّرى و شو منتظم مملكتڭ بر مالكى، شو مكمّل شهرڭ بر صاحبى، شو مصنّع سرايڭ بر
— 313 —
اوستهسى واردر. بز چاليشملىيز، اونى طانيمالىيز. چونكه آڭلاشيلييور كه، بزى بورايه گتيرن اودر. اونى طانيمازسهق كيم بزه مدد ويرهجك؟ ديللرينى بيلمديگمز و اونلر بزى ديڭلهمدكلرى شو عاجز مخلوقلردن نه بكلهيهبيليرز؟ هم قوجه بر عالمى بر مملكت صورتنده، بر شهر طرزنده، بر سراى شكلنده ياپان و باشدن باشه خارقه شيلرله طولديران و مزيّناتڭ أنواعيله تزيين ايدن و عبرتنما معجزاتلرله دوناتان بر ذات، ألبته بزدن و بورايه گلنلردن بر ايستديگى واردر. اونى طانيمالىيز. هم نه ايستديگنى بيلمكلگمز لازمدر."
اوتهكى آدم ديدى: "اينانمام، بويله بحث ايتديگڭ گبى بر ذات بولونسون و بتون بو عالمى تك باشيله إداره ايتسين."
آرقداشى جوابًا ديدى كه: "بونى طانيمازسهق، لاقيد قالسهق، منفعتى هيچ يوق؛ ضررى اولسه پك عظيمدر. أگر طانيماسنه چاليشسهق، مشقّتى پك خفيفدر، منفعتى اولورسه پك عظيمدر. اونڭ ايچون اوڭا قارشى لاقيد قالمق، هيچ كارِ عقل دگلدر."
او سرسرى آدم ديدى: "بن بتون راحتمى، كيفمى؛ اونى دوشونمهمكده گورويورم. هم بويله عقلمه صيغيشميان شيلرله اوغراشميهجغم. بتون بو ايشلر، تصادفى و قارمهقاريشق ايشلردر، كندى كندينه دونويور؛ بنم نهمه لازم."
عقللى آرقداشى اوڭا ديدى: "سنڭ بو تمرّدڭ بنى ده، بلكه چوقلرى ده بلايه آتاجقدر. بر أدبسزڭ يوزندن، بعضًا اولور كه، بر مملكت خراب اولور."
ينه او سرسرى دونوب ديدى كه: "يا قطعيًا بڭا إثبات ايت كه؛ بو قوجه مملكتڭ تك بر مالكى، تك بر صانعى واردر. ياخود بڭا ايليشمه."
جوابًا آرقداشى ديدى: "مادام عنادڭ ديوانهلك درجهسنه چيقمش؛ او عنادڭله بزى و بلكه مملكتى بر قهره گرفتار ايدهجكسڭ. بن ده سڭا اون ايكى برهان ايله گوسترهجگم كه: بر سراى گبى شو عالمڭ، بر شهر گبى شو مملكتڭ، تك بر اوستهسى واردر و او اوسته، هر شيئى إداره ايدن يالڭز اودر. هيچ بر جهتده نقصانيتى يوقدر. بزه گورونمهين او اوسته، بزى و هر شيئى گورور و سوزلرينى ايشيتير. بتون ايشلرى معجزه و خارقهدر. بتون بو گورديگمز و ديللرينى بيلمديگمز شو مخلوقلر اونڭ مأمورلريدر."
— 314 —
برنجى برهان
گل هر طرفه باق، هر شيئه دقّت ايت! بتون بو ايشلر ايچنده گيزلى بر أل ايشلهيور. چونكه باق، بر درهم
(حاشيه-١): آغاجلرى باشلرنده طاشييان چكردكلره إشارتدر.
قدر قوّتى اولميان بر چكردك كوچكلگنده بر شى، بيڭلر بطمان يوكى قالديرييور. ذرّه قدر شعورى اولميان،
(حاشيه-٢): كندى كندينه يوكسلمهين و ميوهلرڭ ثقلتنه طايانميان اوزوم چوبوقلرى گبى نازنين نباتاتڭ، باشقه آغاجلره لطيف أللر آتوب صارمهلرينه و اونلره يوكلنمهلرينه إشارتدر.
غايت حكيمانه ايشلر گورويور. ديمك بونلر كندى كنديلرينه ايشلهمييورلر. اونلرى ايشلتديرن گيزلى بر قدرت صاحبى واردر. أگر كندى باشنه اولسه، بتون باشدن باشه بو گورديگمز مملكتده هر ايش معجزه، هر شى معجزهكار بر خارقه اولمق لازم گلير. بو ايسه، بر سفسطهدر.
ايكنجى برهان
گل بتون بو اووالرى، بو ميدانلرى، بو منزللرى سوسلنديرن شيلر اوستنه دقّت ايت. هر بريسنده او گيزلى ذاتدن خبر ويرن ايشلر وار. عادتا هر برى برر طرّه، برر سكّه گبى، او غيبى ذاتدن خبر ويرييورلر. ايشته گوزيڭڭ اوڭنده، باق؛ بر درهم پاموقدن
(حاشيه-٣): تخمه إشارتدر. مثلا: ذرّه گبى بر آفيون بذرى، بر درهم گبى بر زردالى نواتى، بر قاوون چكردگى، ناصل چوخهدن داها گوزل طوقونمش ياپراقلر، پاتيسقهدن داها بياض و صارى چيچكلر، شكرلمهدن داها طاتلى و كوفتهلردن و قونسروه قوطولرندن داها لطيف، داها لذيذ، داها شيرين ميوهلرى خزينهِٔ رحمتدن گتيرييورلر، بزه تقديم ايدييورلر.
نه ياپييور. باق، قاچ طوپ چوخه و پاتيسقه و چيچكلى قوماش چيقدى. باق، اوندن نه قدر شكرلمهلر، يووارلاق طاتلى كوفتهلر ياپيلييور كه؛ بزم گبى بيڭلر آدم گيسه و يهسه، كافى گلير. هم ده باق، بو دميرى، طوپراغى، صويى، كومورى، باقيرى، گوموشى، آلتونى غيبى آووجنه آلدى، بر أت پارچهسى
(حاشيه-٤): عنصرلردن جسمِ حيوانىيى خلق و نطفهدن ذىحياتى ايجاد ايتمگه إشارتدر.
ياپدى؛ باق گور... ايشته
— 315 —
أى عقلسز آدم! بو ايشلر اويله بر ذاته مخصوصدر كه؛ بتون بو مملكت، بتون أجزاسيله اونڭ معجزهِٔ قوّتى آلتنده طورييور، هر آرزوسنه رام اولويور.
اوچنجى برهان
گل، بو متحرّك آنتيقه
(حاشيه-٥): حيوانلره و إنسانلره إشارتدر. زيرا حيوان، شو عالمڭ كوچك بر فهرستهسى و ماهيتِ إنسانيه، شو كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى اولديغندن؛ عادتا عالمده نه وارسه، إنسانده نمونهسى واردر.
صنعتلرينه باق! هر بريسى اويله بر طرزده ياپيلمش؛ عادتا بو قوجه سرايڭ بر كوچك نسخهسيدر. بتون بو سرايده نه وارسه، او كوچوجك متحرّك ماكينهلرده بولونويور. هيچ ممكن ميدر كه، بو سرايڭ اوستهسندن باشقه بريسى گلوب، بو عجيب سرايى كوچك بر ماكينهده درج ايتسين؟ هم هيچ ممكن ميدر كه، بر قوطو قدر بر ماكينه بتون بر عالمى ايچنه آلديغى حالده، تصادفى وياخود عبث بر ايش ايچنده بولونسون؟ ديمك بتون گوزڭ گورديگى نه قدر آنتيقه ماكينهلر وار، او گيزلى ذاتڭ برر سكّهسى حكمندهدرلر. بلكه برر دلّال، برر إعلاننامه حكمندهدرلر. لسانِ حاللريله ديرلر كه: "بز اويله بر ذاتڭ صنعتىيز كه؛ بتون بو عالممزى، بزى ياپديغى و سهولتله ايجاد ايتديگى گبى قولايلقله ياپابيلير بر ذاتدر."
دردنجى برهان
أى معنّد آرقداش! گل، سڭا داها عجيبنى گوسترهجگم. باق، بو مملكتده بتون بو ايشلر، بو شيلر دگيشدى، دگيشييور، بر حالتده طورمييور. دقّت ايت كه، بو گورديگمز جامد جسملر، حسسز قوطولر؛ برر حاكمِ مطلق صورتنى آلديلر؛ عادتا هر بر شى، بتون أشيايه حكم ايدييور. ايشته بو يانمزدهكى بو ماكينهيه باق؛
(حاشيه-٦): ماكينه، ميوهدار آغاجلره إشارتدر. چونكه يوزر تزگاهلرى، فابريقهلرى اينجهجك داللرنده طاشييور گبى؛ حيرتنما ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوهلرى طوقويور، سوسلنديرييور، پيشيرييور، بزلره اوزاتييور. حالبوكه چام و قطران گبى محتشم آغاجلر، قورو بر طاشده تزگاهنى آتمش، چاليشوب طورويورلر.
— 316 —
گويا أمر ايدييور. ايشته اونڭ تزييناتنه و ايشلهمسنه لازم لوازمات و مادّهلر، اوزاق يرلردن قوشوب گلييورلر. ايشته اورايه باق: او شعورسز جسم
(حاشيه-٧): حبوباته، تخملره، سينكلرڭ تخمجقلرينه إشارتدر. مثلا بر سينك بر قره آغاجڭ ياپراغنده يمورطهسنى بيراقير. بردن او قوجه قره آغاج، ياپراقلرينى او يمورطهلره بر رحمِ مادر، بر بشيك، بال گبى بر غدا ايله طولو بر مخزنه چويرييور. عادتا او ميوهسز آغاج، او صورتده ذىروح ميوهلر ويرييور.
گويا بر إشارت ايدييور، أڭ بيوك بر جسمى، كندينه خدمتكار ايدييور، كندى ايشلرنده چاليشديرييور. داها باشقه شيلرى بونلره قياس ايت. عادتا هر بر شى، بتون بو عالمدهكى خلقتلرى مسخّر ايدييور.
أگر او گيزلى ذاتى قبول ايتمزسهڭ، بتون بو مملكتدهكى طاشنده، طوپراغنده، حيواننده، إنسانه بڭزر مخلوقلرده؛ او ذاتڭ بتون هنرلرينى، صنعتلرينى، كمالاتلرينى، برر برر (او شيلره) ويرهجكسڭ. ايشته عقلڭ اوزاق گورديگى بر تك معجزنما ذاتڭ بدلنه، ميليارلر اونڭ گبى معجزنما، هم بربرينه ضد، هم بربرينه مِثل، هم بربرى ايچنده بولونسون؛ بو إنتظام بوزولماسين، اورتهلغى قاريشديرماسينلر. حالبوكه بو قوجه مملكتده ايكى پارمق قاريشسه، قاريشديرر. چونكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، قاريشديرر. نرهده قالدى، حدسز حاكمِ مطلق برابر بولونسون!
بشنجى برهان
أى وسوسهلى آرقداش! گل، بو عظيم سرايڭ نقشلرينه دقّت ايت و بتون بو شهرڭ زينتلرينه باق و بتون بو مملكتڭ تنظيماتنى گور و بتون بو عالمڭ صنعتلرينى تفكّر ايت! ايشته باق: أگر نهايتسز معجزهلرى و هنرلرى اولان گيزلى بر ذاتڭ قلمى ايشلهمزسه، بو نقشلرى سائر شعورسز سببلره، كور تصادفه، صاغير طبيعته ويريلسه، او وقت يا بو مملكتڭ هر بر طاشى، هر بر اوتى، اويله معجزنما نقّاش، اويله بر خارق العاده كاتب اولماسى لازم گلير كه، بر حرفده بيڭ كتابى يازهبيلسين، بر نقشده ميليونلر صنعتى
— 317 —
درج ايدهبيلسين. چونكه باق بو طاشلردهكى نقشه،
(حاشيه-٨): شجرهِٔ خلقتڭ ميوهسى اولان إنسانه و كندى آغاجنڭ پروغرامنى و فهرستهسنى طاشييان ميوهيه إشارتدر. زيرا قلمِ قدرت، عالمڭ كتابِ كبيرنده نه يازمش ايسه، إجمالنى ماهيتِ إنسانيهده يازمشدر. قلمِ قدر، طاغ گبى بر آغاجده نه يازمش ايسه، طيرناق گبى ميوهسنده دخى درج ايتمشدر.
هر بريسنده بتون سرايڭ نقشلرى وار، بتون شهرڭ تنظيمات قانونلرى وار، بتون مملكتڭ تشكيلات پروغراملرى وار. ديمك بو نقشلرى ياپمق، بتون مملكتى ياپمق قدر خارقهدر. اويله ايسه هر بر نقش، هر بر صنعت، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسيدر، بر خاتميدر.
مادام بر حرف، كاتبنى گوسترمكسزين اولماز. صنعتلى بر نقش، نقّاشنى بيلديرمهمك اولماز. ناصل اولور كه؛ بر حرفده قوجه بر كتابى يازان، بر نقشده بيڭ نقشى نقش ايدن نقّاش، كندى كتابيله و نقشيله بيلينمسين؟
آلتنجى برهان
گل، بو گنيش اووايه چيقهجغز.
(حاشيه-٩): بهار و ياز موسمنده زمينڭ يوزينه إشارتدر. زيرا يوز بيڭلر مختلف مخلوقاتڭ طائفهلرى، بربرى ايچنده برابر ايجاد ايديلير، روىِ زمينده يازيلير. غلطسز، قصورسز، كمالِ إنتظامله دگيشديريلير. بيڭلر سفرهِٔ رحمٰن آچيلير، قالديريلير، تازه تازه گلير. هر بر آغاج برر طابلهجى، هر بر بوستان برر قزغان حكمنه گچر
ايشته او اووا ايچنده يوكسك بر طاغ وار. اوستنه چيقهجغز، تا بتون أطرافى گورولسون. هم هر شيئى ياقينلاشديرهجق گوزل دوربينلرى ده برابر آلاجغز. چونكه بو عجيب مملكتده، عجيب ايشلر اولويور. هر ساعتده هيچ عقلمزه گلمهين ايشلر اولويور. ايشته باق! بو طاغلر و اووالر و شهرلر، بردن دگيشييور. هم ناصل دگيشييور.. اويله بر طرزده كه؛ ميليونلرله بربرى ايچنده ايشلر غايت منتظم صورتده دگيشييور. عادتا ميليونلر متنوّع قوماشلر بربرى ايچنده برابر طوقونويور گبى، پك عجيب تحوّلات اولويور. باق، او قدر اُنسيت ايتديگمز و طانيديغمز چيچكلى ميچكلى شيلر غائب اولديلر. منتظمًا يرلرينه و ماهيتجه اونلره بڭزر، فقط صورتجه آيرى، باشقهلرى گلديلر. عادتا شو اووا، طاغلر برر صحيفه؛
— 318 —
يوز بيڭلرله آيرى آيرى كتابلر ايچنده يازيلييور. هم خطاسز، نقصانسز اولارق يازيلييور. ايشته، بو ايشلر يوز درجه محالدر كه؛ كندى كندينه اولسون.
أوت نهايت درجهده صنعتلى، دقّتلى شو ايشلر، كندى كندينه اولمق بيڭ درجه محالدر كه؛ كنديلرندن زياده، صنعتكارلرينى گوسترييورلر. هم بونلرى ايشلهييجى اويله معجزنما بر ذاتدر كه؛ هيچ بر ايش، اوڭا آغير گلمز. بيڭ كتاب يازمق، بر حرف قدر اوڭا قولاى گلير. بونڭله برابر هر طرفه باق كه، هم اويله بر حكمتله هر شيئى يرلى يرينه قويويور و اويله مكرمانه هركسه لايق اولدقلرى لطفلرى ياپييور؛ هم اويله إحسانپرورانه عمومى پردهلر و قپولر آچييور كه، هركسڭ آرزولرينى تطمين ايدييور. هم اويله سخاوتپرورانه سفرهلر قورويور كه؛ بتون بو مملكتڭ خلقلرينه، حيوانلرينه، هر بر طائفهسنه خاص و لايق، بلكه هر بر فردينه مخصوص إسميله و رسميله بر طبلهِٔ نعمت ويريلييور. ايشته دنياده بوندن محال بر شى وار مى كه، بو گورديگمز ايشلر ايچنده تصادفى ايشلر بولونسون ويا عبث و فائدهسز اولسون ويا متعدّد أللر قاريشسين ويا اوستهسى هر شيئه مقتدر اولماسين ويا هر شى اوڭا مسخّر اولماسين! ايشته أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر بهانه بول!
يدنجى برهان
أى آرقداش گل! شيمدى بو جزئياتى بيراقوب، سراى شكلندهكى بو عجيب عالمڭ أجزالرينڭ بربرينه قارشى اولان وضعيتلرينه دقّت ايدهجگز. ايشته باق: بو عالمده او درجه إنتظام ايله كلّى ايشلر ياپيلييور و عمومى إنقلابلر اولويور كه، عادتا بتون بو سرايدهكى موجود طاشلر، طوپراقلر، آغاجلر، هر بر شى، برر فاعلِ مختار گبى بتون بو عالمڭ نظاماتِ كلّيهسنى گوزهتوب، اوڭا گوره توفيقِ حركت ايدييور. بربرندن أڭ اوزاق شيلر، بربرينڭ إمدادينه قوشييور. ايشته باق: غائبدن عجيب بر قافله
(حاشيه-١٠): عموم حيواناتڭ أرزاقنى طاشييان، نباتات و أشجار قافلهلريدر.
چيقوب گلييور. مركبلرى آغاجلره، نباتلره، طاغلره بڭزرلر. باشلرنده برر طبلهِٔ أرزاق
— 319 —
طاشييورلر. ايشته باق: بو طرفده بكلهين مختلف حيواناتڭ أرزاقلرينى گتيرييورلر. هم ده باق: بو قبّهده او عظيم ألكتريق لامباسى
(حاشيه-١١): او عظيم ألكتريق لامباسى، گونشه إشارتدر.
اونلره ايشيق ويرديگى گبى، بتون طعاملرينى اويله گوزل پيشيرييور؛ يالڭز، پيشيريلهجك طعاملر بر دستِ غيبى طرفندن برر ايپه طاقيلوب
(حاشيه-١٢): ايپ و ايپه طاقيلان طعام ايسه، آغاجڭ اينجه داللرى و لذيذ ميوهلريدر.
اوڭا قارشى طوتولويور. بو طرفه ده باق: بو بيچاره ضعيف، نحيف، قوّتسز حيوانجقلر... ناصل اونلرڭ باشى اوڭنده، لطيف غدا ايله طولو ايكى طولومبهجق
(حاشيه-١٣): ايكى طولومبهجق ايسه، والدهلرڭ ممهلرينه إشارتدر.
طاقيلمش، ايكى چشمه گبى؛ يالڭز او قوّتسز مخلوق، اونى آغزينه ياپيشديرمسى كافيدر.
الحاصل:بتون بو عالمڭ بتون أشياسى، بربرينه باقار گبى، بربرينه يارديم ايدر. بربرينى گورور گبى، بربرينه أل أله ويرر. بربرينڭ ايشنى تكميل ايچون، بربرينه اوموز اوموزه ويرييور. بل بله ويروب برابر چاليشييورلر. هر شيئى بوڭا قياس ايت؛ تعداد ايله بيتمز... ايشته بتون بو حاللر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى گوسترر كه؛ شو سراىِ عجيبڭ اوستهسنه يعنى شو غريب عالمڭ صاحبنه هر شى مسخّردر. هر شى اونڭ حسابنه چاليشير. هر شى اوڭا بر أمربر نفر حكمندهدر. هر شى اونڭ قوّتيله دونر. هر شى اونڭ أمريله حركت ايدر. هر شى اونڭ حكمتيله تنظيم اولور. هر شى اونڭ كرميله معاونت ايدر. هر شى اونڭ مرحمتيله باشقهسنڭ إمدادينه قوشار، يعنى قوشديريلير. أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر سوز سويله!
سكزنجى برهان
گل، أى نفسم گبى كندينى عاقل ظن ايدن عقلسز آرقداش! شو سراىِ محتشمڭ صاحبنى طانيمق ايستهمييورسڭ! حالبوكه هر شى اونى گوسترييور، اوڭا إشارت ايدييور، اوڭا شهادت ايدييور. بتون بو شيلرڭ شهادتنى ناصل تكذيب ايدييورسڭ! اويله ايسه، بو سرايى ده إنكار ايت و "عالم يوق، مملكت يوق" دى و كنديڭى ده
— 320 —
إنكار ايت، اورتهدن چيق. ياخود عقلڭى باشڭه آل، بنى ديڭله! ايشته باق: شو سراى ايچنده بولونان و مملكتى إحاطه ايدن يكنسق عنصرلر، معدنلر وار.
(حاشيه-١٤): عنصرلر، معدنلر ايسه پك چوق منتظم وظيفهلرى بولونان و إذنِ ربّانى ايله هر محتاجڭ إمدادينه قوشان و أمرِ إلٰهى ايله هر بر يره گيرن، مدد ويرن و حياتڭ لوازماتنى يتيشديرن و ذىحياتى أمزيرن و مصنوعاتِ إلٰهيهنڭ نسجنه، نقشنه منشأ و مولد و بشيك اولان هوا، صو، ضيا، طوپراق عنصرلرينه إشارتدر.
عادتا مملكتدن چيقان هر شى، او مادّهلردن ياپيلييور. ديمك او مادّهلر كيمڭ ملكى ايسه، بتون اوندن ياپيلان شيلر ده اونڭدر. تارلا كيمڭ ايسه، محصولات ده اونڭدر. دڭز كيمڭ ايسه، ايچندهكيلر ده اونڭدر.
هم باق، بو طوقونان شيلر، بو نسج اولنان منقّش قوماشلر، بر تك مادّهدن ياپيلييور. او مادّهيى گتيرن، إحضار ايدن و ايپ حالنه گتيرن، ألبته بِالبداهه بردر. چونكه او ايش، إشتراك قبول ايتمز. اويله ايسه بتون نسج اولنان صنعتلى شيلر، اوڭا مخصوصدر. هم ده باق، بو طوقونان، ياپيلان شيلرڭ هر بر جنسى، بتون مملكتڭ هر طرفنده بولونويور؛ بتون أبناىِ جنسلريله اويله إنتشار ايتمش؛ برابر اولارق بربرى ايچنده، بر طرزده، بر آنده ياپيلييور، نسج ايديلييور. ديمك بر تك ذاتڭ ايشيدر، بر تك أمرله حركت ايدييور. يوقسه بويله بر آنده، بر طرزده، بر كيفيتده، بر هيئتده إتّفاق و موافقت، محالدر. اويله ايسه بو صنعتلى شيلرڭ هر بريسى، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسى حكمنده، اونى گوسترييور. گويا هر بر چيچكلى قوماش، هر بر صنعتلى ماكينه، هر بر طاتلى لقمه، او معجزنما ذاتڭ برر سكّهسى، برر خاتمى، برر نشانى، برر طرّهسى حكمنده؛ لسانِ حال ايله هر بريسى دير:
"بن كيمڭ صنعتىيم، بولونديغم صندوقلر و دكّانلر ده اونڭ ملكيدر." و هر بر نقش دير: "بنى كيم طوقودى ايسه، بولونديغم طوپ ده اونڭ طوقومهسيدر." هر بر طاتلى لقمه دير: "بنى كيم ياپييور، پيشيرييورسه، بولونديغم قزغان دخى اونڭدر." هر بر ماكينه دير: "بنى كيم ياپمش ايسه، مملكتده إنتشار ايدن بتون أمثالمى ده او ياپييور و
— 321 —
بتون مملكتڭ هر طرفنده بزى يتيشديرن، اودر. ديمك مملكتڭ مالكى ده اودر. اويله ايسه، بتون بو مملكته، بو سرايه مالك كيمسه، او بزه مالك اولابيلير." مثلا، ناصل ميرىيه مخصوص تك بر پالاسقه وياخود بر تك دوگمهيه مالك اولمق ايچون، اونلرى ياپان بتون فابريقهلره مالك اولمق لازمدر كه، اونلره حقيقى مالك اولسون. يوقسه او بوش بوغاز باشى بوزوقدن، "ميرى ماليدر" دييه ألندن آلينوب، تجزيه ايديلير.
الحاصل:ناصل بو مملكتڭ عناصرى، مملكته محيط برر مادّهدر. اونلرڭ مالكى ده، بتون مملكته مالك بر تك ذات اولابيلير. اويله ده، بتون مملكتده إنتشار ايدن صنعتلر، بربرينه بڭزهديگى و بر تك سكّه إظهار ايتدكلرى ايچون، بتون مملكت يوزنده إنتشار ايدن مصنوعلر، هر بر شيئه حكم ايدن تك بر ذاتڭ صنعتلرى اولديغنى گوسترييورلر.
ايشته أى آرقداش! مادام شو مملكتده، يعنى شو سراىِ محتشمده بر برلك علامتى واردر؛ بر وحدت سكّهسى وار. چونكه بر قسم شيلر، بر ايكن؛ إحاطهسى وار. بر قسم، متعدّد ايسه (فقط بربرينه بڭزهديگى و هر طرفده بولونديغى ايچون) بر وحدتِ نوعيه گوسترييور. وحدت ايسه، بر واحدى گوسترر. ديمك اوستهسى ده، مالكى ده، صاحبى ده، صانعى ده بر اولمق لازم گلير.
بونڭله برابر سن بوڭا دقّت ايت كه، بر پردهِٔ غيبدن قالينجه بر ايپ چيقييور
(حاشيه-١٥): قالينجه بر ايپ، ميوهدار آغاجه؛ بيڭلر ايپلر ايسه، داللرينه و ايپلر باشندهكى ألماس، نشان، إحسان، هديهلر ايسه، چيچكلرڭ أقسامنه و ميوهلرڭ أنواعنه إشارتدر.
. باق، صوڭره بيڭلر ايپلر اوندن اوزانمش. هر بر ايپڭ باشنه باق: برر ألماس، برر نشان، برر إحسان، برر هديه طاقيلمش. هركسه گوره برر هديه ويرييور. عجبا بيلير ميسڭ كه، بويله غريب بر غيب پردهسندن، بويله عجيب إحساناتى، هدايايى شو مخلوقلره اوزاتان ذاتى طانيمهمق، اوڭا تشكّر ايتمهمك، نه قدر ديوانهجه بر حركتدر. چونكه اونى طانيمازسهڭ بِالمجبوريه دييهجكسڭ كه: "بو ايپلر؛ اوجلرندهكى ألماسلرى، سائر هديهلرى كنديلرى ياپييورلر، ويرييورلر." او وقت هر ايپه، بر پادشاهلق معناسنى ويرمك لازم گلير. حالبوكه گوزيمزڭ اوڭنده بر دستِ غيبى، او ايپلرى دخى
— 322 —
ياپوب او هدايايى اونلره طاقييور. ديمك بتون بو سرايده هر شى، كندى نفسندن زياده، او معجزنما ذاتى گوسترييور. اونى طانيمازسهڭ، بتون بو شيلرى إنكار ايتمكله، حيواندن يوز درجه آشاغى دوشهجكسڭ.
طوقوزنجى برهان
گل، أى محاكمهسز آرقداش! سن شو سرايڭ صاحبنى طانيمييورسڭ و طانيمق ده ايستهمييورسڭ. چونكه إستبعاد ايدييورسڭ. اونڭ عجيب صنعتلرينى و حالاتنى، عقله صيغيشديرهمديغندن إنكاره صاپييورسڭ. حالبوكه أصل إستبعاد، أصل مشكلات و حقيقى صعوبتلر و دهشتلى كلفتلر، اونى طانيمامقدهدر. چونكه اونى طانيسهق، بتون بو سراى، بو عالم بر تك شى گبى قولاى گلير، راحت اولور؛ بو اورتهدهكى اوجوزلق و مبذوليته مدار اولور. أگر طانيمازسهق و او اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون بو سراى قدر مشكلاتلى اولور. چونكه هر شى، بو سراى قدر صنعتليدر. او وقت نه اوجوزلق و نه ده مبذوليت قالير. بلكه بو گورديگمز شيلرڭ بريسى، دگل ألمزه، هيچ كيمسهنڭ ألنه گچمزدى. سن، يالڭز شو ايپه طاقيلان طاتلى قونسروه قوطوسنه باق.
(حاشيه-١٦): قونسروه قوطوسى؛ قدرت قونسروهلرى اولان قاوون، قارپوز، نار، سوت قوطوسى هندستان جويزى گبى رحمت هديهلرينه إشارتدر.
أگر اونڭ گيزلى مطبخهِٔ معجزنماسندن چيقماسه ايدى، شيمدى قرق پاره ايله آلديغمز حالده، يوز ليرايه آلامازدق.
أوت بتون إستبعاد، مشكلات، صعوبت، هلاكت بلكه محاليت، اونى طانيمامقدهدر. چونكه ناصل بر آغاجه بر كوكده، بر قانونله، بر مركزده حيات ويريلييور. بيڭلر ميوهلرڭ تشكّلى، بر ميوه گبى سهولت پيدا ايدر. أگر او آغاجڭ ميوهلرى، آيرى آيرى مركزه و كوكه، آيرى آيرى قانونله ربط ايديلسه، هر بر ميوه بتون آغاج قدر مشكلاتلى اولور. هم ناصل بتون اوردونڭ تجهيزاتى بر مركزده، بر قانونده، بر فابريقهدن چيقسه؛ كميتجه بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشير. أگر هر بر نفرڭ آيرى آيرى يرلرده
— 323 —
تجهيزاتى ياپيلسه، آلينسه؛ هر بر نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردونڭ تجهيزاتنه لازم فابريقهلر بولونماسى لازمدر.
عينًا بو ايكى مثال گبى: شو منتظم سرايده، شو مكمّل شهرده، شو مترقّى مملكتده، شو محتشم عالمده، بتون بو شيلرڭ ايجادى بر تك ذاته ويريلديگى وقت او قدر قولاى اولور، او قدر خفّت پيدا ايدر كه؛ گورديگمز نهايتسز اوجوزلغه و مبذوليته و سخاوته سببيت ويرر. يوقسه هر شى او قدر بهالى، او قدر مشكلاتلى اولاجق كه، دنيا ويريلسه بريسى ألده ايديلهمز.
اوننجى برهان
گل، أى بر پارچه إنصافه گلمش آرقداش! اون بش گوندر
(حاشيه-١٧): اون بش گون، سنِّ تكليف اولان اون بش سنهيه إشارتدر.
بز بورادهيز. أگر شو عالمڭ نظاملرينى بيلمزسهك، پادشاهنى طانيمازسهق؛ جزايه مستحق اولورز. عذريمز قالمادى. زيرا اون بش گون (گويا بزه مهلت ويريلمش گبى) بزه ايليشمييورلر. ألبته بز باشى بوش دگلز. بو درجه نازك صنعتلى، ميزانلى، لطافتلى، عبرتلى مصنوعلر ايچنده حيوان گبى گزوب بوزامايز، بزه بوزديرمازلر. شو مملكتڭ حشمتلى مالكنڭ ألبته جزاسى ده دهشتليدر.
او ذات نه قدر قدرتلى، حشمتلى بر ذات اولديغنى شونڭله آڭلايڭز كه: شو قوجه عالمى، بر سراى گبى تنظيم ايدييور، بر طولاب گبى چويرييور. شو بيوك مملكتى؛ بر خانه گبى، هيچ بر شى نقصان بيراقميهرق إداره ايدييور. ايشته باق، وقت بوقت بر قابى طولديروب بوشالتمق گبى؛ شو سرايى، شو مملكتى، شو شهرى كمالِ إنتظامله طولديروب، كمالِ حكمتله بوشالتديرييور. بر سفرهيى ده قالديروب اينديرمك گبى، قوجه مملكتى باشدن باشه، چشيد چشيد سفرهلر، (حاشيه-١٨): سفرهلر ايسه، يازده زمينڭ يوزينه إشارتدر كه؛ يوزر تازه تازه و آيرى آيرى اولارق مطبخهِٔ رحمتدن چيقان رحمانى سفرهلر سريلير، دگيشيرلر. هر بر بوستان بر قزغان، هر بر آغاج بر طبلهجيدر. بر دستِ غيبى
— 324 —
طرفندن قالديرر، اينديرر طرزنده متنوّع يمكلرى صيره ايله گتيروب يديرر. اونى قالديروب باشقهسنى گتيرر. سن ده گورييورسڭ و عقلڭ وارسه آڭلارسڭ كه، او دهشتلى حشمت ايچنده حدسز سخاوتلى بر كرم وار.
هم ده باق كه، او غيبى ذاتڭ سلطنتنه، برلگنه بتون بو شيلر شهادت ايتديگى گبى؛ اويله ده قافله قافله آرقهسندن گلوب گچن، او حقيقى پرده پرده آرقهسندن آچيلوب قپانان بو إنقلابلر، بو تحوّلاتلر؛ او ذاتڭ دوامنه، بقاسنه شهادت ايدر. چونكه زوال بولان أشيا ايله برابر أسبابلرى دخى غيب اولويور. حالبوكه اونلرڭ آرقهسندن، اونلره إسناد ايتديگمز شيلر، تكرار اولويور. ديمك او أثرلر، اونلرڭ دگلمش؛ بلكه زوالسز برينڭ أثرلرى ايمش. ناصلكه بر ايرماغڭ قبارجقلرى گيدييور، آرقهسندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى پارلاديغندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرى پارلاتديران، دائمى و يوكسك بر ايشيق صاحبيدر. اويله ده: بو ايشلرڭ سرعتله دگيشمسى، آرقهلرندن گلنلرڭ عين رنك آلماسى گوسترييور كه؛ زوالسز دائمى بر تك ذاتڭ جلوهلريدر، نقشلريدر، آيينهلريدر، صنعتلريدر.
اون برنجى برهان
گل أى آرقداش! شيمدى سڭا گچمش اولان اون برهان قوّتنده قطعى بر برهان داها گوسترهجگم. گل، بر گمىيه بينهجگز؛
(حاشيه-١٩): گمى تاريخه و جزيره ايسه عصرِ سعادته إشارتدر. شو عصرڭ ظلماتلى ساحلنده، ميمسز مدنيتڭ گيديرديگى لباسدن صويونوب، زمانڭ دڭزينه گيروب، تاريخ و سِيَر سفينهسنه بينوب، عصرِ سعادت جزيرهسنه و جزيرة العرب ميداننه چيقوب، فخرِ عالمى (عصم) ايش باشنده زيارت ايتمكله بيليرز كه؛ او ذات او قدر پارلاق بر برهانِ توحيددر كه، زمينڭ باشدن باشه يوزينى و زمانڭ گچمش و گلهجك ايكى يوزينى ايشيقلانديرمش، كفر و ضلالت ظلماتنى طاغيتمشدر.
شو اوزاقده بر جزيره وار، اورايه گيدهجگز. چونكه بو طلسملى عالمڭ آناختارلرى اوراده اولاجق. هم هركس او جزيرهيه باقييور، اورادن بر شيلر بكلهيور، اورادن أمر آلييورلر. ايشته باق گيدييورز. شيمدى شو جزيرهيه چيقدق. باق پك بيوك بر إجتماع وار. شو مملكتڭ بتون بيوكلرى
— 325 —
بورايه طوپلانمش گبى، مهمّ إحتفال گورونويور. ايى دقّت ايت. بو جمعيتِ عظيمهنڭ بر رئيسى وار. گل داها ياقين گيدهجگز. او رئيسى طانيمالىيز. ايشته باق نه قدر پارلاق و بيڭدن
(حاشيه-٢٠): بيڭ نشان ايسه، أهلِ تحقيق ياننده بيڭه بالغ اولان معجزاتِ أحمديهدر (عصم).
زياده نشانلرى وار. نه قدر قوّتلى سويلهيور. نه قدر طاتلى بر صحبت ايدييور. شو اون بش گون ظرفنده، بونلرڭ ديدكلرينى بن بر پارچه اوگرندم. سن ده بندن اوگرن. باق او ذات، شو مملكتڭ معجزنما سلطانندن بحث ايدييور. او سلطانِ ذىشان، بنى سزلره گوندردى سويلهيور. باق، اويله خارقهلر گوسترييور؛ شبهه بيراقمييور كه، بو ذات او پادشاهڭ بر مأمورِ مخصوصيدر. سن دقّت ايت كه؛ بو ذاتڭ سويلهديگى سوزى، دگل يالڭز شو جزيرهدهكى مخلوقلر ديڭلهيورلر، بلكه خارق العاده صورتنده بتون مملكته ايشيتديرييور. چونكه اوزاقدن اوزاغه هركس بورادهكى نطقنى ايشتمگه چاليشييور. دگل يالڭز إنسانلر ديڭلهيور، بلكه حيوانلر ده حتّى باق طاغلر ده اونڭ گتيرديگى أمرلرينى ديڭلهيورلر كه، يرلرندن قيميلدانييورلر. شو آغاجلر، إشارت ايتديگى يره گيدييورلر. نرهده ايستهسه صو چيقارييور. حتّى پارمغنى ده بر آبِ كوثر ممهسى گبى ياپار؛ اوندن آبِ حيات ايچيرييور. باق، شو سرايڭ قبّهِٔ عاليسنده مهمّ لامبا،
(حاشيه-٢١): مهمّ لامبا قمردر كه، اونڭ إشارتيله ايكى پارچه اولمش. يعنى: مولانا جامىنڭ ديديگى گبى؛ "هيچ يازى يازمييان او اُمّى ذات، پارمق قلميله صحيفهِٔ سماويده بر ألف يازمش؛ بر قرقى، ايكى أللى ياپمش." يعنى؛ شقّدن أوّل، قرق اولان ميمه بڭزر؛ شقّدن صوڭره ايكى هلال اولدى، ألليدن عبارت اولان ايكى نونه بڭزهدى.
اونڭ إشارتيله، بر ايكن ايكيلهشييور. ديمك، بو مملكت بتون موجوداتيله اونڭ مأموريتنى طانييور. اونى "غيبى بر ذاتِ معجزنمانڭ أڭ خاص و طوغرى بر ترجمانيدر، بر دلّالِ سلطنتى و طلسمنڭ كشّافى و أوامرينڭ تبليغنه أمين بر ألچيسى" اولديغنى بيلييور گبى، اونى ديڭلهيوب إطاعت ايدييورلر. ايشته بو ذاتڭ هر سويلهديگى سوزى، أطرافندهكى بتون عقلى باشنده اولانلر: "أوت، أوت طوغريدر" ديرلر، تصديق ايدرلر. بلكه شو مملكتده طاغلر، آغاجلر، بتون مملكتلرى ايشيقلانديران
— 326 —
بيوك نور لامباسى،
(حاشيه-٢٢): بيوك بر نور لامباسى گونشدر كه؛ أرضڭ شرقدن گرى دونمسيله يڭيدن گونشڭ گورونمسى، قوجاغنده پيغمبرڭ (عصم) ياتماسيله ايكندى نمازينى قيلميان إمامِ على (رض) او معجزهيه بناءً ايكندى نمازينى أداءً قيلمش.
او ذاتڭ إشارت و أمرلرينه باش أگمهسيله، "أوت، أوت هر ديديگڭ طوغريدر" ديرلر.
ايشته أى سرسم آرقداش! شو پادشاهڭ خزينهِٔ خاصّهسنه مخصوص بيڭ نشان طاشييان شو نورانى و محتشم و پك جدّى ذاتڭ بتون قوّتيله بتون مملكتڭ ايلرى گلنلرينڭ تحتِ تصديقنده بحث ايتديگى بر ذاتِ معجزنمادن و ذكر ايتديگى أوصافندن و تبليغ ايتديگى أوامرنده، هيچ بر وجهله خلاف و حيله بولونهبيلير مى؟ بونده خلافِ حقيقت قابلسه؛ شو سرايى، شو لامبالرى، شو جماعتى هم وجودلرينى، هم حقيقتلرينى تكذيب ايتمك لازم گلير. أگر حدّڭ وارسه بوڭا قارشى إعتراض پارمغڭى اوزات. گور، ناصل پارمغڭ برهان قوّتيله قيريلوب، سنڭ گوزيڭه صوقولهجق.
اون ايكنجى برهان
گل، أى بر پارچه عقلى باشنه گلن برادر! بتون اون بر برهان قوّتنده بر برهان داها گوسترهجگم. ايشته باق: يوقاريدن اينن و هركس اوڭا حيرتندن ويا حرمتندن كمالِ دقّتله باقان، شو نورانى فرمانه
(حاشيه-٢٣): نورانى فرمان قرآنه و اوستندهكى طرّه ايسه إعجازينه إشارتدر.
باق. او بيڭ نشانلى ذات، اونڭ ياننه طورمش، او فرمانڭ مئالنى عمومه بيان ايدييور. ايشته شو فرمانڭ اسلوبلرى اويله بر طرزده پارلايور كه، هركسڭ نظرِ إستحساننى جلب ايدييور و اويله جدّى، أهمّيتلى مسئلهلرى ذكر ايدييور كه، هركس قولاق ويرمگه مجبور اولويور. چونكه بتون بو مملكتى إداره ايدن و بو سرايى ياپان و بو عجائبى إظهار ايدن ذاتڭ شئوناتنى، أفعالنى، أوامرينى، أوصافنى برر برر بيان ايدييور. او فرمانڭ هيئتِ عموميهسنده بر طرّهِٔ أعظم
— 327 —
اولديغى گبى، باق هر بر سطرنده، هر بر جملهسنده تقليد ايديلمز بر طرّه اولديغى مِثللو، إفاده ايتديگى معنالر، حقيقتلر، أمرلر، حكمتلر اوستنده دخى، او ذاته مخصوص برر معنوى خاتم حكمنده اوڭا خاص بر طرز گورونويور.
الحاصل:او فرمانِ أعظم، گونش گبى او ذاتِ أعظمى گوسترر؛ كور اولميان گورور.
ايشته أى آرقداش! عقلڭ باشڭه گلمش ايسه، بو قدر كافى... أگر بر سوزڭ وارسه، شيمدى سويله.
او عنادجى آدم جوابًا ديدى كه: "بن، سنڭ بو برهانلريڭه قارشى يالڭز ديرم: "الحمد ِللّٰه ايناندم. هم گونش گبى پارلاق و گوندوز گبى آيدين بر طرزده ايناندم كه: شو مملكتڭ تك بر مالكِ ذو الكمالى، شو عالمڭ تك بر صاحبِ ذو الجلالى، شو سرايڭ تك بر صانعِ ذو الجمالى بولونديغنى قبول ايتدم. اللّٰه سندن راضى اولسون كه، بنى أسكى عنادمدن و ديوانهلگمدن قورتاردڭ. گتيرديگڭ برهانلرڭ هر بريسى تك باشيله بو حقيقتى گوسترمگه كافى ايدى. فقط هر بر برهان گلدكجه داها رونقدار، داها شيرين، داها خوش، داها نورانى، داها گوزل معرفت طبقهلرى، طانيمق پردهلرى، محبّت پنجرهلرى آچيلديغى ايچون بكلهدم، ديڭلهدم."
توحيدڭ حقيقتِ عظماسنه و "آمنتُ بِاللّٰه" ايماننه إشارت ايدن حكايهِٔ تمثيليه تمام اولدى. فضلِ رحمٰن، فيضِ قرآن، نورِ ايمان سايهسنده توحيدِ حقيقينڭ گونشندن، حكايهِٔ تمثيليهدهكى اون ايكى برهانه مقابل، اون ايكى لمعه ايله بر مقدّمهيى گوسترهجگز.
وَ مِنَ اللّٰهِ التَّوْفِيقُ وَ الْهِدَايَةُ
٭ ٭ ٭
— 328 —
يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا اِنَّ رَبِّى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
مقدّمه
أركانِ ايمانيهنڭ قطبِ أعظمى اولان ايمانِ بِاللّٰهه دائر "قطره رسالهسى"نده، شو موجوداتڭ هر بريسى، أللى بش لسانله جنابِ حقّڭ وجوبِ وجودينه و وحدانيتنه دلالت و شهادتلرينى إجمالًا بيان ايتمشز. هم "نقطه رسالهسى"نده، جنابِ حقّڭ دلائلِ وجوب و وحدانيتندن، هر بريسى بيڭ برهان قوّتنده درت برهانِ كلّى ذكر ايتمشز. هم اون ايكى قدر عربى رسالهلرمده، جنابِ حقّڭ وجوبِ وجودينى و وحدانيتنى گوسترن يوزلر قطعى برهانلرى ذكر ايتديگمزدن، شيمدى اونلره إكتفاءً درين تدقيقاته گيريشميهجگز. يالڭز شو يگرمى ايكنجى سوزده رسالة النورده إجمالًا يازديغم اون ايكى لمعهيى، ايمانِ بِاللّٰه گونشندن گوسترمگه چاليشهجغز.
برنجى لمعه:توحيد ايكى قسمدر. مثلا: ناصلكه بر چارشويه و بر شهره بيوك بر ذاتڭ متنوّع ماللرى گلسه، ايكى چشيدله اونڭ مالى اولديغى بيلينير. برى؛ إجمالى، عاميانهدر كه: "بو قدر عظيم مال، اوندن باشقه كيمسهنڭ حدّى دگل كه صاحب
— 329 —
اولابيلسين." فقط بويله عامى بر آدمڭ نظارتنده چوق خيرسزلق اولابيلير. پارچهلرينه چوق آدملر صاحب چيقهبيلير. ايكنجى چشيد اودر كه؛ هر دنك اوزرنده يازىيى اوقور، هر بر طوپ اوستنده طرّهيى طانير، هر بر إعلان اوستنده مُهرينى بيلير بر صورتده "هر شى او ذاتڭدر" دير. ايشته شو حالده هر بر شى او ذاتى معنًا گوسترر.
عينًا اويله ده: توحيد دخى ايكى چشيددر:
برى:توحيدِ عامى و ظاهريدر كه، "جنابِ حق بردر، شريكى نظيرى يوقدر، بو كائنات اونڭدر."
ايكنجيسى:توحيدِ حقيقيدر كه، هر شى اوستنده سكّهِٔ قدرتنى و خاتمِ ربوبيتنى و نقشِ قلمنى گورمكله طوغريدن طوغرىيه هر شيدن اونڭ نورينه قارشى بر پنجره آچوب اونڭ برلگنه و هر شى اونڭ دستِ قدرتندن چيقديغنه و الوهيتنده و ربوبيتنده و ملكنده هيچ بر وجهله، هيچ بر شريكى و معينى اولماديغنه، شهوده ياقين بر يقين ايله تصديق ايدوب ايمان گتيرمكدر و بر نوع حضورِ دائمى ألده ايتمكدر. بز دخى شو سوزده، او خالص و عالى توحيدِ حقيقىيى گوسترهجك شعاعلرى ذكر ايدهجگز.
برنجى نكته ايچنده بر إخطار:أى أسبابپرست غافل! أسباب، بر پردهدر. چونكه عزّت و عظمت اويله ايستر. فقط ايش گورن، قدرتِ صمدانيهدر. چونكه توحيد و جلال اويله ايستر و إستقلالى إقتضا ايدر. سلطانِ أزلينڭ مأمورلرى، سلطنتِ ربوبيتڭ إجراآتجيلرى دگللردر. بلكه او سلطنتڭ دلّاللريدرلر و او ربوبيتڭ تماشاگر ناظرلريدرلر. و او مأمورلر، او واسطهلر؛ قدرتڭ عزّتنى، ربوبيتڭ حشمتنى إظهار ايچوندر. تا امورِ خسيسه ايله قدرتڭ مباشرتى گورونمسين. عجزآلود، فقرپيشه اولان إنسانى بر سلطان گبى، عجز و إحتياج ايچون مأمورلرى شريكِ سلطنت ايتمش دگلدر. ديمك أسباب وضع ايديلمش، تا عقلڭ نظرِ ظاهريسنه قارشى قدرتڭ عزّتى محافظه ايديلسين. زيرا آيينهنڭ ايكى وجهى گبى، هر شيئڭ بر "ملك" جهتى وار كه، آيينهنڭ ملوّن يوزينه بڭزر. مختلف رنكلره و حالاته مدار اولابيلير. برى "ملكوت"در كه، آيينهنڭ پارلاق يوزينه بڭزر. ملك و ظاهر وجهنده، قدرتِ صمدانيهنڭ عزّتنه و
— 330 —
كمالنه منافى حالات واردر. أسباب، او حالاته هم مرجع، هم مدار اولمق ايچون وضع ايديلمشلر. فقط ملكوتيت و حقيقت جانبنده، هر شى شفّافدر، گوزلدر. قدرتڭ بِالذّات مباشرتنه مناسبدر، عزّتنه منافى دگلدر. اونڭ ايچون أسباب صِرف ظاهريدر، ملكوتيتده و حقيقتده تأثيرِ حقيقيلرى يوقدر.
هم أسبابِ ظاهريهنڭ ديگر بر حكمتى شودر كه: حقسز شكوالرى و باطل إعتراضلرى عادلِ مطلقه توجيه ايتمهمك ايچون، او شكوالره، او إعتراضلره هدف اولاجق أسباب وضع ايديلمشدر. چونكه قصور اونلردن چيقييور، اونلرڭ قابليتسزلگندن ايلرى گلييور. بو سرّه بر مثالِ لطيف صورتنده بر تمثيلِ معنوى روايت ايديلييور كه: حضرتِ عزرائيل عليه السلام، جنابِ حقّه ديمش كه: "قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن شكوا ايدهجكلر، بندن كوسهجكلر." جنابِ حق لسانِ حكمتله اوڭا ديمش كه: "سنڭله عباديمڭ اورتهسنده، مصيبتلر، خستهلقلر پردهسنى بيراقهجغم. تا شكوالرى اونلره گيدوب سندن كوسمهسينلر." ايشته باق، ناصل خستهلقلر پردهدر؛ أجلده توهّم اولونان فنالقلره مرجعدرلر و قبضِ أرواحده حقيقت اولارق اولان حكمت و گوزللك، عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسنه متعلّقدر. اويله ده: حضرتِ عزرائيل دخى بر پردهدر. قبضِ أرواحده ظاهرًا مرحمتسز گورونن و رحمتڭ كمالنه مناسب دوشمهين بعض حالاته مرجع اولمق ايچون، او مأموريته بر ناظر و قدرتِ إلٰهيهيه بر پردهدر. أوت عزّت و عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده... توحيد و جلال ايستر كه؛ أسباب أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
ايكنجى لمعه:باق شو كائنات بوستاننه، شو زمينڭ باغنه، شو سمانڭ ييلديزلرله يالديزلانمش گوزل يوزينه دقّت ايت!. گورهجكسڭ كه، بر صانعِ ذو الجلالڭ، بر فاطرِ ذو الجمالڭ، او سريلمش و سرپيلمش مصنوعاتدن هر بر مصنوع اوستنده خالقِ كلِّ شيئه مخصوص بر سكّهسى و هر بر مخلوقى اوستنده صانعِ كلِّ شيئه خاص بر خاتمى و قلمِ قدرتڭ برر منشورى اولان صحائفِ ليل و نهار، ياز و بهارده يازيلان طبقاتِ موجودات اوستنده تقليد قبول ايتمز بر طرّهِٔ غرّاسى واردر. شيمدى او سكّهلردن، او خاتملردن، او طرّهلردن نمونه اولارق بر قاچنى ذكر ايدهجگز. مثلا:
— 331 —
حسابسز سكّهلرندن، حيات اوزرنده قويديغى چوق سكّهلرندن شو سكّهيه باق كه: "بر شيدن هر شى ياپار، هم هر شيدن بر تك شى ياپار." چونكه نطفه صويندن و هم ايچيلن بسيط بر صودن، حسابسز أعضا و جهازاتِ حيوانيهيى ياپار. ايشته بر شيئى هر شى ياپمق ألبته بر قديرِ مطلقڭ ايشيدر. هم يهنيلن حدسز طعاملردن، (او طعام ايسه حيوانى اولسون، نباتى اولسون) او متعدّد مادّهلرى، خاص بر جسمه كمالِ إنتظام ايله چويرن و اوندن مخصوص بر جلد نسج ايدن و اوندن بسيط جهازلرى ياپان؛ ألبته بر قديرِ كلِّ شيدر و عليمِ مطلقدر. أوت، خالقِ موت و حيات، شو دستگاهِ دنياده، حكمتيله حياتى اويله بر قانونِ أمريهِٔ معجزنما ايله إداره ايدييور كه، او قانونى تطبيق و إجرا ايتمك؛ بتون كائناتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتان بر ذاته مخصوصدر.
ايشته أگر عقلڭ سونمهمش ايسه، قلبڭ كور اولمامش ايسه آڭلارسڭ كه؛ بر شيئى كمالِ سهولت و إنتظامله هر شى ياپان و هر شيئى كمالِ ميزان و إنتظامله صنعتكارانه بر تك شى ياپان، هر شيئڭ صانعنه خاص و خالقِ كلِّ شيئه مخصوص بر سكّهدر. مثلا گورسهڭ: خارقهپيشه بر ذات، بر درهم پاموقدن يوز طوپ چوخه و ايپك ويا پاتيسقه گبى متنوّع سائر قوماشلرى او تك درهم پاموقدن نسج ايتمكله برابر؛ حلوا، باقلاوا گبى چوق طعاملرى دخى اوندن ياپييور. صوڭره گورسهڭ كه او ذات، دميرى و طاشى، بالى و ياغى، صويى و طوپراغى آووجنه آلير، بر گوزل آلتون ياپار. ألبته قطعيًا حكم ايدهجكسڭ كه او ذات، اويله كندينه خاص بر صنعته مالكدر؛ بتون عناصرِ أرضيه، اونڭ أمرينه مسخّر و بتون مواليدِ ترابيه، اونڭ حكمنه باقار. أوت حياتدهكى تجلّئِ قدرت و حكمت، بو مثالدن بيڭ درجه داها عجيبدر.
ايشته حيات اوستندهكى چوق سكّهلردن بر تك سكّه...
اوچنجى لمعه:باق، شو كائناتِ سيّالهده، شو موجوداتِ سيّارهده جولان ايدن ذىحياتلره! گورهجكسڭ كه: بتون ذىحياتلردن هر بر ذىحيات اوستنده حىّ قيّومڭ قويديغى چوق خاتملرى واردر. او خاتملردن بر خاتمى شودر كه: او ذىحيات، مثلا شو إنسان، عادتا كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى، شجرهِٔ خلقتڭ بر ثمرهسى و شو عالمڭ بر
— 332 —
چكردگى گبى كه، أنواعِ عالمڭ أكثر نمونهلرينى جامعدر. گويا او ذىحيات بتون كائناتدن غايت حسّاس ميزانلرله سوزولمش بر قطرهدر. ديمك، شو ذىحياتى خلق ايتمك و اوڭا ربّ اولمق، بتون كائناتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتمق لازم گلير.
ايشته، أگر عقلڭ أوهامده بوغولمامش ايسه آڭلارسڭ كه: بر كلمهِٔ قدرتى، مثلا "بال آريسى"نى أكثر أشيايه بر نوع كوچك فهرسته ياپمق و بر صحيفهده مثلا "إنسان"ده شو كتابِ كائناتڭ أكثر مسئلهلرينى يازمق، هم بر نقطهده مثلا كوچوجك "اينجير چكردگى"نده قوجه اينجير آغاجنڭ پروغرامنى درج ايتمك و بر حرفده مثلا "قلبِ بشر"ده شو عالمِ كبيرڭ صفحاتنده تجلّى و إحاطه ايدن بتون أسمانڭ آثارينى گوسترمك و بر مرجمك دانهسى قدر موقع طوتان "قوّهِٔ حافظهِٔ إنسانيه"ده بر كتبخانه قدر يازى يازديرمق و بتون حادثاتِ كونيهنڭ مفصّل فهرستهسنى او قوّهجكده درج ايتمك، ألبته و ألبته خالقِ كلِّ شيئه خاص و بو كائناتڭ ربِّ ذو الجلالنه مخصوص بر خاتمدر.
ايشته ذىحيات اوستنده اولان پك چوق خاتمِ ربّانيدن بر تك خاتم، بويله نورينى گوسترسه و اونڭ آياتنى شويله اوقوتديرسه، عجبا بردن بتون او خاتملره باقهبيلسهڭ، گورهبيلسهڭ:
سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ
ديميهجك ميسڭ؟
دردنجى لمعه:باق، شو سماواتڭ دڭزنده يوزن و شو زمينڭ يوزنده سرپيلن رنگارنك موجوداته و چشيد چشيد مصنوعاته دقّت ايت! گورهجكسڭ كه؛ هر برى اوستنده شمسِ أزلينڭ تقليد قبول ايتمز طرّهلرى واردر. ناصل حياتده سكّهلرى، ذىحياتده خاتملرى گورونويور و بر ايكيسنى گوردك. إحيا اوستنده دخى اويله طرّهلرى واردر. تمثيل، درين معنالرى فهمه ياقينلاشديرديغندن بر تمثيل ايله شو حقيقتى گوسترهجگز.
مثلا، گونش سيّارهلردن طوت تا قطرهلره قدر، تا جامڭ كوچك پارچهلرينه قدر و قارڭ پارلاق ذرّهجكلرينه قدر شو گونشڭ مثاليهسندن و إنعكاسندن بر طرّهسى، گونشه مخصوص بر أثرِ نورانيسى گورونويور. شايد او حدسز شيلرده گورونن گونشجكلرينى، گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسى و تجلّئِ عكسى اولديغنى قبول ايتمزسهڭ، او وقت هر بر قطرهده
— 333 —
و ضيايه معروض هر بر جام پارچهسنده و ايشيغه مقابل هر شفّاف بر ذرّهجكده؛ طبيعى، حقيقى بر گونشڭ وجودينى بِالأصاله قبول ايتمك گبى غايت درجه بر ديوانهلكله، نهايتسز بر بلاهته دوشمكلگڭ لازم گلير.
اويله ده: شمسِ أزلينڭ تجلّياتِ نورانيهسندن "إحيا" يعنى "حيات ويرمك" جهتنده، هر بر ذىحيات اوستنده اويله بر طرّهسى واردر كه؛ فرضا بتون أسباب طوپلانسه و برر فاعلِ مختار كسيلسهلر، ينه او طرّهيى تقليد ايدهمزلر. زيرا هر برى برر معجزهِٔ قدرت اولان ذىحياتلر، هر برى او شمسِ أزلينڭ شعاعلرى حكمنده اولان أسماسنڭ نقطهِٔ محراقيهسى صورتندهدر. أگر ذىحيات اوستنده گورونن او نقشِ عجيبِ صنعتى، او نظمِ غريبِ حكمتى و او تجلّئِ سرِّ أحديتى، ذاتِ أحدِ صمده ويريلمديگى وقت؛ هر بر ذىحياتده، حتّى بر سينكده، بر چيچكده نهايتسز بر قدرتِ فاطره ايچنده صاقلانديغنى و هر شيئى محيط بر علم بولونديغنى و كائناتى إداره ايدهجك بر إرادهِٔ مطلقه اونده موجود اولديغنى، بلكه واجب الوجوده مخصوص باقى صفتلرى دخى اونلرڭ ايچنده بولونديغنى قبول ايتمك، عادتا او چيچگڭ، او سينگڭ هر بر ذرّهسنه بر الوهيت ويرمك گبى ضلالتڭ أڭ أبلهجهسنه، خرافاتڭ أڭ أحمقجهسنه بر دركهسنه دوشمك لازم گلير. زيرا او شيئڭ ذرّهلرينه، خصوصًا تخم اولسهلر، اويله بر وضعيت ويريلمش كه؛ او ذرّه، جزئى اولديغى ذىحياته باقار، اونڭ نظامنه گوره وضعيت آلير. بلكه او ذىحياتڭ بتون نوعنه باقار گبى، او نوعڭ دوامنه يارايهجق هر يرده زرع ايتمك و نوعنڭ بايراغنى ديكمك ايچون قنادجقلرله قنادلانمق گبى بر كيفيت آلير. بلكه او ذىحيات علاقهدار و محتاج اولديغى بتون موجوداته قارشى معاملاتنى و مناسباتِ رزقيهسنى دوام ايتديرهجك بر وضعيت طوتويور.
ايشته أگر او ذرّه، بر قديرِ مطلقڭ مأمورى اولمازسه و نسبتى او قديرِ مطلقدن كسيلسه؛ او وقت او ذرّهيه، هر شيئى گورور بر گوز، هر شيئه محيط بر شعور ويرمك لازمدر.
الحاصل:ناصل شو قطرهلرده و جامڭ ذرّهجكلرنده اولان گونشجكلر و چشيد چشيد رنكلر، گونشڭ جلوهِٔ عكسنه و إنعكاسنڭ تجلّيسنه ويريلمزسه، بر تك گونشه
— 334 —
مقابل نهايتسز گونشلرى قبول ايتمك لازم گلير. محال أندر محال بر خرافهيى قبول ايتمك إقتضا ايدر. عينًا بونڭ گبى، أگر هر شى قديرِ مطلقه ويريلمزسه، بر تك اللّٰهه مقابل نهايتسز بلكه ذرّاتِ كائنات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك گبى، يوز درجه محال ايچندهكى بر محالى موجود قبول ايتمك گبى بر ديوانهلك هذياننه دوشمك لازم گلير.
الحاصل:هر بر ذرّهدن اوچ پنجره، شمسِ أزلينڭ نورِ وحدانيتنه و وجوبِ وجودينه آچيلير:
برنجى پنجره:هر بر ذرّه؛ بر نفر گبى عسكرى دائرهلرينڭ هر برنده، يعنى طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقهسنده، اوردوسنده هر بريسنده بر نسبتى، او نسبته گوره بر وظيفهسى و او وظيفهيه گوره نظامى دائرهسنده بر حركتى اولديغى گبى...
هم مثلا: سنڭ گوز ببگڭدهكى او جامد ذرّهجك دخى، سنڭ گوزڭده، باشڭده، وجودڭده و قوّهِٔ مولّده، قوّهِٔ جاذبه، قوّهِٔ دافعه، قوّهِٔ مصوّره گبى دورانِ دمه و حسّ و حركهيه خدمت ايدن أورده و شرايين و سائر أعصابلرده، هم سنڭ نوعڭده، إلى آخر.. برر نسبتى، برر وظيفهسى بولونديغنى، بِالبداهه بر قديرِ أزلينڭ أثرِ صنعى و مأمورِ موظّفى و تحتِ تدبيرنده اولديغنى، كور اولميان گوزه گوسترر.
ايكنجى پنجره:هوادهكى هر بر ذرّه، هر بر چيچگى، هر بر ميوهيى زيارت ايدهبيلير. هم هر چيچگه، هر ميوهيه گيرر ايشلهيهبيلير. أگر هر شيئى گورور و بيلير بر قديرِ مطلقڭ مأمورِ مسخّرى اولماسه؛ او سرسرى ذرّه، بتون ميوهلرڭ، چيچكلرڭ جهازاتنى و ياپيلماسنى و آيرى آيرى صنعتلرينى و اونلره گيديريلن صورتلرڭ ترزيلگنى و خياطتِ كاملهِٔ محيطهِٔ صنعتنى بيلمك لازم گلير. ايشته شو ذرّه، بر گونش گبى بر نورِ توحيدڭ شعاعنى گوسترييور. ضيايى، هوايه؛ مائى، ترابه قياس ايت.
ذاتًا أشيانڭ أصل منشألرى، شو درت مادّهدر: يڭى حكمتله مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتدر كه، بو عناصر أوّلكى عنصرلرڭ أجزالريدر.
اوچنجى پنجره:ذرّهلردن مركّب بر پارچه طوپراق، هر بر چيچكلى و ميوهلى
— 335 —
نباتاتڭ نشو و نماسنه منشأ اولابيلير بر كاسهيى او ذرّهجكلردن طولديرسهڭ، بتون دنيادهكى هر نوع چيچك و ميوهلى نباتاتڭ تخمجقلرى كه، او تخمجقلر حيواناتڭ نطفهلرى گبى آيرى آيرى شيلر دگل، نطفهلر بر صو اولديغى گبى، او تخملر ده قاربون، آزوت، مولّد الماء، مولّد الحموضهدن مركّب، ماهيتجه بربرينڭ مِثلى، كيفيتجه بربرندن آيرى، يالڭز قدر قلميله صِرف معنوى اولارق أصلنڭ پروغرامى توديع ايديلمش. ايشته او تخملرى نوبتله او كاسهيه قويسهق، هر برى خارقه جهازاتيله، أشكال و وضعيتيله ظهور ايدهجگنى، وقوع بولمش گبى اينانيرسڭ. أگر او ذرّهلر هر بر شيئڭ هر بر حال و وضعيتنى بيلن و هر شيئه (اوڭا) لايق وجودى و وجودڭ لوازماتنى ويرمگه قادر و قدرتنه نسبةً هر شى كمالِ سهولتله مسخّر اولان بر ذاتڭ مأمورى و أمربر بر وظيفهدارى اولمازلرسه، او طوپراغڭ هر بر ذرّهسنده، يا بتون چيچكلى و ميوهدارلرڭ عددنجه معنوى فابريقهلر و مطبعهلر ايچنده بولونماسى لازم گلير كه، او جهازاتلرى و أشكاللرى بربرندن اوزاق و بربرندن آيرى موجوداتِ مختلفهيه منشأ اولابيلسين. ويا بتون او موجوداته محيط بر علم و بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مقتدر اولاجق بر قدرت ويرمك لازمدر. تا بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مدار اولسون. ديمك جنابِ حقدن نسبت كسيلسه، طوپراغڭ ذرّاتى عددنجه إلٰهلر قبول ايديلمسى لازم گلير. بو ايسه بيڭ دفعه محال ايچنده محال بر خرافهدر. فقط مأمور اولدقلرى وقت چوق قولايدر. ناصل بر سلطانِ عظيمڭ بر عادى نفرى، او پادشاهڭ ناميله و اونڭ قوّتيله بر مملكتى هجرت ايتديرهبيلير، ايكى دڭزى برلشديرهبيلير، بر شاهى أسير ايدهبيلير. اويله ده؛ أزل و أبد سلطاننڭ أمريله، بر سينك بر نمرودى يره سرهر، بر قارينجه بر فرعونڭ سراينى خراب ايدر، يره آتار. بر اينجير چكردگى، بر اينجير آغاجنى يوكلهنير.
هم هر بر ذرّهده، وجوب و وحدتِ صانعه ايكى شاهدِ صادق داها وار. بريسى؛ هر بر ذرّه، عجزِ مطلقيله برابر پك بيوك و پك متنوّع وظيفهلرى قالديرييور و جموديتى ايله برابر بر شعورِ كلّى گوسترن إنتظامپرورانه نظامِ عمومىيه توفيقِ حركت ايدر. ديمك هر بر ذرّه، لسانِ عجزيله قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه و نظامِ عالمى گوزتمسيله وحدتنه شهادت ايدر.
— 336 —
كَمَا اَنَّ فِى كُلِّ ذَرَّةٍ شَاهِدَانِ عَلٰى اَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ كَذٰلِكَ فِى كُلِّ حَىٍّ لَهُ اٰيَتَانِ عَلٰى اَنَّهُ اَحَدٌ صَمَدٌ
أوت هر بر ذىحياتده؛ برى أحديت سكّهسى، ديگرى صمديت طرّهسى بولونويور. زيرا بر ذىحيات أكثر كائناتده جلوهلرى گورونن أسمايى بردن كندى آيينهسنده گوسترييور. عادتا بر نقطهِٔ محراقيه حكمنده، حىِّ قيّومڭ تجلّئِ إسمِ أعظمنى گوسترييور. ايشته أحديتِ ذاتيهيى، محيى پردهسى آلتنده بر نوع گولگهسنى گوسترديگندن، بر سكّهِٔ أحديتى طاشييور. هم او ذىحيات، بو كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى و شجرهِٔ خلقتڭ بر ميوهسى حكمنده اولديغى ايچون، كائنات قدر إحتياجاتنى بردن قولايلقله كوچوجك دائرهِٔ حياتنه يتيشديرمك، صمديت طرّهسنى گوسترييور. يعنى او حال گوسترييور كه، اونڭ اويله بر ربّى وار كه؛ اوڭا، هر شيئه بدل بر توجّهى وار و بتون أشيانڭ يرينى طوتار بر نظرى وار. بتون أشيا، اونڭ بر توجّهنڭ يرينى طوتاماز.
نَعَمْ يَكْفِى لِكُلِّ شَيْءٍ شَيْءٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ وَ لَا يَكْفِى عَنْهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ لَوْ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ
هم او حال گوسترييور كه: اونڭ او ربّى، هيچ بر شيئه محتاج اولماديغى گبى، خزينهسندن هيچ بر شى أكسيلمز و قدرتنه ده هيچ بر شى آغير گلمز. ايشته صمديتڭ گولگهسنى گوسترن بر نوع طرّهسى...
ديمك هر بر ذىحياتده؛ بر سكّهِٔ أحديت، بر طرّهِٔ صمديت واردر. أوت هر بر ذىحيات، حيات لسانيله قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ٭ اَللّٰهُ الصَّمَدُ اوقويور. بو ايكى سكّهدن باشقه، بر قاچ پنجرهِٔ مهمّه ده وار. باشقه بر يرده تفصيل ايديلديگى ايچون بوراده إختصار ايديلدى.
مادام شو كائناتڭ هر بر ذرّهسى بويله اوچ پنجرهيى و ايكى دليگى و حيات دخى ايكى قپويى بردن واجب الوجودڭ وحدانيتنه آچييور؛ ذرّهدن تا شمسه قدر طبقاتِ موجودات،
— 337 —
ذاتِ ذو الجلالڭ أنوارِ معرفتنى نه صورتله نشر ايتديگنى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته معرفت اللّٰهده ترقّياتِ معنويهنڭ درجاتنى و حضورڭ مراتبنى بوندن آڭلا و قياس ايت.
بشنجى لمعه:ناصلكه بر كتاب أگر يازمه و مكتوب اولسه، اونڭ يازماسنه بر قلم كافيدر. أگر باصمه و مطبوع اولسه، او كتابڭ حروفاتى عددنجه قلملر، يعنى دمير حرفلر لازمدر. تا او كتاب طبع ايديلوب وجود بولسون. أگر او كتابڭ بعض حرفلرنده غايت اينجه بر خط ايله او كتابڭ أكثرى يازيلمش ايسه (سورهِٔ يٰس، لفظِ يٰسده يازيلديغى گبى) او وقت بتون او دمير حرفلرڭ كوچوجكلرى، او تك حرفه لازمدر، تا طبع ايديلسين. عينًا اويله ده: شو كتابِ كائناتى، قلمِ قدرتِ صمدانيهنڭ يازماسى و ذاتِ أحديتڭ مكتوبى ديسهڭ، وجوب درجهسنده بر سهولت و لزوم درجهسنده بر معقوليت يولنه گيدرسڭ. أگر طبيعته و أسبابه إسناد ايتسهڭ، إمتناع درجهسنده صعوبتلى و محال درجهسنده مشكلاتلى و هيچ بر وهم قبول ايتمهين خرافاتلى شويله بر يوله گيدرسڭ كه؛ طبيعت ايچون هر بر جزء طوپراقده، هر بر قطره صوده، هر بر پارچه هواده، ميليارلرجه معدنى مطبعهلر و حدسز معنوى فابريقهلر بولونماسى لازم. تا كه، حسابسز چيچكلى، ميوهلى مصنوعاتڭ تشكلاتنه مظهر اولابيلسين. ياخود هر شيئه محيط بر علم، هر شيئه مقتدر بر قوّت، اونلرده قبول ايتمك لازم گلير. تا شو مصنوعاته حقيقى مصدر اولابيلسين. چونكه طوپراغڭ و صويڭ و هوانڭ هر بر جزئى، أكثر نباتاته منشأ اولابيلير. حالبوكه هر بر نبات (ميوهلى اولسه، چيچكلى اولسه) تشكّلاتى او قدر منتظمدر، او قدر موزوندر، او قدر بربرندن ممتازدر، او قدر كيفيتجه بربرندن آيريدر كه؛ هر بريسنه، يالڭز اوڭا مخصوص برر آيرى معنوى فابريقه ويا آيرى برر مطبعه لازمدر. ديمك طبيعت، مسطرلقدن مصدرلغه چيقسه؛ هر بر شيده بتون شيلرڭ ماكينهلرينى بولونديرمغه مجبوردر. ايشته بو طبيعتپرستلك فكرينڭ أساسى، اويله بر خرافاتدر كه، خرافهجيلر دخى اوندن اوتانيورلر. كندينى عاقل ظن ايدن أهلِ ضلالتڭ، ناصل نهايتسز هذيانلى بر عقلسزلق إلتزام ايتدكلرينى گور، عبرت آل!..
— 338 —
الحاصل:ناصل بر كتابڭ هر بر حرفى، كندى نفسنى بر حرف قدر گوستروب و كندى وجودينه تك بر صورتله دلالت ايدييور و كندى كاتبنى اون كلمه ايله تعريف ايدر و چوق جهتلرله گوسترر. مثلا: "بنم كاتبمڭ حسنِ خطّى وار، قلمى قيرمزيدر، شويلهدر بويلهدر" دير. عينًا اويله ده: شو كتابِ كبيرِ عالمڭ هر بر حرفى، كندينه جِرمى قدر دلالت ايدر و كندى صورتى قدر گوسترر. فقط نقّاشِ أزلينڭ أسماسنى، بر قصيده قدر تعريف ايدر و كيفيتلرى عددنجه إشارت پارمقلريله او أسمايى گوسترر، مسمّاسنه شهادت ايدر. ديمك هم كندينى، هم بتون كائناتى إنكار ايدن سفسطهجى گبى بر أحمق، ينه صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمهمك گركدر!..
آلتنجى لمعه:خالقِ ذو الجلالڭ ناصلكه مخلوقاتنڭ هر بر فردينڭ باشنده و مصنوعاتنڭ هر بر جزئنڭ جبههسنده، أحديتنڭ سكّهسنى قويمشدر. (ناصلكه گچمش لمعهلرده بر قسمنى گوردڭ.) اويله ده؛ هر بر نوعڭ اوستنده چوق سكّهِٔ أحديت، هر بر كلّ اوستنده متعدّد خاتمِ واحديت، تا مجموعِ عالم اوستنده متنوّع طرّهِٔ وحدت، غايت پارلاق بر صورتده قويمشدر. ايشته پك چوق سكّهلردن و خاتملردن و طرّهلردن، سطحِ أرض صحيفهسنده بهار موسمنده وضع ايديلن بر سكّه، بر خاتمى گوسترهجگز. شويله كه:
نقّاشِ أزلى، زمينڭ يوزنده ياز، بهار زماننده أڭ آز اوچ يوز بيڭ نباتات و حيواناتڭ أنواعنى، نهايتسز إختلاط، قاريشيقلق ايچنده نهايت درجهده إمتياز و تشخيص ايله و غايت درجهده إنتظام و تفريق ايله حشر و نشر ايتمسى، بهار گبى ظاهر و باهر پارلاق بر سكّهِٔ توحيددر. أوت بهار موسمنده ئولمش أرضڭ إحياسى ايچنده، اوچ يوز بيڭ حشرڭ نمونهلرينى كمالِ إنتظام ايله ايجاد ايتمك و أرضڭ صحيفهسنده بربرى ايچنده اوچ يوز بيڭ مختلف أنواعڭ أفرادينى خطاسز و سهوسز، غلطسز، نقصانسز، غايت موزون، منظوم، غايت منتظم و مكمّل بر صورتده يازمق، ألبته نهايتسز بر قدرته و محيط بر علمه و كائناتى إداره ايدهجك بر إرادهيه مالك بر ذاتِ ذو الجلالڭ، بر قديرِ ذو الكمالڭ و بر حكيمِ ذو الجمالڭ سكّهِٔ مخصوصهسى اولديغنى ذرّه مقدار شعورى بولونانڭ درك ايتمسى لازم گلير. قرآنِ حكيم فرمان ايدييور كه:
— 339 —
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
أوت زمينڭ ديريلتيلمسنده، اوچ يوز بيڭ حشرڭ نمونهلرينى، بر قاچ گون ظرفنده ياپان، گوسترن قدرتِ فاطرهيه؛ ألبته إنسانڭ حشرى اوڭا گوره قولاى گلير. مثلا: گلينجك طاغنى و سبحان طاغنى بر إشارتله قالديران بر ذاتِ معجزنمايه، "شو درهدن، يولمزى قپايان شو قوجه طاشى قالديرهبيلير ميسڭ؟" دينلير مى؟ اويله ده: گوك و طاغ و يرى آلتى گونده ايجاد ايدن و اونلرى وقت بوقت طولديروب بوشالتان بر قديرِ حكيمه، بر كريمِ رحيمه: "أبد طرفندن إحضار ايديلوب سريلمش، كندى ضيافتنه گيدهجك يولمزى سدّ ايدن شو طوپراق طبقهسنى اوستمزدن قالديرهبيلير ميسڭ؟ يرى دوزلتوب بزى اوندن گچيرهبيلير ميسڭ؟" إستبعاد صورتنده سويلهنير مى؟
شو زمينڭ يوزنده ياز زماننده بر سكّهِٔ توحيدى گوردڭ. شيمدى باق! غايت بصيرانه و حكيمانه زمينڭ يوزندهكى شو تصرّفاتِ عظيمهِٔ بهاريه اوستنده، بر خاتمِ واحديت غايت آشكاره گورونويور. چونكه شو إجراآت، بر وسعتِ مطلقه ايچنده و او وسعتله برابر بر سرعتِ مطلقه ايله و او سرعت ايله برابر بر سخاوتِ مطلقه ايچنده گورونن إنتظامِ مطلق و كمالِ حسنِ صنعت و مكمّليتِ خلقت؛ اويله بر خاتمدر كه، غيرِ متناهى بر علم و نهايتسز بر قدرت صاحبى اوڭا صاحب اولابيلير. أوت گورويورز كه؛ بتون ير يوزنده بر وسعتِ مطلقه ايچنده بر ايجاد، بر تصرّف، بر فعاليت وار. هم او وسعت ايچنده، بر سرعتِ مطلقه ايله ايشلهنيور. هم او سرعت و وسعتله برابر تكثيرِ أفرادده بر سخاوتِ مطلقه گورونويور. هم او سخاوت و وسعت و سرعتله برابر بر سهولتِ مطلقه گورونويور. هم او سخاوت و سهولت و سرعت و وسعتله برابر؛ هر بر نوعده، هر بر فردده گورونن بر إنتظامِ مطلق و غايت ممتاز بر حسنِ صنعت و نهايت إختلاط ايچنده بر إمتيازِ أتمّ و غايت مبذوليت ايچنده غايت قيمتدار أثرلر و غايت گنيش دائره ايچنده تام بر موافقت و غايت سهولت ايچنده غايت صنعتكارانه بديعهلرى ايجاد ايتمك، بر آنده، هر يرده، بر طرزده، هر فردده بر صنعتِ خارقه، بر فعاليتِ معجزنما گوسترمك؛ ألبته و
— 340 —
ألبته اويله بر ذاتڭ خاتميدر كه، هيچ بر يرده اولماديغى حالده، هر يرده حاضر، ناظردر. هيچ بر شى اوندن گيزلنمديگى گبى، هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. ذرّهلرله ييلديزلر، اونڭ قدرتنه نسبةً مساويدرلر.
مثلا: او رحيمِ ذو الجمالڭ باغستانِ كرمندن، معجزاتنڭ صالقيملرندن بر دانهجك حكمنده گورديگم ايكى پارمق قالينلغنده بر اوزوم آصماسنه آصيلمش اولان صالقيملرى صايدم: يوز أللى بش چيقدى. بر صالقيمڭ دانهسنى صايدم: يوز يگرمى قدر اولدى. دوشوندم، ديدم: "أگر بو آصما چوبوغى، باللى صو موصلغى اولسه، دائم صو ويرسه، شو حرارته قارشى او يوزر رحمتڭ شروب طولومبهجقلرينى أمزيرن صالقيملره آنجق كفايت ايدهجك. حالبوكه، بعضًا آز بر رطوبت آنجق ألنه گچر. ايشته بو ايشى ياپان، هر شيئه قادر اولمق لازم گلير.
سُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فِى صُنْعِهِ الْعُقُولُ
يدنجى لمعه:باق، ناصل صحيفهِٔ أرض اوستنده ذاتِ أحدِ صمدڭ خاتملرينى آز دقّتله گورهبيليرسڭ. باشڭى قالدير، گوزيڭى آچ، شو كائنات كتابِ كبيرينه بر باق؛ گورهجكسڭ كه: او كائناتڭ هيئتِ مجموعهسى اوستنده، بيوكلگى نسبتنده بر وضوح ايله خاتمِ وحدت اوقونويور. چونكه شو موجودات بر فابريقهنڭ، بر قصرڭ، بر منتظم شهرڭ أجزالرى و أفرادلرى گبى بل بله ويروب، بربرينه قارشى معاونت ألنى اوزاتوب، بربرينڭ سؤالِ حاجتنه "لبّيك! باش اوستنه" ديرلر. أل أله ويروب، بر إنتظام ايله چاليشيرلر. باش باشه ويروب، ذوى الحياته خدمت ايدرلر. اوموز اوموزه ويروب، بر غايهيه متوجّهًا بر مدبّرِ حكيمه إطاعت ايدرلر. أوت گونش و آيدن، گيجه و گوندوزدن، قيش و يازدن طوت، تا نباتاتڭ، محتاج و آج حيوانلرڭ إمدادينه گلمهلرنده و حيوانلرڭ ضعيف، شريف إنسانلرڭ إمدادينه قوشمهلرنده، حتّى موادِّ غدائيهنڭ لطيف، نحيف ياورولرڭ و ميوهلرڭ إمدادينه اوچمالرنده، تا ذرّاتِ طعاميهنڭ حجيراتِ بدن إمدادينه گچمهلرنده جارى اولان بر دستورِ تعاونله حركتلرى، بتون بتون كور اولميانه گوسترييورلر كه؛ غايت كريم بر تك مربّىنڭ قوّتيله، غايت حكيم بر تك مدبّرڭ أمريله حركت ايدييورلر.
— 341 —
ايشته شو كائنات ايچنده جارى اولان بو تساند، بو تعاون، بو تجاوب، بو تعانق، بو مسخّريت، بو إنتظام، بر تك مدبّرڭ ترتيبيله إداره ايديلدكلرينه و بر تك مربّىنڭ تدبيريله سَوق ايديلدكلرينه قطعيًا شهادت ايتمكله برابر؛ شو بِالبداهه صنعتِ أشياده گورونن حكمتِ عامّه ايچندهكى عنايتِ تامّه و او عنايت ايچنده پارلايان رحمتِ واسعه و او رحمت اوستنده سريلن و رزقه محتاج هر بر ذىحياته اونڭ حاجتنه لايق بر طرزده إعاشه ايتمك ايچون سرپيلن أرزاق و إعاشهِٔ عمومى، اويله پارلاق بر خاتمِ توحيددر كه، بتون بتون عقلى سونمهين آڭلار و بتون بتون كور اولميان گورور. أوت، قصد و شعور و إرادهيى گوسترن بر پردهِٔ حكمت، عموم كائناتى قاپلامش و او پردهِٔ حكمت اوستنده لطف و تزيين و تحسين و إحسانى گوسترن بر پردهِٔ عنايت سريلمشدر و او مزيَّن پردهِٔ عنايت اوستنده كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق، إنعام و إكرام ايتمك لمعهلرينى گوسترن بر حلّهِٔ رحمت، كائناتى ايچنه آلمشدر و او منوّر پردهِٔ رحمتِ عامّه اوستنه سريلن و ترحّمى و إحسان و إكرامى و كمالِ شفقت و حسنِ تربيهيى و لطفِ ربوبيتى گوسترن بر سفرهِٔ أرزاقِ عموميه ديزيلمشدر.
أوت شو موجودات، ذرّهلردن گونشلره قدر؛ فردلر اولسون نوعلر اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، ثمرات و غاياتله و فائدهلر و مصلحتلرله منقّش بر قوماشِ حكمتدن محتشم بر گوملك گيديرلمش و او حكمتنما صورت گوملگى اوستنده لطف و إحسان چيچكلريله مزيَّن بر حلّهِٔ عنايت هر شيئڭ قامتنه گوره بيچيلمش و او مزيَّن حلّهِٔ عنايت اوزرينه تحبّب و إكرام و تحنّن و إنعام لمعهلريله منوّر، رحمت نشانلرى طاقيلمش و او منوّر و مرصّع نشانلرى إحسان ايتمكله برابر، زمينڭ يوزنده بتون ذوى الحياتڭ طائفهلرينه كافى، بتون حاجتلرينه وافى بر سفرهِٔ رزقِ عمومى قورولمشدر. ايشته شو ايش، گونش گبى آشكاره، نهايتسز حكيم، كريم، رحيم، رزّاق بر ذاتِ ذو الجماله إشارت ايدوب گوسترييور.
اويله مى؟ هر شى رزقه محتاج ميدر؟
أوت، بر فرد رزقه و دوامِ حياته محتاج اولديغى گبى، گورويورز كه: بتون موجوداتِ عالم، باخصوص ذىحيات اولسه، كلّى اولسون جزئى اولسون، كلّ اولسون
— 342 —
جزء اولسون؛ وجودنده، بقاسنده، حياتنده و إدامهِٔ حياتده مادّةً و معنًا چوق مطالبى وار، چوق لوازماتى وار. إفتقاراتى و إحتياجاتى اويله شيلره وار كه، أڭ أدناسنه او شيئڭ ألى يتيشمديگى، أڭ كوچك مطلوبنه او شيئڭ قوّتى كافى گلمديگى بر حالده، گورويورز كه: بتون مطالبى و أرزاقِ مادّيه و معنويهسى مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ اومماديغى يرلردن كمالِ إنتظامله و وقتِ مناسبده و لايق بر طرزده كمالِ حكمتله أللرينه ويريلييور. ايشته بو إفتقار و إحتياجِ مخلوقات و بو طرزده إمداد و إعانهِٔ غيبيه، عجبا گونش گبى بر مربّئِ حكيمِ ذو الجلالى، بر مدبّرِ رحيمِ ذو الجمالى گوسترميور مى؟
سكزنجى لمعه:ناصلكه بر تارلاده أكيلن بر نوع تخم دلالت ايدر كه: او تارلا هر حالده تخم صاحبنڭ تحتِ تصرّفنده اولديغنى؛ هم او تخمى دخى، تارلا متصرّفنڭ تحتِ تصرّفنده اولديغنى گوسترر. اويله ده: شو عناصر دينلن مزرعهِٔ مصنوعات، واحديت و بساطت ايله برابر، كلّيت و إحاطهلرى و شو مخلوقات دينلن ثمراتِ رحمت و معجزاتِ قدرت و كلماتِ حكمت اولان نباتات و حيوانات، مماثلت و مشابهتلريله برابر چوق يرلرده إنتشارى، هر طرفده بولونوب توطّنلرى؛ تك بر صانعِ معجزنمانڭ تحتِ تصرّفنده اولدقلرينى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ گويا هر بر چيچك، هر بر ثمره، هر بر حيوان، او صانعڭ برر سكّهسيدر، برر خاتميدر، برر طرّهسيدر. هر نرهده بولونسه، لسانِ حاليله هر بريسى دير كه: "بن كيمڭ سكّهسىيم، بو ير دخى اونڭ مصنوعيدر. بن كيمڭ خاتمىيم، بو مكان دخى اونڭ مكتوبيدر. بن كيمڭ طرّهسىيم، بو وطنم دخى اونڭ منسوجيدر." ديمك أڭ أدنا بر مخلوقه ربوبيت؛ بتون عناصرى قبضهِٔ تصرّفنده طوتانه مخصوصدر و أڭ بسيط بر حيوانى تدبير و تدوير ايتمك؛ بتون حيواناتى، نباتاتى، مصنوعاتى قبضهِٔ ربوبيتنده تربيه ايدنه خاص اولديغنى كور اولميان گورور. أوت هر بر فرد، سائر أفراده مماثلت و مِثليت لسانى ايله دير: "كيم بتون نوعمه مالك ايسه، بڭا مالك اولابيلير، يوقسه يوق." هر نوع، سائر نوعلرله برابر ير يوزنده إنتشارى لسانيله دير: "كيم بتون سطحِ أرضه مالك ايسه، بڭا مالك اولابيلير؛ يوقسه يوق." أرض، سائر سيّارات ايله بر گونشه إرتباطى و سماوات ايله تساندى لسانيله دير: "كيم بتون كائناته مالك ايسه، بڭا مالك او اولابيلير؛ يوقسه يوق." أوت فرضا ذىشعور بر ألمايه
— 343 —
برى ديسه: "سن بنم صنعتمسڭ." او ألما لسانِ حال ايله اوڭا "صوص!" دييهجك. "أگر بتون ير يوزنده بتون ألمالرڭ تشكيلنه مقتدر اولابيليرسهڭ، بلكه ير يوزنده منتشر بتون همجنسمز اولان بتون ميوهدارلره، بلكه سفينهسيله خزينهِٔ رحمتدن گلن بتون هداياىِ رحمانيهيه متصرّف اولابيليرسهڭ، بڭا ربوبيت دعوا ايت." او ألما بويله دييهجك و او أحمقڭ آغزينه بر طوقات وورهجق.
طوقوزنجى لمعه:جزءده جزئيده، كلّده كلّيده، كلِّ عالمده، حياتده، ذىحياتده، إحياده اولان سكّهلردن، خاتملردن، طرّهلردن بعضلرينه إشارت ايتدك. شيمدى، نوعلرده حسابسز سكّهلردن بر سكّهيه إشارت ايدهجگز.
أوت ناصلكه ميوهدار بر آغاجڭ حسابسز ثمرهلرى، بر تربيهِٔ واحده، بر قانونِ وحدتله، بر تك مركزدن إداره ايديلدكلرندن، كلفت و مشقّت و مصرف، او قدر سهولت پيدا ايدر كه، كثرتله تربيه ايديلن تك بر ثمرهيه مساوى اولورلر. ديمك كثرت و تعدّدِ مركز، هر ثمره ايچون، كميتجه بتون آغاج قدر كلفت و مصرف و جهازات ايستر. فرق يالڭز كيفيتجهدر. ناصلكه بر تك نفره لازم تجهيزاتِ عسكريهيى ياپمق ايچون، اوردويه لازم بتون فابريقهلر قدر فابريقهلر لازمدر. ديمك ايش، وحدتدن كثرته گچسه، أفراد عددنجه (كميت جهتيله) كلفت زيادهلشير. ايشته، هر نوعده بِالمشاهده گورونن سهولتِ فوق العاده، ألبته وحدتدن، توحيددن گلن بر يُسر و سهولتڭ أثريدر.
الحاصل:بر جنسڭ بتون أنواعى، بر نوعڭ بتون أفرادى أعضاىِ أساسيده موافقت و مشابهتلرى ناصل إثبات ايدرلر كه، تك بر صانعڭ مصنوعلريدر. چونكه وحدتِ قلم و إتّحادِ سكّه اويله ايستر. اويله ده: بو مشهود سهولتِ مطلقه و كلفتسزلك، وجوب درجهسنده ايجاب ايدر كه؛ بر صانعِ واحدڭ أثرلرى اولسون. يوقسه إمتناع درجهسنه چيقان بر صعوبت، او جنسى إنعدامه و او نوعى عدمه گوتورهجكدى.
والحاصل:جنابِ حقّه إسناد ايديلسه، بتون أشيا بر تك شى گبى بر سهولت پيدا ايدر. أگر أسبابه إسناد ايديلسه هر بر شى، بتون أشيا قدر صعوبت پيدا ايدر. مادام اويلهدر؛ كائناتده شو گورونن فوق العاده اوجوزلق و شو گوز اوڭندهكى حدسز
— 344 —
مبذوليت، سكّهِٔ وحدتى گونش گبى گوسترر. أگر غايت مبذوليتله ألمزه گچن شو ميوهلر، واحدِ أحدڭ مالى اولمازسه، بتون دنيايى ويرسه ايدك، بر تك نارى ييهمزدك.
اوننجى لمعه:تجلّئِ جماليهيى گوسترن حيات؛ ناصل بر برهانِ أحديتدر، بلكه بر چشيد تجلّئِ وحدتدر. تجلّئِ جلالى إظهار ايدن ممات دخى، بر برهانِ واحديتدر. أوت مثلا وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى ناصلكه گونشه قارشى پارلايان و آقان بيوك بر ايرماغڭ قبارجقلرى و زمين يوزينڭ متلمّع شفّافاتى، گونشڭ عكسنى و ايشيغنى گوسترمك صورتيله گونشه شهادت ايتدكلرى گبى، او قطراتڭ و شفّافاتڭ غروبيله، گيتمهلريله برابر آرقهلرندن يڭى گلن قطرات طائفهلرى و شفّافات قبيلهلرى اوستنده ينه گونشڭ جلوهلرى حشمتله دوامى و ايشيغنڭ تجلّيسى و نقصانسز إستمرارى قطعيًا شهادت ايدر كه: سونوب يانان، دگيشوب تازهلهنن، گلوب پارلايان مثالى گونشجكلر و ايشيقلر و نورلر؛ بر باقى، دائمى، عالى، تجلّيسى زوالسز بر تك گونشڭ جلوهلريدر. ديمك او پارلايان قطراتلر؛ ظهوريله و گلمهلريله گونشڭ وجودينى گوستردكلرى گبى؛ غروبلريله، زواللريله، گونشڭ بقاسنى و دوامنى و برلگنى گوسترييورلر.
عينًا اويله ده: شو موجوداتِ سيّاله، وجودلريله و حياتلريله واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و أحديتنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ زواللريله، ئولوملريله او واجب الوجودڭ أزليتنه، سرمديتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر. أوت گيجه گوندوز، قيش و ياز، عصرلر و دورلرڭ دگيشمهسيله غروب و اُفول ايچنده تجدّد ايدن و تازهلهنن مصنوعاتِ جميله، موجوداتِ لطيفه، ألبته بر عالى و سرمدى و دائم التجلّى بر جمال صاحبنڭ وجود و بقا و وحدتنى گوستردكلرى گبى؛ او مصنوعات، أسبابِ ظاهريهِٔ سفليهلريله برابر زوال بولوب ئولمهلرى، او أسبابڭ هيچلگنى و بر پرده اولديغنى گوسترييورلر. شو حال قطعيًا إثبات ايدر كه؛ شو صنعتلر، شو نقشلر، شو جلوهلر؛ بتون أسماسى قدسيه و جميله اولان بر ذاتِ جميلِ ذو الجلالڭ تازهلهنن صنعتلريدر، تحوّل ايدن نقشلريدر، تحرّك ايدن آيينهلريدر، بربرى آرقهسندن گلن سكّهلريدر، حكمتله دگيشن خاتملريدر.
الحاصل:شو كتابِ كبيرِ كائنات، ناصلكه وجود و وحدته دائر آياتِ تكوينيهيى بزه درس ويرييور. اويله ده: او ذاتِ ذو الجلالڭ بتون أوصافِ كماليه و جماليه و
— 345 —
جلاليهسنه ده شهادت ايدر. و قصورسز و نقصانسز كمالِ ذاتيسنى إثبات ايدرلر. چونكه بديهيدر كه، بر أثرده كمال، او أثرڭ منشأ و مبدئى اولان فعلڭ كمالنه دلالت ايدر. فعلڭ كمالى ايسه، إسمڭ كمالنه و إسمڭ كمالى، صفتڭ كمالنه و صفتڭ كمالى، شأنِ ذاتينڭ كمالنه و شأنڭ كمالى، او ذاتِ ذىشئونڭ كمالنه، حدسًا و ضرورةً و بداهةً دلالت ايدر.
مثلا: ناصلكه قصورسز بر قصرڭ مكمّل اولان نقوش و تزييناتى، آرقهلرنده بر اوسته أفعالنڭ مكمّليتنى گوسترر. او أفعالڭ مكمّليتى، او فاعل اوستهنڭ رتبهلرينى گوسترن عنوانلرى و إسملرينڭ مكمّليتنى گوسترر. و او أسما و عنوانلرينڭ مكمّليتى، او اوستهنڭ صنعتنه دائر صفتلرينڭ مكمّليتنى گوسترر. و او صنعت و صفتلرينڭ مكمّليتى، او صنعت صاحبنڭ شئونِ ذاتيه دينلن قابليت و إستعدادِ ذاتيهسنڭ مكمّليتنى گوسترر. و او شئون و قابليتِ ذاتيهنڭ مكمّليتى، او اوستهنڭ ماهيتِ ذاتيهسنڭ مكمّليتنى گوسترديگى مِثللو... عينًا اويله ده: شو قصورسز، فطورسز هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ سرّينه مظهر اولان شو آثارِ مشهودهِٔ عالم، شو موجوداتِ منتظمهِٔ كائناتده اولان صنعت ايسه؛ بِالمشاهده بر مؤثّرِ ذى الإقتدارڭ كمالِ أفعالنه دلالت ايدر. او كمالِ أفعال ايسه، بِالبداهه او فاعلِ ذو الجلالڭ كمالِ أسماسنه دلالت ايدر. او كمالِ أسما ايسه، بِالضروره او أسمانڭ مسمّاءِ ذو الجمالنڭ كمالِ صفاتنه دلالت و شهادت ايدر. او كمالِ صفات ايسه، بِاليقين او موصوفِ ذو الكمالڭ كمالِ شئوننه دلالت و شهادت ايدر. او كمالِ شئون ايسه، بِحقّ اليقين او ذىشئونڭ كمالِ ذاتنه اويله دلالت ايدر كه، بتون كائناتده گورونن بتون أنواعِ كمالات، اونڭ كمالنه نسبةً سونوك بر ظلِّ ضعيف صورتنده بر ذاتِ ذو الكمالڭ آياتِ كمالى و رموزِ جلالى و إشاراتِ جمالى اولديغنى گوسترر.
گونشلر قوّتنده اون برنجى لمعه:
اون طوقوزنجى سوزده تعريف ايديلن و كتابِ كبيرڭ آيتِ كبراسى و او قرآنِ كبيردهكى إسمِ أعظمى و او شجرهِٔ كائناتڭ چكردگى و أڭ منوّر ميوهسى و او سراىِ عالمڭ گونشى و عالمِ إسلامڭ بدرِ منوّرى و
— 346 —
ربوبيتِ إلٰهيهنڭ دلّالِ سلطنتى و طلسمِ كائناتڭ كشّافِ ذىحكمتى اولان سيّديمز محمّد الأمين عليه الصلاة والسلام، بتون أنبيايى سايهسى آلتنه آلان رسالت جناحى و بتون عالمِ إسلامى حمايهسنه آلان إسلاميت جناحلريله حقيقتڭ طبقاتنده اوچان و بتون أنبيا و مرسلينى، بتون أوليا و صدّيقينى و بتون أصفيا و محقّقينى آرقهسنه آلوب بتون قوّتيله وحدانيتى گوستروب، عرشِ أحديته يول آچوب گوسترديگى ايمانِ بِاللّٰه و إثبات ايتديگى وحدانيتِ إلٰهيهيى هيچ وهم و شبههنڭ حدّى وار مى كه، قپاتهبيلسين و پرده اولابيلسين؟ مادام اون طوقوزنجى سوزده و اون طوقوزنجى مكتوبده او برهانِ قاطعڭ آب الحياتِ معرفتندن اون درت رشحه و اون طوقوز إشارات ايله، او ذاتِ معجزنمانڭ أنواعِ معجزاتيله برابر، إجمالًا بر درجه تعريف و بيان ايتمشز. شوراده شو إشارت ايله إكتفا ايدوب، او وحدانيتڭ برهانِ قاطعنى تزكيه ايدن و صدقنه شهادت ايدن أساساته إشارت صورتنده بر صلواتِ شريفه ايله ختم ايدرز:
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنْ دَلَّ عَلٰى وُجوُبِ وُجُودِكَ وَ وَحْدَانِيَّتِكَ وَ شَهِدَ عَلٰى جَلَالِكَ وَ جَمَالِكَ وَ كَمَالِكَ الشَّاهِدُ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ وَ الْبُرْهَانُ النَّاطِقُ الْمُحَقَّقُ سَيِّدُ الْاَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ الْحَامِلُ سِرَّ اِجْمَاعِهِمْ وَ تَصْدِيقِهِمْ وَ مُعْجِزَاتِهِمْ وَ اِمَامُ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصِّدِّيقِينَ الْحَاوِى سِرَّ اِتِّفَاقِهِمْ وَ تَحْقِيقِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمْ ذُو الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَ الْخَوَارِقِ الظَّاهِرَةِ وَ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ لَهُ ذُو الْخِصَالِ الْغَالِيَةِ فِى ذَاتِهِ وَ الْاَخْلَاقِ الْعَالِيَةِ فِى وَظِيفَتِهِ وَ السَّجَايَا السَّامِيَةِ فِى شَرِيعَتِهِ الْمُكَمَّلَةِ الْمُنَزَّهَةِ لَهُ عَنِ الْخِلَافِ مَهْبِطُ الْوَحْىِ الرَّبَّانِىِّ بِاِجْمَاعِ الْمُنْزِلِ وَ الْمُنْزَلِ وَ الْمُنْزَلِ عَلَيْهِ سَيَّارُ عَالَمِ الْغَيْبِ وَ الْمَلَكُوتِ مُشَاهِدُ الْاَرْوَاحِ وَ مُصَاحِبُ الْمَلٰئِكَةِ اَنْمُوذَجُ كَمَالِ الْكَائِنَاتِ شَخْصًا وَ نَوْعًا وَ جِنْسًا (اَنْوَرُ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ) سِرَاجُ الْحَقِّ بُرْهَانُ الْحَقِيقَةِ تِمْثَالُ الرَّحْمَةِ مِثَالُ الْمُحَبَّةِ كَشَّافُ طِلْسِمِ الْكَائِنَاتِ دَلَّالُ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُرْمِزُ بِعُلْوِيَّةِ شَخْصِيَّتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ اِلٰى اَنَّهُ نُصْبُ عَيْنِ فَاطِرِ الْعَالَمِ فِى خَلْقِ الْكَائِنَاتِ ذُو الشَّرِيعَةِ الَّتِى هِىَ بِوُسْعَةِ دَسَاتِيرِهَا وَ
— 347 —
قُوَّتِهَا تُشِيرُ اِلٰى اَنَّهَا نِظَامُ نَاظِمِ الْكَوْنِ وَ وَضْعُ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ نَعَمْ اِنَّ نَاظِمَ الْكَائِنَاتِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَتَمِّ الْاَكْمَلِ هُوَ نَاظِمُ هٰذَا الدِّينِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَحْسَنِ الْاَجْمَلِ سَيِّدُنَا نَحْنُ مَعَاشِرَ بَنِى اٰدَمَ وَ مُهْدِينَا اِلَى الْاِيمَانِ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْمُؤْمِنِينَ مُحَمَّدٍ بْنِ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَيْهِ اَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ اَتَمُّ التَّسْلِيمَاتِ مَا دَامَتِ الْاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ فَاِنَّ ذٰلِكَ الشَّاهِدَ الصَّادِقَ الْمُصَدَّقَ يَشْهَدُ عَلٰى رُؤُسِ الْاَشْهَادِ مُنَادِيًا وَ مُعَلِّمًا لِاَجْيَالِ الْبَشَرِ خَلْفَ الْاَعْصَارِ وَ الْاَقْطَارِ نِدَاءً عُلْوِيًّا بِجَمِيعِ قُوَّتِهِ وَ بِغَايَةِ جِدِّيَّتِهِ وَ بِنِهَايَةِ وُثُوقِهِ وَ بِقُوَّةِ اِطْمِئْنَانِهِ وَ بِكَمَالِ اِيمَانِهِ بِاَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ
گونشلر قوّتنده اون ايكنجى لمعه:شو يگرمى ايكنجى سوزڭ اون ايكنجى لمعهسى، اويله بر بحرِ حقائقدر كه؛ بتون يگرمى ايكى سوز، آنجق اونڭ يگرمى ايكى قطرهسى و اويله بر منبعِ أنواردر كه، شو يگرمى ايكى سوز، او گونشدن آنجق يگرمى ايكى لمعهسيدر. أوت او يگرمى ايكى عدد سوزلرڭ هر بريسى، سماءِ قرآنده پارلايان بر تك نجمِ آيتڭ بر لمعهسى و بحرِ فرقاندن آقان بر آيتڭ ايرماغندن تك بر قطرهسى و بر كنزِ أعظمِ كتاب اللّٰهده هر برى بر صندوقچهِٔ جواهر اولان آيتلرڭ بر تك آيتنڭ بر تك اينجيسيدر. ايشته اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحهسنده بر نبذه تعريف ايديلن او كلام اللّٰه؛ إسمِ أعظمدن، عرشِ أعظمدن، ربوبيتڭ تجلّئِ أعظمندن نزول ايدوب، أزلى أبده ربط ايدهجك، فرشى عرشه باغلايهجق بر وسعت و علويت ايچنده بتون قوّتيله و آياتنڭ بتون قطعيتيله مكرّرًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير، بتون كائناتى إشهاد ايدر و شهادت ايتديرر. أوت لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ
أوت او قرآنه سليم بر قلب گوزيله باقسهڭ گورهجكسڭ كه: جهاتِ ستّهسى اويله پارلايور، اويله شفّافدر كه؛ هيچ بر ظلمت، هيچ بر ضلالت، هيچ بر شبهه و ريب، هيچ بر حيله ايچنه گيرمگه و دائرهِٔ عصمتنه دخوله فرجه بولاماز. چونكه اوستنده سكّهِٔ إعجاز؛ آلتنده برهان و دليل؛ آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى، محضِ وحىِ ربّانى؛ اوڭنده
— 348 —
سعادتِ داريْن؛ صاغنده، عقلى إستنطاق ايدوب تصديقنى تأمين؛ صولنده، وجدانى إستشهاد ايدهرك تسليمنى تثبيت؛ ايچى، بِالبداهه صافى هدايتِ رحمانيه؛ اوستى، بِالمشاهده خالص أنوارِ ايمانيه؛ ميوهلرى، بِعين اليقين كمالاتِ إنسانيه ايله مزيَّن أصفيا و محقّقين أوليا و صدّيقين اولان او لسانِ غيبڭ سينهسنه قولاغڭى ياپيشديروب ديڭلهسهڭ؛ دريندن درينه، غايت مونس و مقنع، نهايت جدّى و علوى و برهان ايله مجهّز بر صداىِ سماوى ايشيدهجكسڭ كه، اويله بر قطعيتله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير و تكرار ايدر كه؛ حقّ اليقين درجهسنده سويلهديگنى، عين اليقين گبى بر علمِ يقينى سڭا إفاده و إفاضه ايدييور.
الحاصل:هر بريسى برر گونش اولان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله فرقانِ أحكم كه برى عالمِ شهادتڭ لسانى اولارق بيڭ معجزات ايچنده بتون أنبيا و أصفيانڭ تحتِ تصديقلرنده إسلاميت و رسالت پارمقلريله إشارت ايدهرك بتون قوّتيله گوسترديگى بر حقيقتى..
ديگرى: عالمِ غيبڭ لسانى حكمنده، قرق وجوهِ إعجاز ايچنده، كائناتڭ بتون آياتِ تكوينيهسنڭ تحتِ تصديقلرنده، حقّانيت و هدايت پارمقلريله إشارت ايدوب بتون جدّيتله گوسترديگى عين حقيقتى.. عجبا او حقيقت، گونشدن داها باهر، گوندوزدن داها ظاهر اولماز مى؟
أى ضلالتآلود متمرّد إنسانجق! (حاشيه): بو خطاب، قرآنى قالديرمغه چاليشانهدر. آتش بوجگندن داها سونوك قفا فنارڭله ناصل شو گونشلره قارشى گلهبيليرسڭ؟ اونلردن إستغنا ايدهبيليرسڭ؟ اوفلهمكله اونلرى سوندورمگه چاليشيرسڭ؟ توه! توف.. سنڭ او منكِر عقلڭه... ناصل او ايكى لسانِ غيب و شهادت، بتون عالملرڭ ربّى و شو كائناتڭ صاحبى نامنه و اونڭ حسابنه سويلهدكلرى سوزلرى و دعوالرى إنكار ايدهبيليرسڭ؟ أى بيچاره و سينكدن داها عاجز، داها حقير! سن نهجيسڭ كه، شو كائناتڭ صاحبِ ذو الجلالنى تكذيبه يلتهنييورسڭ؟
— 349 —
خاتمه
أى عقلى هشيار، قلبى متيقّظ آرقداش! أگر شو يگرمى ايكنجى سوزڭ باشندن بورايه قدر فهم ايتمشسهڭ، اون ايكى لمعهيى بردن ألنده طوت. بيڭلر ألكتريق قوّتنده بر سراجِ حقيقت بولارق، عرشِ أعظمدن اوزاتيلوب گلن آياتِ قرآنيهيه ياپيش. براقِ توفيقه بيڭ، سماواتِ حقائقده عروج ايت، عرشِ معرفت اللّٰهه چيق...
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ
دى. هم
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
دييهرك، بتون موجوداتِ كائناتڭ باشلرى اوستنده و مسجدِ كبيرِ عالمده وحدانيتى إعلان ايت...
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا اِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا اَنْتَ مَوْلٰينَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ٭
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ ٭ رَبَّنَا اِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمْ اُمَّتَهُ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 350 —
يگرمى اوچنجى سوز
(شو سوزڭ ايكى مبحثى واردر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فِى اَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلِينَ اِلَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
برنجى مبحث
ايمانڭ بيڭلر محاسنندن يالڭز بشنى"بش نقطه"ايچنده بيان ايدرز.
برنجى نقطه:إنسان، نورِ ايمان ايله أعلاىِ علّيّينه چيقار؛ جنّته لايق بر قيمت آلير. و ظلمتِ كفر ايله، أسفلِ سافلينه دوشر؛ جهنّمه أهل (اولاجق) بر وضعيته گيرر. چونكه ايمان، إنسانى صانعِ ذو الجلالنه نسبت ايدييور؛ ايمان، بر إنتسابدر. اويله ايسه إنسان، ايمان ايله إنسانده تظاهر ايدن صنعتِ إلٰهيه و نقوشِ أسماءِ ربّانيه إعتباريله بر قيمت آلير. كفر، او نسبتى قطع ايدر. او قطعدن صنعتِ ربّانيه گيزلهنير. قيمتى دخى يالڭز مادّه إعتباريله اولور. مادّه ايسه، هم فانيه، هم زائله، هم موقّت بر حياتِ حيوانى اولديغندن، قيمتى هيچ حكمندهدر.
بو سرّى بر تمثيل ايله بيان ايدهجگز. مثلا: إنسانلرڭ صنعتلرى ايچنده ناصلكه مادّهنڭ قيمتى ايله صنعتڭ قيمتى آيرى آيريدر. بعضًا مساوى، بعضًا مادّه داها قيمتدار، بعضًا اولويور كه؛ بش غروشلق دمير گبى بر مادّهده بش ليرالق بر صنعت بولونويور. بلكه بعضًا، آنتيقه اولان بر صنعت، بر ميليون قيمتى آلديغى حالده، مادّهسى بش غروشه ده دگمييور. ايشته اويله آنتيقه بر صنعت، آنتيقهجيلرڭ چارشيسنه
— 351 —
گيديلسه، خارقهپيشه و پك أسكى هنرور صنعتكارينه نسبت ايدهرك او صنعتكارى ياد ايتمكله و او صنعتله تشهير ايديلسه، بر ميليون فيآتله صاتيلير. أگر قابا دميرجيلر چارشيسنه گيديلسه، بش غروشلق بر دمير بهاسنه آلينهبيلير.
ايشته إنسان، جنابِ حقّڭ بويله آنتيقه بر صنعتيدر و أڭ نازك و نازنين بر معجزهِٔ قدرتيدر كه؛ إنسانى، بتون أسماسنڭ جلوهسنه مظهر و نقشلرينه مدار و كائناته بر مثالِ مصغّر صورتنده ياراتمشدر.
أگر نورِ ايمان، ايچنه گيرسه، اوستندهكى بتون معنيدار نقشلر، او ايشيقله اوقونور. او مؤمن، شعور ايله اوقور و او إنتسابله اوقوتور. يعنى: "صانعِ ذو الجلالڭ مصنوعىيم، مخلوقىيم، رحمت و كرمنه مظهرم" گبى معنالرله إنساندهكى صنعتِ ربّانيه تظاهر ايدر. ديمك صانعنه إنتسابدن عبارت اولان ايمان؛ إنساندهكى بتون آثارِ صنعتى إظهار ايدر. إنسانڭ قيمتى، او صنعتِ ربّانيهيه گوره اولور و آيينهِٔ صمدانيه إعتباريلهدر. او حالده شو أهمّيتسز اولان إنسان، شو إعتبارله بتون مخلوقات اوستنده بر مخاطبِ إلٰهى و جنّته لايق بر مسافرِ ربّانى اولور.
أگر قطعِ إنتسابدن عبارت اولان كفر، إنسانڭ ايچنه گيرسه؛ او وقت بتون او معنيدار نقوشِ أسماءِ إلٰهيه قراڭلغه دوشر، اوقونماز. زيرا صانع اونوتلسه، صانعه متوجّه معنوى جهتلر ده آڭلاشيلماز. عادتا باش آشاغى دوشر. او معنيدار عالى صنعتلرڭ و معنوى عالى نقشلرڭ چوغى گيزلهنير. باقى قالان و گوز ايله گورولن بر قسمى ايسه؛ سفلى أسبابه و طبيعته و تصادفه ويريلوب، نهايت سقوط ايدر. هر برى برر پارلاق ألماس ايكن، برر سونوك شيشه اولورلر. أهمّيتى يالڭز مادّهِٔ حيوانيهيه باقار. مادّهنڭ غايهسى و ميوهسى ايسه؛ (ديديگمز گبى) قيصهجق بر عمرده حيواناتڭ أڭ عاجزى و أڭ محتاجى و أڭ كدرليسى اولديغى بر حالده يالڭز جزئى بر حيات گچيرمكدر. صوڭره تفسّخ ايدر گيدر. ايشته كفر، بويله ماهيتِ إنسانيهيى ييقار، ألماسدن كوموره قلب ايدر.
ايكنجى نقطه:ايمان ناصلكه بر نوردر، إنسانى ايشيقلانديرييور، اوستنده يازيلان بتون مكتوباتِ صمدانيهيى اوقوتديرييور. اويله ده، كائناتى دخى ايشيقلانديرييور. زمانِ ماضى و مستقبلى، ظلماتدن قورتارييور. شو سرّى، بر واقعهده
— 352 —
اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ
آيتِ كريمهسنڭ بر سرّينه دائر گورديگم بر تمثيل ايله بيان ايدرز. شويله كه:
بر واقعهِٔ خياليهده گوردم كه: ايكى يوكسك طاغ وار بربرينه مقابل. اوستنده دهشتلى بر كوپرى قورولمش. كوپرينڭ آلتنده پك درين بر دره. بن او كوپرينڭ اوستنده بولونويورم. دنيايى ده، هر طرفى قراڭلق، كثيف بر ظلمات إستيلا ايتمشدى. بن صاغ طرفمه باقدم؛ نهايتسز بر ظلمات ايچنده بر مزارِ أكبر گوردم، يعنى تخيّل ايتدم. صول طرفمه باقدم؛ مدهش ظلمات طالغهلرى ايچنده عظيم فورطنهلر، دغدغهلر، داهيهلر حاضرلانديغنى گورويور گبى اولدم. كوپرينڭ آلتنه باقدم؛ غايت درين بر اوچوروم گورويورم ظن ايتدم. بو مدهش ظلماته قارشى سونوك بر جيب فنارم واردى. اونى إستعمال ايتدم، ياريم يامالاق ايشيغيله باقدم. پك مدهش بر وضعيت بڭا گوروندى. حتّى اوڭمدهكى كوپرينڭ باشنده و أطرافنده اويله مدهش أژدرهالر، آرسلانلر، جاناوارلر گوروندى كه؛ كاشكه بو جيب فنارم اولماسه ايدى، بو دهشتلرى گورمسه ايدم، ديدم. او فنارى هانگى طرفه چويردم ايسه، اويله دهشتلر آلدم. "أيواه! شو فنار، باشمه بلادر" ديدم. اوندن قيزدم؛ او جيب فنارينى يره چارپدم، قيردم. گويا اونڭ قيريلماسى، دنيايى ايشيقلانديران بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنه طوقوندم گبى بردن او ظلمات بوشاندى. هر طرف او لامبانڭ نورى ايله طولدى. هر شيئڭ حقيقتنى گوستردى. باقدم كه: او گورديگم كوپرى، غايت منتظم يرده، اووا ايچنده بر جادّهدر. و صاغ طرفمده گورديگم مزارِ أكبر؛ باشدن باشه گوزل، يشيل باغچهلرله نورانى إنسانلرڭ تحتِ رياستنده عبادت و خدمت و صحبت و ذكر مجلسلرى اولديغنى فرق ايتدم. و صول طرفمده، فورطنهلى، دغدغهلى ظن ايتديگم اوچوروملر، شاهقهلر ايسه؛ سوسلى، سَويملى جاذبهدار اولان طاغلرڭ آرقهلرنده عظيم بر ضيافتگاه، گوزل بر سيرانگاه، يوكسك بر نزهتگاه بولونديغنى خيال ميال گوردم. و او مدهش جاناوارلر، أژدرهالر ظن ايتديگم مخلوقلر ايسه، مونس دوه، اوكوز، قويون، كچى گبى حيواناتِ أهليه اولديغنى گوردم. "اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى نوُرِ الْاِيمَانِ" دييهرك
اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ
آيتِ كريمهسنى اوقودم، او واقعهدن آييلدم.
— 353 —
ايشته او ايكى طاغ؛ مبدأِ حيات، آخرِ حيات.. يعنى عالمِ أرض و عالمِ برزخدر. او كوپرى ايسه، حيات يوليدر. او صاغ طرف ايسه، گچمش زماندر. صول طرف ايسه، إستقبالدر. او جيب فنارى ايسه، خودبين و بيلديگنه إعتماد ايدن و وحىِ سماوىيى ديڭلهمهين أنانيتِ إنسانيهدر. او جاناوارلر ظن اولونان شيلر ايسه عالمڭ حادثاتى و عجيب مخلوقاتيدر. ايشته أنانيتنه إعتماد ايدن، ظلماتِ غفلته دوشن، ضلالت قراڭلغنه مبتلا اولان آدم؛ او واقعهده أوّلكى حالمه بڭزر كه: او جيب فنارى حكمنده ناقص و ضلالتآلود معلومات ايله زمانِ مضىيى، بر مزارِ أكبر صورتنده و عدمآلود بر ظلمات ايچنده گورويور. إستقبالى، غايت فورطنهلى و تصادفه باغلى بر وحشتگاه گوسترر. هم هر بريسى، بر حكيمِ رحيمڭ برر مأمورِ مسخّرى اولان حادثات و موجوداتى، مضر برر جاناوار حكمنده بيلديرر.
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا اَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى الظُّلُمَاتِ
حكمنه مظهر ايدر.
أگر هدايتِ إلٰهيه يتيشسه، ايمان قلبنه گيرسه، نفسڭ فرعونيتى قيريلسه، كتاب اللّٰهى ديڭلهسه، او واقعهده ايكنجى حالمه بڭزهيهجك. او وقت بردن كائنات بر گوندوز رنگنى آلير، نورِ إلٰهى ايله طولار. عالم
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتنى اوقور. او وقت زمانِ ماضى، بر مزارِ أكبر دگل، بلكه هر بر عصرى بر نبىنڭ ويا أوليانڭ تحتِ رياستنده وظيفهِٔ عبوديتى ايفا ايدن أرواحِ صافيه جماعتلرينڭ وظيفهِٔ حياتلرينى بيتيرمكله "اللّٰه أكبر" دييهرك مقاماتِ عاليهيه اوچمالرينى و مستقبل طرفنه گچمهلرينى قلب گوزى ايله گورور. صول طرفنه باقار كه؛ طاغلرمثال بعض إنقلاباتِ برزخيه و اُخرويه آرقهلرنده جنّتڭ باغلرندهكى سعادت سرايلرنده قورولمش بر ضيافتِ رحمانيهيى او نورِ ايمان ايله اوزاقدن اوزاغه فرق ايدر. و فورطنه و زلزله، طاعون گبى حادثهلرى، برر مسخّر مأمور بيلير. بهار فورطنهسى و ياغمور گبى حادثاتى؛ صورةً خشين، معنًا چوق لطيف حكمتلره مدار گورويور. حتّى موتى، حياتِ أبديهنڭ مقدّمهسى و قبرى، سعادتِ أبديهنڭ قپوسى گورويور. داها سائر جهتلرى سن قياس أيله. حقيقتى تمثيله تطبيق ايت...
اوچنجى نقطه:ايمان هم نوردر، هم قوّتدر. أوت حقيقى ايمانى ألده ايدن آدم، كائناته ميدان اوقويابيلير و ايمانڭ قوّتنه گوره حادثاتڭ تضييقاتندن قورتولابيلير.
— 354 —
تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ
دير، سفينهِٔ حياتده كمالِ أمنيتله حادثاتڭ طاغلروارى طالغهلرى ايچنده سيران ايدر. بتون آغيرلقلرينى قديرِ مطلقڭ يدِ قدرتنه أمانت ايدر، راحتله دنيادن گچر، برزخده إستراحت ايدر. صوڭره سعادتِ أبديهيه گيرمك ايچون جنّته اوچابيلير. يوقسه توكّل ايتمزسه، دنيانڭ آغيرلقلرى اوچماسنه دگل، بلكه أسفلِ سافلينه چكر. ديمك ايمان توحيدى، توحيد تسليمى، تسليم توكّلى، توكّل سعادتِ داريْنى إقتضا ايدر. فقط ياڭليش آڭلامه. توكّل، أسبابى بتون بتون ردّ ايتمك دگلدر. بلكه أسبابى دستِ قدرتڭ پردهسى بيلوب رعايت ايدهرك؛ أسبابه تشبّث ايسه، بر نوع دعاءِ فعلى تلقّى ايدهرك؛ مسبّباتى يالڭز جنابِ حقدن ايستهمك و نتيجهلرى اوندن بيلمك و اوڭا منّتدار اولمقدن عبارتدر.
توكّل ايدن و ايتمهينڭ مثاللرى، شو حكايهيه بڭزر:
وقتيله ايكى آدم هم بللرينه، هم باشلرينه آغير يوكلر يوكلهنوب، بيوك بر سفينهيه بر بيلت آلوب گيرديلر. بريسى گيرر گيرمز يوكنى گمىيه بيراقوب، اوستنده اوطوروب نظارت ايدر. ديگرى هم أحمق، هم مغرور اولديغندن يوكنى يره بيراقمييور. اوڭا دينلدى: "آغير يوكڭى گمىيه بيراقوب راحت ايت." او ديدى: "يوق، بن بيراقميهجغم. بلكه ضايع اولور. بن قوّتلىيم. مالمى، بلمده و باشمده محافظه ايدهجگم." ينه اوڭا دينلدى: "بزى و سزى قالديران شو أمنيتلى سفينهِٔ سلطانيه داها قوّتليدر، داها زياده ايى محافظه ايدر. بلكه باشڭ دونر، يوكڭ ايله برابر دڭزه دوشرسڭ. هم گيتدكجه قوّتدن دوشرسڭ. شو بوكولمش بلڭ، شو عقلسز باشڭ گيتدكجه آغيرلاشان شو يوكلره طاقت گتيرهميهجك. قپودان دخى أگر سنى بو حالده گورسه، يا ديوانهدر دييه سنى طرد ايدهجك. يا خائندر، گميمزى إتهام ايدييور، بزمله إستهزا ايدييور، حپس ايديلسين، دييه أمر ايدهجكدر. هم هركسه مسخره اولورسڭ. چونكه أهلِ دقّت نظرنده، ضعفى گوسترن تكبّرڭ ايله، عجزى گوسترن غرورڭ ايله، ريايى و ذلّتى گوسترن تصنّعڭ ايله كنديڭى خلقه مضحكه ياپدڭ. هركس سڭا گولويور." دينلدكدن صوڭره او بيچارهنڭ عقلى باشنه گلدى. يوكنى يره قويدى، اوستنده اوطوردى. "اوخ!.. اللّٰه سندن راضى اولسون. زحمتدن، حپسدن، مسخرهلقدن قورتولدم." ديدى.
— 355 —
ايشته أى توكّلسز إنسان! سن ده بو آدم گبى عقلڭى باشڭه آل، توكّل ايت. تا بتون كائناتڭ ديلنجيلگندن و هر حادثهنڭ قارشيسنده تيترهمكدن و خودفروشلقدن و مسخرهلقدن و شقاوتِ اُخرويهدن و تضييقاتِ دنيويه حپسندن قورتولاسڭ.
دردنجى نقطه:ايمان، إنسانى إنسان ايدر. بلكه إنسانى سلطان ايدر. اويله ايسه، إنسانڭ وظيفهِٔ أصليهسى، ايمان و دعادر. كفر، إنسانى غايت عاجز بر جاناوار حيوان ايدر.
شو مسئلهنڭ بيڭلر دليللرندن يالڭز حيوان و إنسانڭ دنيايه گلمهلرندهكى فرقلرى، او مسئلهيه واضح بر دليلدر و بر برهانِ قاطعدر. أوت إنسانيت، ايمان ايله إنسانيت اولديغنى؛ إنسان ايله حيوانڭ دنيايه گليشندهكى فرقلرى گوسترر. چونكه حيوان دنيايه گلديگى وقت عادتا باشقه بر عالمده تكمّل ايتمش گبى إستعدادينه گوره مكمّل اولارق گلير، يعنى گوندريلير. يا ايكى ساعتده، يا ايكى گونده ويا ايكى آيده، بتون شرائطِ حياتيهسنى و كائناتله اولان مناسبتنى و قوانينِ حياتنى اوگرهنير، مَلكه صاحبى اولور. إنسانڭ يگرمى سنهده قزانديغى إقتدارِ حياتيهيى و مَلكهِٔ عمليهيى، يگرمى گونده سرچه و آرى گبى بر حيوان تحصيل ايدر، يعنى اوڭا إلهام اولونور. ديمك حيوانڭ وظيفهِٔ أصليهسى؛ تعلّمله تكمّل ايتمك دگلدر و معرفت كسب ايتمكله ترقّى ايتمك دگلدر و عجزينى گوسترمكله مدد ايستهمك، دعا ايتمك دگلدر. بلكه وظيفهسى؛ إستعدادينه گوره تعمّلدر، عمل ايتمكدر، عبوديتِ فعليهدر.
إنسان ايسه دنيايه گليشنده هر شيئى اوگرنمگه محتاج و حيات قانونلرينه جاهل، حتّى يگرمى سنهده تمامًا شرائطِ حياتى اوگرهنهميور. بلكه آخرِ عمرينه قدر اوگرنمگه محتاج، هم غايت عاجز و ضعيف بر صورتده دنيايه گوندريلوب بر ايكى سنهده آنجق آياغه قالقهبيليور. اون بش سنهده آنجق ضرر و منفعتى فرق ايدر. حياتِ بشريهنڭ معاونتيله، آنجق منفعتلرينى جلب و ضررلردن صاقينهبيلير. ديمك كه، إنسانڭ وظيفهِٔ فطريهسى؛ تعلّمله تكمّلدر، دعا ايله عبوديتدر. يعنى: "كيمڭ مرحمتيله بويله حكيمانه إداره اولونيورم؟ كيمڭ كرميله بويله مشفقانه تربيه اولونيورم؟ ناصل بريسنڭ لطفلريله بويله نازنينانه بسلنيورم و إداره ايديلييورم؟" بيلمكدر. و بيڭدن آنجق بريسنه ألى
— 356 —
يتيشهمديگى حاجاتنه دائر قاضئ الحاجاته لسانِ عجز و فقر ايله يالوارمقدر و ايستهمك و دعا ايتمكدر. يعنى عجزڭ و فقرڭ جناحلريله مقامِ أعلاىِ عبوديته اوچمقدر.
ديمك إنسان بو عالمه علم و دعا واسطهسيله تكمّل ايتمك ايچون گلمشدر. ماهيت و إستعداد إعتباريله هر شى علمه باغليدر. و بتون علومِ حقيقيهنڭ أساسى و معدنى و نورى و روحى؛ معرفت اللّٰهدر و اونڭ اُسّ الأساسى ده ايمانِ بِاللّٰهدر.
هم إنسان، نهايتسز عجزيله نهايتسز بليّاته معروض و حدسز أعدانڭ هجومنه مبتلا و نهايتسز فقريله برابر نهايتسز حاجاته گرفتار و نهايتسز مطالبه محتاج اولديغندن، وظيفهِٔ أصليهِٔ فطريهسى، ايماندن صوڭره "دعا"در. دعا ايسه، أساسِ عبوديتدر. ناصل بر چوجق، ألى يتيشمديگى بر مرامنى، بر آرزوسنى ألده ايتمك ايچون، يا آغلار، يا ايستر. يعنى يا فعلى، يا قَولى لسانِ عجزيله بر دعا ايدر. مقصودينه موفّق اولور. اويله ده: إنسان بتون ذىحيات عالمى ايچنده نازك، نازنين، نازدار بر چوجق حكمندهدر. رحمٰن الرحيمڭ درگاهنده؛ يا ضعف و عجزيله آغلامق ويا فقر و إحتياجيله دعا ايتمك گركدر. تا كه، مقاصدى اوڭا مسخّر اولسون ويا تسخيرڭ شكرينى أدا ايتسين. يوقسه بر سينكدن واويلا ايدن أحمق و هايلاز بر چوجق گبى؛ بن قوّتمله بو قابلِ تسخير اولميان و بيڭ درجه اوندن قوّتلى اولان عجيب شيلرى تسخير ايدييورم و فكر و تدبيرمله كنديمه إطاعت ايتديرييورم دييوب كفرانِ نعمته صاپمق، إنسانيتڭ فطرتِ أصليهسنه ضد اولديغى گبى، شدّتلى بر عذابه كندينى مستحق ايدر.
بشنجى نقطه:ايمان دعايى بر وسيلهِٔ قطعيه اولارق إقتضا ايتديگى و فطرتِ إنسانيه، اونى شدّتله ايستديگى گبى؛ جنابِ حق دخى "دعاڭز اولمازسه نه أهمّيتڭز وار؟" مئالنده
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
فرمان ايدييور. هم
اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ
أمر ايدييور.
أگر ديسهڭ:"بر چوق دفعه دعا ايدييورز، قبول اولمايور. حالبوكه، آيت عموميدر.. هر دعايه جواب وار إفاده ايدييور."
الجواب:جواب ويرمك آيريدر، قبول ايتمك آيريدر. هر دعا ايچون جواب ويرمك وار؛ فقط قبول ايتمك، هم عينِ مطلوبى ويرمك جنابِ حقّڭ حكمتنه تابعدر. مثلا:
— 357 —
خسته بر چوجق چاغيرر: "يا حكيم! بڭا باق." حكيم: "لبّيك" دير.. "نه ايسترسڭ؟" جواب ويرر. چوجق: "شو علاجى وير بڭا" دير. حكيم ايسه؛ يا عينًا ايستديگنى ويرر، ياخود اونڭ مصلحتنه بناءً اوندن داها اييسنى ويرر، ياخود خستهلغنه ضرر اولديغنى بيلير، هيچ ويرمز. ايشته جنابِ حق، حكيمِ مطلق حاضر، ناظر اولديغى ايچون، عبدڭ دعاسنه جواب ويرر. وحشت و كيمسهسزلك دهشتنى، حضوريله و جوابيله انسيته چويرر. فقط إنسانڭ هواپرستانه و هوسكارانه تحكّميله دگل، بلكه حكمتِ ربّانيهنڭ إقتضاسيله يا مطلوبنى ويا داها أولاسنى ويرر ويا هيچ ويرمز.
هم، دعا بر عبوديتدر. عبوديت ايسه ثمراتى اُخرويهدر. دنيوى مقصدلر ايسه، او نوع دعا و عبادتڭ وقتلريدر. او مقصدلر، غايهلرى دگل. مثلا: ياغمور نمازى و دعاسى بر عبادتدر. ياغمورسزلق، او عبادتڭ وقتيدر. يوقسه او عبادت و او دعا، ياغمورى گتيرمك ايچون دگلدر. أگر صِرف او نيّت ايله اولسه؛ او دعا، او عبادت خالص اولماديغندن قبوله لايق اولماز. ناصلكه گونشڭ غروبى، آقشام نمازينڭ وقتيدر. هم گونشڭ و آيڭ طوتولمالرى، كسوف و خسوف نمازلرى دينلن ايكى عبادتِ مخصوصهنڭ وقتلريدر. يعنى گيجه و گوندوزڭ نورانى آيتلرينڭ نقابلانماسيله بر عظمتِ إلٰهيهيى إعلانه مدار اولديغندن، جنابِ حق عبادينى او وقتده بر نوع عبادته دعوت ايدر. يوقسه او نماز، (آچيلمهسى و نه قدر دوام ايتمهسى، منجّم حسابيله معيّن اولان) آى و گونشڭ خسوف و كسوفلرينڭ إنكشافلرى ايچون دگلدر. عين اونڭ گبى؛ ياغمورسزلق دخى، ياغمور نمازينڭ وقتيدر. و بليّهلرڭ إستيلاسى و مضر شيلرڭ تسلّطى، بعض دعالرڭ أوقاتِ مخصوصهلريدر كه؛ إنسان او وقتلرده عجزينى آڭلار، دعا ايله نياز ايله قديرِ مطلقڭ درگاهنه إلتجا ايدر. أگر دعا چوق ايديلديگى حالده بليّهلر دفع اولونمازسه دينلميهجك كه: "دعا قبول اولمادى." بلكه دينلهجك كه: "دعانڭ وقتى، قضا اولمادى." أگر جنابِ حق فضل و كرميله بلايى رفع ايتسه؛ نوُرٌ عَلٰى نوُر.. او وقت دعا وقتى بيتر، قضا اولور. ديمك دعا، بر سرِّ عبوديتدر.
عبوديت ايسه، خالصًا لِوجه اللّٰه اولمالى. يالڭز عجزينى إظهار ايدوب، دعا ايله اوڭا إلتجا ايتملى. ربوبيتنه قاريشمهمالى. تدبيرى اوڭا بيراقمالى. حكمتنه إعتماد
— 358 —
ايتملى. رحمتنى إتهام ايتمهملى. أوت حقيقتِ حالده آياتِ بيّناتڭ بيانيله ثابت اولان: بتون موجودات، هر بريسى برر مخصوص تسبيح و برر خصوصى عبادت، برر خاص سجده ايتدكلرى گبى؛ بتون كائناتدن درگاهِ إلٰهيهيه گيدن، بر دعادر. يا إستعداد لسانيلهدر. (بتون نباتاتڭ دعالرى گبى كه؛ هر برى لسانِ إستعداديله فيّاضِ مطلقدن بر صورت طلب ايدييورلر و أسماسنه بر مظهريتِ منكشفه ايستهيورلر.) ويا إحتياجِ فطرى لسانيلهدر. (بتون ذىحياتڭ، إقتدارلرى داخلنده اولميان حاجاتِ ضروريهلرى ايچون دعالريدر كه؛ هر بريسى او إحتياجِ فطرى لسانيله جوّادِ مطلقدن إدامهِٔ حياتلرى ايچون بر نوع رزق حكمنده بعض مطالبى ايستهيورلر.) ويا لسانِ إضطراريله بر دعادر كه: مضطر قالان هر بر ذىروح؛ قطعى بر إلتجا ايله دعا ايدر، بر حامئِ مجهولنه إلتجا ايدر، بلكه ربِّ رحيمنه توجّه ايدر. بو اوچ نوع دعا، بر مانع اولمازسه دائما مقبولدر.
دردنجى نوع كه؛ أڭ مشهوريدر، بزم دعامزدر. بو ده ايكى قسمدر؛ برى، فعلى و حالى؛ ديگرى، قلبى و قاليدر. مثلا: أسبابه تشبّث، بر دعاىِ فعليدر. أسبابڭ إجتماعى؛ مسبّبى ايجاد ايتمك ايچون دگل، بلكه لسانِ حال ايله مسبّبى جنابِ حقدن ايستهمك ايچون بر وضعيتِ مرضيه آلمقدر. حتّى چيفت سورمك خزينهِٔ رحمت قپوسنى چالمقدر. بو نوع دعاىِ فعلى، جوّادِ مطلقڭ إسم و عنواننه متوجّه اولديغندن، قبوله مظهريتى أكثريتِ مطلقهدر. ايكنجى قسم؛ لسان ايله قلب ايله دعا ايتمكدر. ألى يتيشمديگى بر قسم مطالبى ايستهمكدر. بونڭ أڭ مهمّ جهتى، أڭ گوزل غايهسى، أڭ طاتلى ميوهسى شودر كه: "دعا ايدن آدم آڭلار كه: بريسى وار؛ اونڭ خاطراتِ قلبنى ايشيتير، هر شيئه ألى يتيشير، هر بر آرزوسنى يرينه گتيرهبيلير، عجزينه مرحمت ايدر، فقرينه مدد ايدر."
ايشته أى عاجز إنسان و أى فقير بشر! دعا گبى خزينهِٔ رحمتڭ آناختارى و توكنمز بر قوّتڭ مدارى اولان بر وسيلهيى ألدن بيراقمه، اوڭا ياپيش، أعلاىِ علّيّينِ إنسانيته چيق. بر سلطان گبى بتون كائناتڭ دعالرينى، كندى دعاڭ ايچنه آل. بر عبدِ كلّى و بر وكيلِ عمومى گبى اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دى. كائناتڭ گوزل بر تقويمى اول.
٭ ٭ ٭
— 359 —
ايكنجى مبحث
إنسانڭ سعادت و شقاوتنه مدار بش نكتهدن عبارتدر.
(إنسان أحسنِ تقويمده ياراديلديغى و اوڭا غايت جامع بر إستعداد ويريلديگى ايچون؛ أسفلِ سافليندن تا أعلاىِ علّيّينه، فرشدن تا عرشه، ذرّهدن تا شمسه قدر ديزيلمش اولان مقاماته، مراتبه، درجاته، دركاته گيرهبيلير و دوشهبيلير بر ميدانِ إمتحانه آتيلمش، نهايتسز سقوط و صعوده گيدن ايكى يول اونڭ اوڭنده آچيلمش بر معجزهِٔ قدرت و نتيجهِٔ خلقت و أعجوبهِٔ صنعت اولارق شو دنيايه گوندريلمشدر. ايشته إنسانڭ شو دهشتلى ترقّى و تدنّيسنڭ سرّينى"بش نكته"دهبيان ايدهجگز.)
برنجى نكته:إنسان، كائناتڭ أكثر أنواعنه محتاج و علاقهداردر. إحتياجاتى عالمڭ هر طرفنه طاغلمش، آرزولرى أبده قدر اوزانمش... بر چيچگى ايستديگى گبى، قوجه بر بهارى ده ايستر. بر باغچهيى آرزو ايتديگى گبى، أبدى جنّتى ده آرزو ايدر. بر دوستنى گورمگه مشتاق اولديغى گبى، جميلِ ذو الجلالى ده گورمگه مشتاقدر. باشقه بر منزلده طوران بر سَوْديگنى زيارت ايتمك ايچون او منزلڭ قپوسنى آچمغه محتاج اولديغى گبى؛ برزخه گوچمش يوزده طقسان طوقوز أحبابنى زيارت ايتمك و فراقِ أبديدن قورتولمق ايچون قوجه دنيانڭ قپوسنى قپايهجق و بر محشرِ عجائب اولان آخرت قپوسنى آچاجق، دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق و قوياجق بر قديرِ مطلقڭ درگاهنه إلتجايه محتاجدر. ايشته شو وضعيتده بر إنسانه حقيقى معبود اولاجق؛ يالڭز، هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ خزينهسى ياننده، هر شيئڭ ياننده ناظر، هر مكانده حاضر، مكاندن منزّه، عجزدن مبرّا، قصوردن مقدّس، نقصدن معلّا بر قديرِ ذو الجلال، بر رحيمِ ذو الجمال، بر حكيمِ ذو الكمال اولابيلير. چونكه نهايتسز حاجاتِ إنسانيهيى ايفا ايدهجك، آنجق نهايتسز بر قدرت و محيط بر علم صاحبى اولابيلير. اويله ايسه، معبوديته لايق يالڭز اودر.
— 360 —
ايشته أى إنسان! أگر يالڭز اوڭا عبد اولسهڭ، بتون مخلوقات اوستنده بر موقع قزانيرسڭ. أگر عبوديتدن إستنكاف ايتسهڭ، عاجز مخلوقاته ذليل بر عبد اولورسڭ. أگر أنانيتنه و إقتدارينه گووهنوب توكّل و دعايى بيراقوب، تكبّر و دعوايه صاپسهڭ؛ او وقت اييلك و ايجاد جهتنده آرى و قارينجهدن داها آشاغى، ئورومجك و سينكدن داها ضعيف دوشرسڭ. شر و تخريب جهتنده؛ طاغدن داها آغير، طاعوندن داها مضر اولورسڭ.
أوت أى إنسان! سنده ايكى جهت وار: بريسى، ايجاد و وجود و خير و مثبت و فعل جهتيدر. ديگرى؛ تخريب، عدم، شر، نفى، إنفعال جهتيدر. برنجى جهت إعتباريله؛ آريدن، سرچهدن آشاغى.. سينكدن، ئورومجكدن داها ضعيفسڭ. ايكنجى جهت إعتباريله؛ طاغ، ير، گوكلردن گچرسڭ. اونلرڭ چكينديگى و إظهارِ عجز ايتدكلرى بر يوكى قالديررسڭ. اونلردن داها گنيش، داها بيوك بر دائره آليرسڭ. چونكه سن اييلك و ايجاد ايتديگڭ وقت، يالڭز وسعتڭ نسبتنده، ألڭ اولاشاجق درجهده، قوّتڭ يتيشهجك مرتبهده اييلك و ايجاد ايدهبيليرسڭ. أگر فنالق و تخريب ايتسهڭ، او وقت فنالغڭ تجاوز و تخريبڭ إنتشار ايدر.
مثلا:كفر بر فنالقدر، بر تخريبدر، بر عدمِ تصديقدر. فقط او تك سيّئه؛ بتون كائناتڭ تحقيرينى و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ تزييفنى، بتون إنسانيتڭ ترذيلنى تضمّن ايدر. چونكه شو موجوداتڭ عالى بر مقامى، أهمّيتلى بر وظيفهسى واردر. زيرا اونلر، مكتوباتِ ربّانيه و مراياىِ سبحانيه و مأمورينِ إلٰهيهدرلر. كفر ايسه؛ اونلرى آيينهدارلق و وظيفهدارلق و معنيدارلق مقامندن دوشوروب، عبثيت و تصادفڭ اويونجغى دركهسنه و زوال و فراقڭ تخريبيله چابوق بوزولوب دگيشن موادِّ فانيهيه و أهمّيتسزلك، قيمتسزلك، هيچلك مرتبهسنه اينديرديگى گبى.. بتون كائناتده و موجوداتڭ آيينهلرنده نقشلرى و جلوهلرى و جماللرى گورونن أسماءِ إلٰهيهيى إنكار ايله تزييف ايدر. و إنسانلق دينلن، بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى گوزلجه إعلان ايدن بر قصيدهِٔ منظومهِٔ حكمت و بر شجرهِٔ باقيهنڭ جهازاتنى جامع چكردكمثال بر معجزهِٔ قدرتِ باهره و أمانتِ كبرايى عهدهسنه آلمقله ير، گوك، طاغه تفوّق ايدن و ملائكهيه قارشى رجحانيت قزانان بر صاحبِ مرتبهِٔ خلافتِ أرضيهيى؛ أڭ ذليل بر حيوانِ فانئِ زائلدن داها ذليل، داها
— 361 —
ضعيف، داها عاجز، داها فقير بر دركهيه آتار. و معناسز، قارمهقاريشق، چابوق بوزولور بر عادى لوحه دركهسنه اينديرر.
الحاصل:نفسِ أمّاره تخريب و شر جهتنده نهايتسز جنايت ايشلهيهبيلير، فقط ايجاد و خيرده إقتدارى پك آزدر و جزئيدر. أوت، بر خانهيى بر گونده خراب ايدر، يوز گونده ياپاماز. لٰكن أگر أنانيتى بيراقسه، خيرى و وجودى توفيقِ إلٰهيهدن ايستهسه، شر و تخريبدن و نفسه إعتماددن واز گچسه، إستغفار ايدهرك تام عبد اولسه؛ او وقت يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ سرّينه مظهر اولور. اوندهكى نهايتسز قابليتِ شر، نهايتسز قابليتِ خيره إنقلاب ايدر. أحسنِ تقويم قيمتنى آلير، أعلاىِ علّيّينه چيقار.
ايشته أى غافل إنسان! باق جنابِ حقّڭ فضلنه و كرمنه! سيّئهيى بر ايكن بيڭ يازمق، حسنهيى بر يازمق ويا هيچ يازمامق عدالت اولديغى حالده؛ بر سيّئهيى بر يازار، بر حسنهيى اون، بعضًا يتمش، بعضًا يدى يوز، بعضًا يدى بيڭ يازار. هم شو نكتهدن آڭلا كه؛ او مدهش جهنّمه گيرمك جزاىِ عملدر، عينِ عدلدر. فقط جنّته گيرمك، محضِ فضلدر.
ايكنجى نكته:إنسانده ايكى وجه وار. بريسى، أنانيت جهتنده شو حياتِ دنيويهيه ناظردر. ديگرى عبوديت جهتنده حياتِ أبديهيه باقار. أوّلكى وجه إعتباريله اويله بر بيچاره مخلوقدر كه؛ سرمايهسى يالڭز إختياردن بر شعره (صاچ) گبى جزئى بر جزءِ إختيارى و إقتداردن ضعيف بر كسب و حياتدن چابوق سونر بر شعله و عمردن چابوق گچر بر مدّتجك و موجوديتدن چابوق چورور كوچك بر جسمدر. او حاليله برابر كائناتڭ طبقاتنده سريلمش حدسز أنواعڭ حسابسز أفرادندن نازك ضعيف بر فرد اولارق بولونويور.
ايكنجى وجهإعتباريله و بِالخاصّه عبوديته متوجّه عجز و فقر جهتنده پك بيوك بر وسعتى وار، پك بيوك بر أهمّيتى بولونويور. چونكه فاطرِ حكيم، إنسانڭ ماهيتِ معنويهسنده نهايتسز عظيم بر عجز و حدسز جسيم بر فقر درج ايتمشدر. تا كه، قدرتى نهايتسز بر قديرِ رحيم و غناسى نهايتسز بر غنىِّ كريم بر ذاتڭ حدسز تجلّياتنه جامع گنيش بر آيينه اولسون.
— 362 —
أوت إنسان بر چكردگه بڭزر. ناصلكه او چكردگه قدرتدن معنوى و أهمّيتلى جهازات و قدردن اينجه و قيمتلى پروغرام ويريلمش. تا كه، طوپراق آلتنده چاليشوب، تا او طار عالمدن چيقوب، گنيش اولان هوا عالمنه گيروب، خالقندن إستعداد لسانيله بر آغاج اولماسنى ايستهيوب، كندينه لايق بر كمال بولسون. أگر او چكردك، سوءِ مزاجندن طولايى اوڭا ويريلن جهازاتِ معنويهيى، طوپراق آلتنده بعض موادِّ مضرّهيى جلبنه صرف ايتسه؛ او طار يرده قيصه بر زمانده فائدهسز تفسّخ ايدوب چورييهجكدر. أگر او چكردك، او معنوى جهازاتنى فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى نڭ أمرِ تكوينيسنى إمتثال ايدوب حسنِ إستعمال ايتسه؛ او طار عالمدن چيقهجق، ميوهدار قوجه بر آغاج اولمقله كوچوجك جزئى حقيقتى و روحِ معنويسى، بيوك بر حقيقتِ كلّيه صورتنى آلاجقدر. ايشته عينًا اونڭ گبى؛ إنسانڭ ماهيتنه، قدرتدن أهمّيتلى جهازات و قدردن قيمتلى پروغراملر توديع ايديلمش. أگر إنسان، شو طار عالمِ أرضيده، حياتِ دنيويه طوپراغى آلتنده او جهازاتِ معنويهسنى نفسڭ هوساتنه صرف ايتسه؛ بوزولان چكردك گبى بر جزئى تلذّذ ايچون قيصه بر عمرده، طار بر يرده و صيقنتيلى بر حالده چورويوب تفسّخ ايدهرك، مسؤليتِ معنويهيى بدبخت روحنه يوكلهنهجك، شو دنيادن گوچوب گيدهجكدر.
أگر او إستعداد چكردگنى إسلاميت صويى ايله، ايمانڭ ضياسيله، عبوديت طوپراغى آلتنده تربيه ايدهرك، أوامرِ قرآنيهيى إمتثال ايدوب جهازاتِ معنويهسنى حقيقى غايهلرينه توجيه ايتسه؛ ألبته عالمِ مثال و برزخده دال و بوداق ويرهجك و عالمِ آخرت و جنّتده حدسز كمالات و نعمتلره مدار اولاجق بر شجرهِٔ باقيهنڭ و بر حقيقتِ دائمهنڭ جهازاتنه جامع قيمتدار بر چكردك و رونقدار بر ماكينه و بو شجرهِٔ كائناتڭ مبارك و منوّر بر ميوهسى اولاجقدر.
أوت حقيقى ترقّى ايسه؛ إنسانه ويريلن قلب، سرّ، روح، عقل حتّى خيال و سائر قوّهلرڭ حياتِ أبديهيه يوزلرينى چويرهرك، هر برى كندينه لايق خصوصى بر وظيفهِٔ عبوديت ايله مشغول اولمقدهدر. يوقسه أهلِ ضلالتڭ ترقّى ظن ايتدكلرى، حياتِ دنيويهنڭ بتون اينجهلكلرينه گيرمك و ذوقلرينڭ هر چشيدلرينى، حتّى أڭ سفليسنى
— 363 —
طاتمق ايچون بتون لطائفنى و قلب و عقلنى نفسِ أمّارهيه مسخّر ايدوب يارديمجى ويرسه؛ او ترقّى دگل، سقوطدر. شو حقيقتى بر واقعهِٔ خياليهده، شويله بر تمثيلده گوردم كه:
بن بيوك بر شهره گيريورم. باقدم كه، او شهرده بيوك سرايلر وار. بعض سرايلرڭ قپوسنه باقييورم، غايت شنلك، پارلاق بر تياترو گبى نظرِ دقّتى جلب ايدر، هركسى أگلنديرر بر جاذبهدارلق واردى. دقّت ايتدم كه، او سرايڭ أفنديسى قپويه گلمش، ايت ايله اوينايور و اويناماسنه يارديم ايدييور. خانملر، يبانى گنجلرله طاتلى صحبتلر ايدييورلر. يتيشمش قيزلر دخى، چوجقلرڭ اويناماسنى تنظيم ايدييورلر. قپوجى ده اونلره قوماندانلق ايدر گبى بر آقتور طورينى آلمش. او وقت آڭلادم كه، او قوجه سرايڭ ايچريسى بوم بوش. هپ نازك وظيفهلر معطّل قالمش. أخلاقلرى سقوط ايتمش كه، قپوده بو صورتى آلمشلردر.
صوڭره گچدم، بر بيوك سرايه داها راست گلدم. گوردم كه؛ قپوده اوزانمش وفادار بر ايت و قابا، سرت، ساكن بر قپوجى و سونوك بر وضعيت واردى. مراق ايتدم؛ نه ايچون او اويله؟ بو بويله؟ ايچرىيه گيردم. باقدم كه، ايچريسى چوق شنلك... دائره دائره اوستنده، آيرى آيرى نازك وظيفهلر ايله سراى أهلى مشغولدرلر. برنجى دائرهدهكى آدملر سرايڭ إدارهسنى، تدبيرينى گورويورلر. اوستندهكى دائرهده قيزلر، چوجقلر درس اوقويورلر. داها اوستنده خانملر، غايت لطيف صنعتلر، گوزل نقشلرله إشتغال ايدييورلر. أڭ يوقاريده أفندى، پادشاهله مخابره ايدوب خلقڭ إستراحتنى تأمين ايچون و كندى كمالاتى و ترقّياتى ايچون كندينه خاص و علوى وظيفهلر ايله إشتغال ايدييور گوردم. بن اونلره گورونمهديگم ايچون، "ياساق" ديمهديلر، گزهبيلدم. صوڭره چيقدم، باقدم. او شهرڭ هر طرفنده بو ايكى قسم سرايلر وار. صوردم ديديلر: "او قپوسى شنلك و ايچى بوش سرايلر، كافرلرڭ ايلرى گلنلرينڭدر و أهلِ ضلالتڭدر. ديگرلرى، ناموسلى مسلمان بيوكلرينڭدر." صوڭره بر كوشهده بر سرايه راست گلدم. اوستنده "سعيد" إسمنى گوردم. مراق ايتدم. داها دقّت ايتدم، صورتمى اوستنده گوردم گبى بڭا گلدى. كمالِ تعجّبمدن باغيرارق، عقلم باشمه گلدى، آييلدم.
— 364 —
ايشته او واقعهِٔ خياليهيى سڭا تعبير ايدهجگم. اللّٰه خير ايتسين.
ايشته او شهر ايسه، حياتِ إجتماعيهِٔ بشريه و مدينهِٔ مدنيتِ إنسانيهدر. او سرايلرڭ هر بريسى، برر إنساندر. او سراى أهلى ايسه؛ إنساندهكى گوز، قولاق، قلب، سرّ، روح، عقل گبى لطائف و نفس و هوا و قوّهِٔ شهويه و قوّهِٔ غضبيه گبى شيلردر. هر بر إنسانده هر بر لطيفهنڭ آيرى آيرى وظيفهِٔ عبوديتلرى وار. آيرى آيرى لذّتلرى، ألملرى وار. نفس و هوا، قوّهِٔ شهويه و غضبيه، بر قپوجى و ايت حكمندهدرلر. ايشته او يوكسك لطائفى، نفس و هوايه مسخّر ايتمك و وظيفهِٔ أصليهلرينى اونوتديرمق، ألبته سقوطدر، ترقّى دگلدر. سائر جهتلرى سن تعبير ايدهبيليرسڭ.
اوچنجى نكته:إنسان، فعل و عمل جهتنده و سعىِ مادّى إعتباريله ضعيف بر حيواندر، عاجز بر مخلوقدر. اونڭ او جهتدهكى دائرهِٔ تصرّفاتى و مالكيتى او قدر طاردر كه؛ ألنى اوزاتسه اوڭا يتيشهبيلير. حتّى، إنسانڭ ألنه ديزگيننى ويرن حيواناتِ أهليه، إنسانڭ ضعف و عجز و تنبللگندن برر حصّه آلمشلردر كه؛ يبانى أمثاللرينه قياس ايديلدكلرى وقت، عظيم فرق گورونور (أهلى كچى و اوكوز، يبانى كچى و اوكوز گبى). فقط او إنسان، إنفعال و قبول و دعا و سؤال جهتنده، شو دنيا خاننده عزيز بر يولجيدر. و اويله بر كريمه مسافر اولمش كه نهايتسز رحمت خزينهلرينى اوڭا آچمش. و حدسز بديع مصنوعاتنى و خدمتكارلرينى اوڭا مسخّر ايتمش. و او مسافرڭ تنزّهنه و تماشاسنه و إستفادهسنه اويله بيوك بر دائره آچوب مهيّا ايتمشدر كه؛ او دائرهنڭ نصفِ قطرى (يعنى مركزدن محيط خطّنه قدر) گوزڭ كسديگى مقدار، بلكه خيالڭ گيتديگى يره قدر گنيشدر و اوزوندر.
ايشته أگر إنسان، أنانيتنه إستناد ايدوب حياتِ دنيويهيى غايهِٔ خيال ايدهرك دردِ معيشت ايچنده موقّت بعض لذّتلر ايچون چاليشسه، غايت طار بر دائره ايچنده بوغولور گيدر. اوڭا ويريلن بتون جهازات و آلات و لطائف، اوندن شكايت ايدهرك حشرده اونڭ عليهنده شهادت ايدهجكلردر و دعواجى اولاجقلردر. أگر كندينى مسافر بيلسه، مسافر اولديغى ذاتِ كريمڭ إذنى دائرهسنده سرمايهِٔ عمرينى صرف ايتسه، اويله
— 365 —
گنيش بر دائره ايچنده اوزون بر حياتِ أبديه ايچون گوزل چاليشير و تنفّس ايدوب إستراحت ايدر. صوڭره، أعلاىِ علّيّينه قدر گيدهبيلير. هم ده بو إنسانه ويريلن بتون جهازات و آلات، اوندن ممنون اولارق آخرتده لهنده شهادت ايدرلر.
أوت إنسانه ويريلن بتون جهازاتِ عجيبه، بو أهمّيتسز حياتِ دنيويه ايچون دگل؛ بلكه، پك أهمّيتلى بر حياتِ باقيه ايچون ويريلمشلر. چونكه إنسانى حيوانه نسبت ايتسهك گورويورز كه: إنسان، جهازات و آلات إعتباريله چوق زنگيندر. يوز درجه حيواندن داها زيادهدر. حياتِ دنيويه لذّتنده و حيوانى ياشايشنده يوز درجه آشاغى دوشر. چونكه هر گورديگى لذّتنده، بر ألم ايزى واردر. گچمش زمانڭ ألملرى و گلهجك زمانڭ قورقولرى و هر بر لذّتڭ دخى ألمِ زوالى، اونڭ ذوقلرينى بوزويور و لذّتنده بر ايز بيراقييور. فقط حيوان اويله دگل. ألمسز بر لذّت آلير، كدرسز بر ذوق ايدر. نه گچمش زمانڭ ألملرى اونى اينجيتير، نه ده گلهجك زمانڭ قورقولرى اونى اوركودور. راحتله ياشار، ياتار، خالقنه شكر ايدر.
ديمك أحسنِ تقويم صورتنده ياراديلان إنسان، حياتِ دنيويهيه حصرِ فكر ايتسه؛ يوز درجه سرمايهجه حيواندن يوكسك اولديغى حالده، يوز درجه سرچه قوشى گبى بر حيواندن آشاغى دوشر. باشقه بر يرده بر تمثيل ايله بو حقيقتى بيان ايتمشدم. مناسبت گلدى، ينه او تمثيلى تكرار ايدييورم. شويله كه:
بر آدم، بر خدمتكارينه اون آلتون ويروب "مخصوص بر قوماشدن بر قات ألبسه ياپدير" أمر ايدر. ايكنجيسنه، بيڭ آلتون ويرر، بر پوصله ايچنده بعض شيلر يازيلى او خدمتكارڭ جيبنه قويار، بر پازاره گوندرر. أوّلكى خدمتكار اون آلتون ايله أعلا قوماشدن مكمّل بر ألبسه آلير. ايكنجى خدمتكار، ديوانهلك ايدوب، أوّلكى خدمتكاره باقوب، جيبنه قونيلان حساب پوصلهسنى اوقوميارق بر دكّانجىيه بيڭ آلتون ويرهرك بر قات ألبسه ايستدى. إنصافسز دكّانجى ده قوماشڭ أڭ چوروگندن بر قات ألبسه ويردى. او بدبخت خدمتكار، سيّدينڭ حضورينه گلدى و شدّتلى بر تأديب گوردى و دهشتلى بر عذاب چكدى. ايشته أدنا بر شعورى اولان آڭلار كه، ايكنجى خدمتكاره ويريلن بيڭ آلتون، بر قات ألبسه آلمق ايچون دگلدر. بلكه مهمّ بر تجارت ايچوندر.
— 366 —
عينًا اونڭ گبى: إنساندهكى جهازاتِ معنويه و لطائفِ إنسانيه كه، هر بريسى حيوانه نسبةً يوز درجه إنبساط ايتمش. مثلا؛ گوزللگڭ بتون مراتبنى فرق ايدن إنسان گوزى و طعاملرڭ بتون چشيد چشيد أذواقِ مخصوصهلرينى تمييز ايدن إنسانڭ ذائقهِٔ لسانيهسى و حقائقڭ بتون اينجهلكلرينه نفوذ ايدن إنسانڭ عقلى و كمالاتڭ بتون أنواعنه مشتاق إنسانڭ قلبى گبى سائر جهازلرى، آلَتلرى نرهده؟ حيوانڭ پك بسيط يالڭز بر ايكى مرتبه إنكشاف ايتمش آلَتلرى نرهده؟ يالڭز شو قدر فرق وار كه؛ حيوان، كندينه خاص بر عملده (منحصرًا او حيوانده بر جهازِ مخصوص) زياده إنكشاف ايدر. فقط او إنكشاف، خصوصيدر.
إنسانڭ جهازات جهتيله زنگينلگى شو سردندر كه: عقل و فكر سببيله إنسانڭ حاسّهلرى، طويغولرى فضله إنكشاف و إنبساط پيدا ايتمشدر. و إحتياجاتڭ كثرتى سببيله چوق چشيد چشيد حسّيات پيدا اولمشدر. و حسّاسيتى چوق تنوّع ايتمش. و فطرتڭ جامعيتى سببيله پك چوق مقاصده متوجّه آرزولره مدار اولمش. و پك چوق وظيفهِٔ فطريهسى بولونديغى سببيله، آلات و جهازاتى زياده إنبساط پيدا ايتمشدر. و عباداتڭ بتون أنواعنه مستعد بر فطرتده ياراديلديغى ايچون بتون كمالاتڭ تخملرينه جامع بر إستعداد ويريلمشدر. ايشته شو درجه جهازاتجه زنگينلك و سرمايهجه كثرت، ألبته أهمّيتسز موقّت شو حياتِ دنيويهنڭ تحصيلى ايچون ويريلمهمشدر. بلكه شويله بر إنسانڭ وظيفهِٔ أصليهسى، نهايتسز مقاصده متوجّه وظائفنى گوروب، عجز و فقر و قصورينى عبوديت صورتنده إعلان ايتمك و كلّى نظريله موجوداتڭ تسبيحاتنى مشاهده ايدهرك شهادت ايتمك و نعمتلر ايچنده إمداداتِ رحمانيهيى گوروب شكر ايتمك و مصنوعاتده قدرتِ ربّانيهنڭ معجزاتنى تماشا ايدهرك نظرِ عبرتله تفكّر ايتمكدر.
أى دنياپرست و حياتِ دنيويهيه عاشق و سرِّ أحسنِ تقويمدن غافل إنسان! شو حياتِ دنيويهنڭ حقيقتنى بر واقعهِٔ خياليهده أسكى سعيد گورمش. اونى يڭى سعيده دونديرمش اولان شو واقعهِٔ تمثيليهيى ديڭله:
— 367 —
گوردم كه، بن بر يولجىيم. اوزون بر يوله گيدييورم. يعنى گوندريليورم. سيّدم اولان ذات، بڭا تخصيص ايتديگى آلتمش آلتوندن تدريجًا برر مقدار پاره ويرييوردى. بن ده صرف ايدوب پك أگلنجهلى بر خانه گلدم. او خانده بر گيجه ايچنده اون آلتونى قماره مماره، أگلنجهلره و شهرتپرستلك يولنه صرف ايتدم. صباحلين أليمده هيچ بر پاره قالمادى. بر تجارت ايدهمهدم. گيدهجگم ير ايچون بر مال آلامادم. يالڭز او پارهدن بڭا قالان ألملر، گناهلر و أگلنجهلردن گلن يارهلر، برهلر، كدرلر بنم أليمده قالمشدى. بردن بن او حزين حالتده ايكن اوراده بر آدم پيدا اولدى. بڭا ديدى: "بتون بتون سرمايهڭى ضايع ايتدڭ. طوقاده ده مستحق اولدڭ. گيدهجگڭ يره ده مفلس اولارق ألڭ بوش گيدهجكسڭ. فقط عقلڭ وارسه، توبه قپوسى آچيقدر. بوندن صوڭره سڭا ويريلهجك باقى قالان اون بش آلتوندن هر ألڭه گچدكجه ياريسنى إحتياطًا محافظه ايت. يعنى گيدهجگڭ يرده سڭا لازم اولاجق بعض شيلرى آل." باقدم نفسم راضى اولمايور. "اوچده بريسنى" ديدى. اوڭا ده نفسم إطاعت ايتمدى. صوڭره "درتده بريسنى" ديدى. باقدم نفسم مبتلا اولديغى عادتنى ترك ايدهميور. او آدم حدّتله يوزينى چويردى گيتدى.
بردن او حال دگيشدى. باقدم كه؛ بن، تونل ايچنده سقوط ايدر گبى بر سرعتله گيدن بر شمندوفر ايچندهيم. تلاش ايتدم. فقط نه چاره كه، هيچ بر طرفه قاچيلماز. غرائبدن اولارق او شمندوفرڭ ايكى طرفنده پك جاذبهدار چيچكلر، لذيذ ميوهلر گورونويوردى. بن ده عقلسز عجميلر گبى اونلره باقوب أليمى اوزاتدم. او چيچكلرى قوپارمق، او ميوهلرى آلمق ايچون چاليشدم. فقط او چيچكلر و ميوهلر، تيكنلى ميكنلى، ملاقاتنده أليمه باتييور، قنادييور. شمندوفرڭ گيتمهسيله مفارقتندن أليمى پارچهلايورلر، بڭا پك بهالى دوشويورلردى. بردن شمندوفردهكى بر خدمه ديدى: "بش غروش وير، سڭا او چيچك و ميوهلردن ايستديگڭ قدر ويرهجگم. بش غروش يرينه ألڭ پارچهلانماسييله يوز غروش ضرر ايدييورسڭ. هم ده جزا وار، إذنسز قوپارهمازسڭ." بردن صيقنتيدن نه وقت تونل بيتهجك دييه باشمى چيقاروب ايلرىيه باقدم. گوردم كه، تونل قپوسى يرينه چوق دليكلر گورونويور. او اوزون شمندوفردن او دليكلره آدملر
— 368 —
آتيليورلر. بڭا مقابل بر دليك گوردم. ايكى طرفنده ايكى مزار طاشى ديكيلمش. مراق ايله دقّت ايتدم. او مزار طاشنده بيوك حرفلرله "سعيد" إسمى يازيلمش گوردم. تأسّف و حيرتمدن "أيواه!" ديدم. بردن او خان قپوسنده بڭا نصيحت ايدن ذاتڭ سسنى ايشيتدم. ديدى: "عقلڭ باشڭه گلدى مى؟" ديدم: "أوت گلدى فقط قوّت قالمادى، چاره يوق." ديدى: "توبه ايت، توكّل ايت." ديدم: "ايتدم!"
آييلدم... أسكى سعيد غائب اولمش. يڭى سعيد اولارق كنديمى گوردم.
ايشته او واقعهِٔ خياليهيى، (اللّٰه خير ايتسين) بر ايكى قسمنى بن تعبير ايدهجگم، سائر جهتلرى سن كندڭ تعبير ايت.
او يولجيلق ايسه؛ عالمِ أرواحدن، رحمِ مادردن، گنجلكدن، إختيارلقدن، قبردن، برزخدن، حشردن، كوپريدن گچن أبد الآباد طرفنه بر يولجيلقدر. او آلتمش آلتون ايسه، آلتمش سنه عمردر كه؛ بو واقعهيى گورديگم وقت كنديمى قرق بش ياشنده تخمين ايدييوردم. سندم يوق، فقط باقى قالان اون بشندن ياريسنى آخرته صرف ايتمك ايچون قرآنِ حكيمڭ خالص بر تلميذى بنى إرشاد ايتدى. او خان ايسه، بنم ايچون إستانبول ايمش. او شمندوفر ايسه، زماندر. هر بر ييل بر واغوندر. او تونل ايسه، حياتِ دنيويهدر. او تيكنلى چيچكلر و ميوهلر ايسه، لذائذِ نامشروعهدر و لهوياتِ محرّمهدر كه؛ ملاقات أثناسنده تصوّرِ زوالدهكى ألم، قلبى قنادييور. مفارقتنده پارچهلايور. جزايى دخى چكديرييور. شمندوفر خدمهسى ديمشدى: "بش غروش وير، اونلردن ايستديگڭ قدر ويرهجگم." اونڭ تعبيرى شودر كه: إنسانڭ حلال سعييله مشروع دائرهده گورديگى ذوقلر، لذّتلر، كيفنه كافيدر. حرامه گيرمگه إحتياج بيراقماز. سائر قسملرى سن تعبير ايدهبيليرسڭ...
دردنجى نكته:إنسان شو كائنات ايچنده پك نازك و نازنين بر چوجغه بڭزر. ضعفنده بيوك بر قوّت و عجزنده بيوك بر قدرت واردر. چونكه او ضعفڭ قوّتيله و عجزڭ قدرتيلهدر كه، شو موجودات اوڭا مسخّر اولمش. أگر إنسان ضعفنى آڭلايوب، قالًا، حالًا، طورًا دعا ايتسه و عجزينى بيلوب إستمداد أيلهسه؛ او تسخيرڭ شكرينى أدا ايله
— 369 —
برابر مطلوبنه اويله موفّق اولور و مقصدلرى اوڭا اويله مسخّر اولور كه، إقتدارِ ذاتيسيله اونڭ عُشرِ معشارينه موفّق اولاماز. يالڭز بعض وقت لسانِ حال دعاسيله حاصل اولان بر مطلوبنى ياڭليش اولارق كندى إقتدارينه حمل ايدر. مثلا: طاووغڭ ياوروسنڭ ضعفندهكى قوّت، طاووغى آرسلانه صالديرتير. يڭى دنيايه گلن آرسلانڭ ياوروسى، او جاناوار و آج آرسلانى كندينه مسخّر ايدوب اونى آج بيراقوب كندى طوق اولويور. ايشته جاىِ دقّت، ضعفدهكى بر قوّت و شايانِ تماشا بر جلوهِٔ رحمت...
ناصلكه نازدار بر چوجق آغلاماسيله، يا ايستهمهسيله، يا حزين حاليله مطلوبلرينه اويله موفّق اولور و اويله قويلر اوڭا مسخّر اولورلر كه؛ او مطلوبلردن بيڭدن بريسنه بيڭ دفعه قوّتجگيله يتيشهمز. ديمك ضعف و عجز، اونڭ حقّنده شفقت و حمايتى تحريك ايتدكلرى ايچون كوچوجك پارمغيله قهرمانلرى كندينه مسخّر ايدر. شيمدى بويله بر چوجق، او شفقتى إنكار ايتمك و او حمايتى إتهام ايتمك صورتيله أحمقانه بر غرور ايله "بن قوّتمله بونلرى تسخير ايدييورم" ديسه، ألبته بر طوقات ييهجكدر.
ايشته إنسان دخى خالقنڭ رحمتنى إنكار و حكمتنى إتهام ايدهجك بر طرزده كفرانِ نعمت صورتنده قارون گبى اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلٰى عِلْمٍ يعنى: "بن كندى علممله، كندى إقتدارمله قزاندم" ديسه، ألبته سيللهِٔ عذابه كندينى مستحق ايدر. ديمك شو مشهود سلطنتِ إنسانيت و ترقّياتِ بشريه و كمالاتِ مدنيت؛ جلب ايله دگل، غلبه ايله دگل، جدال ايله دگل، بلكه اوڭا اونڭ ضعفى ايچون تسخير ايديلمش، اونڭ عجزى ايچون اوڭا معاونت ايديلمش، اونڭ فقرى ايچون اوڭا إحسان ايديلمش، اونڭ جهلى ايچون اوڭا إلهام ايديلمش، اونڭ إحتياجى ايچون اوڭا إكرام ايديلمش. و او سلطنتڭ سببى، قوّت و إقتدارِ علمى دگل، بلكه شفقت و رأفتِ ربّانيه و رحمت و حكمتِ إلٰهيهدر كه؛ أشيايى اوڭا تسخير ايتمشدر. أوت، بر گوزسز عقرب و آياقسز بر ييلان گبى حشراته مغلوب اولان إنسانه، بر كوچك قورددن ايپگى گيديرن و زهرلى بر بوجكدن بالى ييديرن؛ اونڭ إقتدارى دگل، بلكه اونڭ ضعفنڭ ثمرهسى اولان تسخيرِ ربّانى و إكرامِ رحمانيدر.
— 370 —
أى إنسان! مادام حقيقت بويلهدر؛ غرورى و أنانيتى بيراق. الوهيتڭ درگاهنده عجز و ضعفڭى، إستمداد لسانيله؛ فقر و حاجاتڭى، تضرّع و دعا لسانيله إعلان ايت و عبد اولديغنى گوستر. و حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ دى، يوكسل.
هم ديمه كه:"بن هيچم؛ نه أهمّيتم وار كه، بو كائنات بر حكيمِ مطلق طرفندن قصدى اولارق بڭا تسخير ايديلسين، بندن بر شكرِ كلّى ايستهنيلسين؟"
چونكه سن چندان، نفسڭ و صورتڭ إعتباريله هيچ حكمندهسڭ. فقط وظيفه و مرتبه نقطهسنده، سن شو حشمتلى كائناتڭ دقّتلى بر سيرجيسى، شو حكمتلى موجوداتڭ بلاغتلى بر لسانِ ناطقى و شو كتابِ عالمڭ آڭلايشلى بر مطالعهجيسى و شو تسبيح ايدن مخلوقاتڭ حيرتلى بر ناظرى و شو عبادت ايدن مصنوعاتڭ حرمتلى بر اوسته باشيسى حكمندهسڭ.
أوت أى إنسان! سن، نباتى جسمانيتڭ جهتيله و حيوانى نفسڭ إعتباريله؛ صغير بر جزء، حقير بر جزئى، فقير بر مخلوق، ضعيف بر حيوانسڭ كه؛ بتون دهشتلى موجوداتِ سيّالهنڭ طالغهلرى ايچنده چالقانوب گيدييورسڭ. فقط محبّتِ إلٰهيهنڭ ضياسنى تضمّن ايدن ايمانڭ نوريله منوّر اولان إسلاميتڭ تربيهسيله تكمّل ايدوب؛ إنسانيت جهتنده، عبديتڭ ايچنده بر سلطانسڭ و جزئيتڭ ايچنده بر كلّيسڭ، كوچكلگڭ ايچنده بر عالمسڭ و حقارتڭ ايچنده اويله مقامڭ بيوك و دائرهِٔ نظارتڭ گنيش بر ناظرسڭ كه، دييهبيليرسڭ: "بنم ربِّ رحيمم دنيايى بڭا بر خانه ياپدى. آى و گونشى، او خانهمه بر لامبا؛ و بهارى، بر دسته گُل؛ و يازى، بر سفرهِٔ نعمت؛ و حيوانى، بڭا خدمتكار ياپدى. و نباتاتى، او خانهمڭ زينتلى لوازماتى ياپمشدر."
نتيجهِٔ كلام:سن أگر نفس و شيطانى ديڭلرسهڭ، أسفلِ سافلينه دوشرسڭ. أگر حق و قرآنى ديڭلرسهڭ، أعلاىِ علّيّينه چيقار، كائناتڭ بر گوزل تقويمى اولورسڭ.
بشنجى نكته:إنسان، شو دنيايه بر مأمور و مسافر اولارق گوندريلمش، چوق أهمّيتلى إستعداد اوڭا ويريلمش. و او إستعداداته گوره أهمّيتلى وظيفهلر توديع ايديلمش. و إنسانى، او غايهيه و او وظيفهلره چاليشديرمق ايچون، شدّتلى تشويقلر و
— 371 —
دهشتلى تهديدلر ايديلمش. باشقه يرده ايضاح ايتديگمز وظيفهِٔ إنسانيتڭ و عبوديتڭ أساساتنى شوراده إجمال ايدهجگز. تا كه، "أحسنِ تقويم" سرّى آڭلاشيلسين.
ايشته إنسان، شو كائناته گلدكدن صوڭره "ايكى جهت ايله" عبوديتى وار: بر جهتى؛ غائبانه بر صورتده بر عبوديتى، بر تفكّرى وار. ديگرى؛ حاضرانه، مخاطبه صورتنده بر عبوديتى، بر مناجاتى واردر.
برنجى وجه شودر كه:كائناتده گورونن سلطنتِ ربوبيتى، إطاعتكارانه تصديق ايدوب كمالاتنه و محاسننه حيرتكارانه نظارتيدر.
صوڭره، أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ نقوشلرندن عبارت اولان بديع صنعتلرى، بربرينڭ نظرِ عبرتلرينه گوستروب دلّاللق و إعلانجيلقدر.
صوڭره، هر برى برر گيزلى خزينهِٔ معنويه حكمنده اولان أسماءِ ربّانيهنڭ جوهرلرينى إدراك ترازيسيله طارتمق، قلبڭ قيمتشناسلغى ايله تقديركارانه قيمت ويرمكدر.
صوڭره، قلمِ قدرتڭ مكتوباتى حكمنده اولان موجودات صحيفهلرينى، أرض و سما ياپراقلرينى مطالعه ايدوب حيرتكارانه تفكّردر.
صوڭره، شو موجوداتدهكى زينتلرى و لطيف صنعتلرى إستحسانكارانه تماشا ايتمكله اونلرڭ فاطرِ ذو الجمالنڭ معرفتنه محبّت ايتمك و اونلرڭ صانعِ ذو الكمالنڭ حضورينه چيقمغه و إلتفاتنه مظهر اولمغه بر إشتياقدر.
ايكنجى وجه،حضور و خطاب مقاميدر كه؛ أثردن مؤثّره گچر، گورور كه: بر صانعِ ذو الجلال، كندى صنعتنڭ معجزهلرى ايله كندينى طانيتديرمق و بيلديرمك ايستر. او ده ايمان ايله، معرفت ايله مقابله ايدر.
صوڭره گورور كه: بر ربِّ رحيم، رحمتنڭ گوزل ميوهلريله كندينى سَوْديرمك ايستر. او ده اوڭا حصرِ محبّتله، تخصيصِ تعبّدله كندينى اوڭا سَوْديرر.
صوڭره گورويور كه: بر منعمِ كريم، مادّى و معنوى نعمتلرڭ لذيذلريله اونى پرورده ايدييور. او ده اوڭا مقابل؛ فعليله، حاليله، قاليله، حتّى ألندن گلسه بتون حاسّهلرى ايله، جهازاتى ايله شكر و حمد و ثنا ايدر.
— 372 —
صوڭره گورويور كه: بر جليلِ جميل، شو موجوداتڭ آيينهلرنده كبريا و كمالنى و جلال و جمالنى إظهار ايدوب نظرِ دقّتى جلب ايدييور. او ده اوڭا مقابل: "اللّٰه أكبر، سبحان اللّٰه" دييوب، محويت ايچنده حيرت و محبّت ايله سجده ايدر.
صوڭره گورويور كه: بر غنىِّ مطلق، بر سخاوتِ مطلق ايچنده نهايتسز ثروتنى، خزينهلرينى گوسترييور. او ده اوڭا مقابل، تعظيم و ثنا ايچنده كمالِ إفتقار ايله سؤال ايدر و ايستر.
صوڭره گورويور كه: او فاطرِ ذو الجلال، ير يوزينى بر سرگى حكمنده ياپمش. بتون آنتيقه صنعتلرينى اوراده تشهير ايدييور. او ده اوڭا مقابل: "ما شاء اللّٰه" دييهرك تقدير ايله، "بارك اللّٰه" دييهرك تحسين ايله، "سبحان اللّٰه" دييهرك حيرت ايله، "اللّٰه أكبر" دييهرك إستحسان ايله مقابله ايدر.
صوڭره گورويور كه: بر واحدِ أحد، شو كائنات سراينده تقليد ايديلمز سكّهلريله، اوڭا مخصوص خاتملريله، اوڭا منحصر طرّهلريله، اوڭا خاص فرمانلريله بتون موجوداته طامغهِٔ وحدت قويويور و توحيدڭ آياتنى نقش ايدييور. و آفاقِ عالمڭ أقطارنده وحدانيتڭ بايراغنى ديكييور و ربوبيتنى إعلان ايدييور. او ده اوڭا مقابل؛ تصديق ايله، ايمان ايله، توحيد ايله، إذعان ايله، شهادت ايله، عبوديت ايله مقابله ايدر.
ايشته بو چشيد عبادات و تفكّراتله حقيقى إنسان اولور، أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترر. ايمانڭ يُمنيله أمانته لايق، أمين بر خليفهِٔ أرض اولور.
أى أحسنِ تقويمده ياراديلان و سوءِ إختياريله أسفلِ سافلين طرفنه گيدن إنسانِ غافل! بنى ديڭله. بن ده سنڭ گبى گنجلك سرخوشلغيله غفلت ايچنده دنيايى خوش و گوزل گورديگم حالده، گنجلك سرخوشلغندن إختيارلق صباحنده آييلديغم دقيقهده، او گوزل ظن ايتديگم آخرته متوجّه اولميان دنيانڭ يوزينى ناصل چركين گورديگمى و آخرته باقان حقيقى يوزى نه قدر گوزل اولديغنى، اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ ٢٤٧-٢٤٨ نجى صحيفهلرنده يازيلان ايكى لوحهِٔ حقيقته باق، سن ده گور:
— 373 —
برنجى لوحه:أهلِ ضلالت گبى، فقط سرخوش اولمادن غفلت پردهسيله أسكيدن گورديگم أهلِ غفلت دنياسنڭ حقيقتنى تصوير ايدر.
ايكنجى لوحه:أهلِ هدايت و حضورڭ حقيقتِ دنيالرينه إشارت ايدر. أسكيدن نه طرزده يازيلمش، او طرزده بيراقدم. شعره بڭزر، فقط شعر دگللردر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى ٭ وَ يَسِّرْ لِى اَمْرِى ٭ وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى ٭ يَفْقَهُوا قَوْلِى
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الذَّاتِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اللَّطِيفَةِ الْاَحَدِيَّةِ شَمْسِ سَمَاءِ الْاَسْرَارِ وَ مَظْهَرِ الْاَنْوَارِ وَ مَرْكَزِ مَدَارِ الْجَلَالِ وَ قُطْبِ فَلَكِ الْجَمَالِ اَللّٰهُمَّ بِسِرِّهِ لَدَيْكَ وَ بِسَيْرِهِ اِلَيْكَ اٰمِنْ خَوْفِى وَ اَقِلْ عُثْرَتِى وَ اَذْهِبْ حُزْنِى وَ حِرْصِى وَ كُنْ لِى وَ خُذْنِى اِلَيْكَ مِنِّى وَ ارْزُقْنِى الْفَنَاءَ عَنِّى وَ لَا تَجْعَلْنِى مَفْتُونًا بِنَفْسِى مَحْجُوبًا بِحِسِّى وَ اكْشِفْ لِى عَنْ كُلِّ سِرٍّ مَكْتُومٍ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ وَ ارْحَمْنِى وَ ارْحَمْ رُفَقَائِى وَ ارْحَمْ اَهْلِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمِينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 374 —
يگرمى دردنجى سوز
(شو سوز "بش دال"در. دردنجى داله دقّت ايت. بشنجى داله ياپيش چيق، ميوهلرينى قوپار آل.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى
شو آيتِ جليلهنڭ شجرهِٔ نورانيهسنڭ چوق حقيقتلرندن بر حقيقتنڭ بش دالنه إشارت ايدرز.
برنجى دال:ناصلكه بر سلطانڭ كندى حكومتنڭ دائرهلرنده آيرى آيرى عنوانلرى و رعيتنڭ طبقهلرنده باشقه باشقه نام و وصفلرى و سلطنتنڭ مرتبهلرنده چشيد چشيد إسم و علامتلرى واردر. مثلا: عدليه دائرهسنده "حاكمِ عادل" و ملكيهده "سلطان" و عسكريهده "قوماندانِ أعظم" و علميهده "خليفه"... داها بوڭا قياسًا سائر إسم و عنوانلرينى بيلسهڭ آڭلارسڭ كه؛ بر تك پادشاه، سلطنتنڭ دائرهلرنده و طبقهِٔ حكومت مرتبهلرنده بيڭ إسم و عنوانه صاحب اولابيلير. گويا او حاكم، هر بر دائرهده شخصيتِ معنويه حيثيتيله و تلفونيله موجود و حاضردر؛ بولونور و بيلير. و هر طبقهده قانونيله، نظاميله، ممثّليله مشهود و ناظردر، گورونور، گورور. و هر بر مرتبهده پرده آرقهسنده، حكميله، علميله، قوّتيله متصرّف و بصيردر؛ إداره ايدر، باقار. اويله ده:
أزل أبد سلطانى اولان ربّ العالمين ايچون، ربوبيتنڭ مرتبهلرنده آيرى آيرى، فقط بربرينه باقار شأن و ناملرى و الوهيتنڭ دائرهلرنده باشقه باشقه، فقط بربرى ايچنده گورونور إسم و نشانلرى و حشمتنما إجراآتنده آيرى آيرى، فقط بربرينه بڭزر تمثّل و جلوهلرى و قدرتنڭ تصرّفاتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى إحساس ايدر عنوانلرى وار.
— 375 —
و صفتلرينڭ تجلّياتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى گوسترر مقدّس ظهوراتى وار. و أفعالنڭ جلوهلرنده چشيد چشيد، فقط بربرينى إكمال ايدر حكمتلى تصرّفاتى وار. و رنگارنك صنعتنده و متنوّع مصنوعاتنده چشيد چشيد، فقط بربرينى تماشا ايدر حشمتلى ربوبياتى واردر. بونڭله برابر كائناتڭ هر بر عالمنده، هر بر طائفهسنده، أسماءِ حسنىدن بر إسمڭ عنوانى تجلّى ايدر. او إسم او دائرهده حاكمدر. باشقه إسملر اوراده اوڭا تابعدرلر، بلكه اونڭ ضمننده بولونورلر. هم مخلوقاتڭ هر بر طبقهسنده آز و چوق، كوچك و بيوك، خاص و عام هر بريسنده خاص بر تجلّى، خاص بر ربوبيت، خاص بر إسمله جلوهسى واردر. يعنى، او إسم هر شيئه محيط و عام اولديغى حالده اويله بر قصد و أهمّيتله بر شيئه توجّه ايدر؛ گويا او إسم يالڭز او شيئه خاصدر. هم بونڭله برابر خالقِ ذو الجلال، هر شيئه ياقين اولديغى حالده، يتمش بيڭه ياقين نورانى پردهلرى واردر. مثلا: سڭا تجلّى ايدن خالق إسمنڭ مخلوقيتندهكى جزئى مرتبهسندن طوت، تا بتون كائناتڭ خالقى اولان مرتبهِٔ كبرا و عنوانِ أعظمه قدر نه قدر پردهلر بولونديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. ديمك بتون كائناتى آرقهده بيراقمق شرطيله مخلوقيتڭ قپوسندن خالق إسمنڭ منتهاسنه يتيشيرسڭ، دائرهِٔ صفاته ياناشيرسڭ.
مادام، پردهلرڭ بربرينه تماشا ايدر پنجرهلرى وار. و إسملر بربرى ايچنده گورونويور. و شئونات، بربرينه باقار. و تمثّلات، بربرى ايچنه گيرر. و عنوانلر، بربرينى إحساس ايدر. و ظهورات، بربرينه بڭزر. و تصرّفات، بربرينه يارديم ايدوب إتمام ايدر. و ربوبيتڭ متنوّع تربيهلرى، بربرينه إمداد ايدوب معاونت ايدر. ألبته گركدر كه، جنابِ حقّى بر إسمله، بر عنوان ايله، بر ربوبيتله و هكذا طانيسه، باشقه عنوانلرى، ربوبيتلرى، شأنلرى، ايچنده إنكار ايتمهسين. بلكه، هر بر إسمڭ جلوهسندن سائر أسمايه إنتقال ايتمزسه ضرر ايدر. مثلا: قدير و خالق إسمنڭ أثرينى گورسه، عليم إسمنى گورمزسه غفلت و طبيعت ضلالتنه دوشهبيلير. بلكه لازم گلير كه، اونڭ نظرى، دائما قارشيسنده هُوَ هُوَ اللّٰهُ اوقوسون، گورسون. اونڭ قولاغى هر شيدن قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ديڭلهسين، ايشيتسين. اونڭ لسانى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ ديسين، إعلان ايتسين.
— 376 —
ايشته قرآنِ مبين اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى فرمانيله، ذكر ايتديگمز حقيقتلره إشارت ايدر.
أگر او يوكسك حقيقتلرى ياقيندن تماشا ايتمك ايسترسهڭ، گيت فورطنهلى بر دڭزدن، زلزلهلى بر زميندن صور. "نه دييورسڭز؟" دى. ألبته "يا جليل، يا جليل، يا عزيز، يا جبّار" ديديكلرينى ايشيدهجكسڭ. صوڭره دڭز ايچنده و زمين يوزنده مرحمت و شفقتله تربيه ايديلن كوچك حيواناتدن و ياورولردن صور. "نه دييورسڭز؟" دى. ألبته "يا جميل، يا جميل، يا رحيم، يا رحيم" دييهجكلر.
(حاشيه): حتّى بر گون كديلره باقدم. يالڭز يمكلرينى ييديلر، اويناديلر، ياتديلر. خاطريمه گلدى: "ناصل بو وظيفهسز جاناوارجقلره مبارك دينلير؟" صوڭره گيجه ياتمق ايچون اوزاندم. باقدم، او كديلردن بريسى گلدى، ياصديغمه طاياندى، آغزينى قولاغمه گتيردى. صريح بر صورتده "يا رحيم، يا رحيم، يا رحيم، يا رحيم" دييهرك گويا خاطريمه گلن إعتراضى و تحقيرى، طائفهسى نامنه ردّ ايدوب يوزيمه چارپدى. عقلمه گلدى: "عجبا شو ذكر بو فرده مى مخصوصدر، يوقسه طائفهسنه مى عامدر؟ و ايشيتمك يالڭز بنم گبى حقسز بر معترضه مى منحصردر، يوقسه هركس دقّت ايتسه بر درجه ايشيدهبيلير مى؟" صوڭره صباحلين باشقه كديلرى ديڭلهدم. چندان اونڭ گبى صريح دگل، فقط متفاوت درجهده عين ذكرى تكرار ايدييورلر. بدايتده خيرخيرلرى آرقهسنده "يا رحيم" فرق ايديلير. گيت گيده خيرخيرلرى، ميرميرلرى، عين "يا رحيم" اولور. مخرجسز، فصيح بر ذكرِ حزين اولور. آغزينى قپار، گوزل "يا رحيم" چكر. يانمه گلن إخوانلره حكايه ايتدم. اونلر دخى دقّت ايتديلر، "بر درجه ايشيدييورز" ديديلر. صوڭره قلبمه گلدى: "عجبا شو إسمڭ وجهِ تخصيصى نهدر؟ و نه ايچون إنسان شيوهسيله ذكر ايدرلر، حيوان لسانيله ايتمييورلر؟" قلبمه گلدى: شو حيوانلر چوجق گبى چوق نازدار و نازك و إنسانه قاريشق بر آرقداش اولديغندن، چوق شفقت و مرحمته محتاجدرلر. اوقشانديغى وقت خوشلرينه گيدن تلطيفلرى گوردكلرى زمان، او نعمته بر حمد اولارق، كلبڭ خلافنه اولارق أسبابى بيراقوب يالڭز كندى خالقِ رحيمنڭ رحمتنى كندى عالمنده إعلان ايله نومِ غفلتده اولان إنسانلرى ايقاظ و "يا رحيم" نداسيله: كيمدن مدد گلير و كيمدن رحمت بكلهنير، أسبابپرستلره إخطار ايدييورلر.
سمايى ديڭله. ناصل "يا جليلِ ذو الجمال" دييور. و أرضه قولاق وير. ناصل "يا جميلِ ذو الجلال"
— 377 —
دييور. و حيوانلره دقّت ايت. ناصل "يا رحمٰن، يا رزّاق" دييورلر. بهاردن صور. باق ناصل "يا حنّان، يا رحمٰن، يا رحيم، يا كريم، يا لطيف، يا عطوف، يا مصوّر، يا منوّر، يا محسن، يا مزيِّن" گبى چوق أسمايى ايشيدهجكسڭ. و إنسان اولان بر إنساندن صور. باق ناصل بتون أسماءِ حسنىيى اوقويور و جبههسنده يازيلى. سن ده دقّت ايتسهڭ اوقويهبيليرسڭ. گويا كائنات، عظيم بر موسيقهِٔ ذكريهدر. أڭ كوچك نغمه، أڭ گور نغماته قاريشمقله، حشمتلى بر لطافت ويرييور. و هكذا قياس ايت. فقط چندان إنسان بتون أسمايه مظهردر، فقط كائناتڭ تنوّعنى و ملائكهنڭ إختلافِ عباداتنى إنتاج ايدن تنوّعِ أسما، إنسانلرڭ دخى بر درجه تنوّعنه سبب اولمشدر. أنبيانڭ آيرى آيرى شريعتلرى، أوليانڭ باشقه باشقه طريقتلرى، أصفيانڭ چشيد چشيد مشربلرى شو سردن نشئت ايتمشدر. مثلا: عيسى عليه السلام، سائر أسما ايله برابر قدير إسمى اونده داها غالبدر. أهلِ عشقده ودود إسمى و أهلِ تفكّرده حكيم إسمى داها زياده حاكمدر.
ايشته ناصل أگر بر آدم هم خواجه، هم ضابط، هم عدليه كاتبى، هم ملكيه مفتّشى اولسه؛ اونڭ هر بر دائرهده برر نسبتى، برر وظيفهسى، برر خدمتى، برر معاشى، برر مسئوليتى، برر ترقّياتى و موفّقيتسزلگنه سبب برر دشمن و رقيبلرى اولويور. و پادشاهه قارشى چوق عنوانلرله گورونويور و گورور. و چوق لسانلرله اوندن مدد ايستر. و آمرينڭ چوق عنوانلرينه مراجعت ايدر. و دشمنلرڭ شرّندن قورتولمق ايچون، معاونتنى چوق صورتلرله طلب ايدر. اويله ده: چوق أسمايه مظهر و چوق وظيفهلرله مكلّف و چوق دشمنلره مبتلا اولان إنسان، مناجاتنده، إستعاذهسنده چوق إسملرى ذكر ايدر. ناصلكه نوعِ إنسانڭ مدارِ فخرى و الحقّ أڭ حقيقى إنسانِ كامل اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، جوشن الكبير نامندهكى مناجاتنده بيڭبر إسميله دعا ايدييور؛ آتشدن إستعاذه ايدييور. ايشته شو سردندر كه سورهِٔ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ٭ مَلِكِ النَّاسِ ٭ اِلٰهِ النَّاسِ ٭ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
ده اوچ عنوان ايله إستعاذهيى أمر ايدييور و بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ده اوچ إسميله إستعانهيى گوسترييور.
— 378 —
ايكنجى دال:چوق أسرارڭ آناختارلرينى تضمّن ايدن ايكى سرّى بيان ايدر.
برنجى سرّ:"أوليا نيچون اصولِ ايمانيهده إتّفاق ايتدكلرى حالده، مشهوداتلرنده، كشفياتلرنده چوق تخالف ايدييورلر؟ شهود درجهسنده اولان كشفلرى بعضًا خلافِ واقع و مخالفِ حق چيقييور؟ هم نيچون أهلِ فكر و نظر، هر برى قطعى برهان ايله حق تلقّى ايتدكلرى أفكارلرنده، بربرينه متناقض بر صورتده حقيقتى گورويورلر و گوسترييورلر؟ بر حقيقت نيچون چوق رنكلره گيرييور؟"
ايكنجى سرّ:"أنبياىِ سالفه، نيچون حشرِ جسمانى گبى بر قسم أركانِ ايمانيهيى، بر درجه مجمل بيراقمشلر، قرآن گبى تفصيلات ويرمهمشلر؟ صوڭره امّتلرندن بر قسمى ايلريده او مجمل اولان أركانى إنكاره قدر گيتمشلر؟ هم نيچون حقيقى عارف اولان أوليانڭ بر قسمى يالڭز توحيدده ايلرى گيتمشلر؟ حتّى درجهِٔ حقّ اليقينه قدر گيتدكلرى حالده، بر قسم أركانِ ايمانيه اونلرڭ مشربلرنده پك آز و مجمل بر صورتده گورونويور. حتّى اونڭ ايچوندر كه، اونلره تبعيت ايدنلر، ايلريده او أركانِ ايمانيهيه لازم اولان أهمّيتى ويرمهمشلر؛ حتّى بعضلرى صاپمشلر. مادام بتون أركانِ ايمانيهنڭ إنكشافيله حقيقى كمال بولونور. نيچون أهلِ حقيقت بعضسنده چوق ايلرى و بر قسمنده چوق گرى قالمشلر؟ حالبوكه بتون أسمانڭ مرتبهِٔ أعظملرينڭ مظهرى و بتون أنبيانڭ سَرْورى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و بتون كتبِ مقدّسهنڭ رئيسِ أنورى اولان قرآنِ حكيم، بتون أركانِ ايمانيهيى واضح بر صورتده، پك جدّى بر إفادهده و قصدى بر طرزده تفصيل ايتمشلردر؟"
أوت چونكه حقيقتده حقيقى كمالِ أتم اويلهدر. ايشته شو أسرارڭ حكمتى شودر كه: إنسان چندان بتون أسمايه مظهر و بتون كمالاته مستعددر. لٰكن إقتدارى جزئى، إختيارى جزئى، إستعدادى مختلف، آرزولرى متفاوت اولديغى حالده بيڭلر پردهلر، برزخلر ايچنده حقيقتى تحرّى ايدر. اونڭ ايچون حقيقتڭ كشفنده و حقّڭ شهودنده برزخلر اورتهيه دوشويور. بعضلر برزخدن گچهمييورلر. قابليتلر باشقه باشقه اولويور. بعضلرڭ قابليتى، بعض أركانِ ايمانيهنڭ إنكشافنه منشأ اولامييور. هم أسمانڭ
— 379 —
جلوهلرينڭ رنكلرى، مظهره گوره تنوّع ايدييور، آيرى آيرى اولويور. بعض مظهر اولان ذات، بر إسمڭ تام جلوهسنه مدار اولامييور. هم كلّيت و جزئيت و ظلّيت و أصليت إعتباريله جلوهِٔ أسما، باشقه باشقه صورت آلييور. بعض إستعداد، جزئيتدن گچهمييور و گولگهدن چيقهمييور. و إستعداده گوره بعضًا بر إسم غالب اولويور، يالڭز كندى حكمنى إجرا ايدييور. او إستعدادده اونڭ حكمى حكمران اولويور. ايشته شو درين سرّه و شو گنيش حكمته أسرارلى، گنيش و حقيقت ايله بر درجه قاريشق بر تمثيل ايله بعض إشارتلر ايدرز.
مثلا:زهره ناميله نقشلى بر چيچك و قمره عاشق حياتلى بر قطره و گونشه باقان صفوتلى بر رشحهيى فرض ايدييورز كه، هر بريسنڭ بر شعورى، بر كمالى وار. و او كماله بر إشتياقى بولونويور. شو اوچ شيده چوق حقيقتلره إشارت ايتمكله برابر، نفس و عقل و قلبڭ سلوكلرينه إشارت ايدر. و اوچ طبقه أهلِ حقيقته مثالدر.
(حاشيه): هر طبقهده دخى اوچ طائفه وار. تمثيلدهكى اوچ مثال، هر طبقهدهكى او اوچ طائفهيه، بلكه طوقوز طائفهيه باقار. يوقسه اوچ طبقهيه دگل.
برنجيسى:أهلِ فكر، أهلِ ولايت، أهلِ نبوّتڭ إشاراتيدر.
ايكنجيسى:جسمانى جهازات ايله كمالنه سعى ايدوب حقيقته گيدنلرى...
و نفسڭ تزكيهسيله و عقلڭ إستعماليله مجاهده ايتمكله حقيقته گيدنلرى...
و قلبڭ تصفيهسيله و ايمان و تسليميتله حقيقته گيدنلرڭ مثاللريدر.
اوچنجيسى:أنانيتى بيراقميان و آثاره طالان و يالڭز إستدلاليله حقيقته گيدن.. و علم و حكمتله و عقل و معرفتله حقيقتى آرامغه گيدن.. و ايمان و قرآن ايله، فقر و عبوديتله حقيقته چابوق گيدن آيرى آيرى إستعدادده بولونان اوچ طائفهنڭ حكمتِ إختلافلرينه إشارت ايدن تمثيللردر.
ايشته شو اوچ طبقهنڭ ترقّياتندهكى سرّى و گنيش حكمتى؛ "زهره"، "قطره"، "رشحه" عنوانلرى آلتنده بر تمثيل ايله بر درجه گوسترهجگز. مثلا: گونشڭ كندى
— 380 —
خالقنڭ إذنيله و أمريله اوچ چشيد تجلّيسى و إنعكاسى و إفاضهسى وار: بريسى چيچكلره، بريسى قمره و سيّارهلره، بريسى شيشه و صو گبى پارلاقلره ويرديگى آيرى آيرى إنعكاسلريدر.
برنجيسى اوچ طرزدهدر:
برى:كلّى و عمومى بر تجلّى و إنعكاسيدر كه، بتون چيچكلره بردن إفاضهسيدر.
برى ده:خاص بر تجلّيدر كه، هر بر نوعه گوره بر خصوصى إنعكاسى واردر.
برى ده:جزئى بر تجلّيدر كه، هر بر چيچگڭ شخصيتنه گوره بر إفاضهسيدر. شو تمثيلمز، او قَوله گورهدر كه؛ چيچكلرڭ سوسلى رنكلرى، گونشڭ ضياسندهكى يدى رنگڭ إستحالهِٔ إنعكاسيهسندن نشئت ايدييور. و بو قَوله گوره چيچكلر دخى گونشڭ بر چشيد آيينهلريدر.
ايكنجيسى:گونشڭ قمره و سيّارهلره، فاطرِ حكيمڭ إذنيله ويرديگى نور و فيضدر. شو كلّى و گنيش فيض و نوردن صوڭره قمر، او ضيانڭ گولگهسى حكمنده اولان نورى؛ گونشدن كلّى بر صورتده إستفاده ايدر، صوڭره خصوصى بر طرزده دڭزلره و هوايه و پارلاق طوپراغه و بر صورتِ جزئيهده دڭزڭ قبارجقلرينه و طوپراغڭ شفّافلرينه و هوانڭ ذرّهلرينه إفاده و إفاضهسيدر.
اوچنجيسى:گونشڭ أمرِ إلٰهى ايله جوِّ هوايى و دڭزلرڭ يوزلرينى برر آيينه ايدهرك صافى و كلّى و گولگهسز بر إنعكاسى وار. صوڭره او گونش، دڭزڭ قبارجقلرينه و صويڭ قطرهلرينه و هوانڭ رشحهلرينه و قارڭ شيشهجكلرينه، هر برينه برر جزئى عكسى، برر كوچك تمثالنى ويرييور.
ايشته گونشڭ هر بر چيچگه و قمره مقابل هر بر قطرهيه، هر بر رشحهيه مذكور اوچ جهتده ايكيشر طريق ايله توجّه و إفاضهسى وار:
برنجى طريق:بِالأصاله طوغريدن طوغرىيه برزخسز، حجابسزدر. شو يول، نبوّتڭ طريقنى تمثيل ايدر.
— 381 —
ايكنجى يول:برزخلر توسّط ايدر. آيينه و مظهرلرڭ قابليتلرى، شمسڭ جلوهلرينه برر رنك طاقييور. شو يول ايسه، ولايت مسلگنى تمثيل ايدر.
ايشته "زهره"، "قطره"، "رشحه" هر بريسى أوّلكى يولده دييهبيليرلر كه: "بن عموم عالم گونشنڭ بر آيينهسىيم." فقط ايكنجى يولده اويله دييهمز. بلكه "بن كندى گونشمڭ آيينهسىيم، وياخود نوعمه تجلّى ايدن گونشڭ آيينهسىيم" دير. چونكه گونشى اويله طانييور. بتون عالمه باقار بر گونشى گورهميور. حالبوكه او شخصڭ وياخود نوعنڭ ويا جنسنڭ گونشى، طار برزخ ايچنده محدود بر قيد آلتنده اوڭا گورونويور. حالبوكه قيدسز، برزخسز، مطلق گونشڭ آثارينى او مقيّد گونشه ويرهميور. چونكه بتون ير يوزينى ايصيتمق، تنوير ايتمك، عموم نباتات، حيواناتڭ حياتلرينى تحريك ايتمك و سيّاراتى أطرافنده دونديرمك گبى حشمتنما أثرلرى؛ او طار قيد و محدود برزخ ايچنده گورديگى گونشه، شهودِ قلبى ايله ويرهميور. بلكه او آثارِ عجيبهيى، أگر او شعورلى فرض ايتديگمز اوچ شى، او قيد آلتنده گورديگى گونشه ويرسه ده؛ صِرف عقلى و ايمانى بر طرزده و او مقيّد، عينِ مطلق اولديغنى بر تسليميت ايله ويرهبيلير. فقط او، إنسان گبى عقللى فرض ايتديگمز "زهره، قطره، رشحه" شو حكملرى، يعنى پك بيوك آثارى گونشلرينه إسناد ايتمهلرى عقليدر، شهودى دگل. بلكه بعضًا حُكمِ ايمانيلرى، شهودِ كونيهلرينه مصادمه ايدر. پك گوچلكله اينانهبيليرلر.
ايشته حقيقته طار گلن و بعض كوشهلرنده حقيقتڭ أعضالرى گورونن و حقيقتله قاريشق شو تمثيل ايچنه اوچمز ده گيرملىيز. اوچمز ده كنديمزى "زهره"، "قطره"، "رشحه" فرض ايدهجگز. زيرا اونلرده فرض ايتديگمز شعور كافى گلمييور. بز عقلمزى دخى اونلره قاتملىيز. يعنى اونلر مادّى گونشلرندن ناصل فيض آلييورلر، بز ده معنوى گونشمزدن اويله آلييورز، آڭلاملىيز.
ايشته، سن أى دنيايى اونوتميان و مادّياته توغّل ايدن و نفسى كثافت پيدا ايدن آرقداش! سن "زهره" اول. ناصلكه او "زهره" چيچگى، ضياىِ شمسدن إنحلال ايتمش بر رنك آلييور. و او بر رنك ايچنده شمسڭ تمثالنى قاريشديروب كندينه زينتلى
— 382 —
بر صورت گيديرييور. زيرا سنڭ إستعدادڭ دخى اوڭا بڭزر. هم شو أسبابه طالمش أسكى سعيد گبى مكتبلى فيلسوف ايسه، قمره عاشق اولان "قطره" اولسون كه؛ قمر، گونشدن آلديغى ضيا ظلّنى اوڭا ويرر و اونڭ گوز ببگنه بر نور ويرر. او ده او نور ايله پارلار. فقط او "قطره" او نور ايله يالڭز قمرى گورور. گونشى گورهمز، بلكه ايمانيله گورهبيلير. هم شو هر شيئى طوغريدن طوغرىيه جنابِ حقدن بيلير، أسبابى بر پرده تلقّى ايدر فقير آدم، او ده "رشحه" اولسون. اويله بر "رشحه" كه، كندى ذاتنده فقيردر. هيچ بر شيئى يوق كه، اوڭا طايانوب "زهره" گبى كندينه گوونسين. هيچ بر رنگى يوق كه، اونڭله گورونسون. باشقه شيلرى ده طانيمايور كه، اوڭا توجّه ايتسين. خالص بر صفوتى وار كه، طوغريدن طوغرىيه گونشڭ تمثالنى گوز ببگنده صاقلايور. شيمدى مادام بز بو اوچ شى يرينه گچدك. كنديمزه باقملىيز. بزده نه وار؟ نه ياپاجغز؟
ايشته باقييورز كه: بر ذاتِ كريم، إحسانيله بزى غايت درجه تزيين و تنوير و تربيه ايدييور. إنسان ايسه، إحسان ايدنه پرستش ايدر. پرستشه لايق اولانه، قربيت ايستر و گورمك طلب ايدر. اويله ايسه، هر بريمز إستعداديمزه گوره او محبّت جاذبهسيله سلوك ايدهجگز. أى زهرهمثال! سن گيدييورسڭ، فقط چيچك اولارق گيت. ايشته گيتدڭ. ترقّى ايده ايده، تا بر مرتبهِٔ كلّيهيه گلدڭ. گويا بتون چيچكلرڭ حكمنه گچدڭ. حالبوكه زهره، كثيف بر آيينهدر. اونده ضيادهكى يدى رنك إنحلال و إنكسار ايدر. شمسڭ عكسنى گيزلهر. سن، سَوْديگڭ گونشڭ يوزينى گورمكده موفّق اولامازسڭ. چونكه قيدلى اولان رنكلر، خصوصيتلر طاغيتييور، پرده چكييور، گوسترهميور. سن شو حالده صورتلرڭ، برزخلرڭ اورتهيه گيرمهسيله نشئت ايدن فراقدن قورتولامازسڭ. لٰكن بر شرط ايله قورتولابيليرسڭ كه، سن كندى نفسڭڭ محبّتنه طالمش اولان باشڭى قالديرهسڭ و نفسڭ محاسنى ايله تلذّذ و إفتخار ايدن نظريڭى چكهسڭ، گوك يوزندهكى گونشڭ يوزينه آتاسڭ. هم باش آشاغى جلبِ رزق ايچون طوپراغه باقان يوزيڭى، يوقاريدهكى شمسه چويرهسڭ. چونكه سن، اونڭ آيينهسيسڭ. وظيفهڭ، آيينهدارلقدر. بيلسهڭ، بيلمسهڭ، خزينهِٔ رحمت قپوسى اولان طوپراق طرفندن سنڭ رزقڭ گلهجكدر. أوت ناصل بر چيچك، گونشڭ كوچوجك بر آيينهسيدر. شو قوجه
— 383 —
گونش دخى گوك دڭزنده شمسِ أزلينڭ "نور" إسمندن تجلّى ايدن بر لمعهنڭ قطرهمثال بر آيينهسيدر. أى قلبِ إنسانى! سن، ناصل بر گونشڭ آيينهسى اولديغڭى بوندن بيل. بو شرطى ياپدقدن صوڭره كمالڭى بولورسڭ. فقط گونشى، نفس الأمرده ناصل ايسه اويله گورهمزسڭ. او حقيقتى، چيپلاق آڭلامازسڭ. بلكه سنڭ صفتلريڭڭ رنكلرى اوڭا بر رنك ويرر و كثافتلى دوربينڭ بر صورت طاقار. و قيدلى قابليتڭ بر قيد آلتنه آلير.
شيمدى سن دخى أى قطره ايچنه گيرن حكيم فيلسوف! سنڭ قطرهِٔ فكرڭ دوربينيله، فلسفهنڭ نردبانيله تا قمره قدر ترقّى ايتدڭ، قمره گيردڭ. باق، قمر كندى ذاتنده كثافتلى، ظلماتليدر. نه ضياسى وار، نه حياتى. سنڭ سعيڭ بيهوده، علمڭ فائدهسز گيتدى. سن يأسڭ ظلماتندن و كيمسهسزلگڭ وحشتندن و أرواحِ خبيثهنڭ إزعاجاتندن و او وحشتڭ دهشتندن شو شرطلر ايله قورتولابيليرسڭ كه، طبيعت گيجهسنى ترك ايدوب حقيقت گونشنه توجّه ايتسهڭ و يقينًا اينانسهڭ كه، شو گيجه نورلرى، گوندوز گونشنڭ ايشيقلرينڭ گولگهلريدر. بو شرطى ياپدقدن صوڭره، سن كمالڭى بولورسڭ. فقير و قراڭلقلى قمر يرينه، حشمتلى گونشى بولورسڭ. فقط سن دخى اوتهكى آرقداشڭ گبى، گونشى صافى گورهمزسڭ. بلكه سنڭ عقلڭ و فلسفهڭ اُنسيت و الفت ايتدكلرى پردهلر آرقهسنده و علم و حكمتڭ نسج ايتديگى حجابلرڭ خلفنده و قابليتڭ ويرديگى بر رنك ايچنده گورهبيليرسڭ.
ايشته رشحهمثال اوچنجى آرقداشڭز كه، هم فقيردر، هم رنكسزدر. گونشڭ حرارتيله چابوق تبخّر ايدر، أنانيتنى بيراقير، بخاره بينر، هوايه چيقار. ايچندهكى مادّهِٔ كثيفه؛ نارِ عشق ايله آتش آلير، ضيا ايله نوره دونر. او ضيانڭ جلوهلرندن گلن بر شعاعه ياپيشير، ياناشير. أى رشحهمثال! مادام طوغريدن طوغرىيه گونشه آيينهدارلق ايدييورسڭ، سن هانگى مرتبهده بولونسهڭ بولون، عينِ شمسه قارشى عين اليقين بر طرزده، صافى باقيلهجق بر دليك، بر پنجره بولورسڭ. هم او شمسڭ آثارِ عجيبهسنى اوڭا ويرمكده مشكلات چكميهجكسڭ. اوڭا لايق حشمتلى أوصافنى تردّدسز ويرهبيليرسڭ. سلطنتِ ذاتيهسنڭ دهشتلى آثارينى اوڭا ويرمكده، هيچ بر شى سنڭ ألندن طوتوب اوندن واز گچيرهمز. سنى نه برزخلرڭ طارلغى، نه قابليتلرڭ قيدى، نه
— 384 —
آيينهلرڭ كوچكلگى سنى شاشيرتماز؛ خلافِ حقيقته سَوق ايتمز. چونكه سن صافى، خالص، طوغريدن طوغرىيه اوڭا باقديغڭ ايچون آڭلامشسڭ كه، مظهرلرده گورونن و آيينهلرده مشاهده اولونان گونش دگل، بلكه بر نوع جلوهلريدر، بر چشيد رنكلى عكسلريدر. چندان او عكسلر اونڭ عنوانلريدر، فقط بتون آثارِ حشمتنى گوسترهميورلر.
ايشته شو حقيقتله قاريشق تمثيلده بويله باشقه باشقه اوچ طريق ايله كماله گيديلير. و او كمالاتڭ مزاياسنده و مرتبهِٔ شهودڭ تفصيلاتنده باشقه باشقهدرلر. فقط نتيجهده و حقّه إذعان و حقيقتى تصديقده إتّفاق ايدرلر. ايشته ناصل بر گيجه آدمى كه، هيچ گونشى گورمهمش. يالڭز قمر آيينهسنده بر گولگهسنى گورويور. گونشه مخصوص حشمتلى ضيايى، دهشتلى جاذبهيى عقلنه صيغيشديرهميور. بلكه گورنلره تسليم اولوب تقليد ايدييور. اويله ده: وراثتِ أحمديه (عصم) ايله قدير و محيى گبى إسملرڭ مرتبهِٔ عظماسنه يتيشمهين، حشرِ أعظمى و قيامتِ كبرايى تقليدى اولارق قبول ايدر، "عقلى بر مسئله دگلدر" دير. چونكه حقيقتِ حشر و قيامت، إسمِ أعظمڭ و بعض أسمانڭ درجهِٔ أعظمنڭ مظهريدر. كيمڭ نظرى اورايه چيقمازسه تقليده مجبوردر. كيمڭ فكرى اورايه گيرسه، حشر و قيامتى، گيجه گوندوز، قيش و بهار درجهسنده قولاى گورور، إطمئنانِ قلب ايله قبول ايدر.
ايشته شو سردندر كه: حشر و قيامتى أڭ أعظم مرتبهده، أڭ أكمل تفصيلاتله قرآن ذكر ايدييور و إسمِ أعظمڭ مظهرى اولان پيغمبريمز عليه الصلاة والسلام درس ويرييور. و أسكى پيغمبرلر ايسه، حكمتِ إرشادڭ إقتضاسيله، بر درجه بسيط و إبتدائى بر حالده اولان امّتلرينه، حشرى أڭ أعظم بر درجهده، أڭ گنيش بر تفصيلاتله درس ويرمهمشلر. هم شو سردندر كه، بر قسم أهلِ ولايت بعض أركانِ ايمانيهيى مرتبهِٔ عظماسنده گورمهمشلر ويا گوسترهمهمشلر. هم شو سردندر كه، معرفت اللّٰهده درجاتِ عارفين چوق تفاوت ايدييور. داها بونلر گبى چوق أسرار شو حقيقتدن إنكشاف ايدر. شيمدى شو تمثيل، هم بر درجه حقيقتى إحساس ايتديگندن، هم حقيقت چوق گنيش و چوق درين اولديغندن بز دخى تمثيل ايله إكتفا ايدييورز. حدّيمزڭ و طاقتمزڭ فوقنده اولان أسراره گيريشميهجگز.
— 385 —
اوچنجى دال:قيامت علامتلرندن و آخر زمان وقوعاتندن و بعض أعمالڭ فضيلت و ثوابلرندن بحث ايدن أحاديثِ شريفه گوزلجه آڭلاشيلمديغندن، عقللرينه گووهنن بر قسم أهلِ علم اونلرڭ بر قسمنه ضعيف ويا موضوع ديمشلر. ايمانى ضعيف و أنانيتى قوى بر قسم ده، إنكاره قدر گيتمشلر. شيمدى تفصيله گيريشميهجگز. يالڭز "اون ايكى أصلى" بيان ايدرز.
برنجى أصل:يگرمنجى سوزڭ آخرندهكى سؤال و جوابده ايضاح ايتديگمز مسئلهدر. إجمالى شودر كه: دين بر إمتحاندر، بر تجربهدر. أرواحِ عاليهيى، أرواحِ سافلهدن تفريق ايدر. اويله ايسه ايلريده هركسه گوز ايله گورولهجك وقوعاتى اويله بر طرزده بحث ايدهجك كه؛ نه بتون بتون مجهول قالسين، نه ده بديهى اولوب هركس ايستر ايستهمز تصديقه مجبور قالسين. عقله قپو آچاجق، إختيارى ألندن آلميهجق. زيرا أگر تمامًا بداهت درجهسنده بر علامتِ قيامت گورولسه، هركس تصديقه مضطر اولسه؛ او وقت كومور گبى بر إستعداد، ألماس گبى بر إستعداد ايله برابر قالير. سرِّ تكليف و نتيجهِٔ إمتحان ضايع اولور. ايشته بونڭ ايچون، مهدى و سفيان مسئلهلرى گبى چوق مسئلهلرده چوق إختلاف اولمش. هم روايات دخى چوق مختلفدر، بربرينه ضد حكملر اولمش.
ايكنجى أصل:مسائلِ إسلاميهنڭ طبقاتى واردر. برى برهانِ قطعى ايستهسه، ديگرى بر ظنِّ غالبى ايله إكتفا ايدر. باشقهسى يالڭز بر قبولِ تسليمى و ردّ ايتمهمك ايستر. اويله ايسه، أساساتِ ايمانيهدن اولميان مسائلِ فرعيه ويا وقوعاتِ زمانيهنڭ هر برنده بر إذعانِ يقين ايله بر برهانِ قطعى ايستهنيلمز. بلكه يالڭز ردّ ايتمهمك و تسليميتله ايليشمهمكدر.
اوچنجى أصل:زمانِ صحابهده بنى إسرائيل و نصارا علمالرندن چوغى إسلاميته گيرديلر. أسكى معلوماتلرى دخى اونلرله برابر مسلمان اولدى. بعض خلافِ واقع معلوماتِ سابقهلرى، إسلاميتڭ مالى اولارق توهّم ايديلدى.
دردنجى أصل:أحاديثِ شريفه راويلرينڭ بعض قَوللرى وياخود إستنباط ايتدكلرى معنالرى، متنِ حديثدن تلقّى ايديلييوردى. حالبوكه إنسان خطادن خالى
— 386 —
اولماديغى ايچون، خلافِ واقع بعض إستنباطلرى ويا قَوللرى حديث ظن ايديلهرك ضعفنه حكم ايديلمش.
بشنجى أصل:
اِنَّ فِى اُمَّتِى مُحَدَّثُونَ يعنى مُلْهَمُونَ سرّنجه بعض أهلِ كشف و أهلِ ولايت اولان محدّثينِ محدّثون إلهاملريله گلن بعض معانى، حديث تلقّى ايديلمش. حالبوكه إلهامِ أوليا (بعض عارضهلرله) خطا اولابيلير. ايشته بو نوعدن بر قسم خلافِ حقيقت چيقهبيلير.
آلتنجى أصل:بين الناس إشتهار بولمش بعض حكايهلر بولونويور كه، ضروبِ أمثال حكمنه گچر. حقيقى معناسنه باقيلماز. نه مقصد ايچون سَوق ايديلير، اوڭا باقيلير. ايشته بو نوعدن بين الناس تعارف ايتمش بعض قصّه و حكاياتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر مقصدِ إرشادى ايچون، تمثيل و كنايه نوعندن ذكر ايديويرمش. شو نوع مسئلهلرڭ معناىِ حقيقيسنده قصور وارسه، عُرف و عاداتِ ناسه عائددر و تعارف و تسامعِ عمومىيه راجعدر.
يدنجى أصل:پك چوق تشبيه و تمثيللر بولونويور كه، مرورِ زمانله ويا علمڭ ألندن جهلڭ ألنه گچمهسيله حقيقتِ مادّيه تلقّى ايديلييور. خطايه دوشر. مثلا: "ثَوْر" و "حوت" إسمنده و عالمِ مثالده ثَوْر و حوت تمثالنده بَرّى و بحرى حيوانات ناظرلرندن ايكى ملائكة اللّٰه، عادتا بر قوجه اوكوز و جسمانى بر باليق ظن ايديلهرك حديثه ايليشيلمش. هم مثلا: بر وقت حضورِ نبويده درين بر سس ايشيدلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى كه: "بو گورولتى، يتمش سنهدر يووارلانوب تا آنجق بو دقيقه جهنّمڭ ديبنه دوشن بر طاشڭ گورولتيسيدر." ايشته بو حديثى ايشيدن، حقيقته واصل اولميان إنكاره صاپار. حالبوكه يگرمى دقيقه او حديثدن صوڭره قطعيًا ثابتدر كه؛ برى گلدى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ديدى كه: "مشهور منافق، يگرمى دقيقه أوّل ئولدى." يتمش ياشنه گيرن او منافق جهنّمڭ بر طاشى اولارق بتون مدّتِ عمرى تدنّيده، أسفلِ سافلينه كفره سقوطدن عبارت اولديغنى غايت بليغانه بر صورتده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بيان ايتمشدر. جنابِ حق او وفات دقيقهسنده او سسى ايشيتديروب، اوڭا علامت ايتمشدر.
— 387 —
سكزنجى أصل:جنابِ حكيمِ مطلق، شو دارِ تجربه و ميدانِ إمتحانده چوق مهمّ شيلرى، كثرتلى أشيا ايچنده صاقلايور. او صاقلامقله چوق حكمتلر، چوق مصلحتلر باغليدر. مثلا: ليلهِٔ قدرى، عموم رمضانده؛ ساعتِ إجابهِٔ دعايى، جمعه گوننده؛ مقبول وليسنى، إنسانلر ايچنده؛ أجلى، عمر ايچنده و قيامتڭ وقتنى، عمرِ دنيا ايچنده صاقلامش. زيرا أجلِ إنسان معيّن اولسه، يارى عمرينه قدر غفلتِ مطلقه، ياريدن صوڭره دار آغاجنه آديم آديم گيتمك گبى بر دهشت ويرهجك. حالبوكه آخرت و دنيا موازنهسنى محافظه ايتمك و هر وقت خوف و رجا اورتهسنده بولونمق مصلحتى إقتضا ايدر كه؛ هر دقيقه هم ئولمك، هم ياشامق ممكن اولسون. شو حالده مبهم طرزدهكى يگرمى سنه مبهم بر عمر، بيڭ سنه معيّن بر عمره مرجّحدر. ايشته قيامت دخى شو إنسانِ أكبر اولان دنيانڭ أجليدر. أگر وقتى تعيّن ايتسه ايدى، بتون قرونِ اولٰى و وسطىٰ غفلتِ مطلقهيه طالاجق ايديلر و قرونِ اُخرى دهشتده قالاجقدى. إنسان ناصل حياتِ شخصيهسيله خانهسنڭ و كوينڭ بقاسيله علاقهداردر. اويله ده؛ حياتِ إجتماعيه و نوعيهسيله، كُرهِٔ أرضڭ و دنيانڭ ياشامسيله علاقهداردر. قرآن اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ دير. "قيامت ياقيندر" فرمان ايدييور. بيڭ بو قدر سنه گچدكدن صوڭره گلمهمسى، ياقينلغنه خلل ويرمز. زيرا قيامت، دنيانڭ أجليدر. دنيانڭ عمرينه نسبةً بيڭ ويا ايكى بيڭ سنه، بر سنهيه نسبتله بر ايكى گون ويا بر ايكى دقيقه گبيدر. ساعتِ قيامت يالڭز إنسانيتڭ أجلى دگل كه، اونڭ عمرينه نسبت ايديلوب بعيد گورولسون. ايشته بونڭ ايچوندر كه، حكيمِ مطلق، قيامتى مغيباتِ خمسهدن اولارق علمنده صاقلايور. ايشته بو إبهام سرّندندر كه، هر عصر، حتّى عصرِ حقيقتبين اولان عصرِ سعادت دخى دائما قيامتدن قورقمشلر. حتّى بعضلرى، "شرائطى همان همان چيقمش" ديمشلر.
ايشته بو حقيقتى بيلمهين إنصافسز إنسانلر ديرلر كه: "آخرتڭ تفصيلاتنى درس آلان متيقّظ قلبلى، كسكين نظرلى اولان صحابهلرڭ فكرلرى، نيچون بيڭ سنه حقيقتدن اوزاق اولارق فكرلرى دوشمش گبى، إستقبالِ دنيوىده بيڭ درت يوز سنه صوڭره گلهجك بر حقيقتى عصرلرنده قريب ظن ايتمشلر؟"
— 388 —
الجواب:چونكه صحابهلر، فيضِ صحبتِ نبوّتدن هركسدن زياده دارِ آخرتى دوشونهرك، دنيانڭ فناسنى بيلهرك، قيامتڭ إبهامِ وقتندهكى حكمتِ إلٰهيهيى آڭلايهرق أجلِ شخصى گبى دنيانڭ أجلنه قارشى دخى دائما منتظر بر وضعيت آلارق، آخرتلرينه جدّى چاليشمشلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام "قيامتى بكلهيڭز، إنتظار ايديڭز" تكرار ايتمهسى، شو حكمتدن ايلرى گلمش بر إرشادِ نبويدر. يوقسه وقوعِ معيّنه دائر بر وحيڭ حكميله دگلدر كه، حقيقتدن اوزاق اولسون. علّت آيريدر، حكمت آيريدر. ايشته پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ بو نوع سوزلرى حكمتِ إبهامدن ايلرى گلييور. هم شو سردندر كه؛ مهدى، سفيان گبى آخر زمانده گلهجك أشخاصلرى چوق زمان أوّل حتّى تابعين زماننده اونلرى بكلهمشلر، يتيشمك أملنده بولونمشلر. حتّى بعض أهلِ ولايت "اونلر گچمش" ديمشلر. ايشته بو ده، قيامت گبى، حكمتِ إلٰهيه إقتضا ايدر كه؛ وقتلرى تعيّن ايتمهسين. چونكه هر زمان، هر عصر، قوّهِٔ معنويهنڭ تقويهسنه مدار اولاجق و يأسدن قورتارهجق "مهدى" معناسنه محتاجدر. بو معناده، هر عصرڭ بر حصّهسى بولونمق لازمدر. هم غفلت ايچنده فنالره اويمامق و لاقيدلقده نفسڭ ديزگيننى بيراقمهمق ايچون، نفاقڭ باشنه گچهجك مدهش شخصلردن هر عصر چكينملى و قورقملى. أگر تعيين ايديلسه ايدى، مصلحتِ إرشادِ عمومى ضايع اولوردى.
شيمدى مهدى گبى أشخاصڭ حقّندهكى رواياتڭ إختلافاتى و سرّى شودر كه: أحاديثى تفسير ايدنلر، متنِ أحاديثى تفسيرلرينه و إستنباطلرينه تطبيق ايتمشلر. مثلا: مركزِ سلطنت او وقت شامده ويا مدينهده اولديغندن، وقوعاتِ مهديه ويا سفيانيهيى مركزِ سلطنت جوارنده اولان بصره، كوفه، شام گبى يرلرده تصوّر ايدهرك اويله تفسير ايتمشلر. هم ده او أشخاصڭ شخصِ معنويسنه ويا تمثيل ايتدكلرى جماعته عائد آثارِ عظيمهيى او أشخاصڭ ذاتلرنده تصوّر ايدهرك اويله تفسير ايتمشلر كه، او أشخاصِ خارقه چيقدقلرى وقت بتون خلق اونلرى طانييهجق گبى بر شكل ويرمشلر. حالبوكه ديمشدك: بو دنيا تجربه ميدانيدر. عقله قپو آچيلير، فقط إختيارى ألندن آلينماز. اويله ايسه او أشخاص، حتّى او مدهش دجّال دخى چيقديغى زمان چوقلرى، حتّى كنديسى ده بدايةً دجّال اولديغنى بيلمز. بلكه نورِ ايمانڭ دقّتيله، او أشخاصِ آخر زمان طانيلهبيلير.
— 389 —
علامتِ قيامتدن اولان دجّال حقّنده حديثِ شريفده "برنجى گونى بر سنه، ايكنجى گونى بر آى، اوچنجى گونى بر هفته، دردنجى گونى أيّامِ سائره گبيدر. چيقديغى زمان دنيا ايشيتير. قرق گونده دنيايى گزر." روايت ايديلييور. إنصافسز إنسانلر بو روايته محال ديمشلر. حاشا شو روايتڭ إنكار و إبطالنه گيتمشلر. حالبوكه
وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
حقيقتى شو اولمق گركدر كه: عالمِ كفرڭ أڭ كثافتليسى اولان شمالده، طبيعيّونڭ فكرِ كفريسندن سوزولن بر جريانِ عظيمڭ باشنه گچهجك و الوهيتى إنكار ايدهجك بر شخصڭ، شمال طرفندن چيقماسنه إشارت و شو إشارت ايچنده بر رمزِ حكمت واردر كه: قطبِ شمالىيه ياقين دائرهده بتون سنه، بر گيجه بر گوندوزدر. آلتى آيى گيجه، آلتى آيى گوندوزدر. "دجّالڭ بر گونى بر سنهدر." او دائره ياقيننده ظهورينه إشارتدر. "ايكنجى گونى بر آيدر" ديمكدن مراد، شمالدن بو طرفه گلدكجه بعضًا اولور يازڭ بر آينده گونش غروب ايتمز. شو دخى، دجّال شمالدن چيقوب عالمِ مدنيت طرفنه تجاوزينه إشارتدر. گونى دجّاله إسناد ايتمكله شو إشارته إشارت ايدر. داها بو طرفه گلدكجه بر هفتهده گونش غروب ايتمييور. داها گله گله طلوع و غروب اورتهسنده اوچ ساعت دوام ايدييور. بن روسيهده أسارتده ايكن بويله بر يرده بولوندم. بزه ياقين، بر هفته گونش غروب ايتمهين بر ير واردى. سير ايچون اورايه گيدييورلردى. "دجّالڭ چيقديغى وقت، عموم دنيا ايشيدهجك" اولان قيدى، تلغراف و راديو حلّ ايتمشدر. قرق گونده گزمسنى ده، مركبى اولان شمندوفر و طيّاره حلّ ايتمشدر. أسكيدن بو ايكى قيدى محال گورن ملحدلر، شيمدى عادى گورويورلر!..
علامتِ قيامتدن اولان يأجوج و مأجوجه و سدّه دائر، بر رسالهده بر درجه تفصيلًا يازديغمدن اوڭا حواله ايدوب شوراده يالڭز شونى ديرز كه: أسكيدن مانچور، مُغول عنوانيله إجتماعاتِ بشريهيى زير و زبر ايدن طائفهلر و سدِّ چينىنڭ ياپيلمسنه سببيت ويرنلر، قيامته ياقين ينه آنارشيستلك گبى بر فكرله مدنيتِ بشريهيى زير و زبر ايدهجكلرى، روايتلرده واردر. بعض ملحدلر ديرلر: "بو قدر عجائبى ياپان و ياپهجق طائفهلر نرهده؟"
الجواب:چكرگه گبى بر آفات، بر موسمده پك چوق كثرتله بولونور. موسم دگيشدكچه مملكتى فساده ويرن كثرتلى او طائفهلرڭ حقيقتلرى، محدود بعض فردلرده
— 390 —
صاقلانيور. ينه زمانى گلدكجه أمرِ إلٰهى ايله او محدود فردلردن غايت كثرتلى عين فساد ينه باشلار. گويا اونلرڭ حقيقتِ ملّيتلرى اينجهلييور، قوپمايور. ينه موسمى گلدكجه ظهور ايدييور. عينًا اويله ده: بر زمان دنيايى هرج و مرج ايدن او طائفهلر، إذنِ إلٰهى ايله موسمى گلديگى وقت عين او طائفه، مدنيتِ بشريهيى هرج و مرج ايدهجكلر. فقط اونلرڭ محركلرى باشقه بر صورتده تظاهر ايدر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
طوقوزنجى أصل:مسائلِ ايمانيهدن بر قسمڭ نتائجى، شو مقيّد و طار عالمه باقار. ديگر بر قسمى، گنيش و مطلق اولان عالمِ آخرته باقار. عمللرڭ فضيلت و ثوابنه دائر أحاديثِ شريفهنڭ بر قسمى ترغيب و ترهيبه مناسب بر تأثير ويرمك ايچون بلاغتلى بر اُسلوبده گلديگندن، دقّتسز إنسانلر اونلرى مبالغهلى ظن ايتمشلر. حالبوكه بتون اونلر عينِ حق و محضِ حقيقت اولدقلرندن مجازفه و مبالغه، ايچلرنده يوقدر. أزجمله، أڭ زياده إنصافسزلرڭ ذهننى قورجالايان شو حديثدر كه:
لَوْ وُزِنَتِ الدُّنْيَا عِنْدَ اللّٰهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا شَرِبَ الْكَافِرُ مِنْهَا جُرْعَةَ مَاءٍ
(أو كما قال) مئالِ شريفى: "دنيانڭ جنابِ حقّڭ ياننده بر سينك قنادى قدر قيمتى اولسه ايدى، كافرلر بر يودوم صويى اوندن ايچمهيهجك ايديلر." حقيقتى شودر كه: عِنْدَ اللّٰهِ تعبيرى، عالمِ بقادن ديمكدر. أوت عالمِ بقادن بر سينك قنادى قدر بر نور مادام أبديدر، ير يوزينى طولديرهجق موقّت بر نوردن داها چوقدر. ديمك قوجه دنيايى بر سينك قاناديله موازنه دگل، بلكه هركسڭ قيصهجق عمرينه يرلشن خصوصى دنياسنى عالمِ بقادن بر سينك قنادى قدر دائمى بر فيضِ إلٰهىيه و بر إحسانِ إلٰهىيه موازنهيه گلمديگى ديمكدر. هم دنيانڭ ايكى يوزى وار؛ بلكه اوچ يوزى وار. برى، جنابِ حقّڭ أسماسنڭ آيينهلريدر. ديگرى، آخرته باقار؛ آخرت تارلاسيدر. ديگرى، فنايه، عدمه باقار. بيلديگمز، مرضئِ إلٰهى اولميان أهلِ ضلالتڭ دنياسيدر. ديمك أسماءِ حسنىنڭ آيينهلرى و مكتوباتِ صمدانيه و آخرتڭ مزرعهسى اولان قوجه دنيا دگل؛ بلكه آخرته ضد و بتون خطيئاتڭ منشئى و بليّاتڭ منبعى اولان دنياپرستلرڭ دنياسنڭ عالمِ آخرتده أهلِ ايمانه ويريلن سرمدى بر ذرّهسنه دگمديگنه إشارتدر. ايشته أڭ طوغرى و جدّى شو حقيقت نرهده و
— 391 —
إنصافسز أهلِ إلحادڭ فهم ايتدكلرى معنا نرهده؟ او إنصافسز أهلِ إلحادڭ أڭ مبالغه، أڭ مجازفه ظن ايتدكلرى معنا نرهده؟
هم مثلا:إنصافسز أهلِ إلحادڭ مبالغه ظن ايتدكلرى حتّى محال بر مبالغه و مجازفه توهّم ايتدكلرى برى ده، عمللرڭ ثوابنه دائر و بعض سورهلرڭ فضيلتلرى حقّنده گلن روايتلردر. مثلا: "فاتحهنڭ قرآن قدر ثوابى واردر." "سورهِٔ إخلاص ثُلثِ قرآن"، "سورهِٔ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ، رُبع" "سورهِٔ قُلْ يَا اَيُّهَا الْكَافِرُونَ رُبع"، "سورهِٔ يٰس اون دفعه قرآن قدر" اولديغنه روايت واردر. ايشته إنصافسز و دقّتسز إنسانلر ديمشلر كه: "شو محالدر. چونكه قرآن ايچنده يٰس و اوتهكى فضيلتلى اولانلر ده واردر. اونڭ ايچون معناسز اولور."
الجواب:حقيقتى شودر كه: قرآنِ حكيمڭ هر بر حرفنڭ بر ثوابى وار، بر حسنهدر. فضلِ إلٰهيدن او حرفلرڭ ثوابى سنبللهنير، بعضًا اون دانه ويرر، بعضًا يتمش، بعضًا يدى يوز (آيت الكرسى حرفلرى گبى)، بعضًا بيڭ بشيوز (سورهِٔ إخلاصڭ حرفلرى گبى)، بعضًا اون بيڭ (ليلهِٔ براتده اوقونان آيتلر و مقبول وقتلره تصادف ايدنلر گبى) و بعضًا اوتوز بيڭ (مثلا خشخاش تخمنڭ كثرتى مِثللو، ليلهِٔ قدرده اوقونان آيتلر گبى). و او گيجه بيڭ آيه مقابل إشارتيله، بر حرفنڭ او گيجهده اوتوز بيڭ ثوابى اولور آڭلاشيلير. ايشته قرآنِ حكيم، تضاعفِ ثوابيله برابر ألبته موازنهيه گلمز و گلهميور. بلكه أصل ثواب ايله بعض سورهلرله موازنهيه گلهبيلير.
مثلا:ايچنده مصر أكيلمش بر تارلا فرض ايدهلم كه، بيڭ دانه أكيلمش. بعض حبّهلرى يدى سنبل ويرمش فرض ايتسهك، هر بر سنبلده يوزر دانه اولمش ايسه، او وقت تك بر حبّه بتون تارلانڭ ايكى ثُلثنه مقابل اولويور. مثلا: بريسى ده اون سنبل ويرمش، هر برنده ايكى يوز دانه ويرمش، او وقت بر تك حبّه أصل تارلادهكى حبّهلرڭ ايكى مِثلى قدردر. و هكذا قياس ايت.
شيمدى قرآنِ حكيمى نورانى، مقدّس بر مزرعهِٔ سماويه تصوّر ايدييورز. ايشته هر بر حرفى أصل ثوابيله برر حبّه حكمندهدر. اونلرڭ سنبللرى نظره آلينميهجق. سورهِٔ يٰس، إخلاص، فاتحه، قُلْ يَا اَيُّهَا الْكَافِرُونَ، اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ گبى سائر فضيلتلرينه دائر روايت
— 392 —
ايديلن سوره و آيتلرله موازنه ايديلهبيلير. مثلا: قرآنِ حكيمڭ اوچ يوز بيڭ آلتى يوز يگرمى حرفى اولديغندن، سورهِٔ إخلاص بسمله ايله برابر آلتمش طوقوزدر. اوچ دفعه آلتمش طوقوز، ايكى يوز يدى حرفدر. ديمك سورهِٔ إخلاصڭ هر بر حرفنڭ حسنهلرى، بيڭ بشيوزه ياقيندر. ايشته سورهِٔ يٰسڭ حروفاتى حساب ايديلسه، قرآنِ حكيمڭ مجموعِ حروفاتنه نسبت ايديلسه و اون دفعه مضاعف اولماسى نظره آلينسه شويله بر نتيجه چيقار كه: يٰس شريفڭ هر بر حرفى تقريبًا بشيوزه ياقين ثوابى واردر. يعنى او قدر حسنه صاييلابيلير. ايشته بوڭا قياسًا باشقهلرينى دخى تطبيق ايتسهڭ، نه قدر لطيف و گوزل و طوغرى و مجازفهسز بر حقيقت اولديغنى آڭلارسڭ.
اوننجى أصل:أكثر طائفهِٔ مخلوقاتده اولديغى گبى أفعال و أعمالِ بشريهده بعض خارقه فردلر بولونور. او فردلر أگر اييلكده ايلرى گيتمشسه، او نوعلرڭ مدارِ فخرلريدر، يوقسه مدارِ شئآمتلريدر. هم گيزلهنيورلر. عادتا برر شخصِ معنوى، برر غايهِٔ خيال حكمنه گچرلر. سائر فردلرڭ هر بريسى او اولمغه چاليشير و او اولمق إحتمالى وار. ديمك او مكمّل خارقه فرد ايسه؛ مطلق، مبهم بولونوب هر يرده بولونماسى ممكن. شو إبهام إعتباريله منطقجه قضيهِٔ ممكنه صورتنده كلّيتنه حكم ايديلهبيلير. يعنى، هر بر عمل شويله بر نتيجه ويرهبيلمسى ممكندر.
مثلا، "كيم ايكى ركعت نمازى فلان وقتده قيلسه، بر حجّ قدردر." ايشته ايكى ركعت نماز بعض وقتده بر حجّه مقابل گلديگى حقيقتدر. هر بر ايكى ركعت نمازده بو معنا كلّيت ايله ممكندر. ديمك شو نوعدهكى روايتلر، وقوعى بِالفعل دائمى و كلّى دگل. زيرا قبولڭ مادام شرطلرى واردر، كلّيت و دائميلكدن چيقار. بلكه يا بِالفعل موقّتدر، مطلقدر وياخود ممكنهدر، كلّيهدر. ديمك شو نوع أحاديثدهكى كلّيت ايسه، إمكان إعتباريلهدر. مثلا: "غيبت، قتل گبيدر." ديمك غيبتده اويله بر فرد بولونور كه، قتل گبى بر زهرِ قاتلدن داها مضردر. مثلا: "بر گوزل سوز، بر عبدى آزاد ايتمك گبى بر صدقهِٔ عظيمهنڭ يرينه گچر." شيمدى ترغيب و تشويق ايچون او مبهم فردِ مكمّل، مطلق بر صورتده هر يرده بولونماسنڭ إمكاننى، واقع بر صورتده گوسترمكله خيره شوقى و شردن نفرتى تحريك ايتمكدر. هم ده شو عالمڭ مقياسيله عالمِ أبدينڭ شيلرى
— 393 —
طارتيلماز. بورانڭ أڭ بيوگى، اورانڭ أڭ كوچگنه موازى گلهمز. ثوابِ أعمال او عالمه باقديغى ايچون، دنيوى نظريمز اوڭا طار گلييور. عقلمزه صيغيشديرهميورز. مثلا:
مَنْ قَرَاَ هٰذَا اُعْطِىَ لَهُ مِثْلُ ثَوَابِ مُوسٰى وَ هَارُونَ
يعنى:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضِينَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَ لَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضِينَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَ لَهُ الْعَظَمَةُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ وَ لَهُ الْمُلْكُ رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
إنصافسز و دقّتسزلرڭ أڭ زياده نظرِ دقّتنى جلب ايدن شو گبى روايتلردر. حقيقتى شودر كه: دنياده طار نظريمزله، قيصهجق فكريمزله موسى و هارون عليه السلاملرڭ ثوابلرينى نه درجه تصوّر ايدييورز، بيلييورز. عالمِ أبديتده رحيمِ مطلق، سعادتِ أبديده نهايتسز إحتياج ايچنده بر عبدينه بر تك ورده مقابل ويرهجگى حقيقتِ ثواب، او ايكى ذاتڭ ثوابلرينه (فقط دائرهِٔ علممزه و تخمينمزه گيرن ثوابلرينه) مساوى اولابيلير. مثلا: بدوى، وحشى بر آدم هيچ پادشاهى گورمهمش. سلطنت حشمتنى بيلمهيور. بر كويده بر آغايى ناصل تصوّر ايدر، او محدود فكريله بر پادشاهى اوندن بيوكجه بر آغا قدر بيلير. حتّى بزده سادهدل بر طائفه وار كه، أسكيدن دييورلردى كه: "پادشاه، كندى اوجاغى ياننده و تنجرهسنڭ باشنده پيشيرديگى بولغور چورباسى ياننده نه ياپييور، بزم آغامز اونى بيلييور." ديمك اونلر، پادشاهى او قدر طار بر وضعيتده و عادى بر صورتده تخيّل ايدييورلر كه، كندى بولغور چورباسنى كندى پيشيرييور، عادتا بر يوزباشى حشمتنده فرض ايدييورلر. شيمدى برى او آدملردن بريسنه ديسه: "سن بوگون بنم ايچون بو ايشى ياپسهڭ، سنڭ بيلديگڭ پادشاه حشمتى قدر سڭا بر حشمتلك ويرهجگم." يعنى بر يوزباشى قدر بر رتبه ويرهجگم. او سوز حقيقتدر. چونكه حشمتِ پادشاهيدن اونڭ طار دائرهِٔ فكرينه گيرن، آنجق بر يوز باشيلق قدر بر شوكتدر.
ايشته دنيا نظريله طار فكريمزله آخرته متوجّه حقائقِ ثوابيهيى او بدوى آدم قدر ده دوشونهمييورز. حضرتِ موسى (عس) و هارونڭ (عس) مجهولمز اولان حقيقى
— 394 —
ثوابلرى ايله موازنه دگل، (چونكه تشبيه قاعدهسى، مجهولى معلومه قياس ايدر) بلكه موازنه ايديلن و معلوممز اولان و تخمينمزه گيرن ثوابلريله بر عبدِ مؤمنڭ بر وردينه مقابل مجهولمز اولان حقيقى ثوابيدر. هم ده دڭز يوزى ايله قطرهنڭ گوز ببگى، گونشڭ تمام عكسنى طوتمقده مساويدرلر. فرق، كيفيتدهدر. حضرتِ موسى (عس) و هارونڭ (عس) دڭزمثال آيينهِٔ روحلرينه إنعكاس ايدن ماهيتِ ثواب، بر قطره حكمنده بر عبدِ مؤمنڭ بر آيتدن آلديغى عين ماهيتِ ثوابدر. ماهيتجه، كميتجه بردرلر. كيفيت ايسه، قابليته تابعدر. هم بعضًا اولور كه؛ بر تك كلمه، بر تك تسبيح، اويله بر سعادت خزينهسنى آچار كه، آلتمش سنه خدمتله او آچيلمامش. ديمك بعض حالات اولويور كه، بر تك آيت قرآن قدر فائده ويرهبيلير. هم إسمِ أعظمه مظهر اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بر آيتده مظهر اولديغى فيضِ إلٰهى، بلكه بر پيغمبرڭ عموم فيضى قدر اولابيلير. وراثتِ أحمديه ايله إسمِ أعظم ظلّنه مظهر بر مؤمن، كندى قابليتى إعتباريله كميتجه بر نبىنڭ فيضى قدر ثواب آلييور دينلسه خلافِ حقيقت اولاماز. هم ده ثواب و فضيلت، نور عالمندندر. او عالمدن بر عالم، بر ذرّهيه صيغيشهبيلير. ناصلكه بر ذرّهجك بر شيشهده، سماوات نجوميله برابر گورونهبيلير. اويله ده، نيّتِ خالصه ايله شفّافيت پيدا ايدن بر ذكرده ويا بر آيتده، سماوات گبى نورانى ثواب و فضيلت يرلشهبيلير.
نتيجهِٔ كلام:أى إنصافسز و دقّتسز و ايمانى ضعيف، فلسفهسى قوى، خودبين، منقّد آدم! شو "اون أصلى" نظره آل. صوڭره سن خلافِ حقيقت و قطعى مخالفِ واقع گورديگڭ بر روايتى بهانه ايدهرك أحاديثِ شريفهيه و طولاييسيله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مرتبهِٔ عصمتنه خلل ويرهجك إعتراض پارمغنى اوزاتمه! زيرا أوّلا او "اون أصل"ڭ اون دائرهسى، سنى إنكاردن واز گچيرر. "حقيقى بر قصور وارسه بزه عائددر" ديرلر، حديثه راجع اولاماز. "أگر حقيقى دگلسه، سنڭ سوءِ فهمڭه عائددر" ديرلر. الحاصل: إنكار و ردّه گيتمك ايچون، شو "اون أصلى" تكذيب و إبطال ايتمك لازم گلير. شيمدى إنصافڭ وارسه بو "اون اصولى" كمالِ دقّتله دوشوندكدن صوڭره، او عقلڭ خلافِ حقيقت گورديگى بر حديثڭ إنكارينه قالقيشمه! "يا بر تفسيرى، يا بر تأويلى، يا بر تعبيرى واردر" دى، ايليشمه.
— 395 —
اون برنجى أصل:ناصل قرآنِ حكيمڭ متشابهاتى وار؛ تأويله محتاجدر وياخود مطلق تسليم ايستهيور. أحاديثڭ ده قرآنڭ متشابهاتى گبى مشكلاتى واردر. بعضًا چوق دقّتلى تفسيره و تعبيره محتاجدر. گچمش مثاللرله إكتفا ايدهبيليرسڭز.
أوت ناصلكه هشيار اولان آدم، ياتمش اولان آدمڭ رؤياسنى تعبير ايدر. اويله ده: بعضًا اويقوده اولان بر آدم، ياننده اويانيق اولان قونوشانلرڭ سوزلرينى ايشيدييور، فقط كندى عالمِ منامنه تطبيق ايدر بر طرزده معنا ويرييور، تعبير ايدييور. اويله ده: أى غفلت و فلسفه اويقوسى ايچنده تنويم ايديلن إنصافسز آدم!. سرِّ
مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى
و
تَنَامُ عَيْنِى وَلَا يَنَامُ قَلْبِى
حكمنه مظهر و حقيقى هشيار و يقظان اولان ذاتڭ گورديگنى سن كندى رؤياڭده إنكار دگل، تعبير ايت. أوت اويقوده بر آدمى بر سينك ايصيرسه، مدهش بر حربده يارهلر آلير گبى بر حقيقتِ نوميه بعضًا تلقّى ايدر. اوندن صورولسه، "حقيقةً بن يارهلاندم. بڭا طوپ، تفنك آتيلدى." دييهجك. ياننده اوطورانلر اونڭ اويقوسندهكى إضطرابنه گولويورلر. ايشته بو نومآلود نظرِ غفلت و فكرِ فلسفه، ألبته حقائقِ نبوّته محك اولامازلر.
اون ايكنجى أصل:نظرِ نبوّت و توحيد و ايمان؛ وحدته، آخرته، الوهيته باقديغى ايچون، حقائقى اوڭا گوره گورور. أهلِ فلسفه و حكمتڭ نظرى؛ كثرته، أسبابه، طبيعته باقار، اوڭا گوره گورور. نقطهِٔ نظر بربرندن چوق اوزاقدر. أهلِ فلسفهنڭ أڭ بيوك بر مقصدى، أهلِ اصول الدين و علماءِ علمِ كلامڭ مقاصدى ايچنده گورونميهجك بر درجهده كوچك و أهمّيتسزدر.
ايشته اونڭ ايچوندر كه، موجوداتڭ تفصيلِ ماهيتنده و اينجه أحواللرنده أهلِ حكمت چوق ايلرى گيتمشلر. فقط حقيقى حكمت اولان علومِ عاليهِٔ إلٰهيه و اُخرويهده او قدر گريدرلر كه، أڭ بسيط بر مؤمندن داها گريدرلر. بو سرّى فهم ايتمهينلر، محقّقينِ إسلاميهيى، حكمالره نسبةً گرى ظن ايدييورلر. حالبوكه عقللرى گوزلرينه اينمش، كثرتده بوغولمش اولانلرڭ نه حدّى وار كه، وراثتِ نبوّت ايله مقاصدِ عاليهِٔ قدسيهيه يتيشنلره يتيشهبيلسينلر.
— 396 —
هم بر شى ايكى نظر ايله باقيلديغى وقت، ايكى مختلف حقيقتى گوسترييور. ايكيسى ده حقيقت اولابيلير. فنّڭ هيچ بر حقيقتِ قطعيهسى، قرآنڭ حقائقِ قدسيهسنه ايليشهمز. فنّڭ قيصه ألى، اونڭ منزّه و معلّا دامننه ايريشهمز. نمونه اولارق بر مثال ذكر ايدرز:
مثلا، كُرهِٔ أرض أهلِ حكمت نظريله باقيلسه حقيقتى شودر كه: گونش أطرافنده متوسّط بر سيّاره گبى حدسز ييلديزلر ايچنده دونر. ييلديزلره نسبةً كوچك بر مخلوق. فقط أهلِ قرآن نظريله باقيلديغى وقت (اون بشنجى سوزده ايضاح ايديلديگى گبى) حقيقتى شويلهدر كه: ثمرهِٔ عالم اولان إنسان؛ أڭ جامع، أڭ بديع و أڭ عاجز، أڭ عزيز، أڭ ضعيف، أڭ لطيف بر معجزهِٔ قدرت اولديغندن، بشيك و مسكنى اولان زمين؛ سمايه نسبةً مادّةً كوچكلگيله و حقارتيله برابر معنًا و صنعةً بتون كائناتڭ قلبى، مركزى.. بتون معجزاتِ صنعتنڭ مشهرى، سرگيسى.. بتون تجلّياتِ أسماسنڭ مظهرى، نقطهِٔ محراقيهسى.. نهايتسز فعاليتِ ربّانيهنڭ محشرى، معكسى.. حدسز خلّاقيتِ إلٰهيهنڭ خصوصًا نباتات و حيواناتڭ كثرتلى أنواعِ صغيرهسندن جوّادانه ايجادڭ مدارى، چارشيسى و پك گنيش آخرت عالملرندهكى مصنوعاتڭ كوچك مقياسده نمونهگاهى و منسوجاتِ أبديهنڭ سرعتله ايشلهين تزگاهى و مناظرِ سرمديهنڭ چابوق دگيشن تقليدگاهى و بساتينِ دائمهنڭ تخمجقلرينه سرعتله سنبللهنن طار و موقّت مزرعهسى و تربيهگاهى اولمشدر.
ايشته أرضڭ بو عظمتِ معنويهسندن و أهمّيتِ صنعويهسندندر كه، قرآنِ حكيم؛ سماواته نسبةً بيوك بر آغاجڭ كوچك بر ميوهسى حكمنده اولان أرضى، بتون سماواته قارشى كوچوجك قلبى، بيوك قالبه مقابل طوتمق گبى دنك طوتويور. اونى بر كفهده، بتون سماواتى بر كفهده قويويور، مكرّرًا
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
دييور. ايشته سائر مسائلى بوڭا قياس ايت و آڭلا كه: فلسفهنڭ روحسز، سونوك حقيقتلرى؛ قرآنڭ پارلاق، روحلى حقيقتلريله مصادمه ايدهمز. نقطهِٔ نظر آيرى آيرى اولديغى ايچون، آيرى آيرى گورونور.
— 397 —
دردنجى دال:
اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ مَنْ فِى الْاَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبَالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَ مَنْ يُهِنِ اللّٰهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ اِنَّ اللّٰهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
شو بيوك و گنيش آيتڭ خزينهسندن يالڭز بر تك جوهرينى گوسترهجگز. شويله كه:
قرآنِ حكيم تصريح ايدييور كه: عرشدن فرشه، ييلديزلردن سينكلره، مَلكلردن سمكلره، سيّاراتدن ذرّهلره قدر هر شى جنابِ حقّه سجده و عبادت و حمد و تسبيح ايدر. فقط عبادتلرى، مظهر اولدقلرى أسمالره و قابليتلرينه گوره آيرى آيريدر، چشيد چشيددر. بز اونلرڭ عبادتلرينڭ تنوّعنڭ بر نوعنى بر تمثيل ايله بيان ايدرز. مثلا:
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
عظيم بر مالك الملك، بيوك بر شهرى ويا محتشم بر سرايى بنا ايتديگى وقت، او ذات درت نوع عملهيى اونڭ بناسنده إستخدام و إستعمال ايدر:
برنجى نوع:اونڭ مملوك و كولهلريدر. بو نوعڭ، نه معاشى وار و نه ده اجرتى وار. بلكه اونلر سيّدلرينڭ أمريله ايشلدكلرى هر عملده، اونلرڭ غايت لطيف بر ذوق و خوش بر شوقلرى واردر. سيّدلرينڭ مدحندن و وصفندن نه ديسهلر، اونلرڭ ذوقنى و شوقنى زياده ايدر. اونلر او مقدّس سيّدلرينه إنتسابلرينى بيوك بر شرف بيلهرك اونڭله إكتفا ايدييورلر. هم او سيّدڭ ناميله، حسابيله، نظريله ايشلره باقمهلرندن ده معنوى لذّت بولويورلر. اجرت و رتبهيه و معاشه محتاج اولمايورلر.
ايكنجى قسم كه،بعض عامى خدمتكارلردر. بيلمييورلر نيچون ايشلهيورلر. بلكه او مالكِ ذىشان اونلرى إستعمال ايدييور، كندى فكريله و علميله اونلرى چاليشديرييور. اونلره لايق بر جزئى اجرت دخى ويرييور. او خدمتكارلر بيلمييورلر كه؛ عمللرينه نه چشيد كلّى غايهلر، عالى مصلحتلر ترتّب ايدييور. حتّى بعضلرى توهّم ايدييورلر كه، اونلرڭ عمللرى يالڭز كنديلرينه عائد او اجرت و معاشندن باشقه غايهسى يوقدر.
اوچنجى قسم:او مالك الملكڭ بر قسم حيواناتى وار. اونلرى او شهرڭ، او سرايڭ بناسنده بعض ايشلرده إستخدام ايدييور. اونلره يالڭز بر يم ويرييور. اونلرڭ ده
— 398 —
إستعدادلرينه موافق ايشلرده چاليشمهلرى اونلره بر تلذّذ ويرييور. چونكه بِالقوّه بر قابليت و بر إستعداد، فعل و عمل صورتنه گيرسه؛ إنبساط ايله تنفّس ايدر، بر لذّت ويرر و بتون فعاليتلردهكى لذّت بو سردندر. شو قسم خدمتكارلرڭ اجرت و معاشلرى، يالڭز يم و شو لذّتِ معنويهدر. اونڭله إكتفا ايدرلر.
دردنجى قسم:اويله عملهلردر كه؛ بيلييورلر نه ايشلهيورلر و نه ايچون ايشلهيورلر و كيمڭ ايچون ايشلهيورلر و سائر عملهلر نه ايچون ايشلهيورلر و او مالك الملكڭ مقصدى نهدر، نه ايچون ايشلتديرييور. ايشته بو نوع عملهلرڭ سائر عملهلره بر رياست و نظارتلرى وار. اونلرڭ درجات و رتبهلرينه گوره درجه درجه معاشلرى وار.
عينًا بونڭ گبى، سماوات و أرضڭ مالكِ ذو الجلالى و دنيا و آخرتڭ بانئِ ذو الجمالى اولان ربّ العالمين؛ (دگل إحتياج ايچون.. چونكه هر شيئڭ خالقى اودر) بلكه عزّت و عظمت و ربوبيتڭ شئوناتى گبى بعض حكمتلر ايچون، شو كائنات سراينده شو دائرهِٔ أسباب ايچنده هم ملائكهيى، هم حيواناتى، هم جمادات و نباتاتى، هم إنسانلرى إستخدام ايدييور. اونلره عبادت ايتديرييور. شو درت نوعى آيرى آيرى وظائفِ عبوديتله مكلّف ايتمشدر.
برنجى قسم:تمثيلده مملوكلره مثال، ملائكهلردر. ملائكهلر ايسه اونلرده مجاهده ايله ترقّيات يوقدر. بلكه هر برينڭ ثابت بر مقامى، معيّن بر رتبهسى واردر. فقط اونلرڭ نفسِ عمللرنده بر ذوقِ مخصوصهلرى وار. نفسِ عبادتلرنده درجاتلرينه گوره تفيّضلرى وار. ديمك او خدمتكارلرينڭ مكافاتى، خدمتلرينڭ ايچندهدر. ناصل إنسان ماء، هوا و ضيا و غدا ايله تغدّى ايدوب تلذّذ ايدر. اويله ده مَلكلر، ذكر و تسبيح و حمد و عبادت و معرفت و محبّتڭ أنواريله تغدّى ايدوب تلذّذ ايدييورلر. چونكه اونلر نوردن مخلوق اولدقلرى ايچون غدالرينه نور كافيدر. حتّى نوره ياقين اولان رايحهِٔ طيّبه دخى اونلرڭ بر نوع غدالريدر كه، اوندن خوشلانييورلر. أوت أرواحِ طيّبه، روايحِ طيّبهيى سَور. هم مَلكلر، معبودلرينڭ أمريله ايشلدكلرى ايشلرده و اونڭ حسابيله ايشلدكلرى عمللرده و اونڭ ناميله ايتدكلرى خدمتده و اونڭ نظريله ياپدقلرى نظارتده و اونڭ إنتسابيله قزاندقلرى شرفده و اونڭ ملك و ملكوتنڭ مطالعهسيله آلدقلرى تنزّهده و اونڭ
— 399 —
تجلّياتِ جماليه و جلاليهسنڭ مشاهدهسيله قزاندقلرى تنعّمده اويله بر سعادتِ عظيمه واردر كه، عقلِ بشر آڭلاماز، مَلك اولميان بيلهمز.
مَلكلرڭ بر قسمى عابددرلر، ديگر بر قسمنڭ عبوديتلرى عملدهدر. ملائكهِٔ أرضيهنڭ عمله قسمى بر نوع إنسان گبيدر. تعبير جائز ايسه، بر نوع چوبانلق ايدرلر. بر نوع ده چيفتجيلك ايدرلر. يعنى روىِ زمين، عمومى بر مزرعهدر. ايچندهكى بتون حيواناتڭ طائفهلرينه خالقِ ذو الجلالڭ أمريله، إذنيله، حسابيله، حول و قوّتيله بر مَلكِ مؤكّل نظارت ايدر. اوندن داها كوچك هر بر نوع حيواناته مخصوص بر نوع چوبانلق ايدهجك بر ملائكهِٔ مؤكّل وار. هم ده روىِ زمين بر تارلادر، عموم نباتات اونڭ ايچنده أكيلير. عمومنه جنابِ حقّڭ ناميله، قوّتيله نظارت ايدهجك مؤكّل بر مَلك واردر. اوندن داها آشاغى بر مَلك، بر طائفهِٔ مخصوصهيه نظارت ايتمكله جنابِ حقّه عبادت و تسبيح ايدن مَلكلر وار. رزّاقيت عرشنڭ حَمَلهسندن اولان حضرتِ ميكائيل عليه السلام، شونلرڭ أڭ بيوك ناظرلريدر.
مَلكلرڭ چوبان و چيفتجيلر مثابهسنده اولانلرينڭ إنسانلره مشابهتلرى يوقدر. چونكه اونلرڭ نظارتلرى صِرف جنابِ حقّڭ حسابيلهدر و اونڭ ناميله و قوّتيله و أمريلهدر. بلكه نظارتلرى، يالڭز ربوبيتڭ تجلّياتنى، مأمور اولديغى نوعده مشاهده ايتمك و قدرت و رحمتڭ جلوهلرينى او نوعده مطالعه ايتمك و أوامرِ إلٰهيهيى او نوعه بر نوع إلهام ايتمك و او نوعڭ أفعالِ إختياريهسنى بر نوع تنظيم ايتمكدن عبارتدر. و بِالخاصّه زمينڭ تارلاسندهكى نباتاته نظارتلرى، اونلرڭ تسبيحاتِ معنويهلرينى مَلك لسانيله تمثيل ايتمك و اونلرڭ حياتلريله فاطرِ ذو الجلاله قارشى تقديم ايتديگى تحيّاتِ معنويهلرينى مَلك لسانيله إعلان ايتمك؛ هم اونلره ويريلن جهازاتى، حسنِ إستعمال ايتمك و بعض غايهلره توجيه ايتمك و بر نوع تنظيم ايتمكدن عبارتدر. ملائكهلرڭ شو خدمتلرى، جزءِ إختياريلريله بر نوع كسبدر. بلكه بر نوع عبوديت و عبادتدر. تصرّفِ حقيقيلرى يوقدر. چونكه هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص بر سكّه واردر. باشقهلرى پارمغنى ايجاده قاريشديراماز. ديمك، ملائكهلرڭ شو نوع عمللرى ايسه، اونلرڭ عبادتيدر. إنسان گبى، عادتلرى دگلدر.
— 400 —
و بو سراىِ كائناتده ايكنجى قسم عمله؛حيواناتدر. حيوانات دخى، إشتها صاحبى بر نفس و بر جزءِ إختياريلرى اولديغندن عمللرى خالصًا لِوجه اللّٰه اولمايور. بر درجه نفسلرينه ده بر حصّه چيقارييورلر. اونڭ ايچون مالك الملكِ ذو الجلال والإكرام كريم اولديغندن اونلرڭ نفسلرينه بر حصّه ويرمك ايچون عمللرينڭ ضمننده اونلره بر معاش إحسان ايدييور. مثلا: مشهور بلبل قوشى
(حاشيه): بلبل شاعرانه قونوشديغى ايچون، شو بحثمز ده بر پارچه شاعرانه دوشويور. فقط خيال دگل، حقيقتدر.
گلڭ عشقيله معروف او حيوانجغى، فاطرِ حكيم إستخدام ايدييور. بش غايه ايچون اونى إستعمال ايدييور:
برنجيسى:حيوانات قبيلهلرى نامنه، نباتات طائفهلرينه قارشى اولان مناسباتِ شديدهيى إعلانه مأموردر.
ايكنجيسى:رحمانڭ رزقه محتاج مسافرلرى حكمنده اولان حيوانات طرفندن بر خطيبِ ربّانيدر كه، رزّاقِ كريم طرفندن گوندريلن هديهلرى آلقيشلامقله و إعلانِ سُرور ايتمكله موظّفدر.
اوچنجيسى:أبناىِ جنسنه إمداد ايچون گوندريلن نباتاته قارشى حسنِ إستقبالى هركسڭ باشنده إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى:نوعِ حيواناتڭ نباتاته درجهِٔ عشقه واصل اولان شدّتِ إحتياجنى، نباتاتڭ گوزل يوزلرينه قارشى مبارك باشلرى اوستنده بيان ايتمكدر.
بشنجيسى:مالك الملكِ ذو الجلال والجمالِ والإكرامڭ بارگاهِ مرحمتنه أڭ لطيف بر تسبيحى، أڭ لطيف بر شوق ايچنده، گُل گبى أڭ لطيف بر يوزده تقديم ايتمكدر.
ايشته شو بش غايهلر گبى باشقه معنالر ده واردر. شو معنالر و شو غايهلر، بلبلڭ حق سبحانَهُ و تعالىٰنڭ حسابنه ايتديگى عملڭ غايهسيدر. بلبل كندى ديليله قونوشور. بز شو معنالرى اونڭ حزين سوزلرندن فهم ايدييورز، ملائكه و روحانياتڭ فهم ايتدكلرى گبى... كنديسى كندى نغماتنڭ معناسنى تمامًا بيلمسه ده، فهممزه ضرر
— 401 —
ويرمز. "ديڭلهين سويلهيندن داها ايى آڭلار" مشهوردر. هم بلبل، شو غايهلرى تفصيلاتيله بيلمهمسندن اولمامسنه دلالت ايتمييور. لا أقل ساعت گبى سڭا أوقاتڭى بيلديرر، كنديسى بيلمهيور نه ياپييور. بيلمهمسى سنڭ بيلديگڭه ضرر ويرمز. امّا او بلبلڭ جزئى معاشى ايسه، او تبسّم ايدن و گولن گوزل گُل چيچكلرينڭ مشاهدهسيله آلديغى ذوق و اونلرله محاوره و قونوشمق و دردلرينى دوكمكله آلديغى تلذّذدر. ديمك اونڭ نغماتِ حزينهسى، حيوانى تألّماتدن گلن تشكّيات دگل، بلكه عطاياىِ رحمانيهدن گلن بر تشكّراتدر. بلبله؛ نحلى، فحلى، عنكبوت و نملى، يعنى آرى و واسطهِٔ نسل أركك حيوان و ئورومجك و قارينجه و هوام و كوچك حيوانلرڭ بلبللرينى قياس ايت. هر برينڭ عمللرينڭ بلبل گبى چوق غايهلرى وار. اونلر ايچون ده برر معاشِ جزئى حكمنده برر ذوقِ مخصوص، خدمتلرينڭ ايچنده درج ايديلمشدر. او ذوق ايله، صنعتِ ربّانيهدهكى مهمّ غايهلره خدمت ايدييورلر. ناصلكه، بر سفينهِٔ سلطانيهده بر نفر دومنجيلك ايدوب بر جزئى معاش آلير. اويله ده، خدمتِ سبحانيهده بولونان بو حيواناتڭ برر جزئى معاشلرى واردر.
بلبل بحثنه بر تتمّه:صاقين ظن ايتمه كه، بو إعلان و دلّاللق و تسبيحاتڭ نغماتيله تغنّى، بلبله مخصوصدر. بلكه أكثر أنواعڭ هر بر نوعنڭ بلبلمثالى بر صنفى وار كه، او نوعڭ أڭ لطيف حسّياتنى، أڭ لطيف بر تسبيح ايله أڭ لطيف سجعهلرله تمثيل ايدهجك برر لطيف فردى ويا أفرادى بولونور. خصوصًا سينك و بوجكلرڭ بلبللرى هم چوقدر، هم چشيد چشيددرلر كه، اونلر بتون قولاغى بولونانلرڭ أڭ كوچك حيواندن أڭ بيوگنه قدر اولانلرڭ باشلرنده تسبيحاتلرينى گوزل سجعهلرله اونلره ايشيتديروب اونلرى متلذّذ ايدييورلر. اونلردن بر قسمى ليليدر. گيجهده سكوته طالان و سكونته گيرن بتون كوچك حيوانلرڭ قصيدهخان أنيسلرى، گيجهنڭ سكونتنده و موجوداتڭ سكوتنده اونلرڭ طاتلى سوزلى نطقخوانلريدر. و او مجلسِ خلوتده اولان ذكرِ خفىنڭ دائرهسنده برر قطبدر كه، هر بريسى اونى ديڭلر؛ كندى قلبلريله فاطرِ ذو الجلاللرينه بر نوع ذكر و تسبيح ايدرلر. ديگر بر قسمى، نهاريدر. گوندوزده آغاجلرڭ منبرلرنده، بتون ذىحياتلرڭ باشلرنده، ياز و بهار موسملرنده يوكسك آوازلريله، لطيف
— 402 —
نغمات ايله، سجعهلى تسبيحات ايله رحمٰن الرحيمڭ رحمتنى إعلان ايدييورلر. گويا بر ذكرِ جهرى حلقهسنڭ بر رئيسى گبى ايشيدنلرڭ جذبهلرينى تحريك ايدييورلر كه، او وقت ايشيدنلرڭ هر بريسى لسانِ مخصوصيله و بر آوازِ خصوصى ايله فاطرِ ذو الجلالنڭ ذكرينه باشلار. ديمك، هر بر نوع موجوداتڭ، حتّى ييلديزلرڭ ده بر سَرْذاكرى و نورأفشان بر بلبلى وار. فقط، بتون بلبللرڭ أڭ أفضلى و أڭ أشرفى و أڭ منوّرى و أڭ باهرى و أڭ عظيمى و أڭ كريمى و سسجه أڭ يوكسك و وصفجه أڭ پارلاق و ذكرجه أڭ أتمّ و شكرجه أڭ أعمّ و ماهيتجه أڭ أكمل و صورتجه أڭ أجمل، كائنات بوستاننده، أرض و سماواتڭ بتون موجوداتنى لطيف سجعاتيله، لذيذ نغماتيله، علوى تسبيحاتيله وجده و جذبهيه گتيرن، نوعِ بشرڭ عندليبِ ذىشانى و بنى آدمڭ بلبلِ ذو القرآنى: محمّدِ عربىدر.
عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَمْثَالِهِ اَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَ اَجْمَلُ التَّسْلِيمَاتِ
الحاصل:كائنات سراينده خدمت ايدن حيوانات، كمالِ إطاعتله أوامرِ تكوينيهيه إمتثال ايدوب، فطرتلرندهكى غايهلرى گوزل بر وجهله و جنابِ حقّڭ ناميله إظهار ايدهرك حياتلرينڭ وظيفهلرينى بديع بر طرز ايله جنابِ حقّڭ قوّتيله ايشلهمكله ايتدكلرى تسبيحات و عبادات، اونلرڭ هدايا و تحيّاتلريدر كه؛ فاطرِ ذو الجلال و واهبِ حيات درگاهنه تقديم ايدييورلر.
اوچنجى قسم عملهلرى:نباتات و جماداتدر. اونلرڭ جزءِ إختياريلرى اولماديغى ايچون، معاشلرى يوقدر. عمللرى خالصًا لِوجه اللّٰهدر و جنابِ حقّڭ إرادهسيله و إسميله و حسابيله و حول و قوّتيلهدر. فقط نباتاتڭ گيديشاتلرندن حسّ اولنيور كه، اونلرڭ وظائفِ تلقيح و توليدده و ميوهلرڭ تربيهسنده بر چشيد تلذّذاتلرى وار. فقط هيچ تألّماته مظهر دگللر. حيوان مختار اولديغى ايچون، لذّت ايله برابر ألمى ده وار. جمادات و نباتاتڭ عمللرنده إختيار گلمديگى ايچون، أثرلرى ده إختيار صاحبى اولان حيوانلرڭ عمللرندن داها مكمّل اولويور. إختيار صاحبى اولانلرڭ ايچنده، آرى أمثالى گبى وحى و إلهام ايله تنوّر ايدنلرڭ عمللرى، جزءِ إختياريسنه إعتماد ايدنلرڭ عمللرندن داها مكمّلدر.
— 403 —
ير يوزينڭ تارلاسنده نباتاتڭ هر بر طائفهسى، لسانِ حال و إستعداد ديليله فاطرِ حكيمدن سؤال ايدييورلر، دعا ايدييورلر كه: "يا ربّنا! بزه قوّت وير كه، ير يوزينڭ هر بر طرفنده طائفهمزڭ بايراغنى ديكمكله سلطنتِ ربوبيتڭى لسانمزله إعلان ايدهلم و روىِ أرض مسجدينڭ هر بر كوشهسنده سڭا عبادت ايتمك ايچون بزه توفيق وير و مشهرگاهِ أرضڭ هر بر طرفنده سنڭ أسماءِ حسنىڭڭ نقشلرينى، سنڭ بديع و آنتيقه صنعتلريڭى كندى لسانمزله تشهير ايتمك ايچون بزه بر رواج و سياحته إقتدار وير." ديرلر. فاطرِ حكيم اونلرڭ معنوى دعالرينى قبول ايدوب كه، بر طائفهنڭ تخملرينه قيلدن قنادجقلر ويرر؛ هر طرفه اوچوب گيدييورلر. طائفهلرى نامنه أسماءِ إلٰهيهيى اوقوتديرييورلر (أكثر تيكنلى نباتات و بر قسم صارى چيچكلرڭ تخملرى گبى). و بر قسمنه ده، إنسانه لازم ويا خوشنه گيدهجك گوزل أت ويرييور. إنسانى اوڭا خدمتكار ايدوب هر طرفه أكييور. بعض طائفهلرينه ده، هضم اولميهجق سرت بر كميك اوستنده حيوانلر يوتهجق بر أت ويرييور كه، حيوانلر اونى چوق طرفلره طاغيتيورلر. بعضلره ده، چنگلجكلرى ويروب هر تماس ايدنه ياپيشييور. باشقه يرلره گيدهرك طائفهسنڭ بايراغنى ديكرلر، صانعِ ذو الجلالڭ آنتيقه صنعتنى تشهير ايدييورلر. و بر قسمنه ده، آجى دوگهلك دينلن نباتات گبى صاچمهلى تفنك گبى بر قوّت ويرر كه، وقتى گلديگى زمان اونڭ ميوهسى اولان خيارجق دوشر، صاچمهلر گبى بر قاچ متره يرلره تخمجقلرينى آتار، زرع ايدر. فاطرِ ذو الجلالڭ ذكر و تسبيحنى كثرتلى لسانلرله سويلتديرمگه چاليشيرلر و هكذا قياس ايت...
فاطرِ حكيم و قادرِ عليم، كمالِ إنتظامله هر شيئى گوزل ياراتمش، گوزل تجهيز ايتمش، گوزل غايهلره توجيه ايتمش، گوزل وظيفهلرله توظيف ايتمش، گوزل تسبيحات ياپديرييور، گوزل عبادت ايتديرييور. أى إنسان! إنسان ايسهڭ، شو گوزل ايشلره، طبيعتى، تصادفى، عبثيتى، ضلالتى قاريشديرمه؛ چركين ايتمه، چركين ياپمه، چركين اولمه.
دردنجى قسم:إنساندر. شو كائنات سراينده بر نوع خدمه اولان إنسانلر، هم ملائكهيه بڭزر، هم حيواناته بڭزر. ملائكهيه، عبوديتِ كلّيهده، نظارتڭ شمولنده معرفتڭ إحاطهسنده، ربوبيتڭ دلّاللغنده مَلكلره بڭزر. بلكه إنسان داها جامعدر. فقط إنسانڭ شريره و إشتهالى بر نفسى بولونديغندن، ملائكهنڭ خلافنه اولارق پك مهمّ
— 404 —
ترقّيات و تدنّياته مظهردر. هم إنسان، عملنده نفسى ايچون بر حظ و ذاتى ايچون بر حصّه آراديغى ايچون حيوانه بڭزر. اويله ايسه، إنسانڭ ايكى معاشى وار: برى؛ جزئيدر، حيوانيدر، معجّلدر. ايكنجيسى؛ مَلكيدر، كلّيدر، مؤجّلدر. شيمدى، إنسانڭ وظيفهسيله معاشى و ترقّيات و تدنّياتى، گچن يگرمى اوچ عدد سوزلرده قسمًا گچمشدر. خصوصًا اون برنجى و يگرمى اوچنجيده داها زياده بيان ايديلمش. اونڭ ايچون شوراده إختصار ايدهرك قپويى قپهيورز. أرحم الرّاحميندن رحمت قپولرينى بزه آچماسنى و شو سوزڭ تكميلنه توفيقنى رفيق أيلمسنى نياز ايله، قصوريمزڭ و خطامزڭ عفوينى طلب ايله ختم ايدييورز.
بشنجى دال:بشنجى دالڭ بش ميوهسى وار.
برنجى ميوه:أى نفسپرست نفسم، أى دنياپرست آرقداشم! محبّت، شو كائناتڭ بر سببِ وجوديدر. هم شو كائناتڭ رابطهسيدر. هم شو كائناتڭ نوريدر، هم حياتيدر. إنسان، كائناتڭ أڭ جامع بر ميوهسى اولديغى ايچون، كائناتى إستيلا ايدهجك بر محبّت او ميوهنڭ چكردگى اولان قلبنه درج ايديلمشدر. ايشته شويله نهايتسز بر محبّته لايق اولاجق، نهايتسز بر كمال صاحبى اولابيلير. ايشته أى نفس و أى آرقداش! إنسانڭ خوفه و محبّته آلَت اولاجق ايكى جهاز، فطرتنده درج اولنمشدر. على كلّ حال او محبّت و خوف، يا خلقه ويا خالقه متوجّه اولاجق. حالبوكه خلقدن خوف ايسه، أليم بر بليّهدر. خلقه محبّت دخى، بلالى بر مصيبتدر. چونكه سن اويلهلردن قورقارسڭ كه، سڭا مرحمت ايتمز ويا سنڭ إسترحامڭى قبول ايتمز. شو حالده خوف، أليم بر بلادر. محبّت ايسه، سَوْديگڭ شى، يا سنى طانيماز، اللّٰهه ايصمارلادق ديمهيوب گيدر. (گنجلگڭ و مالڭ گبى.) يا محبّتڭ ايچون سنى تحقير ايدر. گورمييور ميسڭ كه، مجازى عشقلرده يوزده طقسان طوقوزى، معشوقندن شكايت ايدر. چونكه صمد آيينهسى اولان باطنِ قلب ايله صنممثال دنيوى محبوبلره پرستش ايتمك، او محبوبلرڭ نظرنده ثقيلدر و إستثقال ايدر، ردّ ايدر. زيرا فطرت، فطرى و لايق اولميان شيئى ردّ ايدر، آتار. (شهوانى سومكلر، بحثمزدن خارجدر.)
— 405 —
ديمك سَوْديگڭ شيلر يا سنى طانيمايور، يا سنى تحقير ايدييور، يا سڭا رفاقت ايتمييور. سنڭ رغمڭه مفارقت ايدييور. مادام اويلهدر؛ بو خوف و محبّتى، اويله بريسنه توجيه ايت كه، سنڭ خوفڭ لذّتلى بر تذلّل اولسون. محبّتڭ، ذلّتسز بر سعادت اولسون. أوت خالقِ ذو الجلالڭدن خوف ايتمك، اونڭ رحمتنڭ شفقتنه يول بولوب إلتجا ايتمك ديمكدر. خوف، بر قامچيدر؛ اونڭ رحمتنڭ قوجاغنه آتار. معلومدر كه، بر والده، مثلا بر ياورويى قورقوتوب سينهسنه جلب ايدييور. او قورقو، او ياورويه غايت لذّتليدر. چونكه شفقت سينهسنه جلب ايدييور. حالبوكه، بتون والدهلرڭ شفقتلرى، رحمتِ إلٰهيهنڭ بر لمعهسيدر. ديمك خوف اللّٰهده بر عظيم لذّت واردر. مادام خوف اللّٰهڭ بويله لذّتى بولونسه، محبّت اللّٰهده نه قدر نهايتسز لذّت بولونديغى معلوم اولور. هم اللّٰهدن خوف ايدن، باشقهلرڭ قساوتلى، بلالى خوفندن قورتولور. هم اللّٰه حسابنه اولديغى ايچون، مخلوقاته ايتديگى محبّت دخى فراقلى، ألملى اولمايور.
أوت إنسان أوّلا نفسنى سَور. صوڭره أقاربنى، صوڭره ملّتنى، صوڭره ذىحيات مخلوقلرى، صوڭره كائناتى، دنيايى سَور. بو دائرهلرڭ هر بريسنه قارشى علاقهداردر. اونلرڭ لذّتلريله متلذّذ و ألملريله متألّم اولابيلير. حالبوكه شو هرج و مرج عالمده و روزگار دوراننده هيچ بر شى قرارنده قالماديغندن بيچاره قلبِ إنسان، هر وقت يارهلانيور. أللرى ياپيشديغى شيلرله، او شيلر گيدوب أللرينى پارهليور، بلكه قوپارييور. دائما إضطراب ايچنده قالير، ياخود غفلت ايله سرخوش اولور. مادام اويلهدر، أى نفس! عقلڭ وارسه، بتون او محبّتلرى طوپلا، حقيقى صاحبنه وير، شو بلالردن قورتول. شو نهايتسز محبّتلر، نهايتسز بر كمال و جمال صاحبنه مخصوصدر. نه وقت حقيقى صاحبنه ويردڭ، او وقت بتون أشيايى اونڭ ناميله و اونڭ آيينهسى اولديغى جهتله إضطرابسز سَوهبيليرسڭ. ديمك شو محبّت، طوغريدن طوغرىيه كائناته صرف ايديلمهمك گركدر. يوقسه محبّت أڭ لذيذ بر نعمت ايكن، أڭ أليم بر نقمت اولور.
بر جهت قالدى كه، أڭ مهمى ده اودر كه، أى نفس! سن، محبّتڭى كندى نفسڭه صرف ايدييورسڭ. سن، كندى نفسڭى كنديڭه معبود و محبوب ياپييورسڭ. هر شيئى نفسڭه فدا ايدييورسڭ، عادتا بر نوع ربوبيت ويرييورسڭ.
— 406 —
حالبوكه محبّتڭ سببى، يا كمالدر؛ زيرا كمال ذاتنده سَويلير. ياخود منفعتدر، ياخود لذّتدر وياخود خيريتدر، يا بونلر گبى بر سبب تحتنده محبّت ايديلير. شيمدى أى نفس! بر قاچ سوزده قطعى إثبات ايتمشز كه؛ أصل ماهيتڭ قصور، نقص، فقر، عجزدن يوغرولمشدر كه؛ ظلمت، قراڭلغڭ درجهسى نسبتنده نورڭ پارلاقلغنى گوسترديگى گبى، ضدّيت إعتباريله سن، اونلرله فاطرِ ذو الجلالڭ كمال، جمال، قدرت و رحمتنه آيينهدارلق ايدييورسڭ. ديمك أى نفس! نفسڭه محبّت دگل، بلكه عداوت ايتمليسڭ وياخود آجيماليسڭ وياخود مطمئنّه اولدقدن صوڭره شفقت ايتمليسڭ. أگر نفسڭى سَورسهڭ، (چونكه سنڭ نفسڭ لذّت و منفعتڭ منشئيدر، سن ده لذّت و منفعتڭ ذوقنه مفتونسڭ.) او ذرّه حكمنده اولان لذّت و منفعتِ نفسيهيى، نهايتسز لذّت و منفعتلره ترجيح ايتمه. ييلديز بوجگى گبى اولمه. چونكه او، بتون أحبابنى و سَوْديگى أشيايى قراڭلغڭ وحشتنه غرق ايدر، نفسنده بر لمعهجق ايله إكتفا ايدر. زيرا نفسى اولان لذّت و منفعتڭله برابر بتون علاقهدار اولديغڭ و بتون منفعتلريله إنتفاع ايتديگڭ و سعادتلريله مسعود اولديغڭ موجوداتڭ و بتون كائناتڭ منفعتلرى، نعمتلرى، إلتفاتنه تابع بر محبوبِ أزلىيى سومكلگڭ لازمدر. تا، هم كنديڭڭ، هم بتون اونلرڭ سعادتلريله متلذّذ اولاسڭ. هم كمالِ مطلقڭ محبّتندن آلديغڭ نهايتسز بر لذّتى آلاسڭ.
ذاتًا سڭا، سنده سنڭ نفسڭه اولان شديد محبّتڭ، اونڭ ذاتنه قارشى محبّتِ ذاتيهدر كه، سن سوءِ إستعمال ايدوب كندى ذاتڭه صرف ايدييورسڭ. اويله ايسه نفسڭدهكى أنايى ييرت، هُوَيى گوستر و كائناته طاغنيق بتون محبّتلرڭ، اونڭ أسما و صفاتنه قارشى ويريلمش بر محبّتدر. سن سوءِ إستعمال ايتمشسڭ، جزاسنى ده چكييورسڭ. چونكه يرنده صرف اولنميان بر محبّتِ غيرِ مشروعهنڭ جزاسى، مرحمتسز بر مصيبتدر. رحمٰن الرحيم إسميله، حوريلرله مزيَّن جنّت گبى سنڭ بتون آرزولريڭه جامع بر مسكنى، سنڭ جسمانى هوساتڭه إحضار ايدن و سائر أسماسيله سنڭ روحڭ، قلبڭ، سرّڭ، عقلڭ و سائر لطائفڭ آرزولرينى تطمين ايدهجك أبدى إحساناتنى او جنّتده سڭا مهيّا ايدن و هر بر إسمنده معنوى چوق خزينهِٔ إحسان و كرم بولونان بر محبوبِ أزلينڭ، ألبته بر ذرّه محبّتى، كائناته بدل اولابيلير. كائنات اونڭ بر جزئى تجلّئِ محبّتنه بدل
— 407 —
اولاماز. اويله ايسه او محبوبِ أزلينڭ كندى حبيبنه سويلتديرديگى شو فرمانِ أزلىيى ديڭله، إتّباع ايت:
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
ايكنجى ميوه:أى نفس! عبوديت، مقدّمهِٔ مكافاتِ لاحقه دگل، بلكه نتيجهِٔ نعمتِ سابقهدر. أوت بز اجرتمزى آلمشز. اوڭا گوره خدمتله و عبوديتله موظّفز. چونكه أى نفس! خيرِ محض اولان وجودى سڭا گيديرن خالقِ ذو الجلال، سڭا إشتهالى بر معده ويرديگندن رزّاق إسميله بتون مطعوماتى بر سفرهِٔ نعمت ايچنده سنڭ اوڭڭه قويمشدر. صوڭره سڭا حسّاسيتلى بر حيات ويرديگندن، او حيات دخى بر معده گبى رزق ايستر. گوز، قولاق گبى بتون طويغولرڭ، أللر گبيدر كه؛ روىِ زمين قدر گنيش بر سفرهِٔ نعمتى، او أللرڭ اوڭنه قويمشدر. صوڭره معنوى چوق رزق و نعمتلر ايستهين إنسانيتى سڭا ويرديگندن، عالمِ ملك و ملكوت گبى گنيش بر سفرهِٔ نعمت، او معدهِٔ إنسانيتڭ اوڭنه و عقلڭ ألى يتيشهجك نسبتده سڭا آچمشدر. صوڭره نهايتسز نعمتلرى ايستهين و حدسز رحمتڭ ميوهلريله تغدّى ايدن و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتى و ايمانى سڭا ويرديگندن، دائرهِٔ ممكنات ايله برابر أسماءِ حسنى و صفاتِ مقدّسهنڭ دائرهسنه شامل بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا فتح ايتمشدر. صوڭره ايمانڭ بر نورى اولان محبّتى سڭا ويرمكله، غيرِ متناهى بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا إحسان ايتمشدر. يعنى، جسمانيتڭ إعتباريله كوچك، ضعيف، عاجز، ذليل، مقيّد، محدود بر جزءسڭ. اونڭ إحسانيله جزئى بر جزءدن، كلّى بر كلِّ نورانى حكمنه گچدڭ. زيرا حياتى سڭا ويرمكله، جزئيتدن بر نوع كلّيته و إنسانيتى ويرمكله حقيقى كلّيته و إسلاميتى ويرمكله علوى و نورانى بر كلّيته و معرفت و محبّتى ويرمكله محيط بر نوره سنى چيقارمش.
ايشته أى نفس! سن بو اجرتى آلمشسڭ. عبوديت گبى لذّتلى، نعمتلى، راحتلى، خفيف بر خدمتله مكلّفسڭ. حالبوكه، بوڭا ده تنبللك ايدييورسڭ. أگر ياريم يامالاق ياپسهڭ ده، گويا أسكى اجرتلرى كافى گلمييورمش گبى، چوق بيوك شيلرى متحكّمانه ايستهيورسڭ. و هم "نيچون دعام قبول اولمادى" دييه نازلانيورسڭ. أوت، سنڭ حقّڭ ناز دگل، نيازدر. جنابِ حق جنّتى و سعادتِ أبديهيى، محضِ فضل و
— 408 —
كرميله إحسان ايدر. سن، دائما رحمت و كرمنه إلتجا ايت. اوڭا گوون و شو فرمانى ديڭله:
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
أگر ديسهڭ:"شو كلّى حدسز نعمتلره قارشى، ناصل شو محدود و جزئى شكرمله مقابله ايدهبيليرم؟"
الجواب:كلّى بر نيّتله، حدسز بر إعتقاد ايله... مثلا: ناصلكه بر آدم بش غروش قيمتنده بر هديه ايله، بر پادشاهڭ حضورينه گيرر و گورور كه، هر برى ميليونلره دگر هديهلر، مقبول آدملردن گلمش، اوراده ديزيلمش. اونڭ قلبنه گلير: "بنم هديهم هيچدر، نه ياپهيم؟" بردن دير: "أى سيّدم! بتون شو قيمتدار هديهلرى كندى ناممه سڭا تقديم ايدييورم. چونكه سن اونلره لايقسڭ. أگر بنم إقتدارم اولسيدى، بونلرڭ بر مِثلنى سڭا هديه ايدردم." ايشته هيچ إحتياجى اولميان و رعيتنڭ درجهِٔ صداقت و حرمتلرينه علامت اولارق هديهلرينى قبول ايدن او پادشاه، او بيچارهنڭ او بيوك و كلّى نيّتنى و آرزوسنى و او گوزل و يوكسك إعتقاد لياقتنى، أڭ بيوك بر هديه گبى قبول ايدر. عينًا اويله ده: عاجز بر عبد، نمازنده "اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰه" دير. يعنى: بتون مخلوقاتڭ حياتلريله سڭا تقديم ايتدكلرى هديهِٔ عبوديتلرينى، بن كندى حسابمه، عمومنى سڭا تقديم ايدييورم. أگر ألمدن گلسه ايدى، اونلر قدر تحيّهلر سڭا تقديم ايدهجكدم. هم سن اونلره، هم داها فضلهسنه لايقسڭ. ايشته شو نيّت و إعتقاد، پك گنيش بر شكرِ كلّيدر. نباتاتڭ تخملرى و چكردكلرى، اونلرڭ نيّتلريدر.
هم مثلا: قاوون، قلبنده نوهلر صورتنده بيڭ نيّت ايدر كه، "يا خالقم! سنڭ أسماءِ حسنىڭڭ نقشلرينى يرڭ بر چوق يرلرنده إعلان ايتمك ايسترم." جنابِ حق گلهجك شيلرڭ ناصل گلهجكلرينى بيلديگى ايچون، اونلرڭ نيّتلرينى بِالفعل عبادت گبى قبول ايدر. "مؤمنڭ نيّتى، عملندن خيرليدر." شو سرّه إشارت ايدر. هم
سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَ رِضَاءَ نَفْسِكَ وَ زِنَةِ عَرْشِكَ وَ مِدَادِ كَلِمَاتِكَ وَ نُسَبِّحُكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ اَنْبِيَائِكَ وَ اَوْلِيَائِكَ وَ مَلٰئِكَتِكَ
— 409 —
گبى حدسز عددله تسبيح ايتمهنڭ حكمتى شو سردن آڭلاشيلير. هم ناصل بر ضابط، بتون نفراتنڭ يكون خدمتلرينى كندى نامنه پادشاهه تقديم ايدر. اويله ده: مخلوقاته ضابطلك ايدن و حيوانات و نباتاته قوماندانلق ياپان و موجوداتِ أرضيهيه خليفهلك ايتمگه قابل اولان و كندى خصوصى عالمنده كندينى هركسه وكيل تلقّى ايدن إنسان، اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دير. بتون خلقڭ عبادتلرينى و إستعانهلرينى، كندى نامنه معبودِ ذو الجلاله تقديم ايدر. هم
سُبْحَانَكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ جَمِيعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ بِاَلْسِنَةِ جَمِيعِ مَصْنُوعَاتِكَ
دير. بتون موجوداتى كندى حسابنه سويلتديرر. هم
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ مُرَكَّبَاتِهَا
دير. هر شى نامنه بر صلوات گتيرر. چونكه هر شى، نورِ أحمدى (عصم) ايله علاقهداردر. ايشته تسبيحاتده، صلواتلرده حدسز عددلرڭ حكمتنى آڭلا.
اوچنجى ميوه:أى نفس! آز بر عمرده حدسز بر عملِ اُخروى ايسترسهڭ و هر بر دقيقهِٔ عمريڭى بر عمر قدر فائدهلى گورمك ايسترسهڭ و عادتڭى عبادته و غفلتڭى حضوره قلب ايتمگى سَورسهڭ، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايت. چونكه بر معاملهِٔ شرعيهيه تطبيقِ عمل ايتديگڭ وقت، بر نوع حضور ويرييور. بر نوع عبادت اولويور. اُخروى چوق ميوهلر ويرييور. مثلا: بر شيئى صاتون آلدڭ. ايجاب و قبولِ شرعيهيى تطبيق ايتديگڭ دقيقهده، او عادى آليش ويريشڭ بر عبادت حكمنى آلير. او تخطّرِ حُكمِ شرعى بر تصوّرِ وحى ويرر. او دخى، شارعى دوشونمكله بر توجّهِ إلٰهى ويرر. او دخى، بر حضور ويرر. ديمك سنّتِ سنيهيه تطبيقِ عمل ايتمكله بو فانى عمر، باقى ميوهلر ويرهجك و بر حياتِ أبديهيه مدار اولاجق اولان فائدهلر ألده ايديلير.
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
فرماننى ديڭله. شريعت و سنّتِ سنيهنڭ أحكاملرى ايچنده جلوهلرى إنتشار ايدن أسماءِ حسنىنڭ هر بر إسمنڭ فيضِ تجلّيسنه بر مظهرِ جامع اولمغه چاليش...
— 410 —
دردنجى ميوه:أى نفس! أهلِ دنيايه، خصوصًا أهلِ سفاهته، خصوصًا أهلِ كفره باقوب صورى زينت و آلداتيجى غيرِ مشروع لذّتلرينه آلدانوب تقليد ايتمه. چونكه سن اونلرى تقليد ايتسهڭ، اونلر گبى اولامازسڭ. پك چوق سقوط ايدهجكسڭ. حيوان دخى اولامازسڭ. چونكه سنڭ باشڭدهكى عقل، مشئوم بر آلَت اولور. سنڭ باشڭى دائما دوگهجكدر. مثلا: ناصلكه بر سراى بولونسه، بيوك بر دائرهسنده بيوك بر ألكتريق لامباسى بولونور. او ألكتريقدن تشعّب ايتمش و اونڭله باغلى كوچك كوچك ألكتريقلر، كوچك منزللره تقسيم ايديلمش. شيمدى بريسى او بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويروب ضيايى قپاتسه، بتون منزللر درين بر قراڭلق ايچنه و بر وحشته دوشر. و باشقه سرايده بيوك ألكتريق لامباسيله مربوط اولميان كوچك ألكتريق لامبالرى، هر منزلده بولونويور. او سراى صاحبى بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويرهرك قپاتسه، سائر منزللرده ايشيقلر بولونهبيلير. اونڭله ايشنى گورهبيلير، خيرسزلر إستفاده ايدهمزلر.
ايشته أى نفسم! برنجى سراى، بر مسلماندر. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، اونڭ قلبنده او بيوك ألكتريق لامباسيدر. أگر اونى اونوتسه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه قلبندن اونى چيقارسه، هيچ بر پيغمبرى داها قبول ايدهمز. بلكه هيچ بر كمالاتڭ يرى روحنده قالاماز، حتّى ربّنى ده طانيماز. ماهيتندهكى بتون منزللر و لطيفهلر، قراڭلغه دوشر و قلبنده مدهش بر تخريبات و وحشت اولويور. عجبا بو تخريبات و وحشته مقابل هانگى شيئى قزانوب اُنسيت ايدهبيليرسڭ؟ هانگى منفعتى بولوب او تخريبات ضررينى اونڭله تعمير ايدرسڭ؟ حالبوكه أجنبيلر، او ايكنجى سرايه بڭزرلر كه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ نورينى قلبلرندن چيقارسهلر ده، كنديلرنجه بعض نورلر قالابيلير ويا قالابيلير ظن ايدرلر. اونلرڭ معنوى كمالاتِ أخلاقيهلرينه مدار اولاجق حضرتِ موسى و عيسى عليهما السلامه بر نوع ايمانلرى و خالقلرينه بر چشيد إعتقادلرى قالابيلير.
أى نفسِ أمّاره! أگر ديسهڭ: "بن، أجنبى دگل، حيوان اولمق ايسترم." سڭا قاچ دفعه سويلهمشدم: "حيوان گبى اولامازسڭ. زيرا قفاڭدهكى عقل اولديغى ايچون، او عقل گچمش ألملرى و گلهجك قورقولرى طوقاديله سنڭ يوزيڭه، گوزيڭه، باشڭه چارپهرق دوگويور. بر لذّت ايچنده بيڭ ألم قاتييور. حيوان ايسه، ألمسز گوزل بر لذّت
— 411 —
آلير، ذوق ايدر. اويله ايسه، أوّلا عقلڭى چيقار آت، صوڭره حيوان اول. هم كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ سيللهِٔ تأديبنى گور."
بشنجى ميوه:أى نفس! مكرّرًا سويلهديگمز گبى؛ إنسان، شجرهِٔ خلقتڭ ميوهسى اولديغندن، ميوه گبى أڭ اوزاق و أڭ جامع و عمومه باقار و عمومڭ جهت الوحدتنى ايچنده صاقلار بر قلب چكردگنى طاشييان و يوزى كثرته، فنايه، دنيايه باقان بر مخلوقدر. عبوديت ايسه، اونڭ يوزينى فنادن بقايه، خلقدن حقّه، كثرتدن وحدته، منتهادن مبدئه چويرن بر خيطِ وصلت، ياخود مبدأ و منتها اورتهسنده بر نقطهِٔ إتّصالدر. ناصلكه تخم اولاجق قيمتدار بر ميوهِٔ ذىشعور، آغاجڭ آلتندهكى ذىروحلره باقسه، گوزللگنه گوونسه، كندينى اونلرڭ أللرينه آتسه ويا غفلت ايدوب دوشسه، اونلرڭ أللرينه دوشهجك، پارچهلانهجق، عادى بر تك ميوه گبى ضايع اولاجق. أگر او ميوه، نقطهِٔ إستنادينى بولسه، ايچندهكى چكردك، بتون آغاجڭ جهت الوحدتنى طوتمقله برابر آغاجڭ بقاسنه و حقيقتنڭ دوامنه واسطه اولاجغنى دوشونهبيلسه، او وقت او تك ميوه ايچنده بر تك چكردك، بر حقيقتِ كلّيهِٔ دائمهيه، بر عمرِ باقى ايچنده مظهر اولويور. اويله ده: إنسان، أگر كثرته طالوب كائنات ايچنده بوغولوب دنيانڭ محبّتيله سرسم اولارق فانيلرڭ تبسّملرينه آلدانسه، اونلرڭ قوجاقلرينه آتيلسه، ألبته نهايتسز بر خسارته دوشر. هم فنا، هم فانى، هم عدمه دوشر. هم معنًا كندينى إعدام ايدر. أگر لسانِ قرآندن قلب قولاغيله ايمان درسلرينى ايشيدوب باشنى قالديرسه، وحدته متوجّه اولسه، عبوديتڭ معراجيله عرشِ كمالاته چيقهبيلير. باقى بر إنسان اولور.
أى نفسم! مادام حقيقت بويلهدر و مادام ملّتِ إبراهيميهدنسڭ (عس)، إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ دى. و محبوبِ باقىيه يوزيڭى چوير و بنم گبى شويله آغلا:
(بورادهكى فارسى بيتلر، اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده يازيلمقله بوراده يازيلمامشدر.)
٭ ٭ ٭
— 412 —
يگرمى بشنجى سوز
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
ألده قرآن گبى بر معجزهِٔ باقى واركن،
باشقه برهان آرامق عقلمه زائد گورونور.
ألده قرآن گبى بر برهانِ حقيقت واركن،
منكِرلرى إلزام ايچون گوڭلمه ثقلت مى گلير؟
إخطار
(شو سوزڭ باشنده بش شعلهيى يازمق نيّت ايتدك. فقط برنجى شعلهنڭ آخرلرنده أسكى حروفاتله طبع ايتمك ايچون غايت سرعتله يازمغه مجبور اولدق. حتّى بعض گون يگرمى اوتوز صحيفهيى ايكى اوچ ساعت ايچنده يازييوردق. اونڭ ايچون اوچ شعلهيى إختصارًا، إجمالًا يازهرق ايكى شعلهيى ده شيمديلك ترك ايتدك. بڭا عائد قصورلر و نقصانيتلر و إشكال و خطالره نظرِ إنصاف و مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز.)
بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسندهكى أكثر آيتلرڭ هر برى، يا ملحدلر طرفندن مدارِ تنقيد اولمش ويا أهلِ فن طرفندن إعتراضه اوغرامش ويا جنّى و إنسى شيطانلرڭ وسوسه و شبههلرينه معروض اولمش آيتلردر. ايشته بو "يگرمى بشنجى سوز" اويله بر طرزده او آيتلرڭ حقيقتلرينى و نكتهلرينى بيان ايتمش كه، أهلِ إلحاد و فنّڭ قصور ظن ايتدكلرى نقطهلر إعجازڭ لمعاتى و بلاغتِ قرآنيهنڭ كمالاتنڭ منشألرى اولديغى، علمى قاعدهلريله إثبات ايديلمش. بولانتى ويرمهمك ايچون اونلرڭ شبههلرى ذكر ايديلمهدن جوابِ قطعى ويريلمش.
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا
گبى. يالڭز يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچ درت آيتده شبههلرى سويلنمش. هم بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسى گرچه غايت مختصر و عجله يازيلمش ايسه ده، فقط علمِ بلاغت و علومِ عربيه نقطهسنده، عالملره حيرت ويرهجك درجهده عالمانه و درين و قوّتلى بر طرزده بيان ايديلمش. گرچه هر بحثنى هر أهلِ دقّت تام آڭلاماز، إستفاده ايتمز. فقط او باغچهده هركسڭ أهمّيتلى حصّهسى وار. پك عجله و مشوّش حالتلر ايچنده تأليف ايديلديگندن إفاده و عبارهسنده قصور وار اولماسيله برابر علم نقطهسنده چوق أهمّيتلى مسئلهلرڭ حقيقتنى بيان ايتمش.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 413 —
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
مخزنِ معجزات و معجزهِٔ كبراىِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ حكيمِ معجز البيانڭ حدسز وجوهِ إعجازندن قرقه ياقين وجوهِ إعجازيهيى عربى رسالهلرمده و عربى رسالة النورده و "إشارات الإعجاز" نامندهكى تفسيرمده و گچن شو يگرمى درت سوزلرده إشارتلر ايتمشز. شيمدى اونلردن يالڭز بش وجهنى بر درجه بيان و سائر وجوهى ايچلرنده إجمالًا درج ايدهرك و بر مقدّمه ايله اونڭ تعريف و ماهيتنه إشارت ايدهجگز.
مقدّمه اوچ جزءدر.
برنجى جزء:قرآن نهدر؟ تعريفى ناصلدر؟
الجواب:(اون طوقوزنجى سوزده بيان ايديلديگى و سائر سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى) قرآن، شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى.. و آياتِ تكوينيهيى اوقويان متنوّع ديللرينڭ ترجمانِ أبديسى.. و شو عالمِ غيب و شهادت كتابنڭ مفسّرى.. و زمينده و گوكده گيزلى أسماءِ إلٰهيهنڭ معنوى خزينهلرينڭ كشّافى.. و سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى.. و عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى.. و شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسنده اولان عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ أبديهِٔ رحمانيه و خطاباتِ أزليهِٔ سبحانيهنڭ خزينهسى.. و شو إسلاميت عالمِ معنويسنڭ گونشى، تملى، هندسهسى.. و عوالمِ اُخرويهنڭ مقدّس خريطهسى.. و ذات و صفات و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى.. و شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى.. و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتڭ ماء و ضياسى.. و نوعِ بشرڭ حكمتِ حقيقيهسى.. و إنسانيتى سعادته سَوق ايدن
— 414 —
حقيقى مرشدى و هاديسى.. و إنسانه هم بر كتابِ شريعت، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ حكمت، هم بر كتابِ عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ فكر، هم بتون إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه مرجع اولاجق چوق كتابلرى تضمّن ايدن تك، جامع بر كتابِ مقدّسدر. هم بتون أولياء و صدّيقين و عُرَفاء و محقّقينڭ مختلف مشربلرينه و آيرى آيرى مسلكلرينه، هر برندهكى مشربڭ مذاقنه لايق و او مشربى تنوير ايدهجك و هر بر مسلگڭ مساقنه موافق و اونى تصوير ايدهجك برر رساله إبراز ايدن مقدّس بر كتبخانه حكمنده بر كتابِ سماويدر.
ايكنجى جزء و تتمّهِٔ تعريف:قرآن، عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن، هر إسمڭ مرتبهِٔ أعظمندن گلديگى ايچون، (اون ايكنجى سوزده بيان و إثبات ايديلديگى گبى) قرآن، بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم بتون سماوات و أرضڭ خالقى نامنه بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهِٔ نظرنده بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر. هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان و تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. و شو سردندر كه، "كلام اللّٰه" عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش و دائما ده ويريلييور. قرآندن صوڭره سائر أنبيانڭ كتب و صحفلرى درجهسى گلير. سائر نهايتسز كلماتِ إلٰهيهنڭ ايسه بر قسمى دخى خاص بر إعتبارله، جزئى بر عنوان ايله، خصوصى بر تجلّى ايله، جزئى بر إسم ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان إلهامات صورتنده بر مكالمهدر. مَلك و بشر و حيواناتڭ إلهاملرى، كلّيت و خصوصيت إعتباريله چوق مختلفدر.
اوچنجى جزء:قرآن، عصرلرى مختلف بتون أنبيانڭ كتبلرينى و مشربلرى مختلف بتون أوليانڭ رسالهلرينى و مسلكلرى مختلف بتون أصفيانڭ أثرلرينى إجمالًا تضمّن ايدن و جهاتِ ستّهسى پارلاق و أوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا و نقطهِٔ إستنادى،
— 415 —
بِاليقين وحىِ سماوى و كلامِ أزلى.. و هدفى و غايهسى، بِالمشاهده سعادتِ أبديه.. ايچى، بِالبداهه خالص هدايت.. اوستى، بِالضروره أنوارِ ايمان.. آلتى، بِعلم اليقين دليل و برهان.. صاغى، بِالتجربه تسليمِ قلب و وجدان.. صولى، بِعين اليقين تسخيرِ عقل و إذعان... ميوهسى، بِحقّ اليقين رحمتِ رحمٰن و دارِ جنان... مقامى و رواجى، بِالحدسِ الصادق مقبولِ مَلك و إنس و جان بر كتابِ سماويدر.
قرآنڭ تعريفنه دائر اوچ جزئندهكى صفتلرڭ هر برى باشقه يرلرده قطعى إثبات ايديلمش ويا إثبات ايديلهجكدر. دعوامز مجرّد دگل، هر بريسى برهانِ قطعى ايله مبرهندر.
برنجى شعله:
بو شعلهنڭ اوچ شعاعى وار
برنجى شعاع:درجهِٔ إعجازده بلاغتِ قرآنيهدر. او بلاغت ايسه، نظمڭ جزالتندن و حسنِ متانتندن و اُسلوبلرينڭ بداعتندن، غريب و مستحسنلگندن و بياننڭ براعتندن، فائق و صفوتندن و معانيسنڭ قوّت و حقّانيتندن و لفظنڭ فصاحتندن، سلاستندن تولّد ايدن بر بلاغتِ خارق العادهدر كه، بنى آدمڭ أڭ داهى أديبلرينى، أڭ خارقه خطيبلرينى، أڭ متبحّر علماسنى معارضهيه دعوت ايدوب بيڭ اوچيوز سنهدر ميدان اوقويور، اونلرڭ طمارلرينه شدّتله طوقونويور. معارضهيه دعوت ايتديگى حالده، كبر و غرورلرندن باشنى سماواته ووران او داهيلر، اوڭا معارضه ايچون آغز آچامايوب كمالِ ذلّتله بوين أگديلر. ايشته بلاغتندهكى وجهِ إعجازى ايكى صورتله إشارت ايدرز:
برنجى صورت:إعجازى واردر و موجوددر. چونكه جزيرة العرب أهاليسى او عصرده أكثريتِ مطلقه إعتباريله اُمّى ايدى. اُمّيلكلرى ايچون مفاخرلرينى و وقوعاتِ تاريخيهلرينى و محاسنِ أخلاقه يارديم ايدهجك ضروبِ أمثاللرينى كتابت يرينه شعر و بلاغت قيديله محافظه ايدييورلردى. معنيدار بر كلام، شعر و بلاغت جاذبهسيله أسلافدن أخلافه حافظهلرده قالوب گيدييوردى. ايشته شو إحتياجِ فطرى نتيجهسى اولارق او قَومڭ معنوى چارشوىِ تجارتلرنده أڭ زياده رواج بولان، فصاحت و بلاغت
— 416 —
متاعى ايدى. حتّى بر قبيلهنڭ بليغ بر أديبى، أڭ بيوك بر قهرمانِ ملّيسى گبى ايدى. أڭ زياده اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته إسلاميتدن صوڭره عالمى ذكالريله إداره ايدن او ذكى قوم، شو أڭ رواجلى و مدارِ إفتخارلرى و اوڭا شدّتِ إحتياجله محتاج اولان بلاغتده أقوامِ عالمدن أڭ ايلريده و أڭ يوكسك مرتبهده ايديلر. بلاغت، او قدر قيمتدار ايدى كه، بر أديبڭ بر سوزى ايچون ايكى قوم بيوك محاربه ايدردى و بر سوزيله مصالحه ايدييورلردى. حتّى اونلرڭ ايچنده "معلّقاتِ سبعه" ناميله يدى أديبڭ يدى قصيدهسنى آلتونله كعبهنڭ ديوارينه يازمشلر، اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته بويله بر زمانده، بلاغت أڭ رواجلى اولديغى بر آنده قرآنِ معجز البيان نزول ايتدى. ناصلكه زمانِ موسى عليه السلامده سحر و زمانِ عيسى عليه السلامده طب رواجده ايدى. معجزهلرينڭ مهمّى او جنسدن گلدى. ايشته او وقت بلغاىِ عربى، أڭ قيصه بر سورهسنه مقابلهيه دعوت ايتدى:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ
فرمانيله اونلره ميدان اوقويور. هم دير كه: "ايمان گتيرمزسهڭز ملعونسڭز. جهنّمه گيرهجكسڭز." طمارلرينه شدّتله وورييور. غرورلرينى دهشتلى صورتده قيرييور. او كبرلى عقللرينى إستخفاف ايدييور. اونلرى بدايةً إعدامِ أبدى ايله و صوڭره ده جهنّمده إعدامِ أبدى ايله برابر دنيوى إعدام ايله ده محكوم ايدييور. دير: "يا معارضه ايديڭز، ياخود جان و مالڭز هلاكتدهدر."
ايشته أگر معارضه ممكن اولسيدى عجبا هيچ ممكن مى ايدى كه، بر ايكى سطرله معارضه ايدوب دعواسنى إبطال ايتمك گبى راحت بر چاره واركن، أڭ تهلكهلى، أڭ مشكلاتلى محاربه طريقى إختيار ايديلسين؟ أوت او ذكى قوم، او سياسى ملّت كه، بر زمان عالمى، سياستله إداره ايتديگى حالده، أڭ قيصه و راحت و خفيف بر يولى ترك ايتسين؟ أڭ تهلكهلى و بتون مال و جاننى بلايه آتاجق اوزون بر يولى إختيار ايتسين، هيچ قابل ميدر؟ چونكه بر أديبلرى، بر قاچ حروفاتله معارضه ايدهبيلسه ايدى؛ قرآن، دعواسندن واز گچردى. اونلر ده مادّى و معنوى هلاكتدن قورتولورلردى. حالبوكه محاربه گبى دهشتلى، اوزون بر يولى إختيار ايتديلر. ديمك، معارضهِٔ بِالحروف ممكن دگلدى، محالدى. اونڭ ايچون محاربهِٔ بالسيوفه مجبور اولديلر.
— 417 —
هم قرآنى تنظير ايتمك، تقليدينى ياپمق ايچون غايت شدّتلى ايكى سبب واردى. بريسى؛ دشمنڭ حرصِ معارضهسى. ديگرى؛ دوستلرينڭ شوقِ تقليديدر كه، شو ايكى سائقِ شديد آلتنده ميليونلر عربى كتابلر يازيلمش كه هيچ بريسى اوڭا بڭزهمز. عالم اولسون، عامى اولسون هر كيم اوڭا و اونلره باقسه قطعيًا دييهجك كه: "قرآن، بونلره بڭزهمز. هيچ بريسى اونى تنظير ايدهمز." شو حالده، يا قرآن بتوننڭ آلتندهدر. بو ايسه، بتون دوست و دشمنڭ إتّفاقيله بطّالدر، محالدر. ويا قرآن، او يازيلان عموم كتابلرڭ فوقندهدر.
أگر ديسهڭناصل بيلييورز كه، كيمسه معارضهيه تشبّث ايتمدى؟ كيمسه كندينه گووهنهمدى مى كه، ميدانه چيقسين؟ بربرينڭ يارديمى ده مى فائده ايتمدى؟
الجواب:أگر معارضه ممكن اولسيدى، على كلّ حال قطعى تشبّث ايديلهجكدى. چونكه عزّت و ناموس مسئلهسى، جان و مال تهلكهسى واردى. أگر تشبّث ايديلسه ايدى، على كلّ حال قطعى طرفدار پك چوق بولونهجقدى. چونكه حقّه معارض و معنّد دائما كثرتلى ايدى. أگر طرفدار بولسه ايدى، على كلّ حال إشتهار بولاجقدى. چونكه كوچك بر مجادله، بشرڭ نظرِ إستغرابنى جلب ايدوب دستانلرده إشتهار ايدر. شويله عجيب بر مجادله و وقوعات ايسه گيزلى قالاماز. إسلاميت عليهنده تا أڭ چركين و أڭ شنيع شيلره قدر نقل ايديلير، مشهور اولور. حالبوكه معارضهيه دائر مسيلمهِٔ كذّابڭ بر ايكى فقرهسندن باشقه نقل ايديلمهمش. او مسيلمهده چندان بلاغت وارمش. فقط حدسز بر حسنِ جماله مالك اولان بيانِ قرآنه نسبت ايديلديگى ايچون، اونڭ سوزلرى هذيان صورتنده تاريخلره گچمشدر. ايشته قرآنڭ بلاغتندهكى إعجاز، قطعيًا ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى موجوددر كه، ايش بويله اولويور.
ايكنجى صورت:بلاغتندهكى إعجازِ قرآنينڭ حكمتنى بش نقطهده بيان ايدهجگز.
برنجى نقطه:قرآنڭ نظمنده بر جزالتِ خارقه وار. او نظمدهكى جزالت و متانتى، "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى بيان ايدر. ساعتڭ ثانيه، دقيقه، ساعتى صايان و بربرينڭ نظامنى تكميل ايدن نه ايسه، قرآنِ حكيمڭ هر بر
— 418 —
جملهدهكى، هيئاتندهكى نظم و كلمهلرندهكى نظام و جملهلرڭ بربرينه قارشى مناسباتندهكى إنتظامى اويله بر طرزده "إشارات الإعجاز"ده آخرينه قدر بيان ايديلمشدر. كيم ايسترسه اوڭا باقهبيلير و بو نظمدهكى جزالتِ خارقهيى بو صورتده گورهبيلير. يالڭز بر ايكى مثال، بر جملهنڭ هيئاتندهكى نظمى گوسترمك ايچون ذكر ايدهجگز.
مثلا:
وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ
بو جملهده، عذابى دهشتلى گوسترمك ايچون أڭ آزينڭ شدّتله تأثيرينى گوسترمكله گوسترمك ايستر. ديمك تقليلى إفاده ايدهجك جملهنڭ بتون هيئتلرى ده بو تقليله باقوب اوڭا قوّت ويرهجك. ايشته لَئِنْ لفظى، تشكيكدر. شك، قلّته باقار. مَسَّ لفظى، آزيجق طوقونمقدر. ينه قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ لفظى مادّهسى، بر قوقوجق اولوب قلّتى إفاده ايتديگى گبى، صيغهسى بره دلالت ايدر. مصدرِ مَرَّه تعبيرِ صرفيهسنده بريجك ديمكدر، قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ دهكى تنوينِ تنكيرى، تقليلى ايچوندر كه، او قدر كوچك كه، بيلينهميور ديمكدر. مِنْ لفظى، تبعيض ايچوندر، بر پارچه ديمكدر. قلّتى إفاده ايدر. عَذَابِ لفظى؛ نكال، عقابه نسبةً خفيف بر نوع جزادر كه، قلّته إشارت ايدر. رَبِّكَ لفظى؛ قهّار، جبّار، منتقمه بدل ينه شفقتى إحساس ايتمكله قلّتى إشارت ايدييور. ايشته بو قدر قلّتدهكى بر پارچه عذاب بويله تأثيرلى ايسه، عقابِ إلٰهى نه قدر دهشتلى اولور قياس ايدهبيليرسڭز دييه إفاده ايدر. ايشته شو جملهده كوچك هيئتلر ناصل بربرينه باقوب يارديم ايدر. مقصدِ كلّىيى، هر برى كندى لسانيله تقويه ايدر. شو مثال بر درجه لفظ و مقصده باقار.
ايكنجى مثال:
وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
شو جملهنڭ هيئاتى، صدقهنڭ شرائطِ قبولنڭ بشنه إشارت ايدر:
برنجى شرط:صدقهيه محتاج اولمامق درجهده صدقه ويرمك كه، وَ مِمَّا لفظندهكى مِنْ تبعيض ايله او شرطى إفاده ايدر.
— 419 —
ايكنجى شرط:علىدن آلوب ولىيه ويرمك دگل، بلكه كندى مالندن ويرمكدر. شو شرطى رَزَقْنَاهُمْ لفظى إفاده ايدييور. "سزه رزق اولاندن ويريڭز" ديمكدر.
اوچنجى شرط:منّت ايتمهمكدر. شو شرطه رَزَقْنَا دهكى نَا لفظى إشارت ايدر. يعنى "بن سزه رزقى ويرييورم. بنم مالمدن بنم عبديمه ويرمكده منّتڭز يوقدر."
دردنجى شرط:اويله آدمه ويرهسڭ كه، نفقهسنه صرف ايتسين. يوقسه سفاهته صرف ايدنلره صدقه مقبول اولماز. شو شرطه يُنْفِقُونَ لفظى إشارت ايدييور.
بشنجى شرط:اللّٰه نامنه ويرمكدر كه، رَزَقْنَاهُمْ إفاده ايدييور. يعنى "مال بنمدر، بنم ناممله ويرمليسڭز."
شو شرطلرله برابر بر توسيع ده وار. يعنى: صدقه ناصل مال ايله اولور. علم ايله دخى اولور. قَول ايله، فعل ايله، نصيحت ايله ده اولويور. ايشته شو أقسامه مِمَّا لفظندهكى مَا عموميتيله إشارت ايدييور. هم شو جمله ده بِالذّات إشارت ايدييور. چونكه مطلقدر، عمومى إفاده ايدر. ايشته صدقهيى إفاده ايدن شو قيصهجق جملهده، بش شرط ايله برابر گنيش بر دائرهسنى عقله إحسان ايدييور. هيئتيله إحساس ايدييور. ايشته هيئتده بويله پك چوق نظملر وار. كلماتڭ دخى بربرينه قارشى، عينًا گنيش بويله بر دائرهِٔ نظميهسى وار.
صوڭره كلاملرڭ ده، مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ
ده آلتى جمله وار. اوچى مثبت، اوچى منفى. آلتى مرتبهِٔ توحيدى إثبات ايتمكله برابر شركڭ آلتى أنواعنى ردّ ايدر. هر بر جملهسى اوتهكى جملهلره هم دليل اولور، هم نتيجه اولور. چونكه هر بر جملهنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله نتيجه اولور، بر معنا ايله ده دليل اولور. ديمك سورهِٔ إخلاصده اوتوز سورهِٔ إخلاص قدر، منتظم، بربرينى إثبات ايدر دليللردن مركّب سورهلر واردر. مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰهُ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
— 420 —
هم:
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَم يَلِدْ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ
هم:
هُوَ اللّٰهُ فَهُوَ اَحَدٌ فَهُوَ صَمَدٌ فَاِذَا لَمْ يَلِدْ فَاِذَا لَمْ يُولَدْ فَاِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
داها سن بوڭا گوره قياس ايت...
مثلا:
الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
شو درت جملهنڭ هر بريسنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله اوتهكى جملهلره دليلدر. ديگر معنا ايله اونلره نتيجهدر. اون آلتى مناسبت خطلرندن بر نقشِ نظمئِ إعجازى حاصل اولور. "إشارات الإعجاز"ده اويله بر طرزده بيان ايديلمش كه، بر نقشِ نظمئِ إعجازى تشكيل ايدر. اون اوچنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى، گويا أكثر آياتِ قرآنيهنڭ هر بريسى أكثر آياتڭ هر بريسنه باقار بر گوزى و ناظر بر يوزى واردر كه، اونلره مناسباتڭ خطوطِ معنويهسنى اوزاتيور. برر نقشِ إعجازى نسج ايدييور. ايشته "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى شرح ايتمشدر.
ايكنجى نقطه:معناسندهكى بلاغتِ خارقهدر. اون اوچنجى سوزده بيان اولونان شو مثاله باق: مثلا:
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتندهكى بلاغتِ معنويهيى ذوق ايتمك ايسترسهڭ، كندينى نورِ قرآندن أوّل عصرِ جاهليتده، صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده قرآنڭ لسانِ سماويسندن
سَبَّحَ ِللّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
وياخود
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
گبى آيتلرى ايشيت، باق! ناصلكه، او ئولمش ويا ياتمش اولان موجوداتِ عالم سَبَّحَ تُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. و او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يرده پريشان مخلوقات، تُسَبِّحُ صيحهسيله و نوريله ايشيدنڭ نظرنده گوك يوزى بر آغز، بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما و برر نورِ حقيقتأدا و كُرهِٔ أرض بر
— 421 —
باش و برّ و بحر، برر لسان و بتون حيوانلر و نباتلر برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. مثلا: اون بشنجى سوزده إثبات ايديلن شو مثاله باق:
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
آيتلرينى ديڭله باق كه، نه دييور؟ دييور كه: "أى عجز و حقارتى ايچنده مغرور و متمرّد و ضعف و فقرى ايچنده سركش و معنّد اولان إنس و جنّ! أمرلريمه إطاعت ايتمزسهڭز هايدى ألڭزدن گليرسه حدودِ ملكمدن چيقيڭز! ناصل جسارت ايدرسڭز كه، اويله بر سلطانڭ أمرلرينه قارشى گليرسڭز؛ ييلديزلر، آيلر، گونشلر، أمربر نفرلرى گبى أمرلرينه إطاعت ايدرلر. هم طغيانڭزله اويله بر حاكمِ ذو الجلاله قارشى مبارزه ايدييورسڭز كه، اويله عظمتلى مطيع عسكرلرى وار. فرضا شيطانلريڭز طايانهبيلسهلر، اونلرى طاغ گبى گلّهلرله رجم ايدهبيليرلر. هم كفرانڭزله اويله بر مالكِ ذو الجلالڭ مملكتنده عصيان ايدييورسڭز كه، جنودندن اويلهلرى وار، دگل سزڭ گبى كوچك عاجز مخلوقلر، بلكه فرضِ محال اولارق طاغ و أرض بيوكلگنده برر عدوِّ كافر اولسيديڭز، أرض و طاغ بيوكلگنده ييلديزلرى، آتشلى دميرلرى سزه آتابيليرلر، سزى طاغيتيرلر. هم اويله بر قانونى قيرييورسڭز كه، اونڭله اويلهلر باغليدر، أگر لزوم اولسه أرضڭزى يوزيڭزه چارپار، گلّهلر گبى كرهلر مِثللو ييلديزلرى اوستڭزه اللّٰهڭ إذنيله ياغديرهبيليرلر. داها سائر آياتڭ معنالرندهكى قوّت و بلاغتى و علويتِ إفادهسنى بونلره قياس ايت.
اوچنجى نقطه:اُسلوبندهكى بداعتِ خارقهدر. أوت قرآنڭ اسلوبلرى هم غريبدر، هم بديعدر، هم عجيبدر، هم مقنعدر. هيچ بر شيئى، هيچ بر كيمسهيى، تقليد ايتمهمش. هيچ كيمسه ده اونى تقليد ايدهمييور. ناصل گلمش، اويله او اُسلوبلر
— 422 —
طراوتنى، گنجلگنى، غرابتنى دائما محافظه ايتمش و ايدييور. أزجمله، بر قسم سورهلرڭ باشلرنده شفرهمثال الٓمٓ ٭ الٓرٰ ٭ طٰهٰ ٭ يٰسٓ ٭ حٰمٓ ٭ عٓسٓقٓ گبى مقطّعات حروفندهكى اُسلوبِ بديعيسى، بش آلتى لمعهِٔ إعجازى تضمّن ايتديگنى "إشارات الإعجاز"ده يازمشز. أزجمله: سورهلرڭ باشنده مذكور اولان حروف، حروفاتڭ أقسامِ معلومهسى اولان مجهوره، مهموسه، شديده، رخوه، ذلاقه، قلقله گبى أقسامِ كثيرهسندن هر بر قسمندن نصفنى آلمشدر. قابلِ تقسيم اولميان خفيفندن نصفِ أكثر، ثقيلندن نصفِ أقلّ اولارق بتون أقسامنى تنصيف ايتمشدر. شو متداخل و بربرى ايچندهكى قسملرى و ايكى يوز إحتمال ايچنده متردّد يالڭز گيزلى و فكرًا بيلينميهجك بر تك يول ايله عمومى تنصيف ايتمك قابل اولديغى حالده، او يولده، او گنيش مسافهده سَوقِ كلام ايتمك، فكرِ بشرڭ ايشى اولاماز. تصادف هيچ قاريشهماز. ايشته بر شفرهِٔ إلٰهيه اولان سورهلرڭ باشلرندهكى حروف، بونڭ گبى داها بش آلتى لمعهِٔ إعجازيهيى گوستردكلريله برابر؛ علمِ أسرارِ حروف علماسيله أوليانڭ محقّقلرى شو مقطّعاتدن چوق أسرار إستخراج ايتمشلر و اويله حقائق بولمشلر كه، اونلرجه شو مقطّعات كندى باشيله غايت پارلاق بر معجزهدر. اونلرڭ أسرارينه أهل اولماديغمز، هم عمومه گوز گورهجك درجهده إثبات ايدهمديگمز ايچون او قپويى آچامايز. يالڭز "إشارات الإعجاز"ده شونلره دائر بيان اولونان بش آلتى لمعهِٔ إعجازه حواله ايتمكله إكتفا ايدييورز.
شيمدى، أساليبِ قرآنيهيه سوره إعتباريله، مقصد إعتباريله، آيات و كلام و كلمه إعتباريله برر إشارت ايدهجگز. مثلا:
سورهِٔ عَمَّ يه دقّت ايديلسه اويله بر اُسلوبِ بديع ايله آخرتى، حشرى، جنّت و جهنّمڭ أحوالنى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ شو دنيادهكى أفعالِ إلٰهيهيى، آثارِ ربّانيهيى او أحوالِ اُخرويهيه برر برر باقار إثبات ايدر گبى قلبى إقناع ايدر. شو سورهدهكى اُسلوبڭ ايضاحى اوزون اولديغندن يالڭز بر ايكى نقطهسنه إشارت ايدرز. شويله كه:
— 423 —
شو سورهنڭ باشنده قيامت گوننى إثبات ايچون دير: "سزه زمينى گوزل سريلمش بر بشيك؛ طاغلرى خانهڭزه و حياتڭزه دفينهلى ديرك، خزينهلى قازيق؛ سزى بربرينى سَور، اُنسيت ايدر چيفت؛ گيجهيى خوابِ راحتڭزه اورتو؛ گوندوزى ميدانِ معيشت؛ گونشى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبا؛ بلوطلرى آبِ حيات چشمهسى گبى اوندن صويى آقيتدم. بسيط بر صودن بتون أرزاقڭزى طاشييان بتون چيچكلى، ميوهلى مختلف أشيايى قولاى و آز بر زمانده ايجاد ايدرز. اويله ايسه، يومِ فصل اولان قيامت سزى بكلهيور. او گونى گتيرمك بزه آغير گلهمز." ايشته بوندن صوڭره قيامتده طاغلرڭ طاغيلماسى، سماواتڭ پارچهلانمسى، جهنّمڭ حاضرلانمهسى و جنّت أهلنه باغ و بوستان ويرمسنى گيزلى بر صورتده إثباتلرينه إشارت ايدر. معنًا دير: "مادام گوزيڭز اوڭنده طاغ و زمينده شو ايشلرى ياپار. آخرتده دخى بونلره بڭزر ايشلرى ياپار." ديمك سورهنڭ باشندهكى "طاغ"، قيامتدهكى طاغلرڭ حالنه باقار و باغ ايسه، آخرده و آخرتدهكى حديقهيه و باغه باقار. ايشته سائر نقطهلرى بوڭا قياس ايت، نه قدر گوزل و عالى بر اسلوبى وار، گور.
مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ
إلى آخر... اويله بر اُسلوبِ عاليده بنى بشردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى و گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى تجلّياتِ إلٰهيهيى و سنهنڭ موسملرنده اولان تصرّفاتِ ربّانيهيى و ير يوزنده حيات ممات، حشر و نشرِ دنيويهدهكى إجراآتِ ربّانيهيى اويله بر علوى اُسلوب ايله بيان ايدر كه، أهلِ دقّتڭ عقللرينى تسخير ايدر. پارلاق و علوى گنيش اسلوبى، آز دقّت ايله گورونديگى ايچون شيمديلك او خزينهيى آچميهجغز.
مثلا:
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ ٭ وَ اِذَا الْاَرْضُ مُدَّتْ ٭ وَ اَلْقَتْ مَا فِيهَا وَ تَخَلَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ
گوك و زمينڭ جنابِ حقّڭ أمرينه قارشى درجهِٔ إنقياد و إطاعتلرينى شويله عالى بر اُسلوب ايله بيان ايدر كه: ناصل بر قوماندانِ أعظم، مجاهده و مانوره و أخذِ عسكر شُعْبهلرى گبى مجاهدهيه لازم ايشلر ايچون ايكى دائرهيى تشكيل ايدوب آچمش. او مجاهده، او معامله ايشى بيتدكدن
— 424 —
صوڭره او ايكى دائرهيى باشقه ايشلرده قوللانمق و تبديل ايدهرك إستعمال ايتمك ايچون او قوماندانِ أعظم او ايكى دائرهيه متوجّه اولور. او دائرهلر، هر بريسى خدمهلرى لسانيله ويا نطقه گلوب كندى لسانيله دير كه: "أى قوماندانم! بر پارچه مهلت وير كه، أسكى ايشلرڭ اوفاق تفكلرينى، پيرتى ميرتيلرينى تميزلهيوب طيشارى آتايم، صوڭره تشريف ايديڭز. ايشته آتوب سنڭ أمريڭه حاضر طورييورز. بيورڭ نه ياپارسهڭز ياپيڭز. سنڭ أمريڭه منقادز. سنڭ ياپديغڭ ايشلر بتون حق، گوزل، مصلحتدر." اويله ده: سماوات و أرض، بويله ايكى دائرهِٔ تكليف و تجربه و إمتحان ايچون آچيلمشدر. مدّت بيتدكدن صوڭره سماوات و أرض، دائرهِٔ تكليفه عائد أشيايى أمرِ إلٰهيله بَرطرف ايدر. ديرلر: "يا ربّنا! بيورڭ، نه ايچون بزى إستخدام ايدرسهڭ ايت. حقّمز سڭا إطاعتدر. هر ياپديغڭ شى ده حقدر." ايشته، جملهلرندهكى اُسلوبڭ حشمتنه باق، دقّت ايت.
هم مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى وَ غِيضَ الْمَاءُ وَ قُضِىَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
ايشته شو آيتڭ بحرِ بلاغتندن بر قطرهيه إشارت ايچون بر اُسلوبنى بر تمثيل آيينهسنده گوسترهجگز. ناصل بر حربِ عموميده بر قوماندان، ظفردن صوڭره آتش ايدن بر اوردوسنه "آتش كس!" و هجوم ايدن ديگر بر اوردوسنه "طور!" دير، أمر ايدر. او آنده آتش كسيلير، هجوم طورور. "ايش بيتدى، إستيلا ايتدك. بايراغمز دشمنڭ مركزلرنده يوكسك قلعهلرينڭ باشنده ديكيلدى. أسفل السافلينه گيدن او أدبسز ظالملر جزالرينى بولديلر." دير.
عينًا اويله ده: پادشاهِ بىمثال، قَومِ نوحڭ محوى ايچون سماوات و أرضه أمر ويرمش. وظيفهلرينى ياپدقدن صوڭره فرمان ايدييور: أى أرض! صويڭى يوت. أى سما! طور، ايشڭ بيتدى. صو چكيلدى. طاغڭ باشنده مأمورِ إلٰهينڭ چادير وظيفهسنى گورن گميسى قورولدى. ظالملر جزالرينى بولديلر. ايشته شو اُسلوبڭ علويتنه باق. "زمين و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمر ديڭلر، إطاعت ايدرلر" دييور. ايشته شو اُسلوب إشارت ايدر كه، إنسانڭ عصيانندن كائنات قيزييور. سماوات و أرض
— 425 —
حدّته گلييورلر. و شو إشارتله دير كه: "ير و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمرلرينه باقان بر ذاته عصيان ايديلمز، ايديلمهملى." دهشتلى بر زجرى إفاده ايدر. ايشته طوفان گبى بر حادثهِٔ عموميهيى بتون نتائجيله، حقائقيله بر قاچ جملهده ايجازلى، إعجازلى، جماللى، إجماللى بر طرزده بيان ايدر. شو دڭزڭ سائر قطرهلرينى شو قطرهيه قياس ايت.
شيمدى كلمهلرڭ پنجرهسيله گوسترديگى اسلوبه باق. مثلا:
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
دهكى كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ كلمهسنه باق، نه قدر لطيف بر اسلوبى گوسترييور. شويله كه: قمرڭ بر منزلى وار كه، ثريّا ييلديزلرينڭ دائرهسيدر. قمرى، هلال وقتنده خرمانڭ أسكيمش بياض بر دالنه تشبيه ايدر. شو تشبيه ايله سمانڭ يشيل پردهسى آرقهسنده گويا بر آغاج بولونويور كه بياض، سيورى، نورانى بر دالى، پردهيى ييرتوب باشنى چيقاروب، ثريّا او دالڭ بر صالقيمى گبى و سائر ييلديزلر او گيزلى خلقت آغاجنڭ برر منوّر ميوهسى اولارق ايشيدنڭ خيالى اولان گوزينه گوسترمكله؛ مدارِ معيشتلرينڭ أڭ مهمّى خرما آغاجى اولان صحرانشينلرڭ نظرنده نه قدر مناسب، گوزل، لطيف، علوى بر اُسلوبِ إفاده اولديغنى ذوقڭ وارسه آڭلارسڭ.
مثلا: اون طوقوزنجى سوزڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا دهكى تَجْرِى كلمهسى شويله بر اُسلوبِ عالىيه پنجره آچار. شويله كه: تَجْرِى لفظيله يعنى: "گونش دونر" تعبيريله قيش و ياز، گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتِ إلٰهيهيى إخطار ايله صانعڭ عظمتنى إفهام ايدر. و او موسملرڭ صحيفهلرنده قلمِ قدرتڭ يازديغى مكتوباتِ صمدانيهيه نظرى چويرر، خالقِ ذو الجلالڭ حكمتنى إعلام ايدر.
وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
يعنى، لامبا تعبيريله شويله بر اسلوبه پنجره آچار كه: شو عالم بر سراى و ايچنده اولان أشيا ايسه إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله، صانعڭ حشمتنى و خالقڭ إحساننى إفهام ايدهرك توحيده بر دليل گوسترر
— 426 —
كه؛ مشركلرڭ أڭ مهمّ، أڭ پارلاق معبود ظن ايتدكلرى گونش، مسخّر بر لامبا، جامد بر مخلوقدر. ديمك سِرَاج تعبيرنده خالقڭ عظمتِ ربوبيتندهكى رحمتنى إخطار ايدر. رحمتڭ وسعتندهكى إحساننى إفهام ايدر. و او إفهامده سلطنتنڭ حشمتندهكى كرمنى إحساس ايدر. و بو إحساسده وحدانيتى إعلام ايدر و معنًا دير: "جامد بر سراجِ مسخّر هيچ بر جهتده عبادته لايق اولاماز."
هم جريان تَجْرِى تعبيرنده گيجه گوندوزڭ، قيش و يازڭ دونمهلرندهكى تصرّفاتِ منتظمهِٔ عجيبهيى إخطار ايدر و او إخطارده، ربوبيتنده منفرد بر صانعڭ عظمتِ قدرتنى إفهام ايدر. ديمك شمس و قمر نقطهلرندن بشرڭ ذهننى گيجه و گوندوز، قيش و ياز صحيفهلرينه چويرر و او صحيفهلرده يازيلان حادثاتڭ سطرلرينه نظرِ دقّتى جلب ايدر. أوت قرآن گونشدن گونش ايچون بحث ايتمهيور. بلكه اونى ايشيقلانديران ذات ايچون بحث ايدييور. هم گونشڭ إنسانه لزومسز اولان ماهيتندن بحث ايتمهيور. بلكه گونشڭ وظيفهسندن بحث ايدييور كه، صنعتِ ربّانيهنڭ إنتظامنه بر زنبرك و خلقتِ ربّانيهنڭ نظامنه بر مركز، هم نقّاشِ أزلينڭ گيجه گوندوز ايپلريله طوقوديغى أشيادهكى صنعتِ ربّانيهنڭ إنسجامنه بر مكيك وظيفهسنى ياپييور. داها سائر كلماتِ قرآنيهيى بونلره قياس ايدهبيليرسڭ. عادتا بسيط، مألوف برر كلمه ايكن، لطيف معنالرڭ دفينهلرينه برر آناختار وظيفهسنى گورويور.
ايشته أكثريتله اُسلوبِ قرآنڭ گچن طرزلرده علوى و پارلاق اولديغندندر كه، بعضًا بر بدوى عرب بر تك كلامه مفتون اولور، مسلمان اولمادن سجدهيه گيدردى. بر بدوى فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ كلامنى ايشيتديگى آنده سجدهيه گيتدى. اوڭا ديديلر: "مسلمان مى اولدڭ؟" "يوق" ديدى، "بن شو كلامڭ بلاغتنه سجده ايدييورم."
دردنجى نقطه:لفظندهكى فصاحتِ خارقهسيدر. أوت قرآن معنًا اُسلوبِ بيان جهتيله فوق العاده بليغ اولديغى گبى، لفظنده غايت سليس بر فصاحتى واردر. فصاحتڭ قطعى وجودينه، اوصانديرمهمسى دليلدر. و فصاحتڭ حكمتنه، فنِّ بيان و
— 427 —
معانىنڭ داهى علماسنڭ شهادتلرى بر برهانِ باهردر. أوت بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه اوصانديرميور، بلكه لذّت ويرييور. كوچك بسيط بر چوجغڭ حافظهسنه آغير گلمييور، حفظ ايدهبيلير. أڭ خستهلقلى، آز بر سوزدن متأذّى اولان بر قولاغه ناخوش گلمييور، خوش گلييور. سكراتده اولانڭ طماغنه شربت گبى اولويور. زمزمهِٔ قرآن اونڭ قولاغنده و دماغنده، عينًا آغزنده و طماغنده ماءِ زمزم گبى لذيذ گلييور.
اوصانديرمهمسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: قرآن، قلوبه قوت و غدا و عقوله قوّت و غنادر و روحه ماء و ضيا و نفوسه دواء و شفاء اولديغندن اوصانديرماز. هر گون أكمك يهرز، اوصانمهيز. فقط أڭ گوزل بر ميوهيى هر گون ييسهك، اوصانديرهجق. ديمك قرآن، حق و حقيقت و صدق و هدايت و خارقه بر فصاحت اولديغندندر كه، اوصانديرميور، دائما گنجلگنى محافظه ايتديگى گبى طراوتنى، حلاوتنى ده محافظه ايدييور. حتّى قُريشڭ رؤساسندن مدقّق بر بليغ، مشركلر طرفندن، قرآنى ديڭلهمك ايچون گيتمش. ديڭلهمش، دونمش، ديمش كه: شو كلامڭ اويله بر حلاوتى و طراوتى وار كه، كلامِ بشره بڭزهمز. بن شاعرلرى، كاهنلرى بيلييورم. بو اونلرڭ هيچ سوزلرينه بڭزهمز. اولسه اولسه أتباعمزى قانديرمق ايچون سحر ديمهلىيز." ايشته قرآنِ حكيمڭ أڭ معنّد دشمنلرى بيله فصاحتندن حيران اولويورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيتلرنده، كلاملرنده، جملهلرنده فصاحتڭ أسبابنى ايضاح چوق اوزون گيدر. اونڭ ايچون سوزى قيصه كسوب يالڭز نمونه اولارق بر آيتدهكى حروفِ هجائيهنڭ وضعيتيله حاصل اولان بر سلاست و فصاحتِ لفظيهيى و او وضعيتدن پارلايان بر لمعهِٔ إعجازى گوسترهجگز. ايشته:
ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشٰى طَائِفَةً مِنْكُمْ...إلى آخره
ايشته شو آيتده بتون حروفِ هجا موجوددر. باق كه، ثقيل، آغير بتون أقسامِ حروف برابر اولديغى حالده سلاستنى بوزمامش. بلكه بر رَونق و مختلف تللردن متناسب، متساند بر نغمهِٔ فصاحت قاتمش. هم شو لمعهِٔ إعجازه دقّت ايت كه، حروفِ هجادن (يا) ايله (ألف) أڭ خفيف و بربرينه قلب اولديغى ايچون ايكى قارداش گبى هر