— 525 —
حضرتِ على (رض) "شاهِ ولايت" عنواننى قزانديغى و طُرُقِ أوليانڭ أكثرِ مطلقى اوڭا رجوع ايتمهسى جهتندن خارجيلرده و شيمدى ايسه خارجيلرڭ بايراقدارى اولان وهّابيلرده أهلِ ولايته قارشى بر إنكار، بر تزييف طمارى يرلشمشدر.
ايكنجيسى:مسيلمهِٔ كذّابڭ فتنهسيله إرتداده يوز طوتان نجد حواليسى، حضرتِ أبو بكرڭ (رض) خلافتنده خالد ابن وليدڭ قلنجيله زير و زبر ايديلدى. بوندن نجد أهاليسنڭ خلفاىِ راشدينه و طولاييسيله أهلِ سنّت و جماعته قارشى بر إغبِرار سجيهلرينه گيرمشدى. خالص مسلمان اولدقلرى حالده، ينه أسكيدن أجدادلرينڭ ييدكلرى ضربهيى اونوتمييورلر. ناصلكه أهلِ ايرانڭ، حضرتِ عُمَرڭ (رض) عادلانه ضربهسيله دولتلرى محو و ملّتلرينڭ غرورى قيريلديغى ايچون شيعهلر، آلِ بيت محبّتى پردهسى آلتنده حضرتِ عُمَره (رض) و حضرتِ أبو بكره (رض) و طولاييسيله أهلِ سنّت و جماعته دائما منتقمانه فرصت بولدقجه تجاوز ايتمشلر.
اوچنجى أساس:وهّابيلرڭ عظيم إماملرندن و عجيب دهالرى طاشييان مشهور ابن تيميه و ابن قيّم الجوزى گبى ذاتلر، محيى الدينِ عرب (قس) گبى عظيم أوليايه قارشى فضله هجوم ايتدكلرى و گويا مذهبِ أهلِ سنّتى شيعهلره قارشى حضرتِ أبو بكرڭ (رض)، حضرتِ علىدن (رض) أفضليتنى مدافعه ايدييورم دييهرك حضرتِ علىنڭ (رض) قيمتنى چوق دوشورييورلر. خارقه فضيلتلرينى عاديلشديرييورلر. محيى الدينِ عرب گبى چوق أوليايى إنكار و تكفير ايدييورلر. هم وهّابيلر، كنديلرينى أحمد ابن حنبل مذهبنده صايدقلرى ايچون، أحمد ابن حنبل حضرتلرى بر ميليون حديثڭ حافظى و راويسى و شدّتلى اولان حنبلى مذهبنڭ رئيسى و خلقِ قرآن مسئلهسنده جهانپسندانه صلابت و متانت صاحبى بر ذات اولديغندن اونڭ بر درجه ظاهرى و متعصّبانه و عَلَويلره مخالفتكارانه
— 526 —
مذهبندن دين نامنه إستفاده ايدوب بر قسم أوليانڭ تربهلرينى تخريب ايدييورلر. و كنديلرينى حقلى ظن ايدييورلر. حالبوكه بر درهم حقلرى وارسه، بعضًا اون درهم علاوه ايدييورلر.
ايكنجى نكته:
شو وهّابى مسئلهسنڭ عالمِ إسلامڭ عنعنهسى إعتباريله ناصلكه اوچ أساسى وار. اويله ده، عالمِ إنسانيت إعتباريله دخى اوچ أساسى واردر:
برنجيسى:أهلِ دنيانڭ و مادّى تاريخڭ نظريله، نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسى نقطهسنده باقيلسه گورولويور كه؛ حياتِ إجتماعيهِٔ سياسيه إعتباريله بشر بر قاچ دورى گچيرمش. برنجى دورى: وحشت و بدويلك دورى. ايكنجى دورى: مملوكيت دورى. اوچنجى دورى: أسير دورى. دردنجيسى: أجير دورى. بشنجيسى: مالكيت و سربستيت دوريدر. وحشت دورى دينلرله، حكومتلرله تبديل ايديلمش، نيممدنيت دورى آچيلمش. فقط نوعِ بشرڭ ذكيلرى و قويلرى، إنسانلرڭ بر قسمنى عبد و مملوك إتّخاذ ايدوب، حيوان درجهسنه اينديرمشلر. صوڭره بو مملوكلر دخى بر إنتباهه دوشوب غيرته گلهرك، او دورى أسير دورينه چويرمشلر. يعنى مملوكيتدن قورتولوب، فقط "اَلْحُكْمُ لِلْغالِب" اولان ظالم دستوريله ينه إنسانلرڭ قويلرى، ضعيفلرينه أسير معاملهسى ياپمشلر. صوڭره إختلالِ كبير گبى چوق إنقلابلرله او دَور ده أجير دورينه إنقلاب ايتمش. يعنى، زنگينلر اولان خواص طبقهسى، عوامى و فقرايى اجرت مقابلنده خدمتكار إتّخاذ ايتمهسى، يعنى سرمايه صاحبلرى أهلِ سعى و عملى، كوچك بر اجرته مقابل إستخدام ايتمهلريدر. بو دورده سوءِ إستعمالات او درجهيه واردى كه: بر سرمايهدار كندى يرنده اوطوروب، بانقهلر واسطهسيله بر گونده بر ميليون قزانديغى حالده، بر بيچاره عمله صباحدن آقشامه قدر تحت الأرض معدنلرده چاليشوب قُوتِ لايموت درجهسنده اون غروشلق بر اجرت قزانييور. شو حال، مدهش بر كين، بر إغبِرار ويردى كه، عوام طبقهسى خواصّه إعلانِ عصيان ايتدى. شو عصرڭ تعبيريله سوسيالستلك، بولشويكلك صورتنده أوّل روسيايى زير و زبر ايدوب گچن حربِ عموميدن إستفاده ايدهرك هر يرده كوك صالديلر. شو بولشويزمڭ پردهسى آلتندهكى قيامِ عوام، خواصّه قارشى بر كين و بر تزييف فكرينى ويرديگندن، بيوكلره و خواصّه عائد مدارِ شرف هر شيئى قيرمق ايچون بر جسارت ويرمش.
— 527 —
ايكنجى أساس:شو عصر منفى ملّيتى چوق ايلرى سوردى. عناصرِ إسلاميه هيچ محتاج اولماديغى حالده، شو ملّيت فكرينه كوركورينه صاريلديلر. منفى ملّيت ايسه، مقدّساتِ دينيهيه حرمتكار اولامييور. بهانهلر بولدقجه ايليشمك ايستهيور.
اوچنجى أساس:سكوت............
اوچنجى نكته:
مسلكلر، مذهبلر نه قدر باطل ده اولسهلر، ايچنده عقدهِٔ حياتيهسى حكمنده بر حق، بر حقيقت بولونور. أگر آثارينه و نتيجهلرينه حكم ايدن حق و حقيقت ايسه و منفى جهتلرى مثبت جهتلرينه مغلوب ايسه، او مسلك حقدر. أگر ايچندهكى حق و حقيقت نتيجهلره حكم ايدهمييور و منفى جهتى مثبت جهتنه غلبه ايدييورسه، او مسلك باطلدر. اونڭ أهلى، أهلِ بدعه و ضلالت اولور. ايشته بو قاعدهيه بناءً، عالمِ إسلامدهكى أهلِ بدعه فرقهلرينه باقيلسه گورولويور كه، هر برى بر حقّه إستناد ايدوب گيتمش. فقط منفى جهتى، يا غرض ويا عناد گبى بر سببله او مسلگڭ آثارى، ضلالت حسابنه چاليشمشدر.
مثلا:شيعهلر، قرآنڭ أمرينه إمتثالًا أهلِ بيتڭ محبّتنى أساس طوتوب، صوڭره إنتقامِ ملّيه جهتندن بر غرض گلهرك مشروع محبّتِ أهلِ بيتڭ آثارينى ضبط ايدهرك، صحابه و شَيْخَيْنڭ بغضنه بنا ايدوب آثار گوسترمشلر.
لَا لِحُبِّ عَلِىٍّ بَلْ لِبُغْضِ عُمَرَ
اولان ضربِ مَثلنه ماصدق اولمشلر. هم مثلا، وهّابيلر و خارجيلر
— 528 —
ايسه، نصوصِ شريعته و صريح آياته و ظواهرِ أحاديثه إستناد ايدهرك، خالص توحيده منافى و صنمپرستلگى ايما ايدهجك هر شيئى ردّ ايتمكلگى قاعده طوتمشلر. فقط برنجى نكتهدهكى اوچ أساسده بيان ايديلن سببلر جهتندن گلن منفى غرضلر، اونلرى حقدن چويروب ضلالته صاپديرمش كه، إفراط درجهسنده تخريبات ياپييورلر. و هكذا، جبرى اولسون، معتزله اولسون، هانگى فرقه اولورسه اولسون، بويله بر حقيقتى مسلگنده گوروب، اونڭله آلدانوب صوڭره ضلالته صاپلانير.
هر نه ايسه... هر باطل بر مسلگڭ هر بر جهتى باطل اولمق لازم اولماديغى گبى، هر بر حق مسلگڭ دخى هر بر جهتى حق اولمق لازم دگلدر. بوڭا بناءً ساداتدن اولان شريفِ مكّه، أهلِ سنّت و جماعتدن ايكن ضعف گوستروب إنگليز سياستنڭ حرمينِ شريفَيْنه مستبدانه گيرمهسنه ميدان ويردى. نصِّ آيتله كفّارڭ گيرمسنى قبول ايتمهين حرمينِ شريفَيْنى، إنگليز سياستنڭ عالمِ إسلامى آلداتهجق بر صورتده مركزِ سياسيسى حكمنه گتيرمهسنه يول ويرديگندن، أهلِ بدعتدن اولان وهّابيلر، خارجدن مدارِ إستناد آراميهرق فى الجمله نيممستقل بر سياستِ إسلاميه تعقيب ايتدكلرندن؛ شو جهتده حقلى اولارق، او گبى أهلِ سنّته غلبه ايتديلر، دينيلهبيلير.
دردنجى نكته:
أسباب تحتنده وجوده گلن حادثهلر، او أسبابڭ خالص مالى دگل؛ بلكه أصل او حادثهنڭ حقيقى صاحبى قدردر. قدر ايسه، حكمتِ إلٰهيه ايله حكم ايدر. اويله ايسه بو وهّابى حادثهسنه، يالڭز وهّابيلرڭ أهلِ سنّته قارشى مفرطانه بر تجاوز نظريله باقميهجغز. بلكه أهلِ سنّت بر سوءِ حركتيله قدره فتوا ويرمش كه، وهّابيلرى أهلِ سنّته تسليط ايتمش. وهّابيلر ظلم ايدر، چونكه هم چوق مفرطانه، هم إنتقامكارانه، هم خارجيلك نامنه ايتدكلرى ايچون جنايت ايدييورلر. فقط قدرِ إلٰهى اوچ سببه بناءً عدالت ايدر:
— 529 —
برنجيسى:حديثِ صحيح ايله ثابت اولان زيارتِ قبور و مقبرستانه حرمتِ شرعيه سوءِ إستعمال ايديلدى. غيرِ مشروع حادثهلر ظهوره گلدى. خصوصًا أوليالرڭ مقبرلرينه قارشى حرمت ايسه، معناىِ حرفى جهتيله قالمادى؛ معناىِ إسمى درجهسنه چيقدى. يعنى صِرف جنابِ حق حسابنه، مقبول بر عبدى اولديغنه و شفاعتنه و معنوى دعاسنه مظهر اولمق ايچون اولان مشروع حرمتدن زياده، او قبر صاحبنى عادتا صاحبِ تصرّف و كندى كندينه مدد ويرهجك بر قدرت صاحبى تصوّر ايدوب عاميانه، جاهلانه تقديس ايديلدى. حتّى او درجهيه وارمش كه؛ نماز قيلميانلر، او معروف و مشهور تربهلره قربان كسوب، اوڭا يالوارييوردى. ايشته بو مفرطانه حال، قدره فتوا ويردى كه؛ بو مخربى اونلره مسلّط ايتسين. فقط او مخرب دخى اونلرى تعديل ايتمك و إفراطلرينى قيرمق لازم گليركن، اويله ياپمايوب بِالعكس او ده تفريط ايدوب، كوكيله كسمگه باشلادى. ألبته
اَلظَّالِمُ سَيْفُ اللّٰهِ يَنْتَقِمُ بِهِ ثُمَّ يَنْتَقِمُ مِنْهُ
قاعدهسنه مظهر اولور. اونلر ده صوڭره جزاسنى بولورلر.
ايكنجيسى:شو عصرده مادّى فكر غلبه چالمش. أسبابِ ظاهريه، حقيقى تلقّى ايديلييور. إنسانلر أسبابه ياپيشييور. أگر أسبابِ ظاهريه بر آيينه حكمندن چيقوب، نظرِ دقّتى كندينه جلب ايتسه، توحيدِ حقيقىيه منافى اولور.
ايشته شو غافل، مادّى عصردهكى إنسانلر متديّن ده اولسه، أسبابه فضله صاريلمالرينه، حكمتِ شرعيه مساعده ايتمييور. ايشته بوڭا بناءً أوليانڭ و أعاظمِ إسلاميهنڭ تربهلرينه برر مقدّس زيارتگاه نظريله باقمق، او حكمتِ شرعيهيه شو زمانده پك موافق دوشمديگندن؛ قدرِ إلٰهى اونى تعديل ايتمك ايستدى كه، بونلرى مسلّط ايتدى.
اوچنجيسى:شو عصرده أنانيت او درجه ديزگيننى ألنه آلمش كه، چوق إنسانلر برر كوچك فرعون و برر كوچك نمرود حكمنه گچمشلر. ايشته أهلِ غفلت
— 530 —
و أهلِ ضلالت و بو مغرور أهلِ أنانيت نظرنده قياسِ بِالنفس اولارق، أعاظمِ إسلاميهنڭ نامدارلرينى حاشا أنانيتله إتهام ايتدكلرندن، هم او أهلِ غفلت و ضلالت كنديلرى اللّٰهى طانيمدقلرى ايچون چوق شيلره، چوق ذاتلره برر نوع ربوبيت تخيّل ايتدكلرى بر هنگامده و صنمپرستلگڭ باشقه بر نوعى اولان هيكلپرستلرڭ و صورتپرستلرڭ غايت مدهش بر رياكارلق معناسنده اولان شان و شرف پشنده قوشدقلرى بر زمانده؛ أعاظمِ إسلاميهنڭ تربهلرينه جاهلانه و مفرطانه بر صورتده عواملرڭ تقديس درجهسنده حرمتلرى، ألبته حكمتِ شرعيه نقطهسنده قدر مناسب گورمدى كه، بو مخربلرى أهلِ سنّته تسليط ايتدى. اونلرله تعديل ايدهجك.
فقط وهّابيلرڭ سيّئات و تخريباتلريله برابر مدارِ شكران بر جهتلرى وار كه، او چوق مهمدر. بلكه اونلرڭ تخريبكارانه اولان سيّئاتلرينه مقابل او جهتدر كه، اونلرى شيمديلك موفّق ايدييور. او جهت ده شودر كه: نمازه چوق دقّت ايدييورلر. شريعتڭ أحكامنه تطبيقِ حركته چاليشييورلر. باشقهلرى گبى لاقيدلق ايتمييورلر. گويا دينڭ تعصّبى نامنه تجاوز ايدييورلر. باشقهلر گبى، دينڭ أهمّيتسزلگنه بناءً شعائرِ دينيهيى تخريب ايتمييورلر. هم وهّابيلك آز بر فرقهدر. قوجه عالمِ إسلامڭ حوضِ كبيرى ايچنده يا أرير، يا إعتداله گلير. چونكه منبعى خارجده دگل كه، عالمِ إسلامى بولانديرسين. منبعى خارجده اولسه ايدى، چوق دوشونديرهجكدى.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 531 —
يدنجى رساله اولان يدنجى مسئله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
شو مسئله "يدى إشارت"در.
أوّلا تحديثِ نعمت صورتنده بر قاچ سرِّ عنايتى إظهار ايدن "يدى سببى" بيان ايدرز:
برنجى سبب:
أسكى حربِ عموميدن أوّل و أوائلنده، بر واقعهِٔ صادقهده گورويورم كه: آرارات طاغى دينيلن مشهور آغرى طاغڭ آلتندهيم. بردن او طاغ، مدهش إنفلاق ايتدى. طاغلر گبى پارچهلرى، دنيانڭ هر طرفنه طاغيتدى. او دهشت ايچنده باقدم كه، مرحوم والدهم يانمدهدر. ديدم: " آنا قورقمه! جنابِ حقّڭ أمريدر؛ او رحيمدر و حكيمدر." بردن او حالتده ايكن، باقدم كه مهمّ بر ذات، بڭا آمرانه دييور كه: "إعجازِ قرآنى بيان ايت." اوياندم، آڭلادم كه: بر بيوك إنفلاق اولاجق. او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، قرآن أطرافندهكى سورلر قيريلهجق. طوغريدن طوغرىيه قرآن كندى كندينه مدافعه ايدهجك. و قرآنه هجوم ايديلهجك، إعجازى اونڭ چليك بر زرهى اولاجق. و شو إعجازڭ بر نوعنى شو زمانده إظهارينه، حدّمڭ فوقنده اولارق، بنم گبى بر آدم نامزد اولاجق و نامزد اولديغمى آڭلادم.
— 532 —
مادام إعجازِ قرآنى بر درجه بيان، سوزلرله اولدى. ألبته او إعجازڭ حسابنه گچن و اونڭ رشحاتى و بركاتى نوعندن اولان خدمتمزدهكى عناياتى إظهار ايتمك، إعجازه يارديمدر و إظهار ايتمك گركدر.
ايكنجى سبب:
مادام قرآنِ حكيم مرشديمزدر، استاديمزدر، إماممزدر، هر بر آدابده رهبريمزدر؛ او، كندى كندينى مدح ايدييور. بز ده اونڭ درسنه إتّباعًا، اونڭ تفسيرينى مدح ايدهجگز.
هم مادام يازيلان سوزلر اونڭ بر نوع تفسيريدر و او رسالهلردهكى حقائق، قرآنڭ ماليدر و حقيقتلريدر. و مادام قرآنِ حكيم أكثر سورهلرده، خصوصًا الٓرٰ لرده حٰمٓ لرده كندى كندينى كمالِ حشمتله گوسترييور، كمالاتنى سويلهيور، لايق اولديغى مدحى كندى كندينه ايدييور. ألبته سوزلرده إنعكاس ايتمش قرآنِ حكيمڭ لمعاتِ إعجازيهسندن و او خدمتڭ مقبوليتنه علامت اولان عناياتِ ربّانيهنڭ إظهارينه مكلّفز. چونكه او استاديمز اويله ايدر و اويله درس ويرر.
اوچنجى سبب:
سوزلر حقّنده تواضع صورتنده ديمييورم؛ بلكه بر حقيقتى بيان ايتمك ايچون ديرم كه: سوزلردهكى حقائق و كمالات، بنم دگل قرآنڭدر و قرآندن ترشّح ايتمشدر. حتّى اوننجى سوز، يوزر آياتِ قرآنيهدن سوزولمش بعض قطراتدر. سائر رسالهلر دخى عمومًا اويلهدر. مادام بن اويله بيلييورم و مادام بن فانىيم، گيدهجگم؛ ألبته باقى اولاجق بر شى و بر أثر، بنمله باغلانمامق گركدر و باغلانماملى. و مادام أهلِ ضلالت و طغيان، ايشلرينه گلمهين بر أثرى، أثر صاحبنى چوروتمكله أثرى چوروتمك عادتلريدر؛ ألبته سماىِ قرآنڭ ييلديزلريله باغلانان رسالهلر، بنم گبى چوق إعتراضاته و تنقيداته مدار اولابيلن و سقوط ايدهبيلن چوروك بر ديرك ايله باغلانماملى. هم مادام عُرفِ ناسده، بر أثردهكى مزايا، او أثرڭ مصدرى و منبعى ظن ايتدكلرى مؤلّفنڭ أطوارنده آرانيلييور و بو عُرفه گوره، او
— 533 —
حقائقِ عاليهيى و او جواهرِ غاليهيى كندم گبى بر مفلسه و اونلرڭ بيڭده برينى كندنده گوسترهمهين شخصيتمه مال ايتمك، حقيقته قارشى بيوك بر حقسزلق اولديغى ايچون رسالهلر كندى مالم دگل، قرآنڭ مالى اولارق، قرآنڭ رشحاتِ مزيّاتنه مظهر اولدقلرينى إظهار ايتمگه مجبورم. أوت لذّتلى اوزوم صالقيملرينڭ خاصيتلرى، قورو چوبوغنده آرانيلماز. ايشته بن ده اويله بر قورو چوبوق حكمندهيم.
دردنجى سبب:
بعضًا تواضع، كفرانِ نعمتى إستلزام ايدييور؛ بلكه كفرانِ نعمت اولور. بعضًا ده تحديثِ نعمت، إفتخار اولور. ايكيسى ده ضرردر. بونڭ چارهِٔ يگانهسى كه؛ نه كفرانِ نعمت چيقسين، نه ده إفتخار اولسون. مزيت و كمالاتلرى إقرار ايدوب، فقط تملّك ايتميهرك، منعمِ حقيقينڭ أثرِ إنعامى اولارق گوسترمكدر. مثلا: ناصلكه مرصّع و مزيَّن بر ألبسهِٔ فاخرهيى برى سڭا گيديرسه و اونڭله چوق گوزللشسهڭ، خلق سڭا ديسه: "ما شاء اللّٰه چوق گوزلسڭ، چوق گوزللشدڭ." أگر سن تواضعكارانه ديسهڭ: "حاشا!.. بن نهيم، هيچ. بو نهدر، نرهده گوزللك؟" او وقت كفرانِ نعمت اولور و حلّهيى سڭا گيديرن ماهر صنعتكاره قارشى حرمتسزلك اولور. أگر مفتخرانه ديسهڭ: "أوت بن چوق گوزهلم، بنم گبى گوزل نرهده وار، بنم گبى برينى گوستريڭز." او وقت، مغرورانه بر فخردر.
ايشته فخردن، كفراندن قورتولمق ايچون ديمهلى كه: "أوت بن گوزللشدم، فقط گوزللك لباسڭدر و طولاييسيله لباسى بڭا گيديرنڭدر، بنم دگلدر."
ايشته بونڭ گبى، بن ده سسم يتيشسه، بتون كُرهِٔ أرضه باغيرهرق ديرم كه: سوزلر گوزلدرلر، حقيقتدرلر؛ فقط بنم دگلدرلر، قرآنِ كريمڭ حقائقندن تلمّع ايتمش شعاعلردر.
— 534 —
وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتِى ٭ وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتِى بِمُحَمَّدٍ
دستوريله ديرم كه:
وَ مَا مَدَحْتُ الْقُرْاٰنَ بِكَلِمَاتِى ٭ وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ كَلِمَاتِى بِالْقُرْاٰنِ
يعنى: "قرآنڭ حقائقِ إعجازينى بن گوزللشديرهمدم، گوزل گوسترهمدم؛ بلكه قرآنڭ گوزل حقيقتلرى، بنم تعبيراتلريمى ده گوزللشديردى، علويلشديردى." مادام بويلهدر؛ حقائقِ قرآنڭ گوزللگى نامنه، سوزلر نامندهكى آيينهلرينڭ گوزللكلرينى و او آيينهدارلغه ترتّب ايدن عناياتِ إلٰهيهيى إظهار ايتمك، مقبول بر تحديثِ نعمتدر.
بشنجى سبب:
چوق زمان أوّل بر أهلِ ولايتدن ايشيتدم كه؛ او ذات، أسكى وليلرڭ غيبى إشارتلرندن إستخراج ايتمش و قناعتى گلمش كه: "شرق طرفندن بر نور ظهور ايدهجك، بدعهلر ظلماتنى طاغيدهجق." بن، بويله بر نورڭ ظهورينه چوق إنتظار ايتدم و ايدييورم. فقط چيچكلر بهارده گلير. اويله قدسى چيچكلره زمين حاضر ايتمك لازم گلير. و آڭلادق كه، بو خدمتمزله او نورانى ذاتلره زمين إحضار ايدييورز. مادام كنديمزه عائد دگل، ألبته سوزلر نامندهكى نورلره عائد اولان عناياتِ إلٰهيهيى بيان ايتمكده مدارِ فخر و غرور اولاماز؛ بلكه مدارِ حمد و شكر و تحديثِ نعمت اولور.
آلتنجى سبب:
سوزلرڭ تأليفى واسطهسيله قرآنه خدمتمزه بر مكافاتِ عاجله و بر واسطهِٔ تشويق اولان عناياتِ ربّانيه، بر موفّقيتدر. موفّقيت ايسه، إظهار ايديلير. موفّقيتدن گچسه؛ اولسه اولسه بر إكرامِ إلٰهى اولور. إكرامِ إلٰهى ايسه، إظهارى بر شكرِ معنويدر. اوندن دخى گچسه، اولسه اولسه هيچ إختياريمز قاريشمادن بر كرامتِ قرآنيه اولور. بز مظهر اولمشز. بو نوع إختيارسز و خبرسز گلن بر
— 535 —
كرامتڭ إظهارى، ضررسزدر. أگر عادى كراماتڭ فوقنه چيقسه، او وقت اولسه اولسه قرآنڭ إعجازِ معنويسنڭ شعلهلرى اولور. مادام إعجاز إظهار ايديلير، ألبته إعجازه يارديم ايدنڭ دخى إظهارى إعجاز حسابنه گچر؛ هيچ مدارِ فخر و غرور اولاماز، بلكه مدارِ حمد و شكراندر.
يدنجى سبب:
نوعِ إنسانڭ يوزده سكسانى أهلِ تحقيق دگلدر كه، حقيقته نفوذ ايتسين و حقيقتى حقيقت طانييوب قبول ايتسين. بلكه صورته، حسنِ ظنّه بناءً، مقبول و معتمد إنسانلردن ايشيتدكلرى مسائلى تقليدًا قبول ايدرلر. حتّى قوّتلى بر حقيقتى، ضعيف بر آدمڭ ألنده ضعيف گورور و قيمتسز بر مسئلهيى، قيمتدار بر آدمڭ ألنده گورسه، قيمتدار تلقّى ايدر. ايشته اوڭا بناءً، بنم گبى ضعيف و قيمتسز بر بيچارهنڭ ألندهكى حقائقِ ايمانيه و قرآنيهنڭ قيمتنى، أكثر ناسڭ نقطهِٔ نظرنده دوشورمهمك ايچون، بِالمجبوريه إعلان ايدييورم كه: إختياريمز و خبريمز اولمادن، بريسى بزى إستخدام ايدييور؛ بز بيلميهرك، بزى مهمّ ايشلرده چاليشديرييور. دليلمز ده شودر كه: شعوريمز و إختياريمزدن خارج بر قسم عناياته و تسهيلاته مظهر اولويورز. اويله ايسه، او عنايتلرى باغيرهرق إعلان ايتمگه مجبورز.
ايشته گچمش يدى أسبابه بناءً، كلّى بر قاچ عنايتِ ربّانيهيه إشارت ايدهجگز.
برنجى إشارت:
يگرمى سكزنجى مكتوبڭ سكزنجى مسئلهسنڭ برنجى نكتهسنده بيان ايديلمشدر كه، "توافقات"در. أزجمله: معجزاتِ أحمديه مكتوباتنده، اوچنجى إشارتندن تا اون سكزنجى إشارتنه قدر آلتمش صحيفه؛ خبرسز، بيلميهرك بر مستنسخڭ نسخهسنده ايكى صحيفه مستثنا اولمق اوزره متباقى بتون صحيفهلرده (كمالِ موازنتله) ايكى يوزدن زياده "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام" كلمهلرى بربرينه باقييورلر. كيم إنصاف ايله ايكى صحيفهيه
— 536 —
دقّت ايتسه، تصادف اولماديغنى تصديق ايدهجك. حالبوكه تصادف، اولسه اولسه بر صحيفهده كثرتلى أمثال كلمهلرى بولونسه، يارى يارىيه توافق اولور، آنجق بر ايكى صحيفهده تمامًا توافق ايدهبيلير. او حالده بويله عموم صحيفهلرده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسى؛ ايكى اولسون، اوچ اولسون، درت اولسون ويا داها زياده اولسون، كمالِ ميزان ايله بربرينڭ يوزينه باقسه؛ ألبته تصادف اولماسى ممكن دگلدر. هم سكز آيرى آيرى مستنسخڭ بوزامديغى بر توافقڭ، قوّتلى بر إشارتِ غيبيه، ايچنده اولديغنى گوسترر. ناصلكه أهلِ بلاغتڭ كتابلرنده، بلاغتڭ درجاتى بولونديغى حالده؛ قرآنِ حكيمدهكى بلاغت، درجهِٔ إعجازه چيقمش. كيمسهنڭ حدّى دگل كه اوڭا يتيشسين. اويله ده؛ معجزاتِ أحمديهنڭ بر آيينهسى اولان اون طوقوزنجى مكتوب و معجزاتِ قرآنيهنڭ بر ترجمانى اولان يگرمى بشنجى سوز و قرآنڭ بر نوع تفسيرى اولان رسالهِٔ نور أجزالرنده توافقات، عموم كتابلرڭ فوقنده بر درجهِٔ غرابت گوسترييور. و اوندن آڭلاشيلييور كه؛ معجزاتِ قرآنيه و معجزاتِ أحمديهنڭ بر نوع كرامتيدر كه، او آيينهلرده تجلّى و تمثّل ايدييور.
ايكنجى إشارت:
خدمتِ قرآنيهيه عائد عناياتِ ربّانيهنڭ ايكنجيسى شودر كه: جنابِ حق، بنم گبى قلمسز، ياريم اُمّى، ديارِ غربتده، كيمسهسز، إختلاطدن منع ايديلمش بر طرزده؛ قوّتلى، جدّى، صميمى، غيّور، فداكار و قلملرى برر ألماس قلنج اولان قارداشلرى بڭا معاون إحسان ايتدى. ضعيف و عاجز اوموزيمه چوق آغير گلن وظيفهِٔ قرآنيهيى، او قوّتلى اوموزلره بينديردى. كمالِ كرمندن، يوكمى خفيفلشديردى. او مبارك جماعت ايسه؛ (خلوصينڭ تعبيريله) تلسز تلغرافڭ آخذهلرى حكمنده و (صبرينڭ تعبيريله) نور فابريقهسنڭ ألكتريقلرينى يتيشديرن ماكينهلر حكمنده آيرى آيرى مزيتلرى و قيمتدار مختلف خاصيتلريله
— 537 —
برابر، (ينه صبرينڭ تعبيريله) بر توافقاتِ غيبيه نوعندن اولارق، شوق و سعى و غيرت و جدّيتده بربرينه بڭزر بر صورتده أسرارِ قرآنيهيى و أنوارِ ايمانيهيى أطرافه نشر ايتملرى و هر يره ايريشديرملرى و شو زمانده (يعنى حروفات دگيشمش، مطبعه يوق، هركس أنوارِ ايمانيهيه محتاج اولديغى بر زمانده) و فتور ويرهجك و شوقى قيرهجق چوق أسباب واركن، بونلرڭ فتورسز، كمالِ شوق و غيرتله بو خدمتلرى، طوغريدن طوغرىيه بر كرامتِ قرآنيه و ظاهر بر عنايتِ إلٰهيهدر. أوت ولايتڭ كرامتى اولديغى گبى، نيّتِ خالصهنڭ دخى كرامتى واردر. صميميتڭ دخى كرامتى واردر. باخصوص ِللّٰه ايچون اولان بر اخوّت دائرهسندهكى قارداشلرڭ ايچنده جدّى، صميمى تساندڭ چوق كرامتلرى اولابيلير. حتّى شويله بر جماعتڭ شخصِ معنويسى بر ولىِّ كامل حكمنه گچهبيلير، عناياته مظهر اولور.
ايشته أى قارداشلرم و أى خدمتِ قرآنده آرقداشلرم! بر قلعهيى فتح ايدن بر بولوگڭ چاوشنه بتون شرفى و بتون غنيمتى ويرمك ناصل ظلمدر، بر خطادر؛ اويله ده شخصِ معنويڭزڭ قوّتيله و قلملريڭز ايله حاصل اولان فتوحاتدهكى عناياتى بنم گبى بر بيچارهيه ويرهمزسڭز. ألبته بويله مبارك بر جماعتده، توافقاتِ غيبيهدن داها زياده قوّتلى بر إشارتِ غيبيه وار و بن گورويورم؛ فقط هركسه و عمومه گوسترهمييورم.
اوچنجى إشارت:
رسالهِٔ نور أجزالرى، بتون مهمّ حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيى حتّى أڭ معنّده قارشى دخى پارلاق بر صورتده إثباتى، چوق قوّتلى بر إشارتِ غيبيه و بر عنايتِ إلٰهيهدر. چونكه حقائقِ ايمانيه و قرآنيه ايچنده اويلهلرى وار كه؛ أڭ بيوك بر داهى تلقّى ايديلن ابن سينا، فهمنده عجزينى إعتراف ايتمش، "عقل بوڭا يول بولاماز!" ديمش. اوننجى سوز رسالهسى، او ذاتڭ دهاسيله يتيشهمديگى حقائقى؛ عواملره ده، چوجقلره ده بيلديرييور.
هم مثلا: سرِّ قدر و جزءِ إختيارينڭ حلّى ايچون، قوجه سعدِ تفتازانى گبى بر علّامه؛ قرق أللى صحيفهده، مشهور مقدّماتِ إثنا عشر ناميله تلويح نام كتابنده آنجق حلّ ايتديگى و آنجق خواصّه بيلديرديگى عين مسائلى، قدره دائر اولان يگرمى آلتنجى سوزده، ايكنجى مبحثڭ ايكى صحيفهسنده تماميله، هم هركسه بيلديرهجك بر طرزده بيانى، أثرِ عنايت اولمازسه نهدر؟
— 538 —
هم بتون عقولى حيرتده بيراقان و هيچ بر فلسفهنڭ أليله كشف ايديلهمهين و سرِّ خلقتِ عالم و طلسمِ كائنات دينيلن و قرآنِ عظيم الشانڭ إعجازيله كشف ايديلن او طلسمِ مشكلكشا و او معمّاىِ حيرتنما، يگرمى دردنجى مكتوب و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آخرندهكى رمزلى نكتهده و اوتوزنجى سوزڭ تحوّلاتِ ذرّاتڭ آلتى عدد حكمتنده كشف ايديلمشدر. كائناتدهكى فعاليتِ حيرتنمانڭ طلسمنى و خلقتِ كائناتڭ و عاقبتنڭ معمّاسنى و تحوّلاتِ ذرّاتدهكى حركاتڭ سرِّ حكمتنى كشف و بيان ايتمشلردر، ميداندهدر، باقيلهبيلير.
هم سرِّ أحديت ايله، شريكسز وحدتِ ربوبيتى؛ هم نهايتسز قربيتِ إلٰهيه ايله، نهايتسز بعديتمز اولان حيرتأنگيز حقيقتلرى كمالِ وضوح ايله اون آلتنجى سوز و اوتوز ايكنجى سوز بيان ايتدكلرى گبى؛ قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً ذرّات و سيّارات مساوى اولديغنى و حشرِ أعظمده عموم ذىروحڭ إحياسى، بر نفسڭ إحياسى قدر او قدرته قولاى اولديغنى و شركڭ خلقتِ كائناتده مداخلهسى إمتناع درجهسنده عقلدن اوزاق اولديغنى كمالِ وضوح ايله گوسترن يگرمنجى مكتوبدهكى
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
كلمهسى بياننده و اوچ تمثيلى حاوى اونڭ ذيلى، شو عظيم سرِّ وحدتى كشف ايتمشدر.
هم حقائقِ ايمانيه و قرآنيهده اويله بر گنيشلك وار كه، أڭ بيوك ذكاءِ بشرى إحاطه ايدهمديگى حالده؛ بنم گبى ذهنى مشوّش، وضعيتى پريشان، مراجعت
— 539 —
ايديلهجك كتاب يوقكن، صيقنتيلى و سرعتله يازان بر آدمده، او حقائقڭ أكثريتِ مطلقهسى دقائقيله ظهورى؛ طوغريدن طوغرىيه قرآنِ حكيمڭ إعجازِ معنويسنڭ أثرى و عنايتِ ربّانيهنڭ بر جلوهسى و قوّتلى بر إشارتِ غيبيهدر.
دردنجى إشارت:
أللى آلتمش رسالهلر (٭): شيمدى يوز اوتوزدر. اويله بر طرزده إحسان ايديلمش كه؛ دگل بنم گبى آز دوشونن و ظهوراته تبعيت ايدن و تدقيقه وقت بولاميان بر إنسانڭ؛ بلكه بيوك ذكالردن مركّب بر أهلِ تدقيقڭ سعى و غيرتيله ياپيلميان بر طرزده تأليفلرى، طوغريدن طوغرىيه بر أثرِ عنايت اولدقلرينى گوسترييور. چونكه بتون بو رسالهلرده، بتون درين حقائق، تمثيلات واسطهسيله، أڭ عامى و اُمّى اولانلره قدر درس ويريلييور. حالبوكه او حقائقڭ چوغنى بيوك عالملر "تفهيم ايديلمز" دييوب، دگل عوامه، بلكه خواصّه ده بيلديرهمييورلر.
ايشته أڭ اوزاق حقيقتلرى، أڭ ياقين بر طرزده، أڭ عامى بر آدمه درس ويرهجك درجهده؛ بنم گبى توركجهسى آز، سوزلرى مغلق، چوغى آڭلاشيلماز و ظاهر حقيقتلرى دخى مشكللشديرييور دييه أسكيدن بَرى إشتهار بولمش و أسكى أثرلرى او سوءِ إشتهارى تصديق ايتمش بر شخصڭ ألنده بو خارقه تسهيلات و سهولتِ بيان؛ ألبته بِلا شبهه بر أثرِ عنايتدر و اونڭ هنرى اولاماز و قرآنِ كريمڭ إعجازِ معنويسنڭ بر جلوهسيدر و تمثيلاتِ قرآنيهنڭ بر تمثّليدر و إنعكاسيدر.
بشنجى إشارت:
رسالهلر عموميتله پك چوق إنتشار ايتديگى حالده، أڭ بيوك عالمدن طوت، تا أڭ عامى آدمه قدر و أهلِ قلب بيوك بر وليدن طوت، تا أڭ معنّد دينسز بر فيلسوفه قدر اولان طبقاتِ ناس و طائفهلر او رسالهلرى گوردكلرى و اوقودقلرى و بر قسمى طوقاتلرينى ييدكلرى حالده تنقيد ايديلمهمسى و هر طائفه درجهسنه گوره إستفاده ايتمهسى، طوغريدن طوغرىيه بر أثرِ عنايتِ ربّانيه و بر
— 540 —
كرامتِ قرآنيه اولديغى گبى، چوق تدقيقات و تحرّياتڭ نتيجهسيله آنجق حصول بولان او چشيد رسالهلر، فوق العاده بر سرعتله، هم إدراكمى و فكريمى مشوّش ايدن صيقنتيلى إنقباض وقتلرنده يازيلماسى دخى، بر أثرِ عنايت و بر إكرامِ ربّانيدر.
أوت أكثر قارداشلرم و يانمدهكى عموم آرقداشلرم و مستنسخلر بيلييورلر كه؛ اون طوقوزنجى مكتوبڭ بش پارچهسى، بر قاچ گون ظرفنده هر گون ايكى اوچ ساعتده و مجموعى اون ايكى ساعتده هيچ بر كتابه مراجعت ايديلمهدن يازيلماسى؛ حتّى أڭ مهمّ بر پارچه و او پارچهده لفظِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسنده ظاهر بر خاتمِ نبوّتى گوسترن دردنجى جزء، اوچ درت ساعتده، طاغده، ياغمور آلتنده أزبر يازيلمش؛ و اوتوزنجى سوز گبى مهمّ و دقيق بر رساله، آلتى ساعت ايچنده بر باغده يازيلمش؛ و يگرمى سكزنجى سوز، سليمانڭ باغچهسنده بر، نهايت ايكى ساعت ايچنده يازيلماسى گبى، أكثر رسالهلر بويله اولماسى؛ و أسكيدن بَرى صيقنتيلى و منقبض اولديغم زمان، أڭ ظاهر حقيقتلرى دخى بيان ايدهمديگمى، بلكه بيلهمديگمى ياقين دوستلرم بيلييورلر. خصوصًا او صيقنتىيه خستهلق ده علاوه ايديلسه، داها زياده بنى درسدن، تأليفدن منع ايتمكله برابر؛ أڭ مهمّ سوزلر و رسالهلر، أڭ صيقنتيلى و خستهلقلى زمانمده، أڭ سرعتلى بر طرزده يازيلماسى؛ طوغريدن طوغرىيه بر عنايتِ إلٰهيه و بر إكرامِ ربّانى و بر كرامتِ قرآنيه اولمازسه نهدر؟
هم هانگى كتاب اولورسه اولسون، بويله حقائقِ إلٰهيهدن و ايمانيهدن بحث ايتمش ايسه، على كلّ حال بر قسم مسائلى، بر قسم إنسانلره ضرر ويرر و ضرر ويردكلرى ايچون، هر مسئله هركسه نشر ايديلمهمش. حالبوكه شو رسالهلر ايسه؛ شيمدىيه قدر هيچ كيمسهده، (چوقلردن صورديغم حالده) سوءِ تأثير و عكس العمل و تخديشِ أذهان گبى بر ضرر ويرمدكلرى، طوغريدن طوغرىيه بر إشارتِ غيبيه و بر عنايتِ ربّانيه اولديغى بزجه محقّقدر.
— 541 —
آلتنجى إشارت:
شيمدى بنجه قطعيت پيدا ايتمشدر كه؛ أكثر حياتم إختيار و إقتداريمڭ، شعور و تدبيريمڭ خارجنده اويله بر طرزده گچمش و اويله غريب بر صورتده اوڭا جريان ويريلمش؛ تا قرآنِ حكيمه خدمت ايدهجك اولان بو نوع رسالهلرى نتيجه ويرسين. عادتا بتون حياتِ علميهم، مقدّماتِ إحضاريه حكمنه گچمش. و سوزلر ايله إعجازِ قرآنڭ إظهارى، اونڭ نتيجهسى اولاجق بر صورتده اولمشدر. حتّى شو يدى سنه نفيمده و غربتمده و سببسز و آرزومڭ خلافنده تجرّدم و مشربمه مخالف يالڭز بر كويده إمرارِ حيات ايتمكلگم؛ و أسكيدن بَرى الفت ايتديگم حياتِ إجتماعيهنڭ چوق رابطهلرندن و قاعدهلرندن نفرت ايدوب ترك ايتمكلگم؛ طوغريدن طوغرىيه بو خدمتِ قرآنيهيى خالص، صافى بر صورتده ياپديرمق ايچون بو وضعيت ويريلديگنه شبههم قالمامشدر. حتّى چوق دفعه بڭا ويريلن صيقنتى و ظلمًا بڭا قارشى اولان تضييقات پردهسى آلتنده، بر دستِ عنايت طرفندن مرحمتكارانه، قرآنڭ أسرارينه حصرِ فكر ايتديرمك و نظرى طاغيتمامق ايچون ياپيلمشدر قناعتندهيم. حتّى أسكيدن مطالعهيه چوق مشتاق اولديغم حالده؛ بتون بتون سائر كتابلرڭ مطالعهسندن بر منع، بر مجانبت روحمه ويريلمشدى. بويله غربتده مدارِ تسلّى و اُنسيت اولان مطالعهيى بڭا ترك ايتديرن، آڭلادم كه، طوغريدن طوغرىيه آياتِ قرآنيهنڭ استادِ مطلق اولمالرى ايچوندر.
هم يازيلان أثرلر، رسالهلر، (أكثريتِ مطلقهسى) خارجدن هيچ بر سبب گلميهرك، روحمدن تولّد ايدن بر حاجته بناءً، آنى و دفعى اولارق إحسان ايديلمش. صوڭره بعض دوستلريمه گوسترديگم وقت، ديمشلر: "شو زمانڭ يارهلرينه دوادر." إنتشار ايتدكدن صوڭره أكثر قارداشلرمدن آڭلادم كه، تام شو زماندهكى إحتياجه موافق و درده لايق بر علاج حكمنه گچييور.
ايشته إختيار و شعوريمڭ دائرهسى خارجنده، مذكور حالتلر و سرگذشتِ حياتم و علوملرڭ أنواعلرندهكى خلافِ عادت إختيارسز تتبّعاتم؛ بويله بر نتيجهِٔ قدسيهيه
— 542 —
منجر اولمق ايچون، قوّتلى بر عنايتِ إلٰهيه و بر إكرامِ ربّانى اولديغنه بنده شبهه بيراقمامشدر.
يدنجى إشارت:
بو خدمتمز زماننده، بش آلتى سنه ظرفنده، بِلا مبالغه يوز أثرِ إكرامِ إلٰهى و عنايتِ ربّانيه و كرامتِ قرآنيهيى گوزيمزله گوردك. بر قسمنى، اون آلتنجى مكتوبده إشارت ايتدك؛ بر قسمنى، يگرمى آلتنجى مكتوبڭ دردنجى مبحثنڭ مسائلِ متفرّقهسنده؛ بر قسمنى، يگرمى سكزنجى مكتوبڭ اوچنجى مسئلهسنده بيان ايتدك. بنم ياقين آرقداشلرم بونى بيلييورلر. دائمى آرقداشم سليمان أفندى چوقلرينى بيلييور. خصوصًا سوزلرڭ و رسالهلرڭ نشرنده و تصحيحاتنده و يرلرينه يرلشديرمكده و تسويد و تبييضنده، فوق المأمول كرامتكارانه بر تسهيلاته مظهر اولويورز. كرامتِ قرآنيه اولديغنه شبههمز قالمييور. بونڭ مثاللرى يوزلردر.
هم معيشت خصوصنده او قدر شفقتله بسلهنييورز كه؛ أڭ كوچك بر آرزوىِ قلبمزى، بزى إستخدام ايدن صاحبِ عنايت تطمين ايتمك ايچون؛ فوق المأمول بر صورتده إحسان ايدييور. و هكذا... ايشته بو حال غايت قوّتلى بر إشارتِ غيبيهدر كه، بز إستخدام اولونويورز. هم رضا دائرهسنده، هم عنايت آلتنده بزه خدمتِ قرآنيه ياپديريلييور.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ تَسْلِيمًا كَثِيرًا اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 543 —
محرم بر سؤاله جوابدر
(شو سرِّ عنايت أسكيدن محرمجه يازيلمش، اون دردنجى سوزڭ آخرينه إلحاق ايديلمشدى. هر ناصلسه أكثر مستنسخلر اونوتوب يازمامشلردى. ديمك مناسب و لايق موقعى بوراسى ايمش كه، گيزلى قالمش.)
بندن سؤال ايدييورسڭ:"نهدن سنڭ قرآندن يازديغڭ سوزلرده بر قوّت، بر تأثير وار كه، مفسّرلرڭ و عارفلرڭ سوزلرنده نادرًا بولونور. بعضًا بر سطرده، بر صحيفه قدر قوّت وار؛ بر صحيفهده، بر كتاب قدر تأثير بولونويور؟"
الجواب:(گوزل بر جوابدر) شرف، إعجازِ قرآنه عائد اولديغندن و بڭا عائد اولماديغندن، بِلا پروا ديرم: أكثريت إعتباريله اويلهدر. چونكه: يازيلان سوزلر تصوّر دگل تصديقدر؛ تسليم دگل، ايماندر؛ معرفت دگل، شهادتدر، شهوددر؛ تقليد دگل تحقيقدر؛ إلتزام دگل، إذعاندر؛ تصوّف دگل حقيقتدر؛ دعوا دگل، دعوا ايچنده برهاندر.
شو سرّڭ حكمتى بودر كه: أسكى زمانده، أساساتِ ايمانيه محفوظدى، تسليم قوى ايدى. تفرّعاتده، عارفلرڭ معرفتلرى دليلسز ده اولسه، بياناتلرى مقبول ايدى، كافى ايدى. فقط شو زمانده ضلالتِ فنّيه، ألنى أساساته و أركانه اوزاتمش اولديغندن، هر درده لايق دوايى إحسان ايدن حكيمِ رحيم اولان ذاتِ ذو الجلال، قرآنِ كريمڭ أڭ پارلاق مظهرِ إعجازندن اولان تمثيلاتندن بر شعلهسنى؛ عجز و ضعفمه، فقر و إحتياجمه مرحمةً خدمتِ قرآنه عائد يازيلريمه إحسان ايتدى. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ سرِّ تمثيل دوربينيله، أڭ اوزاق حقيقتلر غايت ياقين گوستريلدى. هم سرِّ تمثيل جهت الوحدتيله، أڭ طاغنيق مسئلهلر طوپلاتديريلدى. هم سرِّ تمثيل نردبانيله، أڭ يوكسك حقائقه قولايلقله يتيشديريلدى. هم سرِّ تمثيل پنجرهسيله؛
— 544 —
حقائقِ غيبيهيه، أساساتِ إسلاميهيه شهوده ياقين بر يقينِ ايمانيه حاصل اولدى. عقل ايله برابر وهم و خيال، حتّى نفس و هوا تسليمه مجبور اولديغى گبى، شيطان دخى تسليمِ سلاحه مجبور اولدى.
الحاصل:يازيلرمده نه قدر گوزللك و تأثير بولونسه، آنجق تمثيلاتِ قرآنيهنڭ لمعاتندندر. بنم حصّهم؛ يالڭز شدّتِ إحتياجمله طلبدر و غايت عجزمله تضرّعمدر. درد بنمدر، دوا قرآنڭدر.
٭ ٭ ٭
يدنجى مسئلهنڭ خاتمهسيدر
(سكز عنايتِ إلٰهيه صورتنده گلن إشاراتِ غيبيهيه دائر گلن ويا گلمك إحتمالى اولان أوهامى إزاله ايتمك و بر سرِّ عظيمِ عنايتى بيان ايتمگه دائردر.)
شو خاتمه "درت نكته"در:
برنجى نكته:
يگرمى سكزنجى مكتوبڭ يدنجى مسئلهسنده يدى سكز كلّى و معنوى عناياتِ إلٰهيهدن حسّ ايتديگمز بر إشارتِ غيبيهيى، "سكزنجى عنايت" ناميله "توافقات" تعبيرى آلتندهكى نقشده او إشاراتڭ جلوهسنى گورديگمزى إدّعا ايتمشدك. و إدّعا ايدييورز كه: بو يدى سكز كلّى عناياتلر، او درجه قوّتلى و قطعيدرلر كه، هر بريسى تك باشيله او إشاراتِ غيبيهيى إثبات ايدر. فرضِ محال اولارق بر قسمى ضعيف گورولسه، حتّى إنكار ايديلسه؛ او إشاراتِ غيبيهنڭ قطعيتنه خلل ويرمز. او سكز عناياتى إنكار ايدهمهين، او إشاراتى إنكار ايدهمز. فقط طبقاتِ ناس مختلف اولديغى، هم كثرتلى طبقه اولان طبقهِٔ عوام گوزينه داها
— 545 —
زياده إعتماد ايتديگى ايچون؛ او سكز عناياتڭ ايچنده أڭ قوّتليسى دگل، بلكه أڭ ظاهريسى توافقات اولديغندن؛ (چندان اوتهكيلر داها قوّتلى، فقط بو داها عمومى اولديغى ايچون) اوڭا گلن أوهامى دفع ايتمك مقصديله، بر موازنه نوعندن، بر حقيقتى بيان ايتمگه مجبور قالدم. شويله كه:
او ظاهرى عنايت حقّنده ديمشدك: يازديغمز رسالهلرده، قرآن كلمهسى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسنده اويله بر درجه توافقات گورونويور.. هيچ بر شبهه بيراقمييور كه، بر قصد ايله تنظيم ايديلوب، موازى بر وضعيت ويريلير. قصد و إراده ايسه، بزلرڭ اولماديغنه دليلمز: اوچ درت سنه صوڭره مطّلع اولديغمزدر. اويله ايسه بو قصد و إراده، بر عنايت أثرى اولارق غيبيدر. صِرف إعجازِ قرآن و إعجازِ أحمديهيى تأييد صورتنده او ايكى كلمهده توافق صورتنده او غريب وضعيت ويريلمشدر. بو ايكى كلمهنڭ مباركيتى، إعجازِ قرآن و إعجازِ أحمديهيه بر خاتمِ تصديق اولمقله برابر؛ سائر مِثل كلمهلرى دخى، أكثريتِ عظيمه ايله توافقه مظهر ايتمشلر. فقط اونلر، برر صحيفهيه مخصوص. شو ايكى كلمه، بر ايكى رسالهنڭ عمومنده و أكثر رسالهلرده گورونويور. فقط مكرّر ديمشز: بو توافقڭ أصلى، سائر كتابلرده ده چوق بولونهبيلير؛ امّا قصد و إرادهِٔ عاليهيى گوسترهجك بو درجه غرابتده دگلدر. شيمدى بو دعوامزى چوروتمك قابل اولماديغى حالده، ظاهر نظرلرده چورومش گبى گورمكده بر ايكى جهت اولابيلير:
بريسى:"سزلر دوشونوب، اويله بر توافقى راست گتيرمشسگز." دييهبيليرلر. "بويله بر شى ياپمق قصد ايله اولسه، راحت و قولاى بر شيدر." بوڭا قارشى ديرز كه: بر دعواده ايكى شاهدِ صادق كافيدر. بو دعوامزدهكى قصد و إرادهمز تعلّق ايتميهرك، اوچ درت سنه صوڭره مطّلع اولديغمزه يوز شاهدِ صادق بولونهبيلير. بو مناسبتله بر نقطه سويلهيهجگم: بو كرامتِ إعجازيه، قرآنِ حكيم بلاغت جهتنده درجهِٔ إعجازده اولديغى نوعندن دگلدر. چونكه إعجازِ قرآنده، قدرتِ بشر او
— 546 —
يولده گيدهرك او درجهيه يتيشهمييور. شو كرامتِ إعجازيه ايسه، قدرتِ بشرله اولامييور؛ قدرت، او ايشه قاريشهمييور. قاريشسه صنعى اولور، بوزولور.
(حاشيه): اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده؛ بر نسخهده، بر صحيفهده طوقوز قرآن توافق صورتنده بولونديغى حالده بربرينه خط چكدك، مجموعنده محمّد لفظى چيقدى. او صحيفهنڭ مقابلندهكى صحيفهده سكز قرآن توافقله برابر، مجموعنده لفظ اللّٰه چيقدى. توافقاتده بويله بديع شيلر چوق وار.
بو حاشيهنڭ مئالنى گوزيمزله گوردك.
بكر، توفيق، سليمان، غالب، سعيد
اوچنجى نكته:
إشارتِ خاصّه، إشارتِ عامّه مناسبتيله بر سرِّ دقيق ربوبيت و رحمانيته إشارت ايدهجگز:
بر قارداشمڭ گوزل بر سوزى وار. او سوزى، بو مسئلهيه موضوع ايدهجگم. سوزى ده شودر كه: بر گون گوزل بر توافقاتى اوڭا گوستردم، ديدى: "گوزل! ذاتًا هر حقيقت گوزلدر. فقط بو سوزلردهكى توافقات و موفّقيت داها گوزلدر." بن ده ديدم: أوت هر شى يا حقيقةً گوزلدر، يا بِالذّات گوزلدر ويا نتيجهلرى إعتباريله گوزلدر. و بو گوزللك، ربوبيتِ عامّهيه و شمولِ رحمته و تجلّئِ عامّهيه باقار. ديديگڭ گبى، بو موفّقيتدهكى إشارتِ غيبيه داها گوزلدر. چونكه بو، رحمتِ خاصّهيه و ربوبيتِ خاصّهيه و تجلّئِ خاصّهيه باقار بر صورتدهدر. بونى بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايدهجگز. شويله كه:
بر پادشاهڭ عمومى سلطنتى و قانونى ايله، مرحمتِ شاهانهسى عموم أفرادِ ملّته تشميل ايديلهبيلير. هر فرد، طوغريدن طوغرىيه او پادشاهڭ لطفنه، سلطنتنه مظهردر. او صورتِ عموميهده، أفرادڭ چوق مناسباتِ خصوصيهسى واردر.
— 547 —
ايكنجى جهت، پادشاهڭ إحساناتِ خصوصيهسيدر و أوامرِ خاصّهسيدر كه؛ عمومى قانونڭ فوقنده، بر فرده إحسان ايدر، إلتفات ايدر، أمر ويرر.
ايشته بو تمثيل گبى؛ ذاتِ واجب الوجود و خالقِ حكيم و رحيمڭ عمومى ربوبيت و شمولِ رحمتى نقطهسنده هر شى حصّهداردر. هر شيئڭ حصّهسنه إصابت ايدن جهتده، خصوصى اونڭله مناسبتداردر. هم قدرت و إراده و علمِ محيطى ايله هر شيئه تصرّفاتى، هر شيئڭ أڭ جزئى ايشلرينه مداخلهسى، ربوبيتى واردر. هر شى، هر شأننده اوڭا محتاجدر. اونڭ علم و حكمتيله ايشلرى گورولور، تنظيم ايديلير. نه طبيعتڭ حدّى وار كه، او دائرهِٔ تصرّفِ ربوبيتنده صاقلانسين و تأثير صاحبى اولوب مداخله ايتسين و نه ده تصادفڭ حقّى وار كه، او حسّاس ميزانِ حكمت دائرهسندهكى ايشلرينه قاريشسين. رسالهلرده يگرمى يرده قطعى حجّتلرله تصادفى و طبيعتى نفى ايتميشز و قرآن قلنجيله إعدام ايتمشز، مداخلهلرينى محال گوسترمشز. فقط ربوبيتِ عامّهدهكى دائرهِٔ أسبابِ ظاهريهده، أهلِ غفلتڭ نظرنده حكمتى و سببى بيلينمهين ايشلرده، تصادف نامنى ويرمشلر. و حكمتلرى إحاطه ايديلمهين بعض أفعالِ إلٰهيهنڭ قانونلرينى (طبيعت پردهسى آلتنده گيزلنمش) گورهمهمشلر، طبيعته مراجعت ايتمشلر.
ايكنجيسى، خصوصى ربوبيتيدر و خاص إلتفات و إمدادِ رحمانيسيدر كه، عمومى قانونلرڭ تضييقاتى آلتنده تحمّل ايدهمهين فردلرڭ إمدادينه رحمٰن رحيم إسملرى إمداده يتيشيرلر. خصوصى بر صورتده معاونت ايدرلر، او تضييقاتدن قورتاريرلر. اونڭ ايچون هر ذىحيات، خصوصًا إنسان، هر آنده اوندن إستمداد ايدر و مدد آلابيلير.
ايشته بو خصوصى ربوبيتندهكى إحساناتى، أهلِ غفلته قارشى ده تصادف آلتنه گيزلنمز و طبيعته حواله ايديلمز.
— 548 —
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ إعجازِ قرآن و معجزاتِ أحمديهدهكى إشاراتِ غيبيهيى، خصوصى بر إشارت تلقّى و إعتقاد ايتمشز. و بر إمدادِ خصوصى و معنّدلره قارشى كندينى گوسترهجك بر عنايتِ خاصّه اولديغنى يقين ايتدك. و صِرف ِللّٰه ايچون إعلان ايتدك. قصور ايتمشسهك اللّٰه عفو ايتسين. آمين.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
٭ ٭ ٭
(سوزلرڭ تبييضنده قيمتدار خدمتى سبقت ايدن معلّم أحمد غالبڭ فقرهسيدر.)
"ألده قرآن گبى برهانِ حقيقت واركن
منكِرى إلزام ايچون گوڭلمه ثقلت مى گلير."
سوزڭ ئوزدر أى جان، تكلّف دگل
لَدُن علمنڭ زبدهِٔ پاكيدر
بو، ثمّ التّدارك تصنُّف دگل
بو بر حكمتِ نورِ عرفاندر
كه أهوا و لغو و تَفَلْسُفْ دگل
مزكّئِ نفس و مصفّئِ روح
مربّئِ دلدر، تصوّف دگل
او سوزلر بتون معرفت شمسيدر
سوزم طوغريدر، بر تألُّفْ دگل
— 549 —
ايچڭ نوريدر، لفظه عكس أيلهمش
بر ايكى سطرده ترادف دگل
مطابق لفظلر بربرينه
بو أصلا تصنّع، تصادف دگل
ديزيلمش نظامله بتون حرفلرى
توافقدر، أصلا تخالف دگل
بو بر جلوهِٔ سرِّ إعجازدر
كه قرآندندر، تجوّف دگل
بو حسنِ تصادف گوزلدر گوزل
بو بابده نه دينسه تضاعف دگل
سعيدِ بديع الزمانِ نورسى
بيانى بديعدر، تعطّف دگل
تسلّىيه ايرمهمش ألنده قلم
ايدر عرضِ ديدار، تحرّف دگل
إصابت بوڭا صوبِ حقدن گلير
بو قصدى دگلدر، تصرّف دگل
بونى گورمهين بد نظرلر ايچون
تلهّف ديرم بن، تأسّف دگل
كه وار معنوى حيرتم غالبًا
بيانم بو يولده تظرّف دگل
— 550 —
توافق، سوزنده اوڭا چوق ميدر
تفوّق، اونڭ ايچون تشرّف دگل
چوق ايشده حق اونى موفّق ايده
توافق، مقامِ توقّف دگل!
أحمد غالب
(رحمة اللّٰه عليه)
٭ ٭ ٭
(مرحوم بيڭباشى عاصم بگڭ فقرهسيدر.)
قَسَم ايدرم، طوغريدر سوزى ئوزيله برابر
بو حقيقتى قبول و تصديق ايتمهين بدمايهلر
قالير ضلالت و وادئِ خسرانده نيجه سنهلر
بونلرى إرشاد ايدوب قورتارمقدر هنر
هدايت ايريشسه أگر، او وقت بوين أگر
جملهنڭ إصلاحنى نياز ايدوب خالقه يالوارهلم
هپ أنوارِ قرآنيه اولان سوزلرى اوقويوب آڭلاتالم
بو يولده بزلر ده فيض آلوب دلشاد اولالم
فنايى بقايه تبديلده رضاىِ بارىيه قاووشهلم
صد هزار تحسينه لايق بىبها فقرهِٔ غالب
بو حقيقتلرى سويلهمكله اولور شبههسز غالب.
بيڭباشى عاصم
(رحمة اللّٰه عليه)
٭ ٭ ٭
— 551 —
سكزنجى رساله اولان سكزنجى مسئله
(شو مسئله آلتى سؤالڭ جوابى اولوب "سكز نكته"در.)
برنجى نكته:
بر دستِ عنايت آلتنده خدمتِ قرآنيهده إستخدام ايديلديگمزه دائر چوق أنواعِ إشاراتِ غيبيهيى حسّ ايتدك و بعضلرينى گوستردك. شيمدى او إشاراتڭ بر يڭيسى داها شودر كه: أكثر سوزلرده توافقاتِ غيبيه وار.
(حاشيه): توافقات ايسه، إتّفاقه إشارتدر؛ إتّفاق ايسه، إتّحاده أمارهدر، وحدته علامتدر؛ وحدت ايسه، توحيدى گوسترر؛ توحيد ايسه، قرآنڭ درت أساسندن أڭ بيوك أساسيدر.
أزجمله: "رسولِ أكرم" كلمهسنده و "عليه الصلاة والسلام" عبارهسنده و "قرآن" لفظِ مباركهسنده، بر نوع جلوهِٔ إعجاز تمثّل ايتديگنه بر إشارت وار. إشاراتِ غيبيه نه قدر گيزلى و ضعيف ده اولسه، خدمتڭ مقبوليتنه و مسئلهلرڭ حقّانيتنه دلالت ايتديگى ايچون بنجه چوق أهمّيتليدر و چوق قوّتليدر. هم غروريمى قيرار و صِرف بر ترجمان اولديغمى قطعيًا بڭا گوستردى. هم هيچ مدارِ إفتخار بنم ايچون بر شى بيراقمييور، يالڭز مدارِ شكران اولان شيلرى گوسترييور. هم مادام قرآنه عائددر و إعجازِ قرآن حسابنه گچييور و قطعيًا جزءِ إختياريمز قاريشمييور و خدمتده تنبللك ايدنلرى تشويق ايدييور و رسالهنڭ حق اولديغنه قناعت ويرييور و بزلره بر نوع إكرامِ إلٰهيدر و إظهارى تحديثِ نعمتدر و عقلى گوزينه اينمش متمرّدلرى إسكات ايدييور؛ ألبته إظهارى لازمدر، إن شاء اللّٰه ضررسزدر.
— 552 —
ايشته شو إشاراتِ غيبيهنڭ بريسى ده شودر كه:جنابِ حق كمالِ رحمت و كرمندن، قرآنه و ايمانه خدمت ايله مشغول اولان بزلرى تشويق و قلوبمزى تطمين ايچون؛ بر إكرامِ ربّانى و بر إحسانِ إلٰهى صورتنده خدمتمزڭ مقبوليتنه علامت و يازديغمز حق اولديغنه إشارتِ غيبيه نوعندن، بتون رسالهلريمزده و بِالخاصّه معجزاتِ أحمديه و إعجازِ قرآن و پنجرهلر رسالهلرنده، توافقاتِ غيبيه نوعندن بر لطافت إحسان ايتمشدر. يعنى، بر صحيفهده، مِثل اولارق گلن كلمهلرى بربرينه باقديرييور. بونده بر إشارتِ غيبيه ويريلييور كه: "بر إرادهِٔ غيبى ايله تنظيم ايديلير. إختياريڭزه و شعوريڭزه گوونمهيڭز. إختياريڭزڭ خبرى اولمادن و شعوريڭز يتيشمهدن، خارقه نقشلر و إنتظاملر ياپيلييور." باخصوص معجزاتِ أحمديه رسالهسنده لفظِ رسولِ أكرم و لفظِ صلوات بر آيينه حكمنه گچوب، او توافقاتِ غيبيه إشارتنى صريح گوسترييور. يڭى، عجمى بر مستنسخڭ يازيسنده، بش صحيفه مستثنا، متباقى ايكى يوزدن فضله صلواتِ شريفه بربرينه موازى اولارق باقييورلر. شو توافقات ايسه؛ شعورسز يالڭز اون عددده بر ايكى توافقه سبب اولابيلن تصادفڭ ايشى اولماديغى گبى، صنعتده مهارتسز، يالڭز معنايه حصرِ نظر ايدهرك غايت سرعتله بر ايكى ساعتده اوتوز قرق صحيفهيى تأليف ايدن و كندى يازميان و يازديران بنم گبى بر بيچارهنڭ دوشونشى دخى ألبته دگلدر.
ايشته آلتى سنه صوڭره، ينه قرآنڭ إرشاديله و إشارات الإعجاز اولان تفسيرڭ طوقوز اِنَّا نڭ توافق صورتيله گلن إرشاديله صوڭره مطّلع اولمشم. مستنسخلر ايسه بندن ايشيتدكلرى وقت، حيرت ايچنده حيرتده قالديلر. ناصلكه لفظِ رسولِ أكرم و لفظِ صلوات؛ اون طوقوزنجى مكتوبده، معجزاتِ أحمديهنڭ بر نوعنڭ بر نوع كوچك آيينهسى حكمنه گچدى. اويله ده: يگرمى بشنجى سوز اولان إعجازِ قرآنده
— 553 —
و اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده لفظِ قرآن دخى؛ قرق طبقهدن، يالڭز گوزينه إعتماد ايدن طبقهسنه قارشى، بر نوع معجزاتِ قرآنيهنڭ، او نوعڭ قرق جزئندن بر جزئى، توافقاتِ غيبيه صورتنده بتون رسالهلرده تجلّى ايتمكله برابر، او جزئڭ قرق جزئندن بر جزئى، لفظِ قرآن ايچنده تظاهر ايتمش. شويله كه:
يگرمى بشنجى سوزده و اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده؛ يوز دفعه قرآن لفظى تكرّر ايتمش؛ پك نادر اولارق بر ايكى كلمه خارج قالمش، متباقيسى بتون بربرينه باقييور. ايشته مثلا: ايكنجى شعاعڭ قرق اوچنجى صحيفهسنده يدى "قرآن" لفظى وار، بربرينه باقييور. و صحيفه أللى آلتيده سكزى بربرينه باقييور، يالڭز طوقوزنجى مستثنا قالمش. ايشته شو (شيمدى گوزيمزڭ اوڭنده) آلتمش طوقوزنجى صحيفهدهكى بش لفظِ قرآن، بربرينه باقييور. و هكذا... بتون صحيفهلرده گلن مكرّر لفظِ قرآن، بربرينه باقييور. پك نادر اولارق، بش آلتى دانهدن بر دانه خارج قالييور. سائر توافقات ايسه، (ايشته گوزيمزڭ اوڭنده) صحيفه اوتوز ئوچده، اون بش عدد اَمْ لفظى وار؛ اون دردى بربرينه باقييور. هم گوزيمزڭ اوڭنده شو صحيفهده طوقوز "ايمان" لفظى وار، بربرينه باقييور؛ يالڭز بريسى، مستنسخڭ فاصله ويرمسيله آز إنحراف ايتمش. هم شو (گوزيمزڭ اوڭندهكى) صحيفهده ايكى "محبوب" وار، (برى اوچنجى سطرده، برى اون بشنجى سطردهدر) كمالِ ميزانله بربرينه باقييور. اونلرڭ اورتهسنده درت "عشق" ديزيلمش، بربرينه باقييورلر. داها سائر توافقاتِ غيبيه بونلره قياس ايديلسين. هانگى مستنسخ اولورسه اولسون؛ سطرلرى، صحيفهلرى نه شكلده اولورسه اولسون على كلّ حال بو توافقاتِ غيبيه اويله بر درجهده وار كه؛ شبهه بيراقمييور كه، نه تصادفڭ ايشى و نه ده مؤلّفڭ و مستنسخلرڭ دوشونشيدر. فقط بعض خطده داها زياده توافقات گوزه چارپييور. ديمك، شو رسالهلره مخصوص بر
— 554 —
خطِّ حقيقى واردر. بعضلرى، او خطّه ياقينلاشييور. غرائبدندر كه، أڭ ماهر مستنسخلرڭ دگل، بلكه عجميلرڭ يازيلرنده داها زياده گورولور. بوندن آڭلاشيلييور كه؛ قرآنڭ بر نوع تفسيرى اولان سوزلردهكى هنر و ظرافت و مزيت كيمسهنڭ دگل؛ بلكه منتظم، گوزل حقائقِ قرآنيهنڭ مبارك قامتلرينه ياقيشهجق موزون، منتظم اُسلوب لباسلرى، كيمسهنڭ إختيار و شعوريله بيچيلمز و كسيلمز؛ بلكه اونلرڭ وجوديدر كه، اويله ايستر و بر دستِ غيبيدر كه، او قامته گوره كسر، بيچر، گيديرر. بز ايسه ايچنده بر ترجمان، بر خدمتكارز.
دردنجى نكته:
بش آلتى سؤالى تضمّن ايدن برنجى سؤالڭزده: "ميدانِ حشره جمع و كيفيت ناصل و عريان مى اولاجق؟ و دوستلرله گوروشمك ايچون و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى شفاعت ايچون ناصل بولاجغز؟ حدسز إنسانلرله بر تك ذات ناصل گوروشهجك؟ أهلِ جنّت و جهنّمڭ لباسلرى ناصل اولاجق؟ و بزه كيم يول گوسترهجك؟" دييورسڭز.
الجواب:شو سؤالڭ جوابى، غايت مكمّل و واضح اولارق، كتبِ أحاديثيهده واردر. مشرب و مسلگمزه عائد يالڭز بر ايكى نكتهيى سويلهيهجگز. شويله كه:
أوّلا:بر مكتوبده؛ ميدانِ حشر، كُرهِٔ أرضڭ مدارِ سنويسنده اولديغنى و كُرهِٔ أرض شيمديدن معنوى محصولاتنى او ميدانڭ ألواحلرينه گوندرديگى گبى؛ سنوى حركتيله، بر دائرهِٔ وجودڭ تمثّل و او دائرهِٔ وجودڭ محصولاتيله بر ميدانِ حشرڭ تشكّلنه بر مبدأ اولديغى و كُرهِٔ أرض دينيلن شو سفينهِٔ ربّانيهنڭ مركزندهكى جهنّمِ صغرايى جهنّمِ كبرايه بوشالتديغى گبى، سكنهسنى ده ميدانِ حشره بوشالتهجغى بيان ايديلمشدر.
— 555 —
ثانيًا:اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلر باشده اولارق سائر سوزلرده، غايت قطعى بر صورتده او حشرڭ ميدانى ايله برابر وجودى قطعى اولارق إثبات ايديلمشدر.
ثالثًا:گوروشمك ايسه، اون آلتنجى سوزده و اوتوز بر و اوتوز ايكيده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه؛ بر ذات نورانيت سرّيله، بر دقيقهده بيڭلر يرده بولونوب، ميليونلر آدملرله گوروشهبيلير.
رابعًا:جنابِ حق، إنساندن باشقه ذىروح مخلوقاتنه فطرى برر لباس گيديرديگى گبى؛ ميدانِ حشرده صنعى لباسلردن عريان اولارق، فقط فطرى بر لباس گيديرمسى، إسمِ حكيم مقتضاسيدر. دنياده صنعى لباسڭ حكمتى، يالڭز صوغوق و صيجاقدن محافظه و زينت و سترِ عورته منحصر دگلدر؛ بلكه مهمّ بر حكمتى، إنسانڭ سائر نوعلردهكى تصرّف و مناسبتنه و قوماندانلغنه إشارت ايدن بر فهرسته و بر ليسته حكمندهدر. يوقسه قولاى و اوجوز، فطرى بر لباس گيديرهبيليردى. چونكه بو حكمت اولمازسه؛ مختلف پاچاورالرى وجودينه صاروب گيهن إنسان، شعورلى حيواناتڭ نظرنده و اونلره نسبةً بر مسخره اولور، معنًا اونلرى گولديرر. ميدانِ حشرده، او حكمت و مناسبت يوق. او ليسته ده اولمامسى لازم گلير.
خامسًا:رهبر ايسه، سنڭ گبى قرآنڭ نورى آلتنه گيرنلره، قرآندر. الٓمٓ لرڭ الٓرٰ لرڭ حٰمٓ لرڭ باشلرينه باق، آڭلا كه؛ قرآن نه قدر مقبول بر شفاعتجى، نه قدر طوغرى بر رهبر، نه قدر قدسى بر نور اولديغنى گور!
سادسًا:أهلِ جنّت و أهلِ جهنّمڭ لباسلرى ايسه، يگرمى سكزنجى سوزده حوريلرڭ يتمش حلّه گيمهسنه دائر بيان ايديلن دستور بوراده ده جاريدر. شويله كه:
— 556 —
أهلِ جنّت اولان بر إنسان، جنّتڭ هر نوعندن هر وقت إستفاده ايتمك، ألبته آرزو ايدر. جنّتڭ غايت مختلف أنواعِ محاسنى وار. هر وقت بتون جنّتڭ أنواعيله مباشرت ايدر. اويله ايسه جنّتڭ محاسننڭ نمونهلرينى، كوچك بر مقياسده كندينه و حوريلرينه گيديرر. كنديسى و حوريلرى برر كوچك جنّت حكمنه گچر. ناصلكه بر إنسان، بر مملكتده منتشر بولونان چيچكلر أنواعنى، نمونهگاه كوچك بر باغچهسنده جمع ايدر و بر دكّانجى، بتون ماللرندهكى نمونهلرى بر ليستهده جمع ايدر و بر إنسان، تصرّف ايتديگى و حكم ايتديگى و مناسبتدار اولديغى أنواعِ مخلوقاتڭ نمونهلرينى، كندينه بر ألبسه و بر لوازماتِ بيتيه ياپييور، اويله ده: أهلِ جنّت اولان بر إنسان، خصوصًا بتون طويغولريله و جهازاتِ معنويهسيله عبوديت ايتمش و جنّتڭ لذائذينه إستحقاق كسب ايتمش ايسه؛ هر بر طويغوسنى ممنون ايدهجك، هر بر جهازاتنى اوقشايهجق، هر بر لطائفنى ذوقلنديرهجك بر طرزده؛ جنّتڭ هر بر نوعندن برر محاسنى گوسترهجك بر طرزِ لباسى، كنديلرينه و حوريلرينه رحمتِ إلٰهيه طرفندن گيديريلهجك. و او متعدّد حلّهلر بر جنسدن، بر نوعدن اولماديغنه دليل، شو مئالدهكى حديثدر كه: "حوريلر يتمش حلّه گيدكلرى حالده، باجاقلرندهكى ايليكلرى گورونور، ستر ايتمييور." ديمك أڭ اوستندهكى حلّهدن، تا أڭ آلتدهكى حلّهيه قدر آيرى آيرى محاسنله، آيرى آيرى طرزده، حسّياتى و طويغولرى ذوقلنديرهجك، ممنون ايدهجك مرتبهلر وار. أهلِ جهنّم ايسه؛ ناصلكه دنياده گوزيله، قولاغيله، قلبيله، أليله، عقليله و هكذا بتون جهازاتيله گناهلر ايشلهمش؛ ألبته جهنّمده اونلره گوره ألم ويرهجك، عذاب چكديرهجك و كوچك بر جهنّم حكمنه گچهجك مختلف الجنس پارچهلردن ياپيلمش ألبسه گيديريلمك، حكمته و عدالته منافى گورونمييور.
— 557 —
بشنجى نكته:سؤال ايدييورسڭز كه: زمانِ فترتده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أجدادى بر دين ايله متديّن مى ايديلر؟
الجواب:حضرتِ إبراهيم عليه السلامڭ، بِالآخره غفلت و معنوى ظلمات پردهلرى آلتنده قالان و خصوصى بعض إنسانلرده جريان ايدن بقيّهِٔ دينى ايله متديّن اولديغنه روايات واردر. ألبته حضرتِ إبراهيم عليه السلامدن گلن و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى نتيجه ويرن بر سلسلهِٔ نورانيهيى تشكيل ايدن أفراد، ألبته دينِ حق نورندن لاقيد قالمامشلر و ظلماتِ كفره مغلوب اولمامشلر. فقط زمانِ فترتده
وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتّٰى نَبْعَثَ رَسُولًا
سرّيله؛ أهلِ فترت، أهلِ نجاتدرلر. بِالإتّفاق، تفرّعاتدهكى خطيئاتلرندن مؤاخذهلرى يوقدر. إمامِ شافعى و إمامِ أشعريجه؛ كفره ده گيرسه، اصولِ ايمانىده بولونمازسه، ينه أهلِ نجاتدر. چونكه تكليفِ إلٰهى إرسال ايله اولور و إرسال دخى، إطّلاع ايله تكليف تقرّر ايدر. مادام غفلت و مرورِ زمان، أنبياءِ سالفهنڭ دينلرينى ستر ايتمش؛ او أهلِ فترت زماننه حجّت اولاماز. إطاعت ايتسه ثواب گورور، ايتمزسه عذاب گورمز. چونكه مخفى قالديغى ايچون حجّت اولاماز.
آلتنجى نكته:ديرسڭز كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أجدادلرندن نبى گلمش ميدر؟
الجواب:حضرتِ إسماعيل عليه السلامدن صوڭره بر نصِّ قطعى يوقدر. أجدادلرندن اولميان، يالڭز خالد ابن سنان و حنظله نامنده ايكى نبى گلمشدر. فقط أجدادِ نبىدن كعب ابن لُؤَىڭ مشهور و صريح و تنصيص طرزندهكى بو شعرى كه:
عَلٰى غَفْلَةٍ يَاْتِى النَّبِىُّ مُحَمَّدٌ ٭ فَيُخْبِرُ اَخْبَارًا صَدُوقًا خَبِيرُهَا
— 558 —
ديمسى، معجزهكارانه و نبوّتدارانه بر سوزه بڭزر. إمامِ ربّانى هم دليله، هم كشفه إستنادًا ديمش كه: هندستانده چوق نبيلر گلمشدر. فقط بعضيلرينڭ يا هيچ اُمّتى اولمامش وياخود محدود بر قاچ آدمه منحصر قالديغى ايچون إشتهار بولمامشلر وياخود نبى إسمى ويريلمهمش.
ايشته إمامڭ بو دستورينه بناءً، أجدادِ نبىدن بو نوع نبيلرڭ بولونماسى ممكن.
يدنجى نكته:دييورسڭز كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ پدر و والدهلرى و جدّى عبد المطّلبڭ ايمانلرى حقّنده أقوى و أصحّ اولان خبر هانگيسيدر؟
الجواب:يڭى سعيد اون سنهدر ياننده باشقه كتابلرى بولونديرمييور، بڭا قرآن يتر دييور. بويله تفرّعات مسائلنده، بتون كتبِ أحاديثى تدقيق ايدوب، أڭ أقوىسنى يازمغه وقتم مساعده ايتمييور. يالڭز بو قدر ديرم كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ پدر و والدهلرى أهلِ نجاتدر و أهلِ جنّتدر و أهلِ ايماندر. جنابِ حق، حبيبِ أكرمنڭ مبارك قلبنى و او قلبڭ طاشيديغى فرزندانه شفقتنى، ألبته رنجيده ايتمز.
أگر دينيلسه:مادام اويلهدر؛ نهدن اونلر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ايمانه موفّق اولامديلر؟ نهدن بعثتنه يتيشهمديلر؟
الجواب:جنابِ حق، حبيبِ أكرمنڭ پدر و والدهسنى، كندى كرميله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ فرزندانه حسّنى ممنون ايتمك ايچون، والديْننى منّت آلتنده بولونديرمييور. والديْنلك مرتبهسندن، معنوى أولاد مرتبهسنه گتيرمهمك ايچون؛ خالص كندى منّتِ ربوبيتى آلتنه آلوب، اونلرى مسعود ايتمك و حبيبِ أكرمنى ده ممنون ايتمكلگى رحمتى إقتضا ايتمش كه، والديْننى و جدّينى، اوڭا
— 559 —
ظاهرى اُمّت ايتمهمش. فقط اُمّتڭ مزيتنى، فضيلتنى، سعادتنى اونلره إحسان ايتمشدر. أوت عالى بر مشيرڭ، يوز باشى رتبهسنده اولان پدرى حضورينه گيرمهسى؛ بربرينه ضد ايكى حسّڭ تحتِ تأثيرنده بولونور. پادشاه او مشير اولان ياورِ أكرمنه مرحمةً، پدرينى اونڭ معيتنه ويرمييور.
سكزنجى نكته:دييورسڭز كه: عموجهسى أبو طالبڭ ايمانى حقّنده أصحّ نهدر؟
الجواب:أهلِ تشيّع، ايماننه قائل؛ أهلِ سنّتڭ أكثريسى، ايماننه قائل دگللر. فقط بنم قلبمه گلن بودر كه: أبو طالب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنى دگل؛ شخصنى، ذاتنى غايت جدّى سَوردى. اونڭ او غايت جدّى او شخصى شفقتى و محبّتى، ألبته ضايعه گيتميهجكدر. أوت جدّى بر صورتده جنابِ حقّڭ حبيبِ أكرمنى سومش و حمايه ايتمش و طرفدارلق گوسترمش اولان أبو طالبڭ؛ إنكاره و عناده دگل، بلكه حجاب و عصبيتِ قَوميه گبى حسّياته بناءً، مقبول بر ايمان گتيرمهمسى اوزرينه جهنّمه گيتسه ده؛ ينه جهنّم ايچنده بر نوع خصوصى جنّتى، اونڭ حسناتنه مكافاةً خلق ايدهبيلير. قيشده بعض يرده بهارى خلق ايتديگى و زندانده (اويقو واسطهسيله) بعض آدملره زندانى سرايه چويرديگى گبى، خصوصى جهنّمى، خصوصى بر نوع جنّته چويرهبيلير...
وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ ٭ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 560 —
يگرمى طوقوزنجى مكتوب
(يگرمى طوقوزنجى مكتوب "طوقوز قسم"در.
بو قسم، برنجى قسمدر؛ "طوقوز نكته"در.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
عزيز، صدّيق قارداشم و خدمتِ قرآنيهده پك جدّى بر آرقداشم!
بو دفعهكى مكتوبڭده، وقتم و حالم مساعده ايتمديگى مهمّ بر مسئلهيه دائر جواب ايستهيورسڭ.
قارداشم، بو سنه الحمد ِللّٰه رسالهلرى يازانلر پك چوغالمش. ايكنجى تصحيح بڭا گلييور. صباحدن آقشامه قدر سرعتلى بر طرزده مشغول اولويورم. چوق مهمّ ايشلرم ده گرى قالييور و بو وظيفهيى داها عظيم گورويورم. خصوصًا شعبان و رمضانده، عقلدن زياده قلب حصّهداردر، روح حركت ايدر. شو مسئلهِٔ عظيمهيى باشقه وقته تعليق ايدوب، نه وقت جنابِ حقّڭ رحمتندن قلبه سنوحات گلسه، تدريجًا سزه يازيلير. شيمديلك "اوچ نكته"يى (حاشيه): بِالآخره طوقوز نكتهيه تماملانمشدر. بيان ايدهجگم:
— 561 —
برنجى نكته:
"قرآنِ حكيمڭ أسرارى بيلينمييور، مفسّرلر حقيقتنى آڭلامامشلر." دييه بيان اولونان فكرڭ ايكى يوزى وار و اونى ديين، ايكى طائفهدر:
برنجيسى:أهلِ حق و أهلِ تدقيقدر. ديرلر كه: "قرآن، بيتمز و توكنمز بر خزينهدر. هر عصر نصوص و محكماتنى تسليم و قبول ايله برابر، تتمّات قبيلندن حقائقِ خفيهسندن دخى حصّهسنى آلير؛ باشقهسنڭ گيزلى قالمش حصّهسنه ايليشمز." أوت زمان گچدكجه، قرآنِ حكيمڭ داها زياده حقائقى إنكشاف ايدر ديمكدر. يوقسه حاشا و كلّا سلفِ صالحينڭ بيان ايتدكلرى حقائقِ ظاهريهِٔ قرآنيهيه شبهه گتيرمك دگل. چونكه اونلره ايمان لازمدر. اونلر نصّدر، قطعيدر، أساسدرلر، تملدرلر. قرآن عَرَبِىٌّ مُبِينٌ فرمانيله معناسى واضح اولديغنى بيلديرر. باشدن باشه خطابِ إلٰهى، او معنالر اوزرينه دونر، تقويه ايدر، بداهت درجهسنه گتيرر. او منصوص معنالرى قبول ايتمهمكدن، حاشا ثمّ حاشا، جنابِ حقّى تكذيب و حضرتِ رسالتڭ فهمنى تزييف ايتمك چيقار. ديمك معانئِ منصوصه، متسلسلًا منبعِ رسالتدن آلينمشدر. حتّى ابن جريرِ طبرى بتون معانئِ قرآنى مُعنعن سند ايله متسلسلًا منبعِ رسالته ايصال ايتمش و او طرزده، مهمّ و بيوك تفسيرينى يازمش.
ايكنجى طائفه:يا عقلسز بر دوستدر، قاش ياپهيم ديركن گوز چيقارييور ويا شيطان عقللى بر دشمندر كه، أحكامِ إسلاميه و حقائقِ ايمانيهيه قارشى گلمك ايستهيور. قرآنِ حكيمڭ (سنڭ تعبيرڭله) برر پولاط قلعهسى حكمنده اولان سورلى سورهلرى ايچنده يول بولمق ايستهيور. بويلهلر، حاشا حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه شبهه ايراث ايتمك ايچون بو نوع سوزلرى إشاعه ايدييورلر.
— 562 —
ايكنجى نكته:
جنابِ حق، قرآنده چوق شيلره قَسَم ايتمش. قسماتِ قرآنيهده چوق بيوك نكتهلر وار، چوق سرلر وار.
مثلا:
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا
ده قَسَم، اون برنجى سوزدهكى محتشم تمثيلڭ أساسنه إشارت ايدر. كائناتى بر سراى و بر شهر صورتنده گوسترر.
هم
يٰسٓ ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ
دهكى قَسَم ايله، إعجازاتِ قرآنيهنڭ قدسيتنى و اوڭا قَسَم ايديلهجك بر درجهِٔ حرمتده اولديغنى إخطار ايدر.
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ فَلَا اُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ٭ وَ اِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ
دهكى قَسَم؛ ييلديزلرڭ سقوطيله وحيه شبهه ايراث ايتمهمك ايچون جنّ و شيطانلرڭ غيبى خبرلردن كسيلمهلرينه علامت اولديغنه إشارت ايتمكله برابر؛ ييلديزلرى دهشتلى عظمتلريله و كمالِ إنتظام ايله يرلرينه يرلشديرمك و سيّاراتلرى حيرتأنگيز بر صورتده دونديرمكدهكى عظمتِ قدرت و كمالِ حكمتى، او قَسَم ايله إخطار ايدييور.
وَ الذَّارِيَاتِ ٭ وَ الْمُرْسَلَاتِ
دهكى قَسَمده؛ هوانڭ تموّجاتى و تصريفاتى ايچنده مهمّ حكمتلرى إخطار ايتمك ايچون، روزگارلره مأمور ملائكهلره قَسَم ايله نظرِ دقّتى جلب ايدييور كه، تصادفى ظن اولونان عنصرلر، چوق نازك حكمتلرى و أهمّيتلى وظيفهلرى گورويورلر. و هكذا... هر بر موقعڭ، آيرى آيرى نكتهسى و فائدهسى واردر. وقت مساعد اولماديغى ايچون، يالڭز إجمالًا
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ
قَسَمندهكى چوق نكتهلرندن بر نكتهيه إشارت ايدهجگز. شويله كه:
— 563 —
جنابِ حق، تين و زيتون ايله قَسَم واسطهسيله، عظمتِ قدرتنى و كمالِ رحمتنى و بيوك نعمتلرينى إخطار ايدهرك، أسفلِ سافلين طرفنه گيدن إنسانڭ يوزينى او طرفدن چويروب، شكر و فكر و ايمان و عملِ صالح ايله تا أعلاىِ علّيّينه قدر ترقّياتِ معنويهيه مظهر اولابيلمهسنه إشارت ايدييور. نعمتلر ايچنده تين و زيتونڭ تخصيصنڭ سببى؛ او ايكى ميوهنڭ چوق مبارك و نافع اولماسى و خلقتلرنده ده، مدارِ دقّت و نعمت چوق شيلر بولونماسيدر. چونكه حياتِ إجتماعيه و تجاريه و تنويريه و غداىِ إنسانيه ايچون زيتون أڭ بيوك بر أساس تشكيل ايتديگى گبى؛ اينجيرڭ خلقتى، ذرّه گبى بر چكردكده قوجه اينجير آغاجنڭ جهازاتنى صاقلايوب درج ايتمك گبى، بر خارقه معجزهِٔ قدرتى گوسترديگى گبى؛ طعمنده، منفعتنده و أكثر ميوهلره مخالف اولارق دوامنده و داها سائر منافعندهكى نعمتِ إلٰهيهيى قَسَم ايله خاطره گتيرييور. بوڭا مقابل، إنسانى ايمان و عملِ صالحه چيقارمق و أسفلِ سافلينه دوشورمهمك ايچون بر درس ويرييور.
اوچنجى نكته:
سورهلرڭ باشلرندهكى حروفِ مقطّعه إلٰهى بر شفرهدر. خاص عبدينه، اونلرله بعض إشارتِ غيبيه ويرييور. او شفرهنڭ مفتاحى، او عبدِ خاصدهدر، هم اونڭ ورثهسندهدر. قرآنِ حكيم مادام هر زمان و هر طائفهيه خطاب ايدييور؛ هر عصرڭ هر طبقهسنڭ حصّهسنى جامع چوق متنوّع وجوهلرى، معنالرى اولابيلير. سلفِ صالحين ايسه، أڭ خالص پارچه اونلرڭدر كه، بيان ايتمشلر. أهلِ ولايت و تحقيق، سير و سلوكِ روحانيهيه عائد چوق معاملاتِ غيبيه إشاراتنى اونلرده بولمشلر. إشارات الإعجاز تفسيرنده، "البقره" سورهسنڭ باشنده، إعجازِ بلاغت نقطهسنده بر نبذه اونلردن بحث ايتمشز؛ مراجعت ايديلسين.
دردنجى نكته:
قرآنِ حكيمڭ حقيقى ترجمهسى قابل اولماديغنى يگرمى بشنجى سوز إثبات ايتمشدر. هم معنوى إعجازندهكى علويتِ اُسلوب ايسه،
— 564 —
ترجمهيه گلمز. معنوى إعجازنده اولان علويتِ اُسلوب جهتندن گلن ذوق و حقيقتى بيان و إفهام ايتمك پك مشكل. فقط يولى گوسترمك ايچون بر ايكى جهته إشارت ايدهجگز. شويله كه:
قرآنِ معجز البيان
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ٭ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ ٭ يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
گبى آيتلرله، او درجه خارقه بر علويتِ اُسلوب و إعجازكارانه بر جمعيت ايچنده خلّاقيتڭ حقيقتنى خياله تصوير ايدييور، گوسترييور كه: "صانعِ عالم اولان شو كائناتڭ اوستهسى، ايش باشنده اولارق شمس و قمرى هانگى چكيج ايله يرلرينه چاقييورسه؛ عين چكيج ايله، عين آنده ذرّهلرى يرلرينه (مثلا ذىحياتلرڭ گوزببكلرنده) يرلشديرييور. سماواتى هانگى ئولچو ايله، هانگى معنوى آلَت ايله ترتيب ايدوب آچييورسه؛ عين آنده، عين ترتيب ايله گوزڭ پردهلرينى آچار، ياپار، تنظيم ايدر، يرلشديرر. هم صانعِ ذو الجلال معنوى قدرتڭ هانگى معنوى چكيجى ايله ييلديزلرى گوكلره چاقييورسه، عين او معنوى چكيج ايله، بشرڭ سيماسندهكى حدسز علامتِ فارقه نقطهلرينى و ظاهرى و باطنى طويغولرينى يرلرينه نقش ايدييور." دييه إفاده ايدر. ديمك او صانعِ ذو الجلال ايش باشنده... ايشلرينى هم گوزه، هم قولاغه گوسترمك ايچون، آياتِ قرآنيه ايله، بر چكيجى ذرّهيه وورويور؛ عين آيتڭ ديگر كلمهسيله، او چكيجى شمسه وورويور؛ مركزينه
— 565 —
چاقار گبى علوى اُسلوب ايله وحدانيتى عينِ أحديت ايچنده و نهايت جلالى نهايت جمال ايچنده و نهايت عظمتى نهايت خفاء ايچنده و نهايت وسعتى نهايت دقّت ايچنده و نهايت حشمتى نهايت رحمت ايچنده و نهايت بعديتى نهايت قربيت ايچنده گوسترر. محال تلقّى ايديلن جمعِ أضدادڭ أڭ اوزاق مرتبهسنى، واجب درجهسندهكى بر صورتنى إفاده ايدر، إثبات ايدوب گوسترر. ايشته بو طرز إفادهسى و اُسلوبيدر كه؛ أڭ خارقه أديبلرى، بلاغتنه سجده ايتديرييور.
هم مثلا
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ
آيتيله، شويله بر اُسلوبِ عالى ايله سلطنتِ ربوبيتندهكى حشمتى گوسترر. شويله كه:
"گوكلر و زمين؛ ايكى مطيع قيشله حكمنده و ايكى منتظم اوردو مركزى صورتنده تك بر أمرله ويا بورو گبى بر إشارتله، او ايكى قيشلهده فنا و عدم پردهسنده ياتان موجودات، او أمره كمالِ سرعتله و إطاعتله "لبّيك!" دييوب، ميدانِ حشر و إمتحانه چيقارلر."
ايشته حشر و قيامتى نه قدر معجزانه بر اُسلوبِ عالى ايله إفاده ايدوب و او دعوانڭ ايچنده بر دليلِ إقناعىيه إشارت ايدييور كه: بِالمشاهده ناصلكه زمينڭ جوفنده صاقلانمش و ئولمش حكمندهكى تخملر و جوِّ سماده، عدمده و كُرهِٔ هوائيهده طاغلمش، صاقلانمش قطرهلر؛ ناصل كمالِ إنتظام و سرعتله حشر اولوب هر بهارده ميدانِ تجربه و إمتحانه چيقييورلر؛ زمينده حبوبات، سماده قطرات هر وقت بر محشرنمون صورتنى آليرلر؛ اويله ده، حشرِ أكبر دخى اويله قولاى ظهور ايدر. مادام بونى گورييورسڭز، اونى دخى إنكار ايدهمزسڭز. و هكذا... شو
— 566 —
آيتلره، سائر آياتدهكى درجهِٔ بلاغتى قياس ايدهبيليرسڭز. عجبا، شو طرزدهكى آياتڭ حقيقى ترجمهسى ممكن ميدر؟ ألبته دگلدر! اولسه اولسه، يا قيصه بر مئالِ إجمالى ويا آيتڭ هر جملهسى ايچون بش آلتى سطر تفسير يازمق لازم گلير.
بشنجى نكته:
مثلا "الحمد ِللّٰه" بر جملهِٔ قرآنيهدر. بونڭ أڭ قيصه معناسى، علمِ نحو و بيان قاعدهلرينڭ إقتضا ايتديگى شودر:
كُلُّ فَرْدٍ مِنْ اَفْرَادِ الْحَمْدِ مِنْ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ وَ عَلٰى اَىِّ مَحْمُودٍ وَقَعَ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ خَاصٌّ وَ مُسْتَحِقٌّ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسَمّٰى بِاللّٰهِ
يعنى: "نه قدر حمد و مدح وارسه، كيمدن گلسه، كيمه قارشى ده اولسه، أزلدن أبده قدر خاصدر و لايقدر او ذاتِ واجب الوجوده كه، اللّٰه دينيلير."
ايشته "نه قدر حمد وارسه"، "الِ إستغراق"دن چيقييور. "هر كيمدن گلسه" قيدى ايسه، "حمد" مصدر اولوب فاعلى ترك ايديلديگندن، بويله مقامده عموميتى إفاده ايدر. هم مفعولڭ تركنده، ينه مقامِ خطابيده كلّيت و عموميتى إفاده ايتديگى ايچون، "هر كيمه قارشى اولسه" قيدينى إفاده ايدييور. "أزلدن أبده قدر" قيدى ايسه؛ فعلى جملهسندن إسمى جملهسنه إنتقال قاعدهسى، ثبات و دوامه دلالت ايتديگى ايچون، او معنايى إفاده ايدييور. "خاص و مستحق" معناسنى "للّٰه"دهكى "لامِ جر" إفاده ايدييور. چونكه او "ل"، إختصاص و إستحقاق ايچوندر. "ذاتِ واجب الوجود" قيدى ايسه؛ وجوبِ وجود، الوهيتڭ لازمِ ضروريسى و ذاتِ ذو الجلاله قارشى بر عنوانِ ملاحظه اولديغندن، "لفظ اللّٰه" سائر أسماء و صفاته جامعيتى و إسمِ أعظم اولديغى إعتباريله، دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايتديگى گبى؛ واجب الوجود عنواننه دخى، او دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايدييور.
— 567 —
ايشته، "الحمد ِللّٰه" جملهسنڭ أڭ قيصه و علماىِ عربيهجه مُتّفَقٌ عليه بر معناىِ ظاهريسى شويله اولورسه، باشقه بر لسانه او إعجاز و قوّتله ناصل ترجمه ايديلهبيلير؟
هم ألسنهِٔ عالم ايچنده لسانِ نحوى عربيدن باشقه بر تك لسان وار؛ او ده هيچ بر وقت عرب لساننڭ جامعيتنه يتيشهمز. عجبا او جامع و إعجازدارانه اولان لسانِ نحوى ايله معجزهكارانه بر صورتده و هر جهتى بردن بيلير، إراده ايدر بر علمِ محيط ايچنده ظهور ايدن كلماتِ قرآنيه؛ سائر ألسنهِٔ تركيبيه و تصريفيه واسطهسيله، ذهنى جزئى، شعورى قيصه، فكرى مشوّش، قلبى قراڭلقلى بعض إنسانلرڭ كلماتِ ترجميهسى ناصل او مقدّس كلمات يرينى طوتهبيلير؟ حتّى دييهبيليرم و بلكه إثبات ايدهبيليرم كه: هر بر حرفِ قرآن، بر حقائق خزينهسى حكمنه گچر؛ بعضًا بر تك حرف، بر صحيفه قدر حقيقتلرى درس ويرر.
آلتنجى نكته:
بو معنايى تنوير ايچون، كندى باشمدن گچمش نورلى بر حالى و حقيقتلى بر خيالى سويلهيورم. شويله كه:
بر وقت
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
دهكى نُونِ متكلّمِ مع الغيرى دوشوندم و متكلّمِ وحده صيغهسندن "نَعْبُدُ" صيغهسنه إنتقالڭ سببنى قلبم آرادى. بردن، نمازدهكى جماعتڭ فضيلتى و سرّى، او نوندن إنكشاف ايتدى. گوردم كه: نماز قيلديغم او بايزيد جامعندهكى جماعتله إشتراكمى و هر برى بنم بر نوع شفاعتجم حكمنه و قرائتمده إظهار ايتديگم حكملره و دعوالره برر شاهد و برر مؤيّد گوردم. ناقص عبوديتمى، او جماعتڭ بيوك و كثرتلى عباداتى ايچنده درگاهِ إلٰهيهيه تقديمه جسارت گلدى. بردن بر پرده داها إنكشاف ايتدى: يعنى إستانبولڭ بتون مسجدلرى إتّصال پيدا ايتدى. او شهر، او بايزيد جامعى حكمنه
— 568 —
گچدى. بردن، اونلرڭ دعالرينه و تصديقلرينه معنًا بر نوع مظهريت حسّ ايتدم. اونده دخى؛ روىِ زمين مسجدنده، كعبهِٔ مكرّمه أطرافنده دائرهوى صفلر ايچنده كنديمى گوردم.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
ديدم. بنم بو قدر شفاعتجيلرم وار؛ بنم نمازده سويلهديگم هر بر سوزى عينًا سويلهيورلر، تصديق ايدييورلر. مادام خيالًا بو پرده آچيلدى؛ كعبهِٔ مكرّمه محراب حكمنه گچدى. بن بو فرصتدن إستفاده ايدهرك او صفلرى إشهاد ايدوب، تحيّاتده گتيرديگم،
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
اولان ايمانڭ ترجماننى مبارك حجر الأسوده توديع ايدوب أمانت بيراقييورم ديركن، بردن بر وضعيت داها آچيلدى. گوردم كه: داخل اولديغم جماعت اوچ دائرهيه آيريلدى:
برنجى دائره:روىِ زمينده مؤمنلر و موحّديندهكى جماعتِ عظما.
ايكنجى دائره:باقدم، عموم موجودات، بر صلاتِ كبراده، بر تسبيحاتِ عظماده، هر طائفه كندينه مخصوص صلوات و تسبيحات ايله مشغول بر جماعت ايچندهيم. "وظائفِ أشيا" تعبير ايديلن خدماتِ مشهوده، اونلرڭ عبوديتلرينڭ عنوانلريدر. او حالده "اللّٰه أكبر" دييوب حيرتدن باشمى أگدم، نفسمه باقدم:
اوچنجى بر دائرهايچنده، حيرتأنگيز ظاهرًا و كيفيةً كوچك، حقيقةً و وظيفةً و كميةً بيوك، بر كوچك عالمى گوردم كه ذرّاتِ وجوديهمدن تا حواسِّ ظاهريهمه قدر، طائفه طائفه وظيفهِٔ عبوديتله و شكرانيه ايله مشغول بر جماعت گوردم. بو دائرهده، قلبمدهكى لطيفهِٔ ربّانيهم،
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
او جماعت نامنه دييور. ناصل، أوّلكى ايكى جماعتده ده لسانم، او ايكى جماعتِ عظمايى نيّت ايدهرك ديمشدى.
— 569 —
الحاصل:"نَعْبُدُ" نونى، شو اوچ جماعته إشارت ايدييور.
ايشته بو حالتده ايكن بردن قرآنِ حكيمڭ ترجمانى و مبلّغى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، مدينهِٔ منوّره دينيلن معنوى منبرنده، شخصيتِ معنويهسى، حشمتيله تمثّل ايدهرك،
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ
خطابنى، معنًا هركس گبى بن ده ايشيدوب؛ او اوچ جماعتده هركس بنم گبى اِيَّاكَ نَعْبُدُ ايله مقابله ايدييور تخيّل ايتدم.
اِذَا ثَبَتَ الشَّيْءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِهِ
قاعدهسنجه، شويله بر حقيقت فكره گوروندى كه:
مادام بتون عالملرڭ ربّى، إنسانلرى مخاطب إتّخاذ ايدوب، عموم موجوداتله قونوشور و شو رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او خطابِ عزّتى، نوعِ بشره بلكه عموم ذىروحه و ذىشعوره تبليغ ايدييور. ايشته بتون ماضى و مستقبل، زمانِ حاضر حكمنه گچدى؛ بتون نوعِ بشر بر مجلسده، صفلرى مختلف بر جماعت شكلنده اولارق؛ او خطاب، او صورتله اونلره ايديلييور. او وقت هر بر آياتِ قرآنيه؛ غايت حشمتلى و وسعتلى بر مقامدن، غايت كثرتلى و مختلف و أهمّيتلى مخاطبندن، نهايتسز عظمت و جلال صاحبى متكلّمِ أزليدن و مقامِ محبوبيتِ عظما صاحبى ترجمانِ عالىشانندن آلديغى بر قوّت، علويت، جزالت و بلاغت ايچنده؛ پارلاق، هم پك پارلاق بر نورِ إعجازى ايچنده گوردم. او وقت، دگل عموم قرآن؛ يا بر سوره، ياخود بر آيت، بلكه هر بر كلمهسى برر معجزه حكمنه گچدى: "الحمد ِللّٰهِ على نوُرِ الايمان و القرآن" ديدم. او عينِ حقيقت اولان خيالدن "نَعْبُدُ" نوننه گيرديگم گبى چيقدم و آڭلادم كه: قرآنڭ دگل آيتلرى، كلمهلرى، بلكه نُونِ نَعْبُدُ گبى بعض حرفلرى دخى مهمّ حقيقتلرڭ نورلى آناختارلريدر.
— 570 —
قلب و خيال، او نُونِ نَعْبُدُدن چيقدقدن صوڭره، عقل قارشيلرينه چيقدى، ديدى: "بن ده حصّه ايسترم. سزڭ گبى اوچامام. آياقلرم دليلدر، حجّتدر. عين نَعْبُدُ و نَسْتَعِينُ ده، معبود و مستعان اولان خالقه گيدن يولى گوسترمك لازمدر كه، سزڭ ايله گلهبيلهيم."
او وقت قلبه شويله گلدى كه: دى او متحيّر عقله:
باق كائناتدهكى بتون موجوداته؛ ذىحيات اولسون، جامد اولسون، كمالِ إطاعت و إنتظام ايله وظيفه صورتنده عبوديتلرى وار. بر قسمى شعورسز، حسسز اولدقلرى حالده، غايت شعوركارانه، إنتظامپرورانه و عبوديتكارانه وظيفه گورويورلر. ديمك بر معبودِ بِالحق و بر آمرِ مطلق واردر كه، بونلرى عبادته سَوق ايدوب إستخدام ايدييور.
هم باق، بتون موجوداته، خصوصًا ذىحيات اولانلره.. هر برينڭ غايت كثرتلى و غايت متنوّع إحتياجاتى وار و وجود و بقاسنه لازم پك كثرتلى، مختلف مطلوبلرى وار؛ أڭ كوچگنه أللرى اولاشماز، قدرتلرى يتيشمز. حالبوكه او حدسز مطلبلرى، اومماديغى يردن، وقتِ مناسبده، منتظمًا اونلرڭ أللرينه ويريلييور و بِالمشاهده گورونويور.
ايشته شو موجوداتڭ بو حدسز فقر و إحتياجاتى و بو فوق العاده إعاناتِ غيبيه و إمداداتِ رحمانيه بِالبداهه گوسترر كه: بر غنىِّ مطلق و كريمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان بر حامى و رازقلرى واردر كه، هر شى و هر ذىحيات اوندن إستعانه ايدر، مدد بكلهيور. معنًا اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دير. او وقت عقل، " آمنّا و صدّقنا" ديدى.
— 571 —
يدنجى نكته:صوڭره او حالده
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
ديديگم وقت، باقدم كه: ماضى طرفنه گوچوب گيدن قافلهِٔ بشر ايچنده غايت نورانى، پارلاق أنبيا، صدّيقين، شهدا، أوليا، صالحين قافلهلرينى گوردم كه، إستقبال ظلماتنى طاغيتوب، أبده گيدن يولده بر جادّهِٔ كبراىِ مستقيمده گيدييورلر. بو كلمه بنى او قافلهيه إلتحاق ايتمك ايچون يول گوسترييور، بلكه إلتحاق ايتديرييور. بردن، فسبحان اللّٰه ديدم. ظلماتِ إستقبالى تنوير ايدن و كمالِ سلامتله گيدن بو نورانى قافلهِٔ عظمايه إلتحاق ايتمهمك، نه قدر خسارت و هلاكت اولديغنى ذرّه مقدار شعورى اولان بيلمسى لازم. عجبا بدعهلرى ايجاد ايتمكله او قافلهِٔ عظمادن إنحراف ايدن؛ نرهدن نور بولابيلير، هانگى يولدن گيدهبيلير؟
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، رهبريمز فرمان ايتمش كه:
كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَ كُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ
عجبا بو فرمانِ قطعىيه قارشى علماء السوء تعبيرينه لايق بعض بدبختلر هانگى مصلحتى بولويورلر، هانگى فتوايى ويرييورلر كه؛ لزومسز، ضررلى بر صورتده شعائرِ إسلاميهنڭ بديهياتنه قارشى گلييورلر؛ تبديلى قابل گورويورلر؟ اولسه اولسه، موقّت بر جلوهِٔ معنادن گلن بر إنتباهِ موقّت، او علماءِ سوئى آلداتمشدر. مثلا: ناصلكه بر حيوانڭ وياخود بر ميوهنڭ دريسى صويولسه، موقّت بر ظرافت گوسترر؛ فقط آز بر زمانده او ظريف أت و او گوزل ميوه، او يبانى و پاسلى و كثيف و عارضى درى آلتنده سياهلانير، تعفّن ايدر. اويله ده شعائرِ إسلاميهدهكى تعبيراتِ نبويه و إلٰهيه، حياتدار و ثوابدار بر جلد، بر درى حكمندهدر. اونلرڭ صويولمسيله، معانيدهكى بر نورانيت، موقّةً چيپلاق (بر درجه) گورونور؛ فقط جلددن جدا اولمش بر ميوه گبى، او مبارك معنالرڭ روحلرى اوچار،
— 572 —
ظلمتلى قلب و قفالرده بشرى پوستنى بيراقوب گيدر.. نور اوچار، دومانى قالير. هر نه ايسه...
سكزنجى نكته:
بوڭا دائر بر دستورِ حقيقتى بيان ايتمك لازم. شويله كه:
ناصل "حقوقِ شخصيه" و بر نوع حقوق اللّٰه صاييلان "حقوقِ عموميه" ناميله ايكى نوع حقوق وار؛ اويله ده: مسائلِ شرعيهده بر قسم مسائل، أشخاصه تعلّق ايدر؛ بر قسم، عمومه، عموميت إعتباريله تعلّق ايدر كه؛ اونلره "شعائرِ إسلاميه" تعبير ايديلير. بو شعائرڭ عمومه تعلّقى جهتيله عموم اونده حصّهداردر. عمومڭ رضاسى اولمازسه اونلره ايليشمك، عمومڭ حقوقنه تجاوزدر. او شعائرڭ أڭ جزئيسى (سنّت قبيلندن بر مسئلهسى) أڭ بيوك بر مسئله حكمنده نظرِ أهمّيتدهدر. طوغريدن طوغرىيه عموم عالمِ إسلامه تعلّق ايتديگى گبى؛ عصرِ سعادتدن شيمدىيه قدر بتون أعاظمِ إسلامڭ باغلانديغى او نورانى زنجيرلرى قوپارمغه، تخريب و تحريف ايتمگه چاليشانلر و يارديم ايدنلر دوشونسونلر كه، نه قدر دهشتلى بر خطايه دوشويورلر. و ذرّه مقدار شعورلرى وارسه، تيترهسينلر!..
طوقوزنجى نكته:
مسائلِ شريعتدن بر قسمنه "تَعبُّدى" دينيلير؛ عقلڭ محاكمهسنه باغلى دگلدر؛ أمر اولديغى ايچون ياپيلير. علّتى، أمردر.
بر قسمنه "مَعقولُ المعنا" تعبير ايديلير. يعنى: بر حكمت و بر مصلحتى وار كه، او حكمڭ تشريعنه مرجّح اولمش؛ فقط سبب و علّت دگل. چونكه حقيقى علّت، أمر و نهىِ إلٰهيدر.
شعائرڭ تَعبُّدى قسمى؛ حكمت و مصلحت اونى تغيير ايدهمز، تَعبُّديلك جهتى ترجّح ايدييور، اوڭا ايليشيلمز. يوز بيڭ مصلحت گلسه اونى تغيير ايدهمز.
— 573 —
اويله ده: "شعائرڭ فائدهسى، يالڭز معلوم مصالحدر" دينيلمز و اويله بيلمك خطادر. بلكه او مصلحتلر ايسه، چوق حكمتلرندن بر فائدهسى اولابيلير. مثلا برى ديسه: "أذانڭ حكمتى، مسلمانلرى نمازه چاغيرمقدر؛ شو حالده بر تفنك آتمق كافيدر." حالبوكه او ديوانه بيلمز كه، بيڭلر مصلحتِ أذانيه ايچنده او بر مصلحتدر. تفنك سسى، او مصلحتى ويرسه؛ عجبا نوعِ بشر نامنه، ياخود او شهر أهاليسى نامنه، خلقتِ كائناتڭ نتيجهِٔ عظماسى و نوعِ بشرڭ نتيجهِٔ خلقتى اولان إعلانِ توحيد و ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى إظهارِ عبوديته واسطه اولان أذانڭ يرينى ناصل طوتهجق؟
الحاصل:جهنّم لزومسز دگل؛ چوق ايشلر وار كه، بتون قوّتيله "ياشاسين جهنّم!" دير. جنّت دخى اوجوز دگلدر، مهمّ فيآت ايستر.
لَا يَسْتَوِى اَصْحَابُ النَّارِ وَ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ إلخ...
٭ ٭ ٭
— 574 —
ايكنجى رساله اولان ايكنجى قسم
رمضانِ شريفه دائردر
(برنجى قسمڭ آخرنده شعائرِ إسلاميهدن بر نبذه بحث ايديلديگندن شعائرڭ ايچنده أڭ پارلاق و محتشم اولان رمضانِ شريفه دائر اولان بو ايكنجى قسمده، بر قسم حكمتلرى ذكر ايديلهجكدر.
بو ايكنجى قسم، رمضانِ شريفڭ پك چوق حكمتلرندن طوقوز حكمتى بيان ايدن "طوقوز نكته"در.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْاٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدٰى وَ الْفُرْقَانِ
برنجى نكته:
رمضانِ شريفدهكى صوم، إسلاميتڭ أركانِ خمسهسنڭ برنجيلرندندر. هم شعائرِ إسلاميهنڭ أعظملرندندر.
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروجڭ چوق حكمتلرى؛ هم جنابِ حقّڭ ربوبيتنه، هم إنسانڭ حياتِ إجتماعيهسنه، هم حياتِ شخصيهسنه، هم نفسڭ تربيهسنه، هم نعمِ إلٰهيهنڭ شكرينه باقار حكمتلرى وار.
— 575 —
جنابِ حقّڭ ربوبيتى نقطهسنده اوروجڭ چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
جنابِ حق زمين يوزينى بر سفرهِٔ نعمت صورتنده خلق ايتديگى و بتون أنواعِ نعمتى او سفرهده
مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ
بر طرزده او سفرهيه ديزديگى جهتله، كمالِ ربوبيتنى و رحمانيت و رحيميتنى او وضعيتله إفاده ايدييور. إنسانلر غفلت پردهسى آلتنده و أسباب دائرهسنده او وضعيتڭ إفاده ايتديگى حقيقتى تام گورهمييور، بعضًا اونوتويور. رمضانِ شريفده ايسه، أهلِ ايمان بردن منتظم بر اوردو حكمنه گچر. سلطانِ أزلينڭ ضيافتنه دعوت ايديلمش بر صورتده آقشامه ياقين "بيورڭز" أمرينى بكلهيورلر گبى بر طورِ عبوديتكارانه گوسترمهلرى، او شفقتلى و حشمتلى و كلّيتلى رحمانيته قارشى، وسعتلى و عظمتلى و إنتظاملى بر عبوديتله مقابله ايدييورلر. عجبا بويله علوى عبوديته و شرفِ كرامته إشتراك ايتمهين إنسانلر إنسان إسمنه لايق ميدرلر؟
ايكنجى نكته:
رمضانِ مبارگڭ صومى، جنابِ حقّڭ نعمتلرينڭ شكرينه باقديغى جهتله، چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: برنجى سوزده دينيلديگى گبى، بر پادشاهڭ مطبخندن بر طبلهجينڭ گتيرديگى طعاملر بر فيآت ايستر. طبلهجىيه بخشيش ويريلديگى حالده، چوق قيمتدار اولان او نعمتلرى قيمتسز ظن ايدوب اونى إنعام ايدنى طانيمهمق نهايت درجهده بر بلاهت اولديغى گبى، جنابِ حق حدسز أنواعِ نعمتنى نوعِ بشره زمين يوزنده نشر ايتمش. اوڭا مقابل، او نعمتلرڭ فيآتى اولارق، شكر ايستهيور. او نعمتلرڭ ظاهرى أسبابى و أصحابى، طبلهجى حكمندهدرلر. او طبلهجيلره بر فيآت ويرييورز، اونلره منّتدار اولويورز؛ حتّى مستحق اولمادقلرى پك چوق فضله حرمت و تشكّرى ايدييورز. حالبوكه منعمِ حقيقى، او أسبابدن حدسز درجهده او نعمت واسطهسيله شكره لايقدر. ايشته
— 576 —
اوڭا تشكّر ايتمك؛ او نعمتلرى طوغريدن طوغرىيه اوندن بيلمك، او نعمتلرڭ قيمتنى تقدير ايتمك و او نعمتلره كندى إحتياجنى حسّ ايتمكله اولور.
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج، حقيقى و خالص، عظمتلى و عمومى بر شكرڭ آناختاريدر. چونكه سائر وقتلرده مجبوريت تحتنده اولميان إنسانلرڭ چوغى، حقيقى آجلق حسّ ايتمدكلرى زمان، چوق نعمتلرڭ قيمتنى درك ايدهمييور. قورو بر پارچه أكمك، طوق اولان آدملره، خصوصًا زنگين اولسه، اوندهكى درجهِٔ نعمت آڭلاشيلمييور. حالبوكه إفطار وقتنده او قورو أكمك، بر مؤمنڭ نظرنده چوق قيمتدار بر نعمتِ إلٰهيه اولديغنه قوّهِٔ ذائقهسى شهادت ايدر. پادشاهدن تا أڭ فقرايه قدر هركس، رمضانِ شريفده او نعمتلرڭ قيمتلرينى آڭلامقله بر شكرِ معنوىيه مظهر اولور. هم گوندوزدهكى يمكدن ممنوعيتى جهتيله؛ "او نعمتلر بنم ملكم دگل. بن بونلرڭ تناولنده حرّ دگلم؛ ديمك باشقهسنڭ ماليدر و إنعاميدر. اونڭ أمرينى بكلهيورم." دييه نعمتى نعمت بيلير؛ بر شكرِ معنوى ايدر. ايشته بو صورتله اوروج، چوق جهتلرله حقيقى وظيفهِٔ إنسانيه اولان شكرڭ آناختارى حكمنه گچر.
اوچنجى نكته:
اوروج، حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه باقديغى جهتله چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: إنسانلر، معيشت جهتنده مختلف بر صورتده خلق ايديلمشلر. جنابِ حق او إختلافه بناءً، زنگينلرى فقرالرڭ معاونتنه دعوت ايدييور. حالبوكه زنگينلر، فقارانڭ آجينهجق آجى حاللرينى و آجلقلرينى، اوروجدهكى آجلقله تام حسّ ايدهبيليرلر. أگر اوروج اولمازسه، نفسپرست چوق زنگينلر بولونهبيلير كه، آجلق و فقيرلك نه قدر أليم و اونلر شفقته نه قدر محتاج اولديغنى إدراك ايدهمز. بو جهتده إنسانيتدهكى همجنسنه شفقت ايسه، شكرِ حقيقينڭ بر أساسيدر. هانگى فرد اولورسه اولسون، كندندن بر جهتده داها فقيرى بولابيلير. اوڭا قارشى شفقته مكلّفدر. أگر نفسنه آجلق چكديرمك مجبوريتى
— 577 —
اولمازسه، شفقت واسطهسيله معاونته مكلّف اولديغى إحسانى و يارديمى ياپاماز؛ ياپسه ده تام اولاماز. چونكه حقيقى او حالتى كندى نفسنده حسّ ايتمييور.
دردنجى نكته:
رمضانِ شريفدهكى اوروج، نفسڭ تربيهسنه باقديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: نفس، كندينى حرّ و سربست ايستر و اويله تلقّى ايدر. حتّى موهوم بر ربوبيت و كيف مايشاء حركتى، فطرى اولارق آرزو ايدر. حدسز نعمتلرله تربيه اولونديغنى دوشونمك ايستهمييور. خصوصًا دنياده ثروت و إقتدارى ده وارسه، غفلت دخى يارديم ايتمش ايسه؛ بتون بتون غاصبانه، خيرسزجهسنه نعمتِ إلٰهيهيى حيوان گبى يوتار.
ايشته رمضانِ شريفده أڭ زنگيندن أڭ فقيره قدر هركسڭ نفسى آڭلار كه: كنديسى مالك دگل، مملوكدر؛ حرّ دگل، عبددر. أمر اولونمازسه أڭ عادى و أڭ راحت شيئى ده ياپاماز، ألنى صويه اوزاتاماز دييه موهوم ربوبيتى قيريلير، عبوديتى طاقينير، حقيقى وظيفهسى اولان شكره گيرر.
بشنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ اوروجى، نفسڭ تهذيبِ أخلاقنه و سركشانه معاملهلرندن واز گچمهسى جهتنه باقديغى نقطهسندهكى چوق حكمتلرندن بريسى شودر كه: نفسِ إنسانيه غفلتله كندينى اونوتويور. ماهيتندهكى حدسز عجزى، نهايتسز فقرى، غايت درجهدهكى قصورينى گورهمز و گورمك ايستهمز. هم نه قدر ضعيف و زواله معروض و مصيبتلره هدف بولونديغنى و چابوق بوزولور طاغيلير أت و كميكدن عبارت اولديغنى دوشونمز. عادتا پولاطدن بر وجودى وار گبى، لا يموتانه كندينى أبدى تخيّل ايدر گبى دنيايه صالديرر. شديد بر حرص و طمع ايله و شدّتلى علاقه و محبّت ايله دنيايه آتيلير. هر لذّتلى و منفعتلى شيلره باغلانير. هم كندينى كمالِ شفقتله تربيه ايدن خالقنى اونوتور. هم نتيجهِٔ حياتنى و حياتِ اُخرويهسنى دوشونمز؛ أخلاقِ سيّئه ايچنده يووارلانير.
— 578 —
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج؛ أڭ غافللره و متمرّدلره، ضعفنى و عجزينى و فقرينى إحساس ايدييور. آجلق واسطهسيله معدهسنى دوشونويور. معدهسندهكى إحتياجنى آڭلار. ضعيف وجودى، نه درجه چوروك اولديغنى خاطرلايور. نه درجه مرحمته و شفقته محتاج اولديغنى درك ايدر. نفسڭ فرعونلغنى بيراقوب، كمالِ عجز و فقر ايله درگاهِ إلٰهيهيه إلتجاعه بر آرزو حسّ ايدر و بر شكرِ معنوى أليله رحمت قپوسنى چالمغه حاضرلانير. أگر غفلت قلبنى بوزمامش ايسه...
آلتنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ صيامى، قرآنِ حكيمڭ نزولنه باقديغى جهتله و رمضانِ شريف، قرآنِ حكيمڭ أڭ مهمّ زمانِ نزولى اولديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بريسى شودر كه: قرآنِ حكيم، مادام شهرِ رمضانده نزول ايتمش؛ او قرآنڭ زمانِ نزولنى إستحضار ايله او سماوى خطابى حسنِ إستقبال ايتمك ايچون رمضانِ شريفده نفسڭ حاجاتِ سفليهسندن و مالايعنيات حالاتدن تجرّد و أكل و شربڭ تركيله مَلكيت وضعيتنه بڭزهمك و بر صورتده او قرآنى يڭى نازل اولويور گبى اوقومق و ديڭلهمك و اوندهكى خطاباتِ إلٰهيهيى گويا گلديگى آنِ نزولنده ديڭلهمك و او خطابى رسولِ أكرم (عصم)دن ايشيدييور گبى ديڭلهمك، بلكه حضرتِ جبرائيلدن، بلكه متكلّمِ أزليدن ديڭلهيور گبى بر قدسى حالته مظهر اولور. و كنديسى ترجمانلق ايدوب باشقهسنه ديڭلتديرمك و قرآنڭ حكمتِ نزولنى بر درجه گوسترمكدر.
أوت رمضانِ شريفده گويا عالمِ إسلام بر مسجد حكمنه گچييور؛ اويله بر مسجد كه، ميليونلرله حافظلر، او مسجدِ أكبرڭ كوشهلرنده او قرآنى، او خطابِ سماوىيى أرضليلره ايشيتديرييورلر. هر رمضان
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْاٰنُ
آيتنى، نورانى پارلاق بر طرزده گوسترييور. رمضان، قرآن آيى اولديغنى إثبات ايدييور. او جماعتِ عظمانڭ سائر أفرادلرى، بعضلرى خشوع ايله او
— 579 —
حافظلرى ديڭلرلر. ديگرلرى، كندى كندينه اوقورلر. شويله بر وضعيتدهكى بر مسجدِ مقدّسده، نفسِ سفلينڭ هوساتنه تابع اولوب، يمك ايچمك ايله او وضعيتِ نورانيدن چيقمق نه قدر چركين ايسه و او مسجددهكى جماعتڭ معنوى نفرتنه نه قدر هدف ايسه؛ اويله ده رمضانِ شريفده أهلِ صيامه مخالفت ايدنلر ده، او درجه عموم او عالمِ إسلامڭ معنوى نفرتنه و تحقيرينه هدفدر.
يدنجى نكته:
رمضانڭ صيامى، دنياده آخرت ايچون زراعت و تجارت ايتمگه گلن نوعِ إنسانڭ قزانجنه باقديغى جهتدهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: رمضانِ شريفده ثوابِ أعمال، بره بيڭدر. قرآنِ حكيمڭ نصِّ حديث ايله هر بر حرفنڭ اون ثوابى وار؛ اون حسنه صاييلير، اون ميوهِٔ جنّت گتيرر. رمضانِ شريفده هر بر حرفڭ، اون دگل بيڭ و آيت الكرسى گبى آيتلرڭ هر بر حرفى بيڭلر و رمضانِ شريفڭ جمعهلرنده داها زيادهدر. و ليلهِٔ قدرده اوتوز بيڭ حسنه صاييلير. أوت هر بر حرفى اوتوز بيڭ باقى ميوهلر ويرن قرآنِ حكيم، اويله بر نورانى شجرهِٔ طوبٰى حكمنه گچييور كه؛ ميليونلرله او باقى ميوهلرى، رمضانِ شريفده مؤمنلره قزانديرر. ايشته گل، بو قدسى، أبدى، كارلى تجارته باق، سير ايت و دوشون كه: بو حروفاتڭ قيمتنى تقدير ايتمهينلر نه درجه حدسز بر خسارتده اولديغنى آڭلا!
ايشته رمضانِ شريف عادتا بر آخرت تجارتى ايچون غايت كارلى بر مشهر، بر پازاردر. و اُخروى حاصلات ايچون، غايت منبت بر زميندر. و نشو و نماءِ أعمال ايچون، بهاردهكى ماهِ نيساندر. سلطنتِ ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى عبوديتِ بشريهنڭ رسمِ گچيد ياپماسنه أڭ پارلاق، قدسى بر بايرام حكمندهدر. و اويله اولديغندن، ييمك ايچمك گبى نفسڭ غفلتله حيوانى حاجاتنه و مالايعنى و هواپرستانه مشتهياته گيرمهمك ايچون اوروجله مكلّف اولمش. گويا موقّةً حيوانيتدن چيقوب مَلكيت وضعيتنه وياخود آخرت تجارتنه گيرديگى ايچون، دنيوى حاجاتنى
— 580 —
موقّةً بيراقمقله، اُخروى بر آدم و تجسّدًا تظاهر ايتمش بر روح وضعيتنه گيرهرك؛ صومى ايله، صمديته بر نوع آيينهدارلق ايتمكدر. أوت رمضانِ شريف؛ بو فانى دنياده، فانى عمر ايچنده و قيصه بر حياتده باقى بر عمر و اوزون بر حياتِ باقيهيى تضمّن ايدر، قزانديرر.
أوت بر تك رمضان، سكسان سنه بر عمر ثمراتنى قزانديرابيلير. ليلهِٔ قدر ايسه، نصِّ قرآن ايله بيڭ آيدن داها خيرلى اولديغى بو سرّه بر حجّتِ قاطعهدر. أوت ناصلكه بر پادشاه، مدّتِ سلطنتنده بلكه هر سنهده، يا جلوسِ همايون ناميله وياخود باشقه بر شعشعهلى جلوهِٔ سلطنتنه مظهر بعض گونلرى بايرام ياپار. رعيتنى، او گونده عمومى قانونلر دائرهسنده دگل؛ بلكه خصوصى إحساناتنه و پردهسز حضورينه و خاص إلتفاتنه و فوق العاده إجراآتنه و طوغريدن طوغرىيه لايق و صادق ملّتنى، خاص توجّهنه مظهر ايدر. اويله ده: أزل و أبد سلطانى اولان اون سكز بيڭ عالمڭ پادشاهِ ذو الجلالى؛ او اون سكز بيڭ عالمه باقان، توجّه ايدن فرمانِ عالىشانى اولان قرآنِ حكيمى رمضانِ شريفده إنزال أيلهمش. ألبته او رمضان، مخصوص بر بايرامِ إلٰهى و بر مشهرِ ربّانى و بر مجلسِ روحانى حكمنه گچمك، مقتضاىِ حكمتدر. مادام رمضان او بايرامدر؛ ألبته بر درجه، سفلى و حيوانى مشاغلدن إنسانلرى چكمك ايچون اوروجه أمر ايديلهجك.
و او اوروجڭ أكملى ايسه: معده گبى بتون طويغولرى؛ گوزى، قولاغى، قلبى، خيالى، فكرى گبى جهازاتِ إنسانيهيه دخى بر نوع اوروج طوتديرمقدر. يعنى: محرّماتدن، مالايعنياتدن چكمك و هر بريسنه مخصوص عبوديته سَوق ايتمكدر. مثلا: ديلنى يالاندن، غيبتدن و غليظ تعبيرلردن آييرمقله اوڭا اوروج طوتديرمق. و او لسانى، تلاوتِ قرآن و ذكر و تسبيح و صلوات و إستغفار گبى شيلرله مشغول ايتمك... مثلا: گوزينى نامحرمه باقمقدن و قولاغنى فنا شيلرى
— 581 —
ايشيتمكدن منع ايدوب، گوزينى عبرته و قولاغنى حق سوز و قرآن ديڭلهمگه صرف ايتمك گبى سائر جهازاته ده بر نوع اوروج طوتديرمقدر. ذاتًا معده أڭ بيوك بر فابريقه اولديغى ايچون، اوروج ايله اوڭا تعطيلِ أشغال ايتديريلسه، باشقه كوچك تزگاهلر قولايجه اوڭا إتّباع ايتديريلهبيلير.
سكزنجى نكته:
رمضانِ شريف، إنسانڭ حياتِ شخصيهسنه باقديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
إنسانه أڭ مهمّ بر علاج نوعندن مادّى و معنوى بر پرهيزدر و طبًّا بر حميهدر كه: إنسانڭ نفسى، يمك ايچمك خصوصنده كيف مايشاء حركت ايتدكجه، هم شخصڭ مادّى حياتنه طبًّا ضرر ويرديگى گبى؛ هم حلال حرام ديمهيوب راست گلن شيئه صالديرمق، عادتا معنوى حياتنى ده زهرلر. داها قلبه و روحه إطاعت ايتمك، او نفسه گوچ گلير. سركشانه ديزگيننى ألنه آلير. داها إنسان اوڭا بينهمز، او إنسانه بينر. رمضانِ شريفده اوروج واسطهسيله بر نوع پرهيزه آليشير؛ رياضته چاليشير و أمر ديڭلهمگى اوگرنير. بيچاره ضعيف معدهيه ده، هضمدن أوّل يمك يمك اوزرينه طولديرمق ايله خستهلقلرى جلب ايتمز. و أمر واسطهسيله حلالى ترك ايتديگى جهتله، حرامدن چكينمك ايچون عقل و شريعتدن گلن أمرى ديڭلهمگه قابليت پيدا ايدر. حياتِ معنويهيى بوزمامغه چاليشير.
هم إنسانڭ أكثريتِ مطلقهسى آجلغه چوق دفعه مبتلا اولور. صبر و تحمّل ايچون بر إدمان ويرن آجلق، رياضته محتاجدر. رمضانِ شريفدهكى اوروج اون بش ساعت، سحورسز ايسه يگرمى درت ساعت دوام ايدن بر مدّت آجلغه صبر و تحمّل و بر رياضتدر و بر إدماندر. ديمك، بشرڭ مصيبتنى ايكيلشديرن صبرسزلغڭ و تحمّلسزلگڭ بر علاجى ده اوروجدر.
— 582 —
هم او معده فابريقهسنڭ چوق خدمهلرى وار. هم اونڭله علاقهدار چوق جهازاتِ إنسانيه وار. نفس، أگر موقّت بر آيڭ گوندوز زماننده تعطيلِ أشغال ايتمزسه؛ او فابريقهنڭ خدمهلرينڭ و او جهازاتڭ خصوصى عبادتلرينى اونلره اونوتديرر، كنديله مشغول ايدر، تحكّمى آلتنده بيراقير. او سائر جهازاتِ إنسانيهيى ده، او معنوى فابريقه چرخلرينڭ گورولتيسى و دومانلريله مشوّش ايدر. نظرِ دقّتلرينى دائما كندينه جلب ايدر. علوى وظيفهلرينى موقّةً اونوتديرر. اوندندر كه؛ أسكيدن بَرى چوق أهلِ ولايت، تكمّل ايچون رياضته، آز يمك و ايچمگه كنديلرينى آليشديرمشلر. فقط رمضانِ شريف اوروجيله او فابريقهنڭ خدمهلرى آڭلارلر كه؛ صِرف او فابريقه ايچون ياراديلمامشلر. و سائر جهازات، او فابريقهنڭ سفلى أگلنجهلرينه بدل، رمضانِ شريفده مَلكى و روحانى أگلنجهلرده تلذّذ ايدرلر، نظرلرينى اونلره ديكرلر. اونڭ ايچوندر كه؛ رمضانِ شريفده مؤمنلر، درجاتنه گوره آيرى آيرى نورلره، فيضلره، معنوى سرورلره مظهر اولويورلر. قلب و روح، عقل، سرّ گبى لطائفڭ او مبارك آيده اوروج واسطهسيله چوق ترقّيات و تفيّضلرى واردر. معدهنڭ آغلامهسنه رغمًا، اونلر معصومانه گولويورلر.
طوقوزنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ اوروجى، طوغريدن طوغرىيه نفسڭ موهوم ربوبيتنى قيرمق و عجزينى گوسترمكله عبوديتنى بيلديرمك جهتندهكى حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
نفس ربّيسنى طانيمق ايستهمييور، فرعونانه كندى ربوبيت ايستهيور. نه قدر عذابلر چكديريلسه، او طمار اونده قالير. فقط آجلقله او طمارى قيريلير. ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج طوغريدن طوغرىيه نفسڭ فرعونلق جبههسنه ضربه وورور، قيرار. عجزينى، ضعفنى، فقرينى گوسترر. عبد اولديغنى بيلديرر.
— 583 —
حديثڭ روايتلرنده واردر كه: جنابِ حق نفسه ديمش كه: "بن نهيم، سن نهسڭ؟" نفس ديمش: "بن بنم، سن سنسڭ!" عذاب ويرمش، جهنّمه آتمش، ينه صورمش. ينه ديمش: "أنا أنا، اَنتَ اَنتَ." هانگى نوع عذابى ويرمش، أنانيتدن واز گچمهمش. صوڭره آجلق ايله عذاب ويرمش، يعنى آج بيراقمش. ينه صورمش: "مَنْ اَنَا وَمَا اَنْتَ؟" نفس ديمش:
اَنْتَ رَبِّى الرَّحِيمُ وَ اَنَا عَبْدُكَ الْعَاجِزُ
يعنى: "سن بنم ربِّ رحيممسڭ، بن سنڭ عاجز بر عبديڭم."
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً بِعَدَدِ ثَوَابِ قِرَائَةِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ فِى شَهْرِ رَمَضَانَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ سَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اٰمِينَ
إعتذار:شو ايكنجى قسم، قرق دقيقهده سرعتله يازيلماسندن، بن و مسودّه يازان كاتب ايكيمز ده خسته اولديغمزدن، ألبته ايچنده مشوّشيت و قصور بولونهجقدر. نظرِ مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز. مناسب گوردكلرينى تصحيح ايدهبيليرلر.
٭ ٭ ٭
— 584 —
اوچنجى رساله اولان اوچنجى قسم
(قرآنِ معجز البيانڭ ايكى يوز أقسامِ إعجازيهسندن نقشى بر قسمنى گوسترهجك بر طرزده، قرآنِ عظيم الشانى، حافظ عثمان خطّيله تعيّن ايدن و آيتِ مداينه مقياس طوتولان صحيفهلرى و سورهِٔ إخلاص واحدِ قياسى طوتولان سطرلرى محافظه ايتمكله برابر، او نقشِ إعجازى گوسترمك طرزنده بر قرآن يازمغه دائر مهمّ بر نيّتمى؛ خدمتِ قرآندهكى قارداشلريمڭ نظرلرينه عرض ايدوب مشورت ايتمك و اونلرڭ فكرلرينى إستمزاج ايتمك و بنى ايقاظ ايتمك ايچون شو قسمى يازدم، اونلره مراجعت ايدييورم. شو اوچنجى قسم "طوقوز مسئله"در.)
برنجى مسئله:
قرآنِ عظيم الشانڭ أنواعِ إعجازى قرقه بالغ اولديغى، إعجازِ قرآن نامندهكى يگرمى بشنجى سوزده برهانلريله إثبات ايديلمش. بعض أنواعى تفصيلًا، بر قسمى إجمالًا معنّدلره قارشى دخى گوستريلمش.
هم قرآنڭ إعجازى، طبقاتِ إنسانيهده قرق طبقهيه قارشى آيرى آيرى إعجازينى گوسترديگى، اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده بيان ايديلمش و او طبقاتڭ اون قسمنڭ آيرى آيرى حصّهِٔ إعجازيهلرينى إثبات ايتمش. سائر اوتوز طبقهِٔ آخَر، أهلِ ولايتڭ مختلف مشربلر أصحابنه و علومِ متنوّعهنڭ آيرى آيرى أصحابلرينه آيرى آيرى إعجازينى گوسترديگنى، اونلرڭ علم اليقين، عين اليقين، حقّ اليقين درجهسنده قرآن حق كلام اللّٰه اولديغنى، ايمانِ تحقيقيلرى گوسترمشلر. ديمك هر برى، آيرى آيرى بر طرزده بر وجهِ إعجازينى گورمشلر. أوت أهلِ معرفت بر ولينڭ فهم ايتديگى إعجاز ايله، أهلِ عشق بر ولينڭ مشاهده ايتديگى جمالِ إعجاز بر اولماديغى گبى؛ مختلف مشاربه گوره جمالِ إعجازڭ
— 585 —
جلوهلرى دگيشير. بر علمِ اصول الدين علّامهسنڭ و بر إمامنڭ گورديگى وجهِ إعجاز ايله فروعاتِ شريعتدهكى بر مجتهدڭ گورديگى وجهِ إعجاز بر دگل و هكذا... بونلرڭ تفصيلًا آيرى آيرى وجوهِ إعجازينى گوسترمك أليمدن گلمييور. حوصلهم طاردر، إحاطه ايدهمييور؛ نظرم قيصهدر، گورهمييور. اونڭ ايچون يالڭز اون طبقه بيان ايديلمش، متباقيسى إجمالًا إشارت ايديلمش. شيمدى او طبقهلردن ايكى طبقه، معجزاتِ أحمديه رسالهسنده چوق ايضاحه محتاج ايكن، او وقت پك نقصان قالمشدى.
برنجى طبقه:"قولاقلى طبقه" تعبير ايتديگمز عامى عوام؛ يالڭز قولاق ايله قرآنى ديڭلر، قولاق واسطهسيله إعجازينى آڭلار. يعنى دير: "بو ايشيتديگم قرآن، باشقه كتابلره بڭزهمز. يا بتوننڭ آلتنده اولاجق ويا بتوننڭ فوقنده اولاجق. عمومڭ آلتندهكى شق ايسه كيمسه دييهمز و ديمهمش، شيطان دخى دييهمز. اويله ايسه، عمومڭ فوقندهدر." ايشته بو قدر إجمال ايله اون سكزنجى إشارتده يازيلمشدى. صوڭره اونى ايضاح ايچون يگرمى آلتنجى مكتوبڭ "حجّة القرآن على حزب الشيطان" نامندهكى برنجى مبحثى، او طبقهنڭ إعجازدهكى فهمنى تصوير و إثبات ايدر.
ايكنجى طبقه:گوزلى طبقهسيدر. يعنى: عامى عوامدن وياخود عقلى گوزينه اينمش مادّيونلر طبقهسنه قارشى، قرآنڭ گوز ايله گورونهجك بر إشارتِ إعجازيهسى بولونديغى، اون سكزنجى إشارتده دعوا ايديلمش. و او دعوايى تنوير و إثبات ايتمك ايچون، چوق ايضاحه لزوم واردى. شيمدى آڭلاديغمز مهمّ بر حكمتِ ربّانيه جهتيله او ايضاح ويريلمدى. پك جزئى بر قاچ جزئياتنه إشارت ايديلمشدى. شيمدى او حكمتڭ سرّى آڭلاشيلدى و تأخيرى داها أولٰى اولديغنه قطعى قناعتمز گلدى. شيمدى او طبقهنڭ فهمنى و ذوقنى تسهيل ايتمك ايچون؛
— 586 —
قرق وجوهِ إعجازدن گوز ايله گورولن بر وجهنى، بر قرآنى يازديردق كه او يوزى گوسترسين.
بو اوچنجى قسمڭ متباقى مسئلهلرى ايله دردنجى قسم توافقاته دائر اولديغى ايچون؛ توافقاته دائر اولان فهرسته ايله إكتفا ايديلهرك، بوراده يازيلمامشلردر. يالڭز دردنجى قسمه عائد بر إخطار ايله اوچنجى نكته يازيلمشدر.
إخطار: لفظِ رسولدهكى نكتهِٔ عظيمهنڭ بياننده يوز آلتمش آيت يازيلدى. إشبو آيتلرڭ خاصيتى پك عظيم اولمقله برابر؛ معنا جهتيله بربرينى إثبات و تكميل ايتديگندن، چوق معنيدار اولديغى ايچون، مختلف آياتى حفظ ايتمك ويا اوقومق آرزوسنده بولونانلره بر حزبِ قرآنى اولديغى گبى؛ قرآن كلمهسندهكى نكتهِٔ عظيمهنڭ بياننده، آلتمش طوقوز آياتِ عظيمهنڭ درجهِٔ بلاغتى پك فوق العاده و قوّتِ جزالتى پك علويدر. بو ده ايكنجى بر حزبِ قرآنى اولارق إخوانه توصيه ايديلير. يالڭز قرآن كلمهسى، يدى سلسلهِٔ قرآنده موجود اولوب، عموم او كلمهيى طوتمش، خارج ايكى قالمش. او ايكى ده قرائت معناسنده اولديغندن؛ او خروج، نكتهيه قوّت ويرمشدر. رسول لفظى ايسه او كلمه ايله أڭ زياده مناسبتدار سورهلر ايچنده سورهِٔ محمّد ايله سورهِٔ فتح اولديغندن، او ايكى سورهدن چيقان سلسلهلره حصر ايتديگمزدن، خارج قالان رسول لفظى شيمديلك درج ايديلمهمشدر. وقت مساعده ايتسه، بوندهكى أسرار يازيلهجقدر إن شاء اللّٰه.
اوچنجى نكته:"درت نكته"در.
برنجى نكته:لفظ اللّٰه، مجموعِ قرآنده ايكى بيڭ سكز يوز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. بسم اللّٰهدهكيلرله برابر لفظِ رحمٰن، يوز أللى طوقوز دفعه؛ لفظِ رحيم،
— 587 —
ايكى يوز يگرمى؛ لفظِ غفور، آلتمش بر؛ لفظِ ربّ، سكز يوز قرق آلتى؛ لفظِ حكيم، سكسان آلتى؛ لفظِ عليم، يوز يگرمى آلتى؛ لفظِ قدير، اوتوز بر؛ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دهكى هو، يگرمى آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر.
(حاشيه): قرآندهكى آياتڭ مجموعِ عددى ٦٦٦٦ اولماسى و شو صحيفهده مذكور أسماءِ حسنىنڭ عددى، ٦ رقميله علاقهدار بولونماسى؛ أهمّيتلى بر سرّه إشارت ايدييور. شيمديلك مهمل قالدى.
لفظ اللّٰه عددنده چوق أسرار و نكتهلر وار. أزجمله: لفظ اللّٰه و ربدن صوڭره أڭ زياده ذكر ايديلن رحمٰن، رحيم، غفور و حكيم ايله برابر لفظ اللّٰه، قرآن آيتلرينڭ نصفيدر. هم لفظ اللّٰه و اللّٰه لفظى يرنده ذكر ايديلن لفظِ ربّ ايله برابر، ينه نصفيدر. چندان ربّ لفظى سكز يوز قرق آلتى دفعه ذكر ايديلمش، فقط دقّت ايديلسه، بش يوز كسورى اللّٰه لفظى يرنده ذكر ايديلمش، ايكى يوز كسورى اويله دگلدر.
هم اللّٰه، رحمٰن، رحيم، عليم و لَا اِلٰهَ اِلّا هُوَ دهكى هو عدديله برابر ينه نصفيدر. فرق يالڭز درتدر. و هو يرنده قدير ايله برابر، ينه مجموعِ آياتڭ نصفيدر. فرق طوقوزدر. لفظِ جلالڭ مجموعندهكى نكتهلر چوقدر. يالڭز شيمديلك بو نكته ايله إكتفا ايدييورز.
ايكنجى نكته:سورهلر إعتباريلهدر. اونڭ دخى چوق نكتهلرى وار. بر إنتظام، بر قصد و بر إرادهيى گوسترر بر طرزده توافقاتى واردر.
سورهِٔ بقرهده، آياتڭ عدديله لفظِ جلالڭ عددى بردر. فرق درتدر كه، اللّٰه لفظى يرنده درت هو لفظى وار. مثلا: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَدهكى هو گبى. اونڭله موافقت تمام اولور. آلِ عمرانده ينه آياتيله لفظِ جلال توافقدهدر، مساويدرلر. يالڭز لفظِ جلال، ايكى يوز طوقوزدر، آيت ايكى يوزدر. فرق طوقوزدر. بويله مزياتِ كلاميهده و بلاغت نكتهلرنده كوچك فرقلر ضرر ويرمز، تقريبى توافقات كافيدر.
— 588 —
سورهِٔ نساء، مائده، أنعام اوچينڭ مجموعِ آيتلرى، مجموعندهكى لفظِ جلالڭ عددينه توافقدهدر. آيتلرڭ عددى درت يوز آلتمش درت، لفظِ جلالڭ عددى درت يوز آلتمش بر؛ بسم اللّٰهدهكى لفظ اللّٰه ايله برابر تام توافقدهدر. هم مثلا: باشدهكى بش سورهنڭ لفظِ جلال عددى؛ سورهِٔ أعراف، أنفال، توبه، يونس، هوددهكى لفظِ جلال عددينڭ ايكى مِثليدر. ديمك بو آخردهكى بش، أوّلكى بشڭ نصفيدر. صوڭره گلن سورهِٔ يوسف، رعد، إبراهيم، حجر، نحل سورهلرندهكى لفظِ جلال عددى، او نصفڭ نصفيدر. صوڭره سورهِٔ إسراء، كهف، مريم، طٰهٰ، أنبيا، حجّ؛
(حاشيه): بو بشر تقسيمات اوزره بر سرّ إنكشاف ايتمشدى. هيچ بريمزڭ خبرى اولمادن شورادهكى آلتى سوره قيد اولمش. شبههمز قالمادى كه؛ غائبدن، إختياريمزڭ خارجنده آلتنجيسى گيرمش؛ تا بو نصفيت سرِّ مهمّى غائب اولماسين.
او نصفڭ نصفنڭ نصفيدر. صوڭره گلن بشر بشر، تقريبًا او نسبتله گيدييور؛ يالڭز بعض كسوراتله فرق وار. اويله فرقلر، بويله مقامِ خطابيده ضرر ويرمز. مثلا: بر قسم يوز يگرمى بر، بر قسمى يوز يگرمى بش، بر قسمى يوز أللى درت، بر قسمى يوز أللى طوقوزدر. صوڭره سورهِٔ زخرفدن باشلايان بش سوره؛ او نصفِ نصفِ نصفڭ نصفنه اينييور. سورهِٔ نجمدن باشلايان بش؛ او نصفِ نصفِ نصفِ نصفڭ نصفيدر؛ فقط تقريبيدر. كوچك كسوراتڭ فرقلرى، بويله مقاماتِ خطابيهده ضرر ويرمز. صوڭره گلن كوچك بشلر ايچنده، اوچ بشلرڭ يالڭز اوچر عدد لفظِ جلالى وار. ايشته بو وضعيت گوسترييور كه: لفظِ جلالڭ عددينه تصادف قاريشمامش، بر حكمت و إنتظام ايله عددلرى تعيين ايديلمش.
لفظ اللّهڭ اوچنجى نكتهسى:صحيفهلر نسبتنه باقار. شويله كه:
بر صحيفهده اولان لفظِ جلال عددى، او صحيفهنڭ صاغ يوزى و او يوزه قارشيكى صحيفهيه و بعضًا صولدهكى قارشيكى صحيفه و قارشينڭ آرقه يوزينه
— 589 —
باقار. بن كندى نسخهِٔ قرآنيهمده بو توافقى تدقيق ايتدم. أكثريتله غايت گوزل بر نسبتِ عدديه ايله بر توافق گوردم. نسخهمه ده إشارتلر قويدم. چوق دفعه مساوى اولور. بعضًا نصف وياخود ثُلث اولويور. بر حكمت و إنتظامى إحساس ايدن بر وضعيتى واردر.
دردنجى نكته:صحيفهِٔ واحددهكى توافقاتدر. قارداشلرمله اوچ درت آيرى آيرى نسخهلرى مقابله ايتدك. عمومنده توافقات مطلوب اولديغنه قناعتمز گلدى. يالڭز، مطبعه مستنسخلرى باشقه مقصدلرى تعقيب ايتدكلرندن، بر درجه توافقاتده إنتظامسزلق دوشمش. تنظيم ايديلسه، پك نادر إستثنا ايله، مجموعِ قرآنده ايكى بيڭ سكز يوز آلتى لفظِ جلالڭ عددنده توافقات گورونهجكدر. و بونده بر شعلهِٔ إعجاز پارلايور. چونكه فكرِ بشر، بو پك گنيش صحيفهيى إحاطه ايدهمز و قاريشهماز. تصادفڭ ايسه، بو معنيدار و حكمتدار وضعيته ألى اولاشهماز.
دردنجى نكتهيى بر درجه گوسترمك ايچون، يڭى بر مصحف يازديرييورز كه؛ أڭ منتشر مصحفلرڭ عين صحيفه، عين سطرلرينى محافظه ايتمكله برابر، صنعتكارلرڭ لاقيدلغى تأثيريله عدمِ إنتظامه معروض قالان يرلرى تنظيم ايدوب، توافقاتڭ حقيقى إنتظامى إن شاء اللّٰه گوستريلهجكدر.. و گوستريلدى.
اَللّٰهُمَّ يَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ مَادَارَ الْقَمَرَانِ وَ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَنْزَلْتَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 590 —
بشنجى رساله اولان بشنجى قسم
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ... الخ
آيتِ پرأنوارينڭ چوق أنوار أسرارندن بر نورينى، رمضانِ شريفده بر حالتِ روحانيهده حسّ ايتدم، خيال ميال گوردم. شويله كه:
اويسِ قرانىنڭ:
اِلٰهِى اَنْتَ رَبِّى وَ اَنَا الْعَبْدُ ٭ وَ اَنْتَ الْخَالِقُ وَ اَنَا الْمَخْلُوقُ ٭ وَ اَنْتَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا الْمَرْزُوقُ ٭ الخ...
مناجاتِ مشهورهسى نوعندن، بتون موجوداتِ ذوى الحيات، جنابِ حقّه قارشى عين مناجاتى ايتدكلرينى و اون سكز بيڭ عالمڭ هر برينڭ ايشيغى، برر إسمِ إلٰهى اولديغنى بڭا قناعت ويرهجك بر واقعهِٔ قلبيهِٔ خياليهيى گوردم. شويله كه:
بربرينه صاريلى چوق ياپراقلى بر گُل غنجهسى گبى، شو عالم بيڭلر پرده پرده ايچنده صاريلى، بربرى آلتنده صاقلى عالملرى بو عالم ايچنده گوردم. هر بر پرده آچيلدقجه، ديگر بر عالمى گورويوردم. او عالم ايسه، آيتِ نورڭ آرقهسندهكى
اَوْ كَظُلُمَاتٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ يَغْشٰيهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ اِذَا اَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرٰيهَا وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ
آيتى تصوير ايتديگى گبى؛ بر ظلمات، بر وحشت، بر
— 591 —
دهشت قراڭلغى ايچنده بڭا گورونويوردى. بردن بر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسى، بر نورِ عظيم گبى گورونوب ايشيقلانديرييوردى. هانگى پرده عقله قارشى آچيلمشسه، خياله قارشى باشقه بر عالم فقط غفلتله قراڭلقلى بر عالم گورونويوركن، گونش گبى بر إسمِ إلٰهى تجلّى ايدر، باشدن باشه او عالمى تنوير ايدر و هكذا... بو سيرِ قلبى و سياحتِ خياليه چوق دوام ايتدى. أزجمله:
حيوانات عالمنى گورديگم وقت، حدسز إحتياجات و شدّتلى آجلقلريله برابر ضعف و عجزلرى، او عالمى بڭا چوق قراڭلقلى و حزين گوستردى. بردن رحمٰن إسمى، رزّاق برجنده (يعنى معناسنده) بر شمسِ تابان گبى طلوع ايتدى؛ او عالمى باشدن باشه رحمت ضياسيله يالديزلادى.
صوڭره او عالمِ حيوانات ايچنده، أطفال و ياورولرڭ ضعف و عجز و إحتياج ايچنده چيرپندقلرى، حزين و هركسى رقّته گتيرهجك بر قراڭلق ايچنده ديگر بر عالمى گوردم. بردن رحيم إسمى شفقت برجنده طلوع ايتدى، او قدر گوزل و شيرين بر صورتده او عالمى ايشيقلانديردى كه؛ شكوا و رقّت و حزندن گلن ياش طاملهلرينى، فرح و سروره و شكرڭ لذّتندن گلن طاملهلره چويردى.
صوڭره سينهما پردهسى گبى بر پرده داها آچيلدى، عالمِ إنسانى بڭا گوروندى. او عالمى او قدر قراڭلقلى، او قدر ظلماتلى، دهشتلى گوردم كه؛ دهشتمدن فرياد ايتدم، "أيواه!" ديدم. چونكه گوردم كه: إنسانلردهكى أبده اوزانوب گيدن آرزولرى، أمللرى و كائناتى إحاطه ايدن تصوّرات و أفكارلرى و أبدى بقا و سعادتِ أبديهيى و جنّتى غايت جدّى ايستهين همّتلرى و إستعدادلرى و حدسز مقاصده و مطالبه متوجّه فقر و إحتياجاتلرى و ضعف و عجزيله برابر، هجومه معروض قالدقلرى حدسز مصيبت و أعدالريله برابر؛ غايت قيصه بر عمر،
— 592 —
غايت دغدغهلى بر حيات، غايت پريشان بر معيشت ايچنده، قلبه أڭ أليم و أڭ مدهش حالت اولان متمادى زوال و فراق بلاسى ايچنده، أهلِ غفلت ايچون ظلماتِ أبدى قپوسى صورتنده گورولن قبره و مزارستانه باقييورلر، برر برر و طائفه طائفه او ظلمات قويوسنه آتيليورلر. ايشته بو عالمى بو ظلمات ايچنده گورديگم آنده، قلب و روح و عقلمله برابر بتون لطائفِ إنسانيهم، بلكه بتون ذرّاتِ وجودم فرياد ايله آغلامغه حاضر ايكن؛ بردن جنابِ حقّڭ عادل إسمى حكيم برجنده، رحمٰن إسمى كريم برجنده، رحيم إسمى غفور برجنده (يعنى معناسنده)، باعث إسمى وارث برجنده، محيى إسمى محسن برجنده، ربّ إسمى مالك برجنده طلوع ايتديلر. او عالمِ إنسانى ايچندهكى چوق عالملرى تنوير ايتديلر، ايشيقلانديرديلر و نورانى آخرت عالمندن پنجرهلر آچوب، او قراڭلقلى إنسان دنياسنه نورلر سرپديلر.
صوڭره معظّم بر پرده داها آچيلدى، عالمِ أرض گوروندى. فلسفهنڭ قراڭلقلى قوانينِ علميهلرى، خياله دهشتلى بر عالم گوستردى. يتمش دفعه طوپ گلّهسندن داها سرعتلى بر حركتله، يگرمى بش بيڭ سنه مسافهيى بر سنهده دور ايدن و هر وقت طاغيلمغه و پارچهلانمغه مستعد و ايچى زلزلهلى، إختيار و چوق ياشلى كُرهِٔ أرض ايچنده، عالمڭ حدسز فضاسنده سياحت ايدن بيچاره نوعِ إنسان وضعيتى، بڭا وحشتلى بر قراڭلق ايچنده گوروندى. باشم دوندى، گوزم قراردى. بردن خالقِ أرض و سماواتڭ قدير، عليم، ربّ، اللّٰه و ربّ السمواتِ والارض و مسخّر الشمس و القمر إسملرى؛ رحمت، عظمت، ربوبيت برجنده طلوع ايتديلر. او عالمى اويله نورلانديرديلر كه؛ او حالتده بڭا كُرهِٔ أرض غايت منتظم، مسخّر، مكمّل، خوش، أمنيتلى بر سياحت گميسى تنزّه و كيف و تجارت ايچون مهيّا ايديلمش بر شكلده گوردم.
— 593 —
الحاصل: بيڭبر إسمِ إلٰهينڭ، كائناته متوجّه اولان او أسمادن هر برى بر عالمى و او عالم ايچندهكى عالملرى تنوير ايدن بر گونش حكمنده و سرِّ أحديت جهتيله، هر بر إسمڭ جلوهسى ايچنده سائر إسملرڭ جلوهلرى دخى بر درجه گورونويوردى.
صوڭره قلب، هر ظلمات آرقهسنده آيرى آيرى بر نورى گورديگى ايچون، سياحته إشتهاسى آچيلييوردى. خياله بينوب، سمايه چيقمق ايستدى. او وقت، غايت گنيش بر پرده داها آچيلدى. قلب، سماوات عالمنه گيردى گوردى كه: او نورانى تبسّم ايدن صورتنده گورولن ييلديزلر، كُرهِٔ أرضدن داها بيوك و اوندن داها سرعتلى بر صورتده بربرى ايچنده گزييورلر، دونييورلر. بر دقيقه بريسى يولنى شاشيرتسه، باشقهسيله مصادمه ايدهجك، اويله بر پاطلاق ويرهجك كه، كائناتڭ ئودى پاطلايوب عالمى طاغيدهجق. نور دگل، آتش صاچارلر؛ تبسّمله دگل، وحشتله بڭا باقديلر. حدسز بيوك، گنيش خالى، بوش، دهشت، حيرت ظلماتى ايچنده سماواتى گوردم. گلديگمه بيڭ پشيمان اولدم. بردن
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ رَبُّ الْمَلٰئِكَةِ وَ الرُّوحِ
ڭ أسماءِ حسنىسى،
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ ٭ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ
برجنده جلوهلريله ظهور ايتديلر. او معنا جهتيله، قراڭلق اوستنه چوكمش اولان ييلديزلر، او أنوارِ عظيمهدن برر لمعه آلوب، ييلديزلر عددنجه ألكتريق لامبالرى ياقيلمش گبى، او عالمِ سماوات نورلاندى. او بوش و خالى توهّم ايديلن سماوات دخى ملائكهلرله، روحانيلرله طولدى، شنلندى. سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز اوردولرندن بر اوردو حكمنده حركت ايدن گونشلر و ييلديزلر، بر مانورهِٔ علوى ياپييورلر طرزنده، او سلطانِ ذو الجلالڭ حشمتنى و شعشعهِٔ ربوبيتنى گوسترييورلر گبى گوردم. بتون قوّتمله و ممكن اولسه ايدى بتون ذرّاتمله و بنى ديڭلهسهلردى بتون مخلوقاتڭ لسانلريله دييهجكدم، هم عموم اونلرڭ نامنه ديدم:
— 594 —
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكوٰةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ
آيتنى اوقودم؛ دوندم، ايندم، آييلدم؛ "الحمد ِللّٰهِ على نوُرِ الايمان و القرآن" ديدم.
٭ ٭ ٭
— 595 —
آلتنجى رساله اولان آلتنجى قسم
(قرآنِ حكيمڭ تلميذلرينى و خادملرينى ايقاظ ايتمك و آلدانمامق ايچون يازيلمشدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا تَرْكَنُوا اِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
شو آلتنجى قسم، إنس و جنّ شيطانلرينڭ آلتى دسيسهلرينى إن شاء اللّٰه عقيم بيراقير و هجوم يوللرينڭ آلتيسنى سدّ ايدر.
برنجى دسيسه:
شيطانِ إنس، شيطانِ جنّيدن آلديغى درسه بناءً؛ حزب القرآنڭ فداكار خادملرينى حبِّ جاه واسطهسيله آلداتمق و او قدسى خدمتدن و او معنوى علوى جهاددن واز گچيرمك ايستهيورلر. شويله كه:
إنسانده، أكثريت إعتباريله حبِّ جاه دينيلن حرصِ شهرت و خودفروشلق و شان و شرف دينيلن رياكارانه خلقلره گورونمك و نظرِ عامّهده موقع صاحبى اولمغه، أهلِ دنيانڭ هر فردنده جزئى كلّى آرزو واردر. حتّى او آرزو ايچون، حياتنى فدا ايدر درجهسنده شهرتپرستلك حسّى اونى سَوق ايدر. أهلِ آخرت ايچون بو حسّ غايت تهلكهليدر، أهلِ دنيا ايچون ده غايت دغدغهليدر؛ چوق أخلاقِ سيّئهنڭ ده منشئيدر و إنسانلرڭ ده أڭ ضعيف طماريدر. يعنى: بر إنسانى ياقالامق و
— 596 —
كندينه چكمك؛ اونڭ او حسّنى اوقشامقله كندينه باغلار، هم اونڭ ايله اونى مغلوب ايدر. قارداشلرم حقّنده أڭ زياده قورقديغم، بونلرڭ بو ضعيف طمارندن أهلِ إلحادڭ إستفاده ايتمك إحتماليدر. بو حال بنى چوق دوشونديرييور. حقيقى اولميان بعض بيچاره دوستلريمى او صورتله چكديلر، معنًا اونلرى تهلكهيه آتديلر.
(حاشيه): او بيچارهلر، "قلبمز استاد ايله برابردر" فكريله كنديلرينى تهلكهسز ظن ايدرلر. حالبوكه أهلِ إلحادڭ جرياننه قوّت ويرن و پروپاغندهلرينه قاپيلان، بلكه بيلميهرك خفيهلكده إستعمال ايديلمك تهلكهسى بولونان بر آدمڭ، "قلبم صافيدر. استاديمڭ مسلگنه صادقدر." ديمسى، بو مثاله بڭزر كه: بريسى نماز قيلاركن قارنندهكى يلى طوتهمييور، چيقييور؛ حدث وقوع بولويور. اوڭا "نمازڭ بوزولدى" دينيلديگى وقت، او دييور: "نهدن نمازم بوزولسون، قلبم صافيدر."
أى قارداشلرم و أى خدمتِ قرآنده آرقداشلرم! بو حبِّ جاه جهتندن گلن دسّاس أهلِ دنيانڭ خفيهلرينه ويا أهلِ ضلالتڭ پروپاغندهجيلرينه ويا شيطانڭ شاكردلرينه دييڭز كه: "أوّلا رضاىِ إلٰهى و إلتفاتِ رحمانى و قبولِ ربّانى اويله بر مقامدر كه؛ إنسانلرڭ توجّهى و إستحسانى، اوڭا نسبةً بر ذرّه حكمندهدر. أگر توجّهِ رحمت وارسه، يتر. إنسانلرڭ توجّهى؛ او توجّهِ رحمتڭ إنعكاسى و گولگهسى اولمق جهتيله مقبولدر، يوقسه آرزو ايديلهجك بر شى دگلدر.. چونكه قبر قپوسنده سونر، بش پاره ايتمز!"
حبِّ جاه حسّى أگر صوصديريلمازسه و إزاله ايديلمزسه، يوزينى باشقه جهته چويرمك لازمدر. شويله كه:
ثوابِ اُخروى ايچون، دعالرينى قزانمق نيّتيله و خدمتڭ حسنِ تأثيرى نقطهسنده گلهجك تمثيلدهكى سرّه بناءً، بلكه او حسّڭ مشروع بر جهتى بولونور.
— 597 —
مثلا: آياصوفيه جامعى، أهلِ فضل و كمالدن مبارك و محترم ذاتلرله طولو اولديغى بر زمانده، تَكْ تُكْ، صوفهده و قپوده هايلاز چوجقلر و سرسرى أخلاقسزلر بولونوب جامعڭ پنجرهلرينڭ اوستنده و ياقيننده أجنبيلرڭ أگلنجهپرست سيرجيلرى بولونسه، بر آدم او جامع ايچنه گيروب و او جماعت ايچنه داخل اولسه؛ أگر گوزل بر صدا ايله شيرين بر طرزده قرآندن بر عشر اوقوسه، او وقت بيڭلر أهلِ حقيقتڭ نظرلرى اوڭا دونر، حسنِ توجّهله، معنوى بر دعا ايله، او آدمه بر ثواب قزانديررلر. يالڭز، هايلاز چوجقلرڭ و سرسرى ملحدلرڭ و تَكْ تُكْ أجنبيلرڭ خوشنه گيتميهجك. أگر او مبارك جامعه و او معظّم جماعت ايچنه او آدم گيرديگى وقت، سفلى و أدبسزجه فحشه عائد شرقيلرى باغيروب چاغيرسه، رقص ايدوب ظيبلاسه؛ او وقت او هايلاز چوجقلرى گولديرهجك، او سرسرى أخلاقسزلرى فحشياته تشويق ايتديگى ايچون خوشلرينه گيدهجك و إسلاميتڭ قصورينى گورمكله متلذّذ اولان أجنبيلرڭ إستهزاكارانه تبسّملرينى جلب ايدهجك. فقط عموم او معظّم و مبارك جماعتڭ بتون أفرادندن، بر نظرِ نفرت و تحقير جلب ايدهجكدر. أسفلِ سافلينه سقوط درجهسنده نظرلرنده آلچاق گورونهجكدر.
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ عالمِ إسلام و آسيا، معظّم بر جامعدر. و ايچنده أهلِ ايمان و أهلِ حقيقت، او جامعدهكى محترم جماعتدر. او هايلاز چوجقلر ايسه، چوجق عقللى دالقاووقلردر. او سرسرى أخلاقسزلر؛ فرنكمشرب، ملّيتسز، دينسز حريفلردر. أجنبى سيرجيلرى ايسه، أجنبيلرڭ ناشرِ أفكارى اولان غزتهجيلريدر. هر بر مسلمان، خصوصًا أهلِ فضل و كمال ايسه؛ بو جامعده درجهسنه گوره بر موقعى اولور، گورونور، نظرِ دقّت اوڭا چوريلير. أگر إسلاميتڭ بر سرِّ أساسى اولان إخلاص و رضاىِ إلٰهى جهتنده، قرآنِ حكيمڭ درس ويرديگى أحكام و حقائقِ قدسيهيه دائر حركات و أعمال اوندن صدور ايتسه، لسانِ حالى معنًا آياتِ قرآنيهيى اوقوسه؛ او وقت معنًا عالمِ إسلامڭ هر بر فردينڭ وردِ زبانى اولان
— 598 —
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ
دعاسنده داخل اولوب حصّهدار اولور و عمومى ايله اخوّتكارانه علاقهدار اولور. يالڭز حيواناتِ مضرّه نوعندن بعض أهلِ ضلالتڭ و صقاللى چوجقلر حكمندهكى بعض أحمقلرڭ نظرلرنده قيمتى گورونمز. أگر او آدم، مدارِ شرف طانيديغى بتون أجدادينى و مدارِ إفتخار بيلديگى بتون گچمشلرينى و روحًا نقطهِٔ إستناد تلقّى ايتديگى سلفِ صالحينڭ جادّهِٔ نورانيلرينى ترك ايدوب هوسكارانه، هواپرستانه، رياكارانه، شهرتپرورانه، بدعهكارانه ايشلرده و حركاتده بولونسه؛ معنًا بتون أهلِ حقيقت و أهلِ ايمانڭ نظرنده أڭ آلچاق موقعه دوشر.
اِتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَاِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ
سرّينه گوره؛ أهلِ ايمان نه قدر عامى و جاهل ده اولسه، عقلى درك ايتمديگى حالده، قلبى اويله خودفروش آدملرى گورسه؛ صوغوق گورور، معنًا نفرت ايدر.
ايشته حبِّ جاهه مفتون و شهرتپرستلگه مبتلا آدم (ايكنجى آدم)، حدسز بر جماعتڭ نظرنده أسفلِ سافلينه دوشر. أهمّيتسز و مستهزى و هذيانجى بعض سرسريلرڭ نظرنده، موقّت و منحوس بر موقع قزانير.
اَلْاَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلَّا الْمُتَّقِينَ
سرّينه گوره؛ دنياده ضرر، برزخده عذاب، آخرتده دشمن بعض يالانجى دوستلرى بولور.
برنجى صورتدهكى آدم، فرضا حبِّ جاهى قلبندن چيقارمازسه، فقط إخلاصى و رضاىِ إلٰهىيى أساس طوتمق و حبِّ جاهى هدف إتّخاذ ايتمهمك شرطيله؛ بر نوع مشروع مقامِ معنوى، هم محتشم بر مقام قزانير كه، او حبِّ جاه طمارينى كماليله تطمين ايدر. بو آدم آز، هم پك آز و أهمّيتسز بر شى غيب ايدر؛ اوڭا مقابل، چوق هم پك چوق قيمتدار، ضررسز شيلرى بولور. بلكه بر قاچ ييلانى كندندن قاچيرر؛ اوڭا بدل، چوق مبارك مخلوقلرى آرقداش بولور، اونلرله اُنسيت
— 599 —
ايدر. ويا ايصيريجى يبانى أشك آريلرينى قاچيروب، مبارك رحمت شربتجيلرى اولان آريلرى كندينه جلب ايدر. اونلرڭ أللرندن بال ير گبى، اويله دوستلر بولور كه؛ دائما دعالريله آبِ كوثر گبى فيضلر، عالمِ إسلامڭ أطرافندن اونڭ روحنه ايچيريلير و دفترِ أعمالنه گچيريلير.
بر زمان، دنيانڭ بر بيوك مقامنى إشغال ايدن كوچك بر إنسان، شهرتپرستلك يولنده بيوك بر قباحت ايشلهمكله، عالمِ إسلامڭ نظرنده مسخره اولديغى وقت، گچن تمثيلڭ مئالنى اوڭا درس ويردم؛ باشنه ووردم. ايى صارصدى، فقط كنديمى حبِّ جاهدن قورتارهمديغم ايچون، او ايقاظم دخى اونى اويانديرمدى.
ايكنجى دسيسه:
إنسانده أڭ مهمّ و أساسلى بر حسّ، حسِّ خوفدر. دسّاس ظالملر، بو قورقو طمارندن چوق إستفاده ايتمكدهدرلر. اونڭله، قورقاقلرى گملنديرييورلر. أهلِ دنيانڭ خفيهلرى و أهلِ ضلالتڭ پروپاغندهجيلرى، عوامڭ و بِالخاصّه علمانڭ بو طمارندن چوق إستفاده ايدييورلر. قورقوتويورلر، أوهاملرينى تحريك ايدييورلر. مثلا: ناصلكه طامده بر آدمى تهلكهيه آتمق ايچون، بر دسّاس آدم، او أوهاملينڭ نظرنده ضررلى گورونن بر شيئى گوستروب، وهمنى تحريك ايدوب، قوغه قوغه تا طامڭ كنارينه گلير، باش آشاغى دوشورور، بوينى قيريلير. عينًا اونڭ گبى؛ چوق أهمّيتسز أوهام ايله، چوق أهمّيتلى شيلرى فدا ايتديرييورلر. حتّى بر سينك بنى ايصيرماسين دييهرك، ييلانڭ آغزينه گيرر.
بر زمان (اللّٰه رحمت ايتسين) مهمّ بر ذات قاييغه بينمكدن قورقويوردى. اونڭ ايله برابر بر آقشام وقتى، إستانبولدن كوپرىيه گلدك. قاييغه بينمك لازم گلدى. آرابه يوق. سلطان أيوبه گيتمگه مجبورز. إصرار ايتدم. ديدى: "قورقويورم، بلكه باتاجغز!" اوڭا ديدم: "بو خليجده تخمينًا قاچ قاييق وار؟"
— 600 —
ديدى: "بلكه بيڭ وار." ديدم: "سنهده قاچ قاييق غرق اولور." ديدى: "بر ايكى دانه، بعض سنه ده هيچ باتماز." ديدم: "سنه قاچ گوندر؟" ديدى: "اوچ يوز آلتمش گوندر." ديدم: "سنڭ وهمڭه ايليشن و قورقوڭه طوقونان باتمق إحتمالى، اوچ يوز آلتمش بيڭ إحتمالدن بر تك إحتمالدر. بويله بر إحتمالدن قورقان؛ إنسان دگل، حيوان ده اولاماز!" هم اوڭا ديدم: "عجبا قاچ سنه ياشامايى تخمين ايدييورسڭ؟" ديدى: "بن إختيارم، بلكه اون سنه داها ياشامهم إحتمالى واردر." ديدم: "أجل گيزلى اولديغندن، هر بر گونده ئولمك إحتمالى وار؛ اويله ايسه اوچ بيڭ آلتى يوز گونده هر گون وفاتڭ محتمل. ايشته قاييق گبى اوچ يوز بيڭدن بر إحتمال دگل، بلكه اوچ بيڭدن بر إحتمال ايله بوگون ئولومڭ محتملدر، تيتره و آغلا، وصيت ايت!" ديدم. عقلى باشنه گلدى، تيترهيهرك قاييغه بينديردم. قاييق ايچنده اوڭا ديدم: "جنابِ حق خوف طمارينى حفظِ حيات ايچون ويرمش، حياتى تخريب ايچون دگل! و حياتى آغير و مشكل و أليم و عذاب ياپمق ايچون ويرمهمشدر. خوف ايكى، اوچ، درت إحتمالدن بر اولسه.. حتّى بش آلتى إحتمالدن بر اولسه، إحتياطكارانه بر خوف مشروع اولابيلير. فقط يگرمى، اوتوز، قرق إحتمالدن بر إحتمال ايله خوف ايتمك أوهامدر، حياتى عذابه چويرر."
ايشته أى قارداشلرم! أگر أهلِ إلحادڭ دالقاووقلرى، سزى قورقوتمق ايله قدسى جهادِ معنويڭزدن واز گچيرمك ايچون سزه هجوم ايتسهلر؛ اونلره دييڭز: "بز حزب القرآنز.
اِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
سرّيله، قرآنڭ قلعهسندهيز.
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
أطرافمزده چوريلمش محكم بر سوردر. بيڭلر إحتمالدن بر إحتمال ايله، شو قيصه حياتِ فانيهيه كوچك بر ضرر گلمهسى قورقوسندن، حياتِ أبديهمزه يوزده يوز بيڭلر ضرر ويرهجك بر يوله، بزى إختياريمزله
— 601 —
سَوق ايدهمزسڭز!" و دييڭز: "عجبا خدمتِ قرآنيهده آرقداشمز و او خدمتِ قدسيهنڭ تدبيرنده استاديمز و اوسته باشمز اولان سعيد نورسىنڭ يوزندن، بزم گبى حق يولنده اوڭا دوست اولان أهلِ حقدن كيم ضرر گورمش؟ و اونڭ خاص طلبهلرندن كيم بلا گورمش كه، بز ده گورهجگز و او گورمك إحتمالى ايله تلاش ايدهجگز؟ بو قارداشمزڭ بيڭلر اُخروى دوستلرى و قارداشلرى وار. يگرمى اوتوز سنهدر دنيا حياتِ إجتماعيهسنه تأثيرلى بر صورتده قاريشديغى حالده، اونڭ يوزندن بر قارداشنڭ ضرر گورديگنى ايشيتمدك. خصوصًا او زمان ألنده سياست طوپوزى واردى. شيمدى او طوپوز يرينه نورِ حقيقت وار. أسكيدن ٣١ مارت حادثهسنده چندان اونى ده قاريشديرديلر، بعض دوستلرينى ده أزديلر. فقط صوڭره تبيّن ايتدى كه، مسئله باشقهلرى طرفندن چيقمش. اونڭ دوستلرى، اونڭ يوزندن دگل، اونڭ دشمنلرى يوزندن بلا گورديلر. هم او زمان چوق دوستلرينى ده قورتاردى. بوڭا بناءً؛ بيڭ دگل، بيڭلر إحتمالدن بر تك إحتمال تهلكه قورقوسيله، بر خزينهِٔ أبديهيى ألمزدن قاچيرمق، سزڭ گبى شيطانلرڭ خاطرينه گلمهملى!" دييوب أهلِ ضلالتڭ دالقاووقلرينڭ آغزينه ووروب طرد ايتمليسڭز. هم او دالقاووقلره دييڭز كه:
"يوز بيڭلر إحتمالدن بر إحتمال دگل، يوزدن يوز إحتمال ايله بر هلاكت گلسه؛ ذرّه قدر عقلمز وارسه، قورقوب، اونى بيراقوب قاچميهجغز!" چونكه مكرّر تجربهلرله گورولمش و گورولويور كه: بيوك قارداشنه وياخود استادينه تهلكه زماننده إهانت ايدنلرڭ، گلن بلا أڭ أوّل اونلرڭ باشنده پاطلار. هم مرحمتسزجهسنه اونلره جزا ويريلمش و آلچاق نظريله باقيلمش. هم جسدى ئولمش، هم روحى ذلّت ايچنده معنًا ئولمش. اونلره جزا ويرنلر، قلبلرنده بر مرحمت حسّ ايتمزلر. چونكه ديرلر: "بونلر مادام كنديلرينه صادق و مشفق استادلرينه خائن چيقديلر؛ ألبته چوق آلچاقدرلر، مرحمته دگل تحقيره لايقدرلر."
— 602 —
مادام حقيقت بودر. هم مادام بر ظالم و وجدانسز بر آدم، بريسنى يره آتوب آياغيله اونڭ باشنى قطعى أزهجك بر صورتده طاورانسه، او يردهكى آدم أگر او وحشى ظالمڭ آياغنى اوپسه؛ او ذلّت واسطهسيله قلبى باشندن أوّل أزيلير، روحى جسدندن أوّل ئولور. هم باشى گيدر، هم عزّت و حيثيتى محو اولور. هم او جاناوار وجدانسز ظالمه قارشى ضعف گوسترمكله، كنديسنى أزديرمگه تشجيع ايدر. أگر آياغى آلتندهكى مظلوم آدم، او ظالمڭ يوزينه توكورسه؛ قلبنى و روحنى قورتارير، جسدى بر شهيدِ مظلوم اولور. أوت توكورڭ ظالملرڭ حياسز يوزلرينه!..
بر زمان إنگليز دولتى، إستانبول بوغازينڭ طوپلرينى تخريب و إستانبولى إستيلا ايتديگى هنگامده؛ او دولتڭ أڭ بيوك دائرهِٔ دينيهسى اولان آنغليقان كليساسنڭ باش پاپاسى طرفندن مشيختِ إسلاميهدن دينى آلتى سؤال صورولدى. بن ده او زمان دار الحكمة الإسلاميهنڭ أعضاسى ايدم. بڭا ديديلر: "بر جواب وير." اونلر آلتى سؤاللرينه، آلتى يوز كلمه ايله جواب ايستهيورلر. بن ديدم: " آلتى يوز كلمه ايله دگل، آلتى كلمه ايله ده دگل، حتّى بر كلمه ايله دخى دگل؛ بلكه بر توكروك ايله جواب ويرييورم! چونكه او دولت، ايشته گورييورسڭز؛ آياغنى بوغازيمزه باصديغى دقيقهده، اونڭ پاپاسى مغرورانه اوستمزده سؤال صورماسنه قارشى، يوزينه توكورمك لازم گلييور. توكورڭ او أهلِ ظلمڭ او مرحمتسز يوزينه!.." ديمشدم. شيمدى دييورم:
أى قارداشلرم! إنگليز گبى جبّار بر حكومتڭ إستيلا ايتديگى بر زمانده، بو طرزده مطبعه لسانيله اونلره مقابله ايتمك، تهلكه يوزده يوز ايكن، حفظِ قرآنى بڭا كافى گلديگى حالده؛ سزه ده، يوزده بر إحتمال ايله، أهمّيتسز ظالملرڭ ألندن گلن ضررلره قارشى، ألبته يوز درجه داها كافيدر.
— 603 —
هم أى قارداشلرم! چوغڭز عسكرلك ايتمشسڭز. ايتمهينلر ده ألبته ايشيتمشلردر. ايشيتمهينلر ده بندن ايشيتسينلر كه: "أڭ زياده يارهلانانلر، سپرينى بيراقوب قاچانلردر. أڭ آز ياره آلانلر، سپرنده ثبات ايدنلردر!"
قُلْ اِنَّ الْمَوْتَ الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَاِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ
معناىِ إشاريسيله گوسترييور كه: "فرار ايدنلر، قاچمهلريله ئولومى داها زياده قارشيلايورلر!"
اوچنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
طمع يوزندن چوقلرينى آولايورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيات و بيّناتندن إستفاضه ايتديگمز قطعى برهانلرله چوق رسالهلرده إثبات ايتمشز كه: "مشروع رزق، إقتدار و إختيارڭ درجهسنه گوره دگل؛ بلكه عجز و إفتقارڭ نسبتنده گلييور." بو حقيقتى گوسترن حدسز إشارتلر، أمارهلر، دليللر واردر. أزجمله:
بر نوع ذىحيات و رزقه محتاج اولان أشجار يرنده طوروب، اونلرڭ رزقلرى اونلره قوشوب گلييور. حيوانات حرص ايله رزقلرينڭ پشنده قوشدقلرندن، آغاجلر گبى مكمّل بسلنمييورلر.
هم حيوانات نوعندن باليقلرڭ أڭ آبدال، إقتدارسز و قوم ايچنده بولونديغى حالده مكمّل بسلنمهسى و عموميتله سميز اولارق گورونمسى؛ مايمون و تيلكى گبى ذكى و مقتدر حيوانات، سوءِ معيشتندن آليز و ضعيف اولماسى، گوسترييور كه: واسطهِٔ رزق؛ إقتدار دگل، إفتقاردر.
هم إنسانى اولسون حيوانى اولسون بتون ياورولرڭ حسنِ معيشتى و سوت گبى خزينهِٔ رحمتڭ أڭ لطيف بر هديهسى، اومولمدق بر طرزده اونلره ضعف و عجزلرينه شفقةً إحسان ايديلمسى و وحشى جاناوارلرڭ ضيقِ معيشتلرى دخى گوسترييور كه: وسيلهِٔ رزقِ حلال؛ عجز و إفتقاردر، ذكا و إقتدار دگلدر.
— 604 —
هم دنياده، ملّتلر ايچنده شدّتِ حرص ايله مشهور اولان يهودى ملّتندن داها زياده رزق پشنده قوشان اولمايور. حالبوكه ذلّت و سفالت ايچنده أڭ زياده سوءِ معيشته اونلر معروض اولويورلر. اونلرڭ زنگينلرى دخى سفلى ياشايورلر. ذاتًا ربا گبى غيرِ مشروع يوللرله قزاندقلرى مال، رزقِ حلال دگل كه مسئلهمزى جرح ايتسين.
هم چوق أديبلرڭ و چوق علمانڭ فقرِ حالى و چوق آبداللرڭ ثروت و غناسى دخى گوسترييور كه: جلبِ رزقڭ مدارى، ذكا و إقتدار دگلدر؛ بلكه عجز و إفتقاردر، توكّلوارى بر تسليمدر و لسانِ قال و لسانِ حال و لسانِ فعل ايله بر دعادر.
ايشته بو حقيقتى إعلان ايدن
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
آيتى، بو دعوامزه او قدر قوى و متين بر برهاندر كه؛ بتون نباتات و حيوانات و أطفال لسانيله اوقونويور. و رزق ايستهين هر طائفه، شو آيتى لسانِ حال ايله اوقويور.
مادام رزق مقدّردر و إحسان ايديلييور و ويرن ده جنابِ حقدر؛ او هم رحيم، هم كريمدر. اونڭ رحمتنى إتهام ايتمك درجهسنده و كرمنى إستخفاف ايدر بر صورتده غيرِ مشروع بر طرزده يوز صويى دوكمكله؛ وجداننى بلكه بعض مقدّساتنى رشوت ويروب، منحوس، بركتسز بر مالِ حرامى قبول ايدن دوشونسون كه، نه قدر مضاعف بر ديوانهلكدر.
أوت أهلِ دنيا، خصوصًا أهلِ ضلالت؛ پارهسنى اوجوز ويرمز، پك بهالى صاتار. بر سنهلك حياتِ دنيويهيه بر درجه يارديم ايدهجك بر ماله مقابل، حدسز بر حياتِ أبديهيى تخريب ايتمگه بعضًا وسيله اولور. او پيس حرص ايله غضبِ إلٰهىيى كندينه جلب ايدر و أهلِ ضلالتڭ رضاسنى جلبه چاليشير.
— 605 —
أى قارداشلرم! أگر أهلِ دنيانڭ دالقاووقلرى و أهلِ ضلالتڭ منافقلرى، سزى إنسانيتڭ شو ضعيف طمارى اولان طمع يوزندن ياقالاسهلر؛ گچن حقيقتى دوشونوب، بو فقير قارداشڭزى نمونهِٔ إمتثال ايديڭز. سزى بتون قوّتمله تأمين ايدرم كه: قناعت و إقتصاد؛ معاشدن زياده سزڭ حياتڭزى إدامه و رزقڭزى تأمين ايدر. باخصوص سزه ويريلن او غيرِ مشروع پاره، سزدن اوڭا مقابل بيڭ قات فضله فيآت ايستيهجك. هم هر ساعتى سزه أبدى بر خزينهيى آچابيلير اولان خدمتِ قرآنيهيه سد چكهبيلير ويا فتور ويرر. بو اويله بر ضرر و بوشلقدر كه؛ هر آى بيڭلر معاش ويريلسه، يرينى طولديرهمز.
إخطار:أهلِ ضلالت، قرآنِ حكيمدن آلوب نشر ايتديگمز حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه قارشى مدافعه و مقابله ألندن گلمديگى ايچون، منافقانه و دسيسهكارانه إغفال و حيله دامنى (طوزاغنى) إستعمال ايدييور. دوستلريمى حبِّ جاه، طمع و خوف ايله آلداتمق و بنى بعض إسنادات ايله چوروتمك ايستهيورلر. بز، قدسى خدمتمزده دائما مثبت حركت ايدييورز. فقط مع التأسّف هر بر أمرِ خيرده بولونان مانعلرى دفع ايتمك وظيفهسى، بزى بعضًا منفى حركته سَوق ايدييور.
ايشته بونڭ ايچوندر كه، أهلِ نفاقڭ حيلهكارانه پروپاغندهسنه قارشى، قارداشلريمى سابق اوچ نقطه ايله ايقاظ ايدييورم. اونلره گلن هجومى دفعه چاليشييورم.
شيمدى أڭ مهمّ بر هجوم بنم شخصمهدر. دييورلر كه: "سعيد كرددر، نهدن بو قدر اوڭا حرمت ايدييورسڭز، آرقهسنه دوشويورسڭز؟"
ايشته بِالمجبوريه بويله حريفلرى صوصديرمق ايچون، دردنجى دسيسهِٔ شيطانيهيى، ايستهميهرك أسكى سعيد لسانيله ذكر ايدهجگم.
— 606 —
دردنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
شيطانڭ تلقينى ايله و أهلِ ضلالتڭ إلقاآتيله، بڭا قارشى پروپاغنده ايله هجوم ايدن و مهمّ موقعلرى إشغال ايدن بعض ملحدلر، قارداشلريمى آلداتمق و عصبيتِ ملّيهلرينى تحريك ايتمك ايچون دييورلر كه: "سز توركسڭز. ما شاء اللّٰه توركلرده هر نوع علما و أهلِ كمال واردر. سعيد بر كرددر. ملّيتڭزدن اولميان بريسيله تشريكِ مساعى ايتمك حميتِ ملّيهيه منافيدر؟"
الجواب:أى بدبخت ملحد! بن فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ مسلمانم. هر زمانده، قدسى ملّتمڭ اوچ يوز أللى ميليون أفرادى واردر. بويله أبدى بر اخوّتى تأسيس ايدن و دعالريله بڭا يارديم ايدن و ايچنده كردلرڭ أكثريتِ مطلقهسى بولونان اوچ يوز أللى ميليون قارداشى، عنصريت و منفى ملّيت فكرينه فدا ايتمك و او مبارك حدسز قارداشلره بدل، كرد نامنى طاشييان و كرد عنصرندن عدّ ايديلن محدود بر قاچ دينسز ويا مذهبسز بر مسلگه گيرنلرى قزانمقدن يوز بيڭ دفعه إستعاذه ايدييورم!.. أى ملحد! سنڭ گبى أحمقلر لازم كه، مجار كافرلرى وياخود دينسز اولمش و فرنكلشمش بر قاچ توركلرى موقّةً، دنياجه دخى فائدهسز اخوّتنى قزانمق ايچون؛ اوچ يوز أللى ميليون حقيقى، نورانى منفعتدار بر جماعتڭ باقى اخوّتلرينى ترك ايتسين. يگرمى آلتنجى مكتوبڭ اوچنجى مسئلهسنده، دليللريله منفى ملّيتڭ ماهيتنى و ضررلرينى گوسترديگمزدن اوڭا حواله ايدوب، يالڭز او اوچنجى مسئلهنڭ آخرنده إجمال ايديلن بر حقيقتى بوراده بر درجه ايضاح ايدهجگز. شويله كه:
او توركجيلك پردهسى آلتنه گيرن و حقيقةً تورك دشمنى اولان حميتفروش ملحدلره ديرم كه: دينِ إسلاميت ملّتيله أبدى و حقيقى بر اخوّت ايله، تورك دينيلن بو وطن أهلِ ايمانيله شدّتلى و پك حقيقى علاقهدارم. و بيڭ سنهيه ياقين، قرآنڭ بايراغنى جهانڭ جهاتِ ستّهسنڭ أطرافنده غالبانه گزديرن بو وطن
— 607 —
أولادلرينه، إسلاميت حسابنه مفتخرانه و طرفدارانه محبّتدارم. سن ايسه أى حميتفروش ساختهكار! توركڭ مفاخرِ حقيقيهِٔ ملّيهسنى اونوتديرهجق بر صورتده مجازى و عنصرى و موقّت و غرضكارانه بر اخوّتڭ وار. سندن صورويورم: تورك ملّتى، يالڭز يگرمى ايله قرق ياشى اورتهسندهكى غافل و هوسكار گنجلردن عبارت ميدر؟ هم اونلرڭ منفعتى و اونلرڭ حقّنده حميتِ ملّيهنڭ إقتضا ايتديگى خدمت، يالڭز اونلرڭ غفلتنى زيادهلشديرن و أخلاقسزلقلره آليشديران و منهياته تشجيع ايدن فرنكمشربانه تربيهده ميدر؟ و إختيارلقده اونلرى آغلاتديرهجق اولان موقّت بر گولديرمكده ميدر؟ أگر حميتِ ملّيه بونلردن عبارت ايسه و ترقّى و سعادتِ حياتيه بو ايسه؛ أوت سن بويله توركجى ايسهڭ و بويله ملّيتپرور ايسهڭ؛ بن او توركجيلكدن قاچييورم، سن ده بندن قاچابيليرسڭ! أگر ذرّه مقدار حميت و شعورڭ و إنصافڭ وارسه، شيمديكى تقسيماته باق، جواب وير. شويله كه:
تورك ملّتى دينيلن شو وطن أولادى آلتى قسمدر. برنجى قسمى، أهلِ صلاحت و تقوادر. ايكنجى قسمى، مصيبتزده و خستهلر طائفهسيدر. اوچنجى قسمى، إختيارلر صنفيدر. دردنجى قسمى، چوجقلر طائفهسيدر. بشنجى قسمى، فقيرلر و ضعيفلر طائفهسيدر. آلتنجى قسمى، گنجلردر. عجبا بتون أوّلكى بش طائفه تورك دگللر مى؟ حميتِ ملّيهدن حصّهلرى يوق مى؟ عجبا آلتنجى طائفهيه سرخوشجهسنه بر كيف ويرمك يولنده، او بش طائفهيى اينجيتمك، كيفنى قاچيرمق، تسلّيلرينى قيرمق؛ حميتِ ملّيه ميدر، يوقسه او ملّته دشمنلق ميدر؟ "اَلْحُكْمُ لِلأكثر" سرّنجه، أكثره ضرر طوقونديران دشمندر؛ دوست دگلدر!
سندن صورويورم: برنجى قسم اولان أهلِ ايمان و أهلِ تقوانڭ أڭ بيوك منفعتى، فرنكمشربانه بر مدنيتده ميدر؟ يوقسه حقائقِ ايمانيهنڭ نورلريله سعادتِ أبديهيى
— 608 —
دوشونوب، مشتاق و عاشق اولدقلرى طريقِ حقده سلوك ايتمك و حقيقى تسلّى بولمقده ميدر؟ سنڭ گبى ضلالتپيشه حميتفروشلرڭ طوتديغى مسلك؛ متّقى أهلِ ايمانڭ معنوى نورلرينى سوندورييور و حقيقى تسلّيلرينى بوزويور و ئولومى إعدامِ أبدى و قبرى دائمى بر فراقِ لا يزالى قپوسى اولديغنى گوسترييور.
ايكنجى قسم اولان مصيبتزده و خستهلرڭ و حياتندن مأيوس اولانلرڭ منفعتى؛ فرنكمشربانه، دينسزجهسنه مدنيت تربيهسنده ميدر؟ حالبوكه او بيچارهلر بر نور ايسترلر، بر تسلّى ايسترلر. مصيبتلرينه قارشى بر مكافات ايسترلر. و اونلره ظلم ايدنلردن إنتقاملرينى آلمق ايسترلر. و ياقينلاشدقلرى قبر قپوسندهكى دهشتى دفع ايتمك ايستهيورلر. سزڭ گبيلرڭ ساختهكار حميتيله، پك چوق شفقته و اوقشامغه و تيمار ايتمگه چوق لايق و محتاج او بيچاره مصيبتزدهلرڭ قلبلرينه ايگنه صوقويورسڭز، باشلرينه طوقماق وورويورسڭز! مرحمتسزجهسنه اميدلرينى قيرييورسڭز، يأسِ مطلقه دوشورييورسڭز! حميتِ ملّيه بو ميدر؟ بويله مى ملّته منفعت طوقونديرييورسڭز؟
اوچنجى طائفه اولان إختيارلر، بر ثُلث تشكيل ايدييور. بونلر قبره ياقينلاشييورلر، ئولومه ياقلاشييورلر، دنيادن اوزاقلاشييورلر، آخرته ياناشييورلر. بويلهلرڭ منفعتى و نورى و تسلّيسى، هلاكو و جنگيز گبى ظالملرڭ غدّارانه سرگذشتلرينى ديڭلهمسنده ميدر؟ و آخرتى اونوتديرهجق، دنيايه باغلانديرهجق، نتيجهسز، معنًا سقوط، ظاهرًا ترقّى دينيلن شيمديكى نوع حركتڭزده ميدر؟ و اُخروى نور، سينهماده ميدر؟ و حقيقى تسلّى، تياتروده ميدر؟ بو بيچاره إختيارلر حميتدن حرمت ايسترلركن، معنوى بيچاقله او بيچارهلرى كسمك حكمنده و "إعدامِ أبدىيه سَوق ايديلييورسڭز" فكرينى ويرمك و رحمت قپوسى تصوّر
— 609 —
ايتدكلرى قبر قپوسنى أژدرها آغزينه چويرمك، "سن اورايه گيدهجكسڭ" دييه معنوى قولاغنه اوفلهمك؛ حميتِ ملّيه ايسه، بويله حميتدن يوز بيڭ دفعه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه!..
دردنجى طائفه كه، چوجقلردر. بونلر، حميتِ ملّيهدن مرحمت ايسترلر، شفقت بكلرلر. بونلر ده ضعف و عجز و إقتدارسزلق نقطهسنده؛ مرحمتكار، قدرتلى بر خالقى بيلمكله روحلرى إنبساط ايدهبيلير، إستعدادلرى مسعودانه إنكشاف ايدهبيلير. ايلريده، دنيادهكى مدهش أهوال و أحواله قارشى گلهبيلهجك بر توكّلِ ايمانى و تسليمِ إسلامى تلقيناتيله او معصوملر حياته مشتاقانه باقهبيليرلر. عجبا علاقهلرى پك آز اولديغى ترقّياتِ مدنيه درسلرى و اونلرڭ قوّهِٔ معنويهسنى قيرهجق و روحلرينى سوندورهجك، نورسز صِرف مادّى فلسفى دستورلرڭ تعليمنده ميدر؟ أگر إنسان بر جسدِ حيوانيدن عبارت اولسه ايدى و قفاسنده عقل اولماسه ايدى؛ بلكه بو معصوم چوجقلرى موقّةً أگلنديرهجك تربيهِٔ مدنيه تعبير ايتديگڭز و تربيهِٔ ملّيه سوسى ويرديگڭز بو فرنگى اصول، اونلره چوجقجهسنه بر اويونجق اولارق، دنيوى بر منفعتى ويرهبيليردى. مادام كه او معصوملر حياتڭ دغدغهلرينه آتيلاجقلر، مادام كه إنساندرلر؛ ألبته كوچك قلبلرنده چوق اوزون آرزولرى اولاجق و كوچك قفالرنده بيوك مقصدلر تولّد ايدهجك. مادام حقيقت بويلهدر؛ اونلره شفقتڭ مقتضاسى، غايت درجهده فقر و عجزنده، غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستنادى و توكنمز بر نقطهِٔ إستمدادى؛ قلبلرنده ايمانِ بِاللّٰه و ايمانِ بِالآخرة صورتيله يرلشديرمك لازمدر. اونلره شفقت و مرحمت بونڭله اولور. يوقسه، ديوانه بر والدهنڭ، ولدينى بيچاقله كسمهسى گبى، حميتِ ملّيه سرخوشلغيله، او بيچاره معصوملرى معنًا بوغازلامقدر. جسدينى بسلهمك ايچون، بيْننى و قلبنى چيقاروب اوڭا يديرمك نوعندن، وحشيانه بر غدردر، بر ظلمدر.
— 610 —
بشنجى طائفه، فقيرلر و ضعيفلر طائفهسيدر. عجبا، حياتڭ آغير تكاليفنى فقيرلك واسطهسيله أليم بر طرزده چكن فقيرلرڭ و حياتڭ مدهش دغدغهلرينه قارشى چوق متأثّر اولان ضعيفلرڭ، حميتِ ملّيهدن حصّهلرى يوق ميدر؟ بو بيچارهلرڭ يأسنى و ألمنى آرتيران و سفيه بر قسم زنگينلرڭ ملعبهِٔ هوساتى و ظالم بر قسم قويلرڭ وسيلهِٔ شهرت و شقاوتى اولان فرنكمشربانه و پردهبيرونانه و فرعونانه مدنيتپرورلك نامى آلتنده ياپديغڭز حركاتده ميدر؟ بو بيچاره فقرالرڭ فقيرلك يارهسنه مرهم ايسه؛ عنصريت فكرندن دگل، بلكه إسلاميتڭ أجزاخانهِٔ قدسيهسندن چيقهبيلير. ضعيفلرڭ قوّتى و مقاومتى، قراڭلق و تصادفه باغلى، شعورسز، طبيعى فلسفهدن آلينماز؛ بلكه حميتِ إسلاميه و قدسى إسلاميت ملّيتندن آلينير!..
آلتنجى طائفه گنجلردر. بو گنجلرڭ گنجلكلرى أگر دائمى اولسه ايدى؛ منفى ملّيتله اونلره ايچيرديگڭز شرابڭ موقّت بر منفعتى، بر فائدهسى اولوردى. فقط او گنجلگڭ لذّتلى سرخوشلغى؛ إختيارلقله ألمله آييلماسى و او طاتلى اويقونڭ إختيارلق صباحنده أسفله اويانماسيله، او شرابڭ خُمارى و صيقنتيسى اونى چوق آغلاتديرهجق و او لذّتلى رؤيانڭ زوالندهكى ألم، اوڭا چوق حزين تأسّف ايتديرهجك. "أيواه! هم گنجلك گيتدى، هم عمر گيتدى، هم مفلس اولارق قبره گيدييورم؛ كاشكه عقلمى باشمه آلسه ايدم." ديديرهجك. عجبا بو طائفهنڭ حميتِ ملّيهدن حصّهسى، آز بر زمانده موقّت بر كيف گورمك ايچون، پك اوزون بر زمانده تأسّفله آغلاتديرمق ميدر؟ يوقسه اونلرڭ سعادتِ دنيويهلرى و لذّتِ حياتيهلرى؛ او گوزل، شيرين گنجلك نعمتنڭ شكرينى ويرمك صورتنده، او نعمتى سفاهت يولنده دگل، بلكه إستقامت يولنده صرف ايتمكله؛ او فانى گنجلگى، عبادتله معنًا إبقا ايتمك و او گنجلگڭ إستقامتيله دارِ سعادتده أبدى بر گنجلك قزانمقده ميدر؟ ذرّه مقدار شعورڭ وارسه سويله!..
— 611 —
الحاصل:أگر تورك ملّتى، يالڭز آلتنجى طائفه اولان گنجلردن عبارت اولسه و گنجلكلرى دائمى قالسه و دنيادن باشقه يرلرى بولونماسه، سزڭ توركجيلك پردهسى آلتندهكى فرنكمشربانه حركاتڭز، حميتِ ملّيهدن صاييلابيليردى. بنم گبى حياتِ دنيويهيه آز أهمّيت ويرن و عنصريت فكرينى فرنگى علّتى گبى بر مرض تلقّى ايدن و گنجلرى نامشروع كيف و هوساتدن منعه چاليشان و باشقه مملكتده دنيايه گلن بر آدمه، "او كرددر، آرقهسنه دوشمهيڭز." دييهبيليرديڭز و ديمگه بر حق قزانهبيليرديڭز. فقط مادام كه تورك نامى آلتنده اولان شو وطن أولادى، سابقًا بيان ايديلديگى گبى آلتى قسمدر. بش قسمه ضرر ويرمك و كيفلرينى قاچيرمق، يالڭز بر تك قسمه موقّت و دنيوى و عاقبتى مشئوم بر كيف ويرمك، بلكه سرخوش ايتمك؛ ألبته او تورك ملّتنه دوستلق دگل، دشمنلقدر. أوت بن عنصرجه تورك صاييلمييورم؛ فقط توركلرڭ أهلِ تقوا طائفهسنه و مصيبتزدهلر قسمنه و إختيارلر صنفنه و چوجقلر طائفهسنه و ضعيفلر و فقيرلر زمرهسنه بتون قوّتمله و كمالِ إشتياقله مشفقانه و اخوّتكارانه چاليشمشم و چاليشييورم. آلتنجى طائفه اولان گنجلرى دخى، حياتِ دنيويهسنى زهرلتديرهجك و حياتِ اُخرويهسنى محو ايدهجك و بر ساعت گولمگه بدل، بر سنه آغلامهيى نتيجه ويرن حركاتِ نامشروعهدن واز گچيرمك ايستهيورم. يالڭز بو آلتى يدى سنه دگل، بلكه يگرمى سنهدر قرآندن أخذ ايدوب توركجه لسانيله نشر ايتديگم آثار ميداندهدر. أوت ِللّٰه الحمد، قرآنِ حكيمڭ معدنِ أنوارندن إقتباس ايديلن آثار ايله، إختيار طائفهسنڭ أڭ زياده ايستدكلرى نور گوستريلييور. مصيبتزدهلرڭ و خستهلرڭ ترياق گبى أڭ نافع علاجلرى، أجزاخانهِٔ قدسيهِٔ قرآنيهده گوستريلييور. و إختيارلرى أڭ زياده دوشونديرن قبر قپوسى، رحمت قپوسى اولديغى و إعدام قپوسى اولماديغى، او أنوارِ قرآنيه ايله گوستريلدى. و چوجقلرڭ نازك قلبلرنده حدسز مصائب و مضر أشيايه قارشى غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستناد و حدسز آمال و آرزولرينه مدار بر نقطهِٔ إستمداد
— 612 —
قرآنِ حكيمڭ معدنندن چيقاريلدى و گوستريلدى و بِالفعل إستفاده ايتديريلدى. و فقرالر و ضعفالر قسمنى أڭ زياده أزن و متأثّر ايدن حياتڭ آغير تكاليفى، قرآنِ حكيمڭ حقائقِ ايمانيهسيله خفيفلشديريلدى.
ايشته بو بش طائفه كه، تورك ملّتنڭ آلتى قسمندن بش قسميدر؛ منفعتلرينه چاليشييورز. آلتنجى قسم كه، گنجلردر. اونلرڭ اييلرينه قارشى جدّى اخوّتمز وار. سنڭ گبى ملحدلره قارشى هيچ بر جهتله دوستلغمز يوق! چونكه إلحاده گيرن و توركڭ حقيقى بتون مفاخرِ ملّيهسنى طاشييان إسلاميت ملّيتندن چيقمق ايستهين آدملرى تورك بيلمييورز، تورك پردهسى آلتنه گيرمش فرنك تلقّى ايدييورز! چونكه يوز بيڭ دفعه توركجىيز دييوب دعوا ايتسهلر، أهلِ حقيقتى قانديرامازلر. زيرا فعللرى، حركاتلرى، اونلرڭ دعوالرينى تكذيب ايدييور.
ايشته أى فرنكمشربلر و پروپاغندهڭزله حقيقى قارداشلريمى بندن صوغوتمغه چاليشان ملحدلر! بو ملّته منفعتڭز نهدر؟ برنجى طائفه اولان أهلِ تقوا و صلاحتڭ نورينى سوندورييورسڭز. مرحمته و تيمار ايتمگه شايان ايكنجى طائفهسنڭ يارهلرينه زهر سرپييورسڭز. و حرمته چوق لايق اولان اوچنجى طائفهنڭ تسلّيسنى قيرييورسڭز، يأسِ مطلقه آتييورسڭز. و شفقته چوق محتاج اولان دردنجى طائفهنڭ بتون بتون قوّهِٔ معنويهسنى قيرييورسڭز و حقيقى إنسانيتنى سوندورييورسڭز. و معاونت و يارديمه و تسلّىيه چوق محتاج اولان بشنجى طائفهنڭ اميدلرينى، إستمدادلرينى عقيم بيراقوب، اونلرڭ نظرنده حياتى، موتدن داها زياده دهشتلى بر صورته چويرييورسڭز. ايقاظه و آييلمغه چوق محتاج اولان آلتنجى طائفهسنه، گنجلك اويقوسى ايچنده اويله بر شراب ايچيرييورسڭز كه؛ او شرابڭ خُمارى پك أليم، پك دهشتليدر. عجبا بو ميدر حميتِ ملّيهڭز كه، او حميتِ ملّيه اوغرنده چوق مقدّساتى فدا ايدييورسڭز. او توركجيلك منفعتى، توركلره بو صورتله ميدر؟ يوز بيڭ دفعه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه.
— 613 —
أى أفنديلر! بيليرم كه، حق نقطهسنده مغلوب اولديغڭز زمان، قوّته مراجعت ايدرسڭز. قوّت حقده اولديغى، حق قوّتده اولماديغى سرّيله؛ دنيايى باشمه آتش ياپسهڭز، حقيقتِ قرآنيهيه فدا اولان بو باش سزه أگيلميهجكدر. هم سزه بونى ده خبر ويرييورم كه: دگل سزلر گبى محدود، معنًا ملّت نظرنده منفور بر قسم آدملر، بلكه بيڭلر سزلر گبى بڭا مادّى دشمنلق ايتسهلر، أهمّيت ويرميهجگم و بر قسم مضر حيواناتدن فضله قيمت ويرميهجگم. چونكه بڭا قارشى نه ياپاجقسڭز؟ ياپاجغڭز ايش، يا حياتمه خاتمه چكمكله ويا خدمتمى بوزمق صورتيله اولور. بو ايكى شيدن باشقه دنياده علاقهم يوق. حياتڭ باشنه گلن أجل ايسه، شهود درجهسنده قطعى ايمان ايتمشم كه؛ تغيّر ايتمييور، مقدّردر. مادام بويلهدر؛ حق يولنده شهادت ايله ئولسهم، چكينمك دگل، إشتياق ايله بكلهيورم. باخصوص بن إختيار اولدم، بر سنهدن فضله ياشامايى زور دوشونويورم. ظاهرى بر سنه عمرى، شهادت واسطهسيله قزانيلان حدسز بر عمرِ باقىيه تبديل ايتمك؛ بنم گبيلرڭ أڭ عالى بر مقصدى، بر غايهسى اولور. امّا خدمت ايسه، فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ خدمتِ قرآنيه و ايمانيهده جنابِ حق رحمتيله اويله قارداشلرى بڭا ويرمش كه؛ وفاتم ايله، او خدمت بر مركزده ياپيلديغنه بدل، چوق مركزلرده ياپيلاجق. بنم ديلم ئولوم ايله صوصديريلسه؛ پك چوق قوّتلى ديللر بنم ديلمه بدل قونوشهجقلر، او خدمتى إدامه ايدرلر. حتّى دييهبيليرم: ناصلكه بر دانه تخم طوپراق آلتنه گيروب ئولمهسيله بر سنبل حياتنى نتيجه ويرر؛ بر دانهيه بدل، يوز دانه وظيفه باشنه گچر. اويله ده؛ موتم، حياتمدن فضله او خدمته واسطه اولور اميدينى بسلهيورم!..
بشنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
أهلِ ضلالتڭ طرفگيرلرى، أنانيتدن إستفاده ايدوب، قارداشلريمى بندن چكمك ايستهيورلر. حقيقةً إنسانده أڭ تهلكهلى طمار، أنانيتدر و أڭ ضعيف طمارى ده اودر. اونى اوقشامقله، چوق فنا شيلرى
— 614 —
ياپديرهبيليرلر. أى قارداشلرم! دقّت ايديڭز؛ سزى أنانيتده وورماسينلر، اونڭله سزى آولاماسينلر. هم بيليڭز كه: شو عصرده أهلِ ضلالت أنايه بينمش، ضلالت واديلرنده قوشويور. أهلِ حق، بِالمجبوريه أنايى ترك ايتمكله حقّه خدمت ايدهبيلير. أنانڭ إستعمالنده حقلى دخى اولسه؛ مادام كه اوتهكيلره بڭزر و اونلر ده اونلرى كنديلرى گبى نفسپرست ظن ايدرلر، حقّڭ خدمتنه قارشى بر حقسزلقدر. بونڭله برابر أطرافنه طوپلانديغمز خدمتِ قرآنيه، أنايى قبول ايتمييور. "نَحْنُ" ايستهيور. "بن ديمهيڭز، بز دييڭز" دييور.
ألبته قناعتڭز گلمش كه، بو فقير قارداشڭز أنا ايله ميدانه چيقمامش. سزى أناسنه خادم ياپمييور. بلكه، أناسز بر خادمِ قرآنى اولارق كندينى سزه گوسترمش. و كندينى بگنمهمگى و أناسنه طرفدار اولمامغى مسلك إتّخاذ ايتمش. بونڭله برابر، قطعى دليللر ايله سزلره إثبات ايتمشدر كه: ميدانِ إستفادهيه وضع ايديلن أثرلر، ميرى ماليدر؛ يعنى قرآنِ حكيمڭ ترشّحاتيدر. هيچ كيمسه، أناسيله اونلره تملّك ايدهمز! هايدى فرضِ محال اولارق بن أنامله او أثرلره صاحب چيقييورم، بنم بر قارداشمڭ ديديگى گبى: مادام بو قرآنى حقيقت قپوسى آچيلدى، بنم نقصانيتمه و أهمّيتسزلگمه باقيلميهرق، أهلِ علم و كمال آرقهمده بولونمقدن چكينمهملى و إستغنا ايتمهمليدرلر.
سلفِ صالحينڭ و محقّقينِ علمانڭ آثارلرى، چندان هر درده كافى و وافى بر خزينهِٔ عظيمهدر؛ فقط بعض زمان اولور كه، بر آناختار بر خزينهدن زياده أهمّيتلى اولور. چونكه خزينه قپاليدر؛ فقط بر آناختار، چوق خزينهلرى آچابيلير. ظن ايدرم كه، او أنانيتِ علميهيى فضله طاشييان ذاتلر ده آڭلاديلر كه: نشر اولونان سوزلر، حقائقِ قرآنيهنڭ برر آناختارى و او حقائقى إنكار ايتمگه چاليشانلرڭ باشلرينه اينن برر ألماس قلنجدر. او أهلِ فضل و كمال و قوّتلى أنانيتِ علميهيى طاشييان ذاتلر
— 615 —
بيلسينلر كه؛ بڭا دگل، قرآنِ حكيمه طلبه و شاكرد اولويورلر. بن ده اونلرڭ بر درس آرقداشىيم.
هايدى فرضِ محال اولارق بن استادلق دعوا ايتسهم، مادام شيمدى أهلِ ايمانڭ طبقاتنى، عوامدن خواصّه قدر، معروض قالدقلرى أوهام و شبهاتدن قورتارمق چارهسنى بولدق؛ او علما يا داها قولاى بر چارهسنى بولسونلر وياخود بو چارهيى إلتزام ايدوب درس ويرسينلر، طرفدار اولسونلر. علماء السوء حقّنده بر تهديدِ عظيم وار. بو زمانده أهلِ علم زياده دقّت ايتملى. هايدى فرض ايتسهڭز كه، دشمنلريمزڭ ظنّى گبى بن، بنلك حسابنه بويله بر خدمتده بولونويورم. عجبا دنيوى و ملّى بر مقصد ايچون، چوق ذاتلر أنانيتى ترك ايدوب، فرعونمشرب بر آدمڭ كمالِ صداقتله أطرافنه طوپلانوب، شدّتلى بر تساندله ايش گوردكلرى حالده؛ عجبا بو قارداشڭز، حقيقتِ قرآنيه و حقائقِ ايمانيه أطرافنده، كندى أنانيتنى ستر ايتمكله برابر، او دنيوى قوميتهنڭ اونباشيلرى گبى، تركِ أنانيتله حقائقِ قرآنيه أطرافنده بر تساندى سزدن ايستهمگه حقّى يوق ميدر؟ سزڭ أڭ بيوك عالملريڭز ده، اوڭا "لبّيك" ديمهمسنده حقسز دگل ميدرلر؟
قارداشلرم، أنانيتڭ ايشمزده أڭ تهلكهلى جهتى، قيصقانجلقدر. أگر صِرف ِللّٰه ايچون اولمازسه، قيصقانجلق مداخله ايدر، بوزار. ناصلكه بر إنسانڭ بر ألى، بر ألنى قيصقانمز و گوزى، قولاغنه حسد ايتمز و قلبى عقلنه رقابت ايتمز. اويله ده: بو هيئتمزڭ شخصِ معنويسنده هر بريڭز بر طويغو، بر أعضا حكمندهسڭز. بربريڭزه قارشى رقابت دگل، بِالعكس بربريڭزڭ مزيتيله إفتخار ايتمك، متلذّذ اولمق بر وظيفهِٔ وجدانيهڭزدر.
بر شى داها قالدى، أڭ تهلكهسى اودر كه: ايچڭزده و أحبابڭزده، بو فقير قارداشڭزه قارشى بر قيصقانجلق طمارى بولونمق، أڭ تهلكهليدر. سزلرده مهمّ أهلِ علم
— 616 —
ده وار. أهلِ علمڭ بر قسمنده، بر أنانيتِ علميه بولونور. كندى متواضع ده اولسه، او جهتده أنانيتليدر. چابوق أنانيتنى بيراقماز. قلبى، عقلى نه قدر ياپيشسه ده؛ نفسى، او علمى أنانيتى جهتنده إمتياز ايستر، كندينى صاتمق ايستر، حتّى يازيلان رسالهلره قارشى معارضه ايستر. قلبى رسالهلرى سَوْديگى و عقلى إستحسان ايتديگى و يوكسك بولديغى حالده؛ نفسى ايسه، أنانيتِ علميهدن گلن قيصقانجلق جهتنده ضمنى بر عداوت بسلر گبى، سوزلرڭ قيمتلرينڭ تنزيلنى آرزو ايدر تا كه كندى محصولاتِ فكريهسى اونلره يتيشسين، اونلر گبى صاتيلسين. حالبوكه بِالمجبوريه بونى خبر ويرييورم كه:
"بو دروسِ قرآنيهنڭ دائرهسى ايچنده اولانلر، علّامه و مجتهدلر ده اولسهلر؛ وظيفهلرى (علومِ ايمانيه جهتنده) يالڭز يازيلان شو سوزلرڭ شرحلرى و ايضاحلريدر ويا تنظيملريدر. چونكه چوق أمارهلرله آڭلامشز كه: بو علومِ ايمانيهدهكى فتوا وظيفهسيله توظيف ايديلمشز. أگر برى، دائرهمز ايچنده نفسڭ أنانيتِ علميهدن آلديغى بر حسّ ايله، شرح و ايضاح خارجنده بر شى يازسه؛ صوغوق بر معارضه ويا ناقص بر تقليدجيلك حكمنه گچر. چونكه چوق دليللرله و أمارهلرله تحقّق ايتمش كه: رسالهِٔ نور أجزالرى، قرآنڭ ترشّحاتيدر؛ بزلر، تقسيم الأعمال قاعدهسيله، هر بريمز بر وظيفه درعهده ايدوب، او آبِ حيات ترشّحاتنى محتاج اولانلره يتيشديرييورز!.."
آلتنجى دسيسهِٔ شيطانيه شودر كه:
إنساندهكى تنبللك و تنپرورلك و وظيفهدارلق طمارندن إستفاده ايدر. أوت شيطانِ إنس و جنّى هر جهتده هجوم ايدرلر. آرقداشلريمزدن متين قلبلى، صداقتى قوّتلى، نيّتى إخلاصلى، همّتى عالى گوردكلرى وقت باشقه نقطهلردن هجوم ايدرلر. شويله كه:
— 617 —
ايشمزه سكته و خدمتمزه فتور ويرمك ايچون، اونلرڭ تنبللكلرندن و تنپرورلكلرندن و وظيفهدارلقلرندن إستفاده ايدرلر. اونلر، اويله دسيسهلرله اونلرى خدمتِ قرآنيهدن آليقويويورلر كه؛ خبرلرى اولمادن بر قسمنه فضله ايش بولويورلر، تا كه خدمتِ قرآنيهيه وقت بولماسين. بر قسمنه ده، دنيانڭ جاذبهدار شيلرينى گوسترييورلر كه؛ هوسى اويانوب، خدمته قارشى بر غفلت گلسين و هكذا...
بو هجوم يوللرى اوزون چكر. بو اوزونلقده قيصه كسهرك، دقّتلى فهمڭزه حواله ايدرز.
أى قارداشلرم! دقّت ايديڭز: وظيفهڭز قدسيهدر، خدمتڭز علويدر. هر بر ساعتڭز، بر گون عبادت حكمنه گچهبيلهجك بر قيمتدهدر. بيليڭز كه، ألڭزدن قاچماسين!...
يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا ٭
سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ سَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ ۨالنَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الْحَبِيبِ الْعَالِى الْقَدْرِ الْعَظِيمِ الْجَاهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 618 —
قدسى بر تاريخچه
قرآنِ حكيمڭ مهمّ بر سرِّ إعجازيسنڭ ظهور ايتديگى سنهنڭ تاريخى، ينه لفظِ قرآندهدر. شويله كه:
قرآن كلمهسى، أبجد حسابيله اوچ يوز أللى بردر. ايچنده ايكى ألف وار؛ مخفى ألف "اَلْفٌ" اوقونسه، بيڭ معناسندهكى "اَلْفٌ"در. (حاشيه): علمِ صرف قاعدهسنجه؛ فَئِلٌ، فَأْلٌ اوقونور. كَتِفٌ، كَتْفٌ اوقونماسى گبى. بوڭا بناءً اَلِفٌ، اَلْفٌ اوقونور. او حالده، ١٣٥١ اولور. ديمك ١٣٥١ سنهسنه، سنهِٔ قرآنيه تعبير ايديلهبيلير. چونكه لفظِ قرآندهكى توافقاتڭ سرِّ عجيبى، قرآنڭ تفسيرى اولان رسالهِٔ نور أجزالرنده او سنه گوروندى. و قرآندهكى لفظِ جلالڭ إعجازكارانه سرِّ توافقى، عين سنهده تظاهر ايتدى. و بر نقشِ إعجازىيى گوسترهجك بر قرآنڭ يڭى بر طرزده يازيلماسى، عين سنهده اولويور. و خطِّ قرآنڭ تبديلنه قارشى، قرآن شاكردلرينڭ بتون قوّتلريله خطِّ قرآنىيى محافظهيه چاليشماسى عين سنهدهدر. و قرآنڭ مهمّ أذواقِ إعجازيهسى، عين سنهده تظاهر ايدييور. هم عين سنهده قرآن ايله چوق مناسبتدار حادثات اولمش و اولاجق گبى...
٭ ٭ ٭
— 619 —
آلتنجى رساله اولان آلتنجى قسمڭ ذيلى
أسئلهِٔ ستّه
(إستقبالده گلهجك نفرت و تحقيردن صاقينمق ايچون، شو محرم ذيل يازيلمشدر. يعنى "توه او عصرڭ غيرتسز آدملرينه!" دينيلديگى زمان، يوزيمزه توكروكلرى گلمهمك ايچون وياخود سيلمك ايچون يازيلمشدر.
آوروپانڭ إنسانيتپرور ماسكهسى آلتنده وحشى رئيسلرينڭ صاغير قولاقلرى چينلاسين!.. و بو وجدانسز غدّارلرى بزه مسلّط ايدن او إنصافسز ظالملرڭ گورمهين گوزلرينه صوقولسون! و بو عصرده، يوز بيڭ جهتده "ياشاسين جهنّم" ديديرتن ميمسز مدنيتپرستلرڭ باشلرينه وورولمق ايچون يازيلمش بر عرضحالدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا لَنَا اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَا اٰذَيْتُمُونَا وَ عَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
بو ياقينلرده أهلِ إلحادڭ پرده آلتنده تجاوزلرى غايت چركين بر صورت آلديغندن؛ چوق بيچاره أهلِ ايمانه ايتدكلرى ظالمانه و دينسزجهسنه تجاوز نوعندن؛ بڭا، خصوصى و غيرِ رسمى، كندم تعمير ايتديگم بر معبدمده، خصوصى بر ايكى قارداشمله خصوصى عبادتمده، گيزلى أذان و قامتمزه مداخله ايديلدى. "نه
— 620 —
ايچون عربجه قامت ايدييورسڭز و گيزلى أذان اوقويورسڭز؟" دينيلدى. سكوتده صبرم توكندى. قابلِ خطاب اولميان اويله وجدانسز آلچاقلره دگل؛ بلكه ملّتڭ مقدّراتيله، كيفى إستبداد ايله اوينايان فرعونمشرب قوميتهنڭ باشلرينه ديرم كه:
أى أهلِ بدعه و إلحاد!.. آلتى سؤالمه جواب ايسترم.
برنجيسى:
دنياده حكومت سورن، حكم ايدن هر قَومڭ، حتّى إنسان أتى يين يامياملرڭ، حتّى وحشى جاناوار بر چته رئيسنڭ بر اصولى وار، بر دستور ايله حكم ايدر. سز هانگى اصولیله بو عجيب تجاوزى ياپييورسڭز؟ قانونڭزى إبراز ايديڭز! يوقسه بعض آلچاق مأمورلرڭ كيفلرينى، قانون مى قبول ايدييورسڭز؟ چونكه بويله خصوصى عباداتده قانون ياپيلماز و قانون اولاماز!
ايكنجيسى:
نوعِ بشرده، خصوصًا بو عصرِ حرّيتده و بِالخاصّه مدنيت دائرهسنده همان عموميتله حكمفرما "حرّيتِ وجدان" دستورينى قيرمق و إستخفاف ايتمك و طولاييسيله نوعِ بشرى إستحقار ايتمك و إعتراضنى هيچه صايمق قدر جرئتڭزله، هانگى قوّته طايانييورسڭز؟ هانگى قوّتڭز وار كه، سز كنديڭزه "لا دينى" إسمى ويرمكله، نه دينه نه دينسزلگه ايليشمهمگى إعلان ايتديگڭز حالده؛ دينسزلگى متعصّبانه كندينه بر دين إتّخاذ ايتمك طرزنده، دينه و أهلِ دينه بويله تجاوز، ألبته صاقلى قالميهجق! سزدن صوريلاجق!.. نه جواب ويرهجكسڭز؟ يگرمى حكومتڭ أڭ كوچگنڭ إعتراضنه قارشى طايانهمديغڭز حالده، ناصل يگرمى حكومتڭ بردن إعتراضنى هيچه صايار گبى، حرّيتِ وجدانيهيى جبرى بر صورتده بوزمغه چاليشييورسڭز.
اوچنجيسى:
مذهبِ حنفينڭ علويتنه و صافيتنه منافى بر صورتده، وجداننى دنيايه صاتان بر قسم علماء السوئڭ ياڭليش فتوالريله، بنم گبى شافعىُّ المذهب آدملره، هانگى اصول ايله تكليف ايدييورسڭز؟ بو مسلكده ميليونلر أتباعى
— 621 —
بولونان شافعى مذهبنى قالديروب، بتون شافعيلرى حنفيلشديردكدن صوڭره، بڭا ظلم صورتنده جبرًا تكليف ايديلسه، سزڭ گبى دينسزلرڭ بر اصوليدر دينيلهبيلير. يوقسه، كيفى بر آلچاقلقدر! اويلهلرڭ كيفنه تابع دگلز و طانيمايز!
دردنجيسى:
إسلاميت ايله أسكيدن بَرى إمتزاج و إتّحاد ايدن، جدّى ديندار و ديننه صميمى حرمتكار توركلك ملّيتنه بتون بتون ضد بر صورتده، فرنكلك معناسنده توركجيلك ناميله، تحريفدارانه و بدعهكارانه بر فتوا ايله "توركجه قامت ايت!" دييه بنم گبى باشقه ملّتدن اولانلره تكليف ايتمك هانگى اصولیلهدر؟ أوت حقيقى توركلره پك حقيقى دوستانه و اخوّتكارانه مناسبتدار اولديغم حالده، بويله سزڭ گبى فرنكمشربلرڭ توركجيلگى ايله هيچ بر جهتده مناسبتم يوقدر. ناصل بڭا تكليف ايدييورسڭز؟ هانگى قانون ايله؟ أگر ميليونلرله أفرادى بولونان و بيڭلر سنهدن بَرى ملّيتنى و لساننى اونوتميان و توركلرڭ حقيقى بر وطنداشى و أسكيدن بَرى جهاد آرقداشى اولان كردلرڭ ملّيتنى قالديروب، اونلرڭ ديلنى اونلره اونوتديردقدن صوڭره؛ بلكه بزم گبى آيرى عنصردن صاييلانلره تكليفڭز، بر نوع اصولِ وحشيانه اولور. يوقسه صِرف كيفيدر. أشخاصڭ كيفنه تبعيت ايديلمز و ايتمهيز!
بشنجيسى:
بر حكومت، كندى رعيتنه و رعيت قبول ايتديگى آدملره هر بر قانوننى تطبيق ايتسه ده؛ رعيت قبول ايتمديگى آدملره، قانوننى تطبيق ايدهمز. چونكه اونلر دييهبيليرلر كه: "مادام بز رعيتڭز دگلز، سز ده بزم حكومتمز دگلسڭز!"
هم هيچ بر حكومت، ايكى جزايى بردن ويرمز. بر قاتلى، يا حپسه آتار وياخود إعدام ايدر. هم حپس ايله جزا، هم إعدامله جزا بر يرده ويرمك، هيچ بر اصولده يوقدر!
— 622 —
ايشته مادام وطنه و ملّته هيچ بر ضررم طوقونمديغى حالده؛ بنى سكز سنهدر، أڭ يبانى و خارج بر ملّتدن جانى بر آدمه دخى ياپيلميان بر أسارت آلتنه آلديڭز. جانيلرى عفو ايتديگڭز حالده، حرّيتمى سلب ايدوب، حقوقِ مدنيهدن إسقاط ايدهرك معامله ايتديڭز. "بو ده وطن أولاديدر." ديمديگڭز حالده؛ هانگى اصول ايله، هانگى قانون ايله بيچاره ملّتڭزه رضالرى خلافنه اولارق تطبيق ايتديگڭز بو حرّيتشكن اصولڭزى، بنم گبى هر جهتله سزه يابانجى بر آدمه تكليف ايدييورسڭز؟ مادام حربِ عموميده اوردو قوماندانلرينڭ شهادتيله، واسطه اولديغمز چوق فداكارلقلرى و وطن اوغرنده جانسپارانه مجاهدهلرى جنايت صايديڭز. و بيچاره ملّتڭ حسنِ أخلاقنى محافظه و سعادتِ دنيويه و اُخرويهلرينڭ تأميننه پك جدّى و تأثيرلى چاليشمايى خيانت صايديڭز. و معنًا منفعتسز، ضررلى، خطرلى، كيفى، كفرى فرنك اصولنى كندنده قبول ايتمهين بر آدمه سكز سنه جزا ويرديڭز. (شيمدى جزا يگرمى سكز سنه اولدى.) جزا بر اولور. تطبيقنى قبول ايتمدم، جزايى چكديرديڭز. ايكنجى بر جزايى جبرًا تطبيق ايتمك، هانگى اصول ايلهدر؟
آلتنجيسى:
مادام سزلرله، إعتقاديڭزجه و بڭا ايديلن معاملهيه نظرًا، كلّى بر مخالفتمز وار. سز دينڭزى و آخرتڭزى، دنياڭز اوغرنده فدا ايدييورسڭز. ألبته مابيْنمزده (تخمينڭزجه) بولونان مخالفت سرّيله، بز دخى خلافڭزه اولارق؛ دنيامزى، دينمز اوغرنده و آخرتمزه هر وقت فدا ايتمگه حاضرز. سزڭ ظالمانه و وحشيانه حكمڭز آلتنده بر ايكى سنه ذليلانه گچهجك حياتمزى، قدسى بر شهادتى قزانمق ايچون فدا ايتمك؛ بزه آبِ كوثر حكمنه گچر. فقط قرآنِ حكيمڭ فيضنه و إشاراتنه إستنادًا، سزى تيترهتمك ايچون، سزه قطعى خبر ويرييورم كه:
— 623 —
بنى ئولديردكدن صوڭره ياشاياميهجقسڭز! قهّار بر أل ايله، جنّتڭز و محبوبڭز اولان دنيادن طرد ايديلوب أبدى ظلماته چابوق آتيلاجقسڭز! آرقهمدن، پك چابوق سزڭ نمرودلشمش رئيسلريڭز گبرتيلهجك، يانمه گوندريلهجك. بن ده حضورِ إلٰهيده ياقالرينى طوتهجغم. عدالتِ إلٰهيه، اونلرى أسفلِ سافلينه آتمقله إنتقاممى آلاجغم!
أى دين و آخرتنى دنيايه صاتان بدبختلر! ياشاماڭزى ايسترسهڭز، بڭا ايليشمهيڭز! ايليشسهڭز، إنتقامم مضاعف بر صورتده سزدن آلينهجغنى بيليڭز، تيترهيڭز! بن رحمتِ إلٰهيهدن اُميد ايدرم كه: موتم، حياتمدن زياده دينه خدمت ايدهجك و ئولومم باشڭزده بومبا گبى پاطلايوب باشڭزى طاغيدهجق! جسارتڭز وارسه ايليشڭز! ياپاجغڭز وارسه، گورهجگڭز ده وار! بن بتون تهديداتڭزه قارشى، بتون قوّتمله بو آيتى اوقويورم:
اَلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ اِيمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
٭ ٭ ٭
— 624 —
يدنجى قسم
إشاراتِ سبعه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ٭ يُرِيدُونَ اَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَ يَاْبَى اللّٰهُ اِلَّا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ
(اوچ سؤالڭ جوابى اولارق "يدى إشارت"در. برنجى سؤال، درت إشارتدر.)
برنجى إشارت:
شعائرِ إسلاميهيى تغييره تشبّث ايدنلرڭ سندلرى و حجّتلرى، ينه هر فنا شيلرده اولديغى گبى، أجنبيلرى كوركورينه تقليدجيلك يوزندن گلييور. دييورلر كه:
"لوندرهده إهتدا ايدنلر و أجنبيلردن ايمانه گلنلر؛ مملكتلرنده أذان و قامت گبى چوق شيلرى كندى لسانلرينه ترجمه ايدييورلر، ياپييورلر. عالمِ إسلام اونلره قارشى سكوت ايدييور، إعتراض ايتمييور. ديمك بر جوازِ شرعى وار كه، سكوت ايديلييور؟"
— 625 —
الجواب:بو قياسڭ او قدر ظاهر بر فرقى وار كه، هيچ بر جهتده اونلره قياس ايتمك و اونلرى تقليد ايتمك ذىشعورڭ كارى دگلدر. چونكه أجنبى ديارينه، لسانِ شريعتده "دارِ حرب" دينيلير. دارِ حربده چوق شيلره جواز اولابيلير كه، "ديارِ إسلام"ده مساغ اولاماز.
هم فرنگستان ديارى، خرستيان شوكتى دائرهسيدر. إصطلاحاتِ شرعيهنڭ معانيسنى و كلماتِ مقدّسهنڭ مفاهيمنى لسانِ حال ايله تلقين ايدهجك و إحساس ايدهجك بر محيط اولماديغندن؛ بِالمجبوريه قدسى معانى، مقدّس ألفاظه ترجيح ايديلمش؛ معانى ايچون ألفاظ ترك ايديلمش، أهون الشّر إختيار ايديلمش. ديارِ إسلامده ايسه؛ محيط، او كلماتِ مقدّسهنڭ مئالِ إجماليسنى أهلِ إسلامه لسانِ حال ايله درس ويرييور. عنعنهِٔ إسلاميه و إسلامى تاريخ و عموم شعائرِ إسلاميه و عموم أركانِ إسلاميته عائد محاوراتِ أهلِ إسلام، او كلماتِ مقدّسهنڭ مجمل مئاللرينى، متماديًا أهلِ ايمانه تلقين ايدييورلر. حتّى شو مملكتڭ معابد و مدارسِ دينيهسندن باشقه مقبرستانڭ مزار طاشلرى دخى، برر تلقين ايديجى، برر معلّم حكمندهدر كه؛ او معانئِ مقدّسهيى، أهلِ ايمانه إخطار ايدييورلر. عجبا كندينه مسلمان ديين بر آدم، دنيانڭ بر منفعتى ايچون، بر گونده أللى كلمه فرنگى لغتندن تعلّم ايتديگى حالده؛ أللى سنهده و هر گونده أللى دفعه تكرار ايتديگى سبحان اللّٰه و الحمد ِللّٰه و لا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه و اللّٰه أكبر گبى مقدّس كلمهلرى اوگرنمزسه، أللى دفعه حيواندن داها آشاغى دوشمز مى؟ بويله حيوانلر ايچون، بو كلماتِ مقدّسه ترجمه و تحريف ايديلمز و تهجير ايديلمزلر! اونلرى تهجير و تغيير ايتمك، بتون مزار طاشلرينى حكّ ايتمكدر؛ بو تحقيره قارشى تيترهين مزارستاندهكى أهلِ قبورى عليهلرينه دونديرمكدر.
— 626 —
أهلِ إلحاده قاپيلان علماء السوء، ملّتى آلداتمق ايچون دييورلر كه: إمامِ أعظم، سائر إماملره مخالف اولارق ديمش كه: "إحتياج اولسه، ديارِ بعيدهده، عربى هيچ بيلمهينلره، إحتياج درجهسنه گوره؛ فاتحه يرينه فارسى ترجمهسى جوازى وار." اويله ايسه، بز ده محتاجز، توركجه اوقويهبيليرز؟
الجواب:إمامِ أعظمڭ بو فتواسنه قارشى، باشده أعظمى إماملرڭ أڭ مهملرى و سائر اون ايكى أئمّهِٔ مجتهدين، او فتوانڭ عكسنه فتوا ويرييورلر. عالمِ إسلامڭ جادّهِٔ كبراسى، او عموم أئمّهنڭ جادّهسيدر. معظمِ اُمّت، جادّهِٔ كبراده گيدهبيلير. باشقه خصوصى و طار جادّهيه سَوق ايدنلر، إضلال ايدييورلر. إمامِ أعظمڭ فتواسى، بش جهتده خصوصيدر:
برنجيسى:مركزِ إسلاميتدن اوزاق ديارِ آخَرده بولونانلره عائددر.
ايكنجيسى:إحتياجِ حقيقىيه بناءًدر.
اوچنجيسى:بر روايتده، لسانِ أهلِ جنّتدن صاييلان فارسى لسانيله ترجمهيه مخصوصدر.
دردنجيسى:فاتحهيه مخصوص اولارق جواز ويريلمش، تا فاتحهيى بيلمهين نمازى ترك ايتمهسين.
بشنجيسى:قوّتِ ايماندن گلن بر حميتِ إسلاميه ايله، معانئِ مقدّسهنڭ، عوامڭ تفهّمنه مدار اولمق ايچون جواز گوستريلمش. حالبوكه ضعفِ ايماندن گلن و منفى فكرِ ملّيتدن چيقان و لسانِ عربىيه قارشى نفرت و ضعفِ ايماندن تولّد ايدن مَيلِ تخريب سائقهسيله ترجمه ايدوب عربى أصلنى ترك ايتمك، دينى ترك ايتديرمكدر!
— 627 —
ايكنجى إشارت:
شعائرِ إسلاميهيى تغيير ايدن أهلِ بدعه، أوّلا علماء السؤدن فتوا ايستديلر. سابقًا بش وجهله خصوصى اولديغنى گوسترديگمز فتوايى گوسترديلر. ثانيًا: أهلِ بدعه، أجنبى إنقلابجيلرندن بويله مشئوم بر فكر آلديلر كه: آوروپا، قاتولك مذهبنى بگنميهرك باشده إختلالجيلر، إنقلابجيلر و فيلسوفلر اولارق، قاتولك مذهبنه گوره أهلِ بدعه و معتزله تلقّى ايديلن پروتستانلق مذهبنى إلتزام ايدوب، فرانسزلرڭ إختلالِ كبيرندن إستفاده ايدهرك، قاتولك مذهبنى قسمًا تخريب ايدوب، پروتستانلغى إعلان ايتديلر.
ايشته كوركورينه تقليدجيلگه آليشان بورادهكى حميتفروشلر دييورلر كه: "مادام خرستيان ديننده بويله بر إنقلاب اولدى؛ بدايتده إنقلابجيلره مرتد دينيلدى، صوڭره خرستيان اولارق ينه قبول ايديلدى. اويله ايسه، إسلاميتده ده بويله دينى بر إنقلاب اولابيلير؟"
الجواب:بو قياسڭ، برنجى إشارتدهكى قياسدن داها زياده فرقى ظاهردر. چونكه دينِ عيسويده يالڭز أساساتِ دينيه حضرتِ عيسى عليه السلامدن آليندى. حياتِ إجتماعيهيه و فروعاتِ شرعيهيه دائر أكثر أحكاملر، حواريّون و سائر رؤساىِ روحانيه طرفندن تشكيل ايديلدى. قسمِ أعظمى، كتبِ سابقهِٔ مقدّسهدن آليندى. حضرتِ عيسى عليه السلام، دنياجه حاكم و سلطان اولماديغندن و قوانينِ عموميهِٔ إجتماعيهيه مرجع اولماديغندن؛ أساساتِ دينيهسى، خارجدن بر لباس گيديرلمش گبى، شريعتِ خرستيانيه نامنه عُرفى قانونلر، مدنى دستورلر آلينمش، باشقه بر صورت ويريلمش. بو صورت تبديل ايديلسه، او لباس دگيشديريلسه، ينه حضرتِ عيسى عليه السلامڭ أساس دينى باقى قالابيلير. حضرتِ عيسى عليه السلامى إنكار و تكذيب چيقماز. حالبوكه دين و شريعتِ إسلاميهنڭ صاحبى اولان فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام ايكى جهانڭ سلطانى، شرق و غرب و
— 628 —
أندلس و هند، برر تختِ سلطنتى اولديغندن؛ دينِ إسلامڭ أساساتنى بِالذّات كنديسى گوسترديگى گبى، او دينڭ تفرّعاتنى و سائر أحكامنى، حتّى أڭ جزئى آدابنى دخى بِالذّات او گتيرييور، او خبر ويرييور، او أمر ويرييور. ديمك فروعاتِ إسلاميه، دگيشمگه قابل بر لباس حكمنده دگل كه؛ اونلر تبديل ايديلسه، أساسِ دين باقى قالابيلسين. بلكه أساسِ دينه بر جسددر، لا أقل بر جلددر. اونڭله إمتزاج و إلتحام ايتمش؛ قابلِ تفريق دگلدر. اونلرى تبديل ايتمك، طوغريدن طوغرىيه صاحبِ شريعتى إنكار و تكذيب ايتمك چيقار.
مذاهبڭ إختلافى ايسه: صاحبِ شريعتڭ گوسترديگى نظرى دستورلرڭ طرزِ تفهّمندن ايلرى گلمشدر. "ضرورياتِ دينيه" دينيلن و قابلِ تأويل اولميان و "محكمات" دينيلن دستورلرى ايسه، هيچ بر جهتده قابلِ تبديل دگلدر و مدارِ إجتهاد اولاماز. اونلرى تبديل ايدن، باشنى ديندن چيقارييور؛
يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الْقَوْسِ
قاعدهسنه داخل اولويور.
أهلِ بدعه، دينسزلكلرينه و إلحادلرينه شويله بر بهانه بولويورلر. دييورلر كه: "عالمِ إنسانيتڭ متسلسل حادثاتنه سبب اولان فرانسز إختلالِ كبيرنده، پاپاسلره و رؤساىِ روحانيهيه و اونلرڭ مذهبِ خاصّى اولان قاتولك مذهبنه هجوم ايديلدى و تخريب ايديلدى. صوڭره چوقلرى طرفندن تصويب ايديلدى. فرنكلر دخى، اوندن صوڭره داها زياده ترقّى ايتديلر؟"
الجواب:بو قياسڭ دخى، أوّلكى قياسلر گبى فرقى ظاهردر. چونكه فرانسزلرده، خواص و حكومت آدملرى ألنده چوق زمان دينِ خرستيانى، باخصوص قاتولك مذهبى؛ بر واسطهِٔ تحكّم و إستبداد اولمشدى. خواص، او واسطه ايله نفوذلرينى عوام اوزرنده إدامه ايدييورلردى. و "سرسرى" تعبير
— 629 —
ايتدكلرى عوام طبقهسنده إنتباهه گلن حميتپرورلرينى و خواص ظالملرڭ إستبدادينه قارشى هجوم ايدن حرّيتپرورلرڭ متفكّر قسملرينى أزمگه واسطه اولديغندن و درت يوز سنهيه ياقين فرنگستانده إختلاللر ايله إستراحتِ بشريهيى بوزمغه و حياتِ إجتماعيهيى زير و زبر ايتمگه بر سبب تلقّى ايديلديگندن؛ او مذهبه، دينسزلك نامنه دگل، بلكه خرستيانلغڭ ديگر بر مذهبى نامنه هجوم ايديلدى. و طبقهِٔ عوامده و فيلسوفلرده بر كوسمك، بر عداوت حاصل اولمشدى كه؛ معلوم حادثهِٔ تاريخيه وقوعه گلمشدر. حالبوكه دينِ محمّدى (عصم) و شريعتِ إسلاميهيه قارشى؛ هيچ بر مظلومڭ، هيچ بر متفكّرڭ حقّى يوقدر كه، اوندن شكوا ايتسين. چونكه اونلرى كوسديرمييور، اونلرى حمايه ايدييور. تاريخِ إسلام ميداندهدر. إسلاملر ايچنده بر ايكى وقوعاتدن باشقه داخلى محاربهِٔ دينيه اولمامش. قاتولك مذهبى ايسه، درت يوز سنه إختلالاتِ داخليهيه سبب اولمش.
هم إسلاميت، خواصدن زياده عوامڭ تحصّنگاهى اولمشدر. وجوبِ زكات و حرمتِ ربا ايله؛ خواصّى، عوامڭ اوستنده مستبد ياپمق دگل، بر جهتده خادم ياپييور.
سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ ٭ خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ
دييور.
هم قرآنِ حكيم لسانيله
اَفَلَا تَعْقِلُونَ ٭ اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٭ اَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ
گبى قدسى حوالهلر ايله، عقلى إستشهاد ايدييور و ايقاظ ايدييور و عقله حواله ايدييور، تحقيقه سَوق ايدييور. اونڭ ايله، أهلِ علم و أصحابِ عقله دين نامنه مقام ويرييور، أهمّيت ويرييور. قاتولك مذهبى گبى عقلى عزل ايتمييور، أهلِ تفكّرى صوصديرمييور، كوركورينه تقليد ايستهمييور.
حقيقى خريستيانلق دگل، بلكه شيمديكى خرستيان ديننڭ أساسيله إسلاميتڭ أساسى مهمّ بر نقطهدن آيريلديغندن؛ سابق فرقلر گبى چوق جهتلرله آيرى آيرى گيدييورلر. او مهمّ نقطه شودر:
— 630 —
إسلاميت، توحيدِ حقيقى دينيدر كه؛ واسطهلرى، أسبابلرى إسقاط ايدييور. أنانيتى قيرييور، عبوديتِ خالصه تأسيس ايدييور. نفسڭ ربوبيتندن طوت، تا هر نوع ربوبيتِ باطلهيى قطع ايدييور، ردّ ايدييور. بو سرّ ايچوندر كه؛ خواصدن بر بيوك إنسان تام ديندار اولسه، أنانيتى ترك ايتمگه مجبور اولور. أنانيتى ترك ايتمهين، صلابتِ دينيهيى و قسمًا ده ديننى ترك ايدر.
شيمديكى خريستيانلق دينى ايسه؛ "ولديت" عقيدهسنى قبول ايتديگى ايچون وسائط و أسبابه تأثيرِ حقيقى ويرر. دين نامنه أنانيتى قيرماز، بلكه حضرتِ عيسى عليه السلامڭ بر مقدّس وكيلى دييه او أنانيته بر قدسيت ويرر. اونڭ ايچون، دنياجه أڭ بيوك مقام إشغال ايدن خرستيان خواصلرى، تام ديندار اولابيليرلر. حتّى آمريقانڭ أسبق رئيسِ جمهورى ويلسون و إنگليزلرڭ أسبق رئيسِ وكلاسى لوئيد جورج گبى چوقلر وار كه، متعصّب برر پاپاس حكمنده ديندار اولديلر. مسلمانلرده ايسه اويله مقاملره گيرنلر، نادرًا تام ديندار و صلابتلى قاليرلر. چونكه غرورى و أنانيتى بيراقهمييورلر. تقواىِ حقيقى ايسه، غرور و أنانيتله إجتماع ايدهمييور.
أوت ناصلكه خرستيان خواصّنڭ تعصّبى، مسلمان خواصلرينڭ عدمِ صلابتى مهمّ بر فرقى گوسترييور؛ اويله ده: خرستياندن چيقان فيلسوفلر، دينلرينه قارشى لاقيد ويا معارض وضعيتى آلماسى و إسلامدن چيقان حكمالرڭ قسمِ أعظمى، حكمتلرينى أساساتِ إسلاميهيه بنا ايتمهسى؛ ينه مهمّ بر فرقى گوسترييور.
هم أكثريتله زندانلره و مصيبتلره دوشن عامى خرستيانلر، ديندن مدد بكلهمييورلر. أسكيدن چوغى دينسز اولويورديلر. حتّى فرانسهنڭ إختلالِ كبيرينى چيقاران و "سرسرى دينسز" تعبير ايديلن تاريخجه مشهور إنقلابجيلر، او
— 631 —
مصيبتزده عوام قسميدر. إسلاميتده ايسه، أكثريتِ مطلقه ايله حپسه و مصيبته دوشنلر، ديندن مدد بكلرلر و ديندار اولويورلر. ايشته بو حال دخى مهمّ بر فرقى گوسترييور.
اوچنجى إشارت:
أهلِ بدعه دييورلر كه: "بو تعصّبِ دينى، بزى گرى بيراقدى. بو عصرده ياشامق، تعصّبى بيراقمقله اولور. آوروپا، تعصّبى بيراقدقدن صوڭره ترقّى ايتدى؟"
الجواب:ياڭليشسكز و آلدانمشسڭز ويا آلداتييورسڭز. چونكه آوروپا، ديننده متعصّبدر. حتّى بر عادى بولغاره ويا بر نفرِ إنگليزه ويا بر سرسرى فرانسزه "صاريق صار. صارمازسهڭ حپسه آتيلاجقسڭ!" دينيلسه، تعصّبلرى مقتضاسنجه دييهجك: "حپسه دگل، ئولديرسهڭز بيله، دينمه و ملّيتمه بو حقارتى ياپميهجغم!"
هم تاريخ شاهددر كه: أهلِ إسلام نه وقت ديننه تام تمسّك ايتمش ايسه، او زمانه نسبةً ترقّى ايتمش. نه وقت صلابتى ترك ايتمشسه، تدنّى ايتمش. خريستيانلق ايسه، بِالعكسدر. بو ده، مهمّ بر فرقِ أساسيدن نشئت ايتمش.
هم إسلاميت، سائر دينلره قياس ايديلمز. بر مسلمان إسلاميتدن چيقسه و ديننى ترك ايتسه، داها هيچ بر پيغمبرى قبول ايدهمز؛ بلكه جنابِ حقّى دخى إقرار ايدهمز و بلكه هيچ بر مقدّس شيئى طانيماز؛ بلكه كندنده كمالاته مدار اولاجق بر وجدان بولونماز، تفسّخ ايدر. اونڭ ايچون إسلاميت نظرنده، حربى كافرڭ حقِّ حياتى وار. خارجده اولسه مصالحه ايتسه، داخلده اولسه جزيه ويرسه؛ إسلاميتجه حياتى محفوظدر. فقط مرتدڭ حقِّ حياتى يوقدر. چونكه وجدانى تفسّخ ايدر، حياتِ إجتماعيهيه بر زهر حكمنه گچر. حالبوكه خرستيانڭ بر دينسزى، ينه حياتِ إجتماعيهيه
— 632 —
نافع بر وضعيتده قالابيلير. بعض مقدّساتى قبول ايدر و بعض پيغمبرلره اينانهبيلير و جنابِ حقّى بر جهتده تصديق ايدهبيلير.
عجبا بو أهلِ بدعه و طوغريسى أهلِ إلحاد، بو دينسزلكده هانگى منفعتى بولويورلر؟ أگر إداره و آسايشى دوشونويورلرسه؛ اللّٰهى بيلمهين دينسز اون سرسرينڭ إدارهسى و شرلرينى دفع ايتمسى، بيڭ أهلِ ديانتڭ إدارهسندن داها مشكلدر. أگر ترقّىيى دوشونويورلرسه؛ اويله دينسزلر إدارهِٔ حكومته مضر اولدقلرى گبى، ترقّىيه دخى مانعدرلر. ترقّى و تجارتڭ أساسى اولان أمنيت و آسايشى قيرييورلر. طوغريسى اونلر، مسلكجه تخريباتجيدرلر. دنياده أڭ بيوك أحمق اودر كه، بويله دينسز سرسريلردن ترقّى و سعادتِ حياتيهيى بكلهسين. بويله أحمقلردن مهمّ بر موقعى إشغال ايدن بريسى ديمش كه: "بز، اللّٰه اللّٰه دييه دييه گرى قالدق. آوروپا، طوپ تفنك دييه دييه ايلرى گيتدى."
"جَوَابُ الأحمق السكوت" قاعدهسنجه، بويلهلره قارشى جواب سكوتدر. فقط بعض أحمقلرڭ آرقهسنده بدبخت غافللر بولونديغندن ديرز كه:
أى بيچارهلر! بو دنيا بر مسافرخانهدر. هر گونده اوتوز بيڭ شاهد، جنازهلريله "اَلْمَوْتُ حق" حكمنى إمضا ايدييورلر و او دعوايه شهادت ايدييورلر. ئولومى ئولديرهبيلير ميسڭز؟ بو شاهدلرى تكذيب ايدهبيلير ميسڭز؟ مادام ايدهمييورسڭز؛ موت، اللّٰه اللّٰه ديديرتير. سكراتده اللّٰه اللّٰه يرينه؛ هانگى طوپڭز، هانگى تفنگڭز، ظلماتِ أبدىيى او سكراتدهكينڭ اوڭنده ايشيقلانديرر، يأسِ مطلقنى اُميدِ مطلقه چويرهبيلير؟ مادام ئولوم وار، قبره گيريلهجك؛ بو حيات گيدييور، باقى بر حيات گلييور. بر دفعه طوپ تفنك دينيلسه؛ بيڭ دفعه اللّٰه اللّٰه ديمك لازم گلير. هم اللّٰه يولنده اولسه؛ تفنك ده اللّٰه دير، طوپ ده اللّٰه أكبر دييه باغيرر، اللّٰه ايله إفطار ايدر، إمساك ايدر.
— 633 —
دردنجى إشارت:
تخريباتجى أهلِ بدعه ايكى قسمدر.
بر قسمى (گويا دين حسابنه، إسلاميته صداقت نامنه) گويا دينى ملّيتله تقويه ايتمك ايچون، "ضعفه دوشمش دين شجرهِٔ نورانيهسنى، ملّيت طوپراغنده ديكمك، قوّتلشديرمك ايستهيورز." دييه، دينه طرفدار وضعيتى گوسترييورلر.
ايكنجى قسم؛ ملّت نامنه، ملّيت حسابنه، عنصريته قوّت ويرمك فكرينه بناءً، "ملّيتى، إسلاميتله آشيلامق ايستهيورز." دييه، بدعهلرى ايجاد ايدييورلر.
برنجى قسمه ديرز كه:أى "صادق أحمق" إطلاقنه ماصدق بيچاره علماء السوء ويا مجذوب، عقلسز، جاهل صوفيلر! حقيقتِ كائنات ايچنده كوكى يرلشمش و حقائقِ كائناته كوكلر صالمش اولان شجرهِٔ طوباءِ إسلاميت؛ موهوم، موقّت، جزئى، خصوصى، منفى، بلكه أساسسز، غرضكار، ظلمكار، ظلمانى عنصريت طوپراغنه ديكيلمز! اونى اورايه ديكمگه چاليشمق، أحمقانه و تخريبكارانه، بدعهكارانه بر تشبّثدر.
ايكنجى قسم ملّيتجيلره ديرز كه:أى سرخوش حميتفروشلر! بر عصر أوّل ملّيت عصرى اولابيليردى. شو عصر عنصريت عصرى دگل! بولشويزم، سوسياليزم مسئلهلرى إستيلا ايدييور؛ عنصريت فكرينى قيرييور، عنصريت عصرى گچييور. أبدى و دائمى اولان إسلاميت ملّيتى؛ موقّت، دغدغهلى عنصريتله باغلانماز و آشيلانماز. و آشيلامق اولسه ده؛ إسلام ملّيتنى إفساد ايتديگى گبى، عنصريت ملّيتنى دخى إصلاح ايدهمز، إبقا ايدهمز. أوت موقّت آشيلامقده بر ذوق و بر موقّت قوّت گورونويور، فقط پك موقّت و عاقبتى خطرليدر.
هم تورك عنصرنده أبدى قابلِ إلتيام اولمامق صورتنده بر إنشقاق چيقهجق. او وقت ملّتڭ قوّتى، بر شق، بر شقّڭ قوّتنى قيرديغى ايچون، هيچه اينهجك. ايكى
— 634 —
طاغ بربرينه قارشى بر ميزانڭ ايكى گوزنده بولونسه؛ بر بطمان قوّت، او ايكى قوّت ايله اوينايهبيلير؛ يوقارى قالديرر، آشاغى اينديرر.
ايكنجى سؤال، ايكى إشارتدر:
برنجى إشارت كه: "بشنجى إشارت"در.مهمّ بر سؤالڭ غايت مختصر بر جوابيدر.
سؤال:آخر زمانده حضرتِ مهدى گلهجگنه و فساده گيرمش عالمى إصلاح ايدهجگنه دائر متعدّد رواياتِ صحيحه وار. حالبوكه شو زمان، جماعت زمانيدر؛ شخص زمانى دگل! شخص نه قدر داهى و حتّى يوز داهى درجهسنده اولسه، بر جماعتڭ ممثّلى اولمازسه، بر جماعتڭ شخصِ معنويسنى تمثيل ايتمزسه؛ مخالف بر جماعتڭ شخصِ معنويسنه قارشى مغلوبدر. شو زمانده (قوّتِ ولايتى نه قدر يوكسك اولورسه اولسون) بويله بر جماعتِ بشريهنڭ إفساداتِ عظيمهسى ايچنده ناصل إصلاح ايدر؟ أگر مهدينڭ بتون ايشلرى خارقه اولسه، شو دنيادهكى حكمتِ إلٰهيهيه و قوانينِ عادت اللّٰهه مخالف دوشر. بو مهدى مسئلهسنڭ سرّينى آڭلامق ايستهيورز؟
الجواب:جنابِ حق كمالِ رحمتندن، شريعتِ إسلاميهنڭ أبديتنه بر أثرِ حمايت اولارق، هر بر فسادِ اُمّت زماننده بر مصلح ويا بر مجدّد ويا بر خليفهِٔ ذىشان ويا بر قطبِ أعظم ويا بر مرشدِ أكمل وياخود بر نوع مهدى حكمنده مبارك ذاتلرى گوندرمش؛ فسادى إزاله ايدوب، ملّتى إصلاح ايتمش؛ دينِ أحمدىيى (عصم) محافظه ايتمش. مادام عادتى اويله جريان ايدييور، آخر زمانڭ أڭ بيوك فسادى زماننده؛ ألبته أڭ بيوك بر مجتهد، هم أڭ بيوك بر مجدّد،
— 635 —
هم حاكم، هم مهدى، هم مرشد، هم قطبِ أعظم اولارق بر ذاتِ نورانىيى گوندرهجك و او ذات ده أهلِ بيتِ نبويدن اولاجقدر. جنابِ حق بر دقيقه ظرفنده بيْن السما والارض عالمنى بلوطلرله طولديروب بوشالتديغى گبى، بر ثانيهده دڭزڭ فورطنهلرينى تسكين ايدر و بهار ايچنده بر ساعتده ياز موسمنڭ نمونهسنى و يازده بر ساعتده قيش فورطنهسنى ايجاد ايدن قديرِ ذو الجلال؛ مهدى ايله ده عالمِ إسلامڭ ظلماتنى طاغيدهبيلير. و وعد ايتمشدر، وعدينى ألبته ياپهجقدر. قدرتِ إلٰهيه نقطهسنده باقيلسه، غايت قولايدر. أگر دائرهِٔ أسباب و حكمتِ ربّانيه نقطهسنده دوشونولسه، ينه او قدر معقول و وقوعه لايقدر كه؛ أگر مخبرِ صادقدن روايت اولمازسه دخى، هر حالده اويله اولمق لازم گلير و اولاجقدر دييه أهلِ تفكّر حكم ايدر. شويله كه: فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ فِى الْعَالَمِينَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
دعاسى (عموم اُمّت، عموم نمازنده، گونده بش دفعه تكرار ايتدكلرى بو دعا) بِالمشاهده مقبول اولمشدر كه؛ آلِ محمّد عليه الصلاة والسلام، آلِ إبراهيم عليه السلام گبى اويله بر وضعيت آلمش كه؛ عموم مبارك سلسلهلرڭ باشنده، عموم أقطار و أعصارڭ مجمعلرنده او نورانى ذاتلر قوماندانلق ايدييورلر. (حاشيه): حتّى اونلردن بر دانهسى اولان سيّد أحمد السنوسى، ميليونلر مريده قوماندانلق ايدييور. سيّد إدريس گبى ديگر بر ذات، يوز بيڭدن فضله مسلمانلره قوماندانلق ايدييور. سيّد يحيى گبى بر باشقه سيّد، يوز بيڭلر آدملره أمرلك ايدييور و هكذا... بو سيّدلر قبيلهسنڭ أفرادلرنده بويله ظاهرى قهرمانلر چوق اولديغى گبى؛ سيّد عبد القادرِ گيلانى، سيّد أبو الحسنِ شاذلى، سيّد أحمدِ بدوى گبى معنوى قهرمانلرڭ قهرمانلرى دخى وارلرمش. و اويله بر كثرتدهدرلر كه؛ او قوماندانلرڭ مجموعى، معظّم بر اوردو تشكيل ايدييورلر. أگر
— 636 —
مادّى شكله گيرسه و بر تساند ايله بر فرقه وضعيتنى آلسهلر، إسلاميت ديننى ملّيتِ مقدّسه حكمنده رابطهِٔ إتّفاق و إنتباه ياپسهلر، هيچ بر ملّتڭ اوردوسى اونلره قارشى طايانهماز! ايشته او پك كثرتلى او مقتدر اوردو، آلِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر و حضرتِ مهدينڭ أڭ خاص اوردوسيدر.
أوت بوگون تاريخِ عالمده هيچ بر نسل، شجره ايله و سندلرله و عنعنه ايله بربرينه متّصل و أڭ يوكسك شرف و عالى حسب و أصيل نسب ايله ممتاز هيچ بر نسل يوقدر كه، آلِ بيتدن گلن سيّدلر نسلى قدر قوّتلى و أهمّيتلى بولونسون. أسكى زماندن بَرى بتون أهلِ حقيقتڭ فرقهلرى باشنده اونلر و أهلِ كمالڭ نامدار رئيسلرى ينه اونلردر. شيمدى ده، كميةً ميليونلرى گچن بر نسلِ مباركدر. مُتَنَبِّهْ و قلبلرى ايمانلى و محبّتِ نبوى ايله طولو و جهاندگر شرفِ إنتسابيله سرفرازدرلر. بويله بر جماعتِ عظيمه ايچندهكى مقدّس قوّتى تهييج ايدهجك و اويانديرهجق حادثاتِ عظيمه وجوده گلييور. ألبته او قوّتِ عظيمهدهكى بر حميتِ عاليه فوران ايدهجك و حضرتِ مهدى باشنه گچوب، طريقِ حق و حقيقته سَوق ايدهجك. بويله اولمق و بويله اولماسنى؛ بو قيشدن صوڭره بهارڭ گلمهسى گبى، عادت اللّٰهدن و رحمتِ إلٰهيهدن بكلرز و بكلهمكده حقلىيز.
ايكنجى إشارت، يعنى آلتنجى إشارت:
حضرتِ مهدينڭ جمعيتِ نورانيهسى، سفيان قوميتهسنڭ تخريباتجى رژيمِ بدعهكارانهسنى تعمير ايدهجك، سنّتِ سنيهيى إحيا ايدهجك؛ يعنى عالمِ إسلاميتده رسالتِ أحمديهيى (عصم) إنكار نيّتيله شريعتِ أحمديهيى (عصم) تخريبه چاليشان سفيان قوميتهسى، حضرتِ مهدى جمعيتنڭ معجزهكار معنوى قلنجيله ئولديريلهجك و طاغيتيلاجق.
هم عالمِ إنسانيتده إنكارِ الوهيت نيّتيله مدنيت و مقدّساتِ بشريهيى زير و زبر ايدن دجّال قوميتهسنى، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ دينِ حقيقيسنى إسلاميتڭ
— 637 —
حقيقتيله برلشديرمگه چاليشان حميتكار و فداكار بر عيسوى جماعتى نامى آلتنده و "مسلمان عيسويلرى" عنواننه لايق بر جمعيت، او دجّال قوميتهسنى، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ رياستى آلتنده ئولديرهجك و طاغيدهجق؛ بشرى، إنكارِ الوهيتدن قورتارهجق.
شو مهمّ سرّ پك اوزوندر. باشقه يرلرده بر نبذه بحث ايتديگمزدن بوراده بو قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز.
يدنجى إشارت يعنى اوچنجى سؤال:
دييورلر كه: "سنڭ أسكى زماندهكى مدافعاتڭ و إسلاميت حقّندهكى مجاهداتڭ، شيمديكى طرزده دگل. هم آوروپايه قارشى إسلاميتى مدافعه ايدن متفكّرين طرزنده گيتمييورسڭ. نهدن أسكى سعيد وضعيتنى دگيشديردڭ؟ نهدن معنوى مجاهدينِ إسلاميه طرزنده حركت ايتمييورسڭ؟
الجواب:أسكى سعيد ايله متفكّرين قسمى، فلسفهِٔ بشريهنڭ و حكمتِ آوروپائيهنڭ دستورلرينى قسمًا قبول ايدوب، اونلرڭ سلاحلريله اونلرله مبارزه ايدييورلر؛ بر درجه اونلرى قبول ايدييورلر. بر قسم دستورلرينى، فنونِ مثبته صورتنده لايتزلزل تسليم ايدييورلر، او صورتله إسلاميتڭ حقيقى قيمتنى گوسترهمييورلر. عادتا كوكلرى چوق درين ظن ايتدكلرى حكمتڭ داللريله إسلاميتى آشيلييورلر، گويا تقويه ايدييورلر. بو طرزده غلبه آز اولديغندن و إسلاميتڭ قيمتنى بر درجه تنزيل ايتمك اولديغندن، او مسلگى ترك ايتدم. هم بِالفعل گوستردم كه: إسلاميتڭ أساسلرى او قدر دريندر كه؛ فلسفهنڭ أڭ درين أساسلرى اونلره يتيشمز، بلكه سطحى قالير. اوتوزنجى سوز، يگرمى دردنجى مكتوب، يگرمى طوقوزنجى سوز بو حقيقتى برهانلريله إثبات ايدهرك گوسترمشدر. أسكى مسلكده، فلسفهيى درين ظن ايدوب، أحكامِ إسلاميهيى ظاهرى تلقّى ايدوب فلسفهنڭ
— 638 —
داللريله باغلامقله طوروتمق و محافظه ايديلمك ظن ايديلييوردى. حالبوكه فلسفهنڭ دستورلرينڭ نه حدّى وار كه، اونلره يتيشسين؟
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ فِى الْعَالَمِينَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
٭ ٭ ٭
سكزنجى قسم اولان رموزاتِ ثمانيه
"سكز رمز"در، يعنى سكز كوچك رسالهدر. شو رمزلرڭ أساسى، علمِ جفرڭ مهمّ بر دستورى و علومِ خفيهنڭ مهمّ بر آناختارى و بر قسم أسرارِ غيبيهِٔ قرآنيهنڭ مهمّ بر مفتاحى اولان توافقدر.
ايلريده مستقلًا نشر ايديلهجگندن بورايه درج ايديلمدى.
٭ ٭ ٭
— 639 —
طوقوزنجى قسم
تلويحاتِ تسعه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَا اِنَّ اَوْلِيَاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَاهُمْ يَحْزَنُونَ
(شو قسم، طُرُقِ ولايت حقّنده اولوب "طوقوز تلويح"در.)
برنجى تلويح:
"تصوّف"، "طريقت"، "ولايت"، "سير و سلوك" ناملرى آلتنده شيرين، نورانى، نشئهلى، روحانى بر حقيقتِ قدسيه واردر كه؛ او حقيقتِ قدسيهيى إعلان ايدن، درس ويرن، توصيف ايدن بيڭلر جلد كتاب أهلِ ذوق و كشفڭ محقّقلرى يازمشلر، او حقيقتى أمّته و بزه سويلهمشلر.
جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَيْرًا كَثِيرًا
بز، او محيط دڭزندن بر قاچ قطره حكمنده بر قاچ رشحهلرينى شو زمانڭ بعض إلجاآتنه بناءً گوسترهجگز.
سؤال:طريقت نهدر؟
الجواب:طريقتڭ غايهِٔ مقصدى، معرفت و إنكشافِ حقائقِ ايمانيه اولارق، معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده و سايهسى آلتنده قلب آياغيله بر سير و سلوكِ روحانى نتيجهسنده، ذوقى، حالى و بر درجه شهودى حقائقِ ايمانيه و
— 640 —
قرآنيهيه مظهريت؛ "طريقت"، "تصوّف" ناميله علوى بر سرِّ إنسانى و بر كمالِ بشريدر.
أوت شو كائناتده إنسان بر فهرستهِٔ جامعه اولديغندن، إنسانڭ قلبى بيڭلر عالمڭ خريطهِٔ معنويهسى حكمندهدر. أوت إنسانڭ قفاسندهكى دماغى، حدسز تلسز تلغراف و تلفونلرڭ سانترال دينيلن مركزى مِثللو، كائناتڭ بر نوع مركزِ معنويسى اولديغنى گوسترن حدسز فنون و علومِ بشريه اولديغى گبى، إنسانڭ ماهيتندهكى قلبى دخى، حدسز حقائقِ كائناتڭ مظهرى، مدارى، چكردگى اولديغنى؛ حدّ و حسابه گلمهين أهلِ ولايتڭ يازدقلرى ميليونلرله نورانى كتابلر گوسترييورلر.
ايشته مادام قلب و دماغِ إنسانى بو مركزدهدر؛ چكردك حالتنده بر شجرهِٔ عظيمهنڭ جهازاتنى تضمّن ايدر و أبدى، اُخروى، حشمتلى بر ماكينهنڭ آلَتلرى و چرخلرى ايچنده درج ايديلمشدر. ألبته و هر حالده او قلبڭ فاطرى، او قلبى ايشلتديرمسنى و بِالقوّه طوردن بِالفعل وضعيتنه چيقارماسنى و إنكشافنى و حركتنى إراده ايتمش كه، اويله ياپمش. مادام إراده ايتمش، ألبته او قلب دخى عقل گبى ايشلهيهجك. و قلبى ايشلتديرمك ايچون أڭ بيوك واسطه، ولايت مراتبنده ذكرِ إلٰهى ايله طريقت يولنده حقائقِ ايمانيهيه توجّه ايتمكدر.
ايكنجى تلويح:
بو سير و سلوكِ قلبينڭ و حركتِ روحانيهنڭ مفتاحلرى و وسيلهلرى، ذكرِ إلٰهى و تفكّردر. بو ذكر و فكرڭ محاسنى، تعداد ايله بيتمز. حدسز فوائدِ اُخرويهدن و كمالاتِ إنسانيهدن قطعِ نظر، يالڭز شو دغدغهلى حياتِ دنيويهيه عائد جزئى بر فائدهسى شودر كه: هر إنسان، حياتڭ دغدغهسندن و آغير تكاليفندن بر درجه قورتولمق و تنفّس ايتمك ايچون؛ هر حالده بر تسلّى ايستر، بر
— 641 —
ذوقى آرار و وحشتى إزاله ايدهجك بر انسيتى تحرّى ايدر. مدنيتِ إنسانيه نتيجهسندهكى إجتماعاتِ انسيتكارانه، اون إنسانده بر ايكيسنه موقّت اولارق، بلكه غفلتكارانه و سرخوشجهسنه بر اُنسيت و بر الفت و بر تسلّى ويرر. فقط يوزده سكسانى يا طاغلرده، درهلرده منفرد ياشايور، يا دردِ معيشت اونى هجرا كوشهلره سَوق ايدييور، يا مصيبتلر و إختيارلق گبى آخرتى دوشونديرن واسطهلر جهتيله إنسانلرڭ جماعتلرندن گلن اُنسيتدن محرومدرلر. او حال اونلره اُنسيت ويروب تسلّى ايتمز.
ايشته بويلهلرڭ حقيقى تسلّيسى و جدّى انسيتى و طاتلى ذوقى؛ ذكر و فكر واسطهسيله قلبى ايشلتمك، او هجرا كوشهلرده، او وحشتلى طاغ و صيقنتيلى درهلرده قلبنه متوجّه اولوب "اللّٰه!" دييهرك قلبى ايله اُنسيت ايدوب، او اُنسيت ايله، أطرافنده وحشتله اوڭا باقان أشيايى انسيتكارانه تبسّم وضعيتنده دوشونوب، "ذكر ايتديگم خالقمڭ حدسز عبادى هر طرفده بولونديغى گبى، بو وحشتگاهمده ده چوقدرلر. بن يالڭز دگلم، توحّش معناسزدر." دييهرك، ايمانلى بر حياتدن انسيتلى بر ذوق آلير. سعادتِ حياتيه معناسنى آڭلار، اللّٰهه شكر ايدر.
اوچنجى تلويح:
ولايت، بر حجّتِ رسالتدر؛ طريقت، بر برهانِ شريعتدر. چونكه رسالتڭ تبليغ ايتديگى حقائقِ ايمانيهيى، ولايت بر نوع شهودِ قلبى و ذوقِ روحانى ايله عين اليقين درجهسنده گورور، تصديق ايدر. اونڭ تصديقى، رسالتڭ حقّانيتنه قطعى بر حجّتدر. شريعت درس ويرديگى أحكامڭ حقائقنى، طريقت ذوقيله، كشفى ايله و اوندن إستفادهسيله و إستفاضهسيله او أحكامِ شريعتڭ حق اولديغنه و حقدن گلديگنه بر برهانِ باهردر. أوت ناصلكه ولايت و طريقت، رسالت و شريعتڭ حجّتى و دليليدر؛ اويله ده إسلاميتڭ بر سرِّ كمالى و مدارِ أنوارى و إنسانيتڭ إسلاميت سرّيله بر معدنِ ترقّياتى و بر منبعِ تفيّضاتيدر.
— 642 —
ايشته بو سرِّ عظيمڭ بو درجه أهمّيتيله برابر، بعض فِرَقِ ضالّه اونڭ إنكارى طرفنه گيتمشلر. كنديلرى محروم قالدقلرى او أنواردن، باشقهلرينڭ محروميتنه سبب اولمشلر. أڭ زياده مدارِ تأسّف شودر كه: أهلِ سنّت و جماعتڭ بر قسم ظاهرى علماسى و أهلِ سنّت و جماعته منسوب بر قسم أهلِ سياست غافل إنسانلر؛ أهلِ طريقتڭ ايچنده گوردكلرى بعض سوءِ إستعمالاتى و بر قسم خطيئاتى بهانه ايدهرك، او خزينهِٔ عظمايى قپاتمق، بلكه تخريب ايتمك و بر نوع آبِ حياتى طاغيدان او كوثر منبعنى قوروتمق ايچون چاليشييورلر. حالبوكه أشياده، قصورسز و هر جهتى خيرلى شيلر، مشربلر، مسلكلر آز بولونور. على كلّ حال بعض قصورلر و سوءِ إستعمالات اولاجق. چونكه أهل اولميانلر بر ايشه گيرسهلر، ألبته سوءِ إستعمال ايدرلر. فقط جنابِ حق آخرتده محاسبهِٔ أعمال دستوريله، عدالتِ ربّانيهسنى، حسنات و سيّئاتڭ موازنهسيله گوسترييور. يعنى حسنات راجح و آغير گلسه، مكافاتلانديرر، قبول ايدر؛ سيّئات راجح گلسه جزالانديرر، ردّ ايدر. حسنات و سيّئاتڭ موازنهسى، كميته باقماز، كيفيته باقار. بعض اولور، بر تك حسنه بيڭ سيّئاته ترجّح ايدر، عفو ايتديرر. مادام عدالتِ إلٰهيه بويله حكم ايدر و حقيقت دخى بونى حق گورور؛ طريقت، يعنى سنّتِ سنيه دائرهسنده طريقتڭ حسناتى، سيّئاتنه قطعيًا مرجّح اولديغنه دليل: أهلِ طريقت، أهلِ ضلالتڭ هجومى زماننده ايمانلرينى محافظه ايتمهسيدر. عادى بر صميمى أهلِ طريقت؛ صورى، ظاهرى بر متفنّندن داها زياده كندينى محافظه ايدر. او ذوقِ طريقت واسطهسيله و او محبّتِ أوليا جهتيله ايماننى قورتارير. كبائرله فاسق اولور، فقط كافر اولماز؛ قولايلقله زندقهيه صوقولماز. شديد بر محبّت و متين بر إعتقاد ايله أقطاب قبول ايتديگى بر سلسلهِٔ مشايخى، اونڭ نظرنده هيچ بر قوّت چوروتهمز. چوروتمديگى ايچون، اونلردن إعتمادينى كسهمز. اونلردن إعتمادى كسيلمزسه، زندقهيه گيرهمز. طريقتده حصّهسى اولميان و قلبى حركته گلمهين، بر محقّق عالم
— 643 —
ذات ده اولسه، شيمديكى زنديقلرڭ دسيسهلرينه قارشى كندينى تام محافظه ايتمهسى مشكللشمشدر.
بر شى داها وار كه: دائرهِٔ تقوادن خارج، بلكه دائرهِٔ إسلاميتدن خارج بر صورت آلمش بعض مشربلرڭ و طريقت نامنى حقسز اولارق كندينه طاقانلرڭ سيّئاتيله، طريقت محكوم اولاماز. طريقتڭ دينى و اُخروى و روحانى چوق مهمّ و علوى نتيجهلرندن صرفِ نظر، يالڭز عالمِ إسلام ايچندهكى قدسى بر رابطه اولان اخوّتڭ إنكشافنه و إنبساطنه أڭ برنجى، تأثيرلى و حرارتلى واسطه طريقتلر اولديغى گبى؛ عالمِ كفرڭ و سياستِ خرستيانيهنڭ، نورِ إسلاميتى سوندورمك ايچون مدهش هجوملرينه قارشى دخى، اوچ مهمّ و صارصيلماز قلعهِٔ إسلاميهدن بر قلعهسيدر. مركزِ خلافت اولان إستانبولى بش يوز أللى سنه بتون عالمِ خرستيانيهنڭ قارشيسنده محافظه ايتديرن، إستانبولده بش يوز يرده فيشقيران أنوارِ توحيد و او مركزِ إسلاميهدهكى أهلِ ايمانڭ مهمّ بر نقطهِٔ إستنادى، او بيوك جامعلرڭ آرقهلرندهكى تكيهلرده "اللّٰه اللّٰه!" ديينلرڭ قوّتِ ايمانيهلرى و معرفتِ إلٰهيهدن گلن بر محبّتِ روحانى ايله جوش و خروشلريدر.
ايشته أى عقلسز حميتفروشلر و ساختهكار ملّيتپرورلر! طريقتڭ، حياتِ إجتماعيهڭزده بو حسنهسنى چوروتهجك هانگى سيّئاتلريدر، سويلهيڭز؟
دردنجى تلويح:
مسلكِ ولايت چوق قولاى اولمقله برابر چوق مشكلاتليدر، چوق قيصه اولمقله برابر چوق اوزوندر، چوق قيمتدار اولمقله برابر چوق خطرليدر، چوق گنيش اولمقله برابر چوق طاردر.
ايشته بو سرلر ايچوندر كه؛ او يولده سلوك ايدنلر بعضًا بوغولور، بعضًا ضررلى دوشر، بعضًا دونر باشقهلرينى يولدن چيقارير.
— 644 —
أزجمله: طريقتده "سيرِ أنفسى" و "سيرِ آفاقى" تعبيرلرى آلتنده ايكى مشرب وار.
برنجى مشرب، أنفسى مشربيدر؛ نفسدن باشلار، خارجدن گوزينى چكر، قلبه باقار، أنانيتى دهلر گچر، قلبندن يول آچار، حقيقتى بولور. صوڭره آفاقه گيرر. او وقت آفاقى نورانى گورور. چابوق او سيرى بيتيرر. أنفسى دائرهسنده گورديگى حقيقتى، بيوك بر مقياسده اونده ده گورور. طُرُقِ خفيهنڭ چوغى بو يول ايله گيدييور. بونڭ ده أڭ مهمّ أساسى؛ أنانيتى قيرمق، هوايى ترك ايتمك، نفسى ئولديرمكدر.
ايكنجى مشرب؛ آفاقدن باشلار، او دائرهِٔ كبرانڭ مظاهرنده جلوهِٔ أسماء و صفاتى سير ايدوب، صوڭره دائرهِٔ أنفسيهيه گيرر. كوچك بر مقياسده، دائرهِٔ قلبنده او أنوارى مشاهده ايدوب، اونده أڭ ياقين يولى آچار. قلب، آيينهِٔ صمد اولديغنى گورور، آراديغى مقصده واصل اولور.
ايشته برنجى مشربده سلوك ايدن إنسانلر نفسِ أمّارهيى ئولديرمگه موفّق اولامازسه، هوايى ترك ايدوب أنانيتى قيرمازسه؛ شكر مقامندن، فخر مقامنه دوشر.. فخردن غروره سقوط ايدر. أگر محبّتدن گلن بر إنجذاب و إنجذابدن گلن بر نوع سكر برابر بولونسه، "شطحات" ناميله حدّندن چوق فضله دعوالر اوندن صدور ايدر. هم كندى ضرر ايدر، هم باشقهسنڭ ضررينه سبب اولور. مثلا: ناصلكه بر ملازم، كندنده بولونان قوماندانلق ذوقيله و نشئهسيله غرورلانسه، كندينى بر مشير ظن ايدر. كوچوجك دائرهسنى، او كلّى دائره ايله إلتباس ايدر. و بر كوچك آيينهده گورونن بر گونشى، دڭزڭ يوزنده حشمتيله جلوهسى گورونن گونشله بر جهتِ مشابهتله إلتباسه سبب اولور؛ اويله ده: چوق أهلِ ولايت وار كه؛ بر سينگڭ بر طاووس قوشنه نسبتى گبى، كندندن او درجه بيوك اولانلردن
— 645 —
كندينى بيوك گورور و اويله ده مشاهده ايدييور، كندينى حقلى بولويور. حتّى بن گوردم كه: يالڭز قلبى إنتباهه گلمش، اوزاقدن اوزاغه ولايتڭ سرّينى كندنده حسّ ايتمش، كندينى قطبِ أعظم تلقّى ايدوب او طورى طاقينييوردى. بن ديدم: "قارداشم! ناصلكه قانونِ سلطنتڭ، صدرِ أعظم دائرهسندن تا ناحيه مديرى دائرهسنه قدر بر طرزده جزئى كلّى جلوهلرى وار؛ اويله ده ولايتڭ و قطبيتڭ دخى، اويله مختلف دائره و جلوهلرى وار. هر بر مقامڭ چوق ظللرى و گولگهلرى وار. سن، صدرِ أعظممثال قطبيتڭ أعظم جلوهسنى، بر مدير دائرهسى حكمنده اولان كندى دائرهڭده او جلوهيى گورمشسڭ، آلدانمشسڭ. گورديگڭ طوغريدر، فقط حكمڭ ياڭليشدر. بر سينگه بر قاب صو، بر كوچك دڭزدر." او ذات شو جوابمدن إن شاء اللّٰه آييلدى و او ورطهدن قورتولدى.
هم بن متعدّد إنسانلرى گوردم كه، بر نوع مهدى كنديلرينى بيلييورلردى و "مهدى اولاجغم" دييورلردى. بو ذاتلر يالانجى و آلداتيجى دگللر، بلكه آلدانييورلر. گوردكلرينى، حقيقت ظن ايدييورلر. أسماءِ إلٰهينڭ ناصلكه تجلّياتى، عرشِ أعظم دائرهسندن تا بر ذرّهيه قدر جلوهلرى وار و او أسمايه مظهريت ده، او نسبتده تفاوت ايدر. اويله ده مظهريتِ أسمادن عبارت اولان مراتبِ ولايت دخى اويله متفاوتدر. شو إلتباسڭ أڭ مهمّ سببى شودر:
مقاماتِ أوليادن بعض مقاملرده مهدى وظيفهسنڭ خصوصيتى بولونديغى و قطبِ أعظمه خاص بر نسبتى گورونديگى و حضرتِ خضرڭ بر مناسبتِ خاصّهسى اولديغى گبى، بعض مشاهيرله مناسبتدار بعض مقامات وار. حتّى او مقاملره "مقامِ خضر"، "مقامِ اويس"، "مقامِ مهديت" تعبير ايديلير.
ايشته بو سرّه بناءً، او مقامه و او مقامڭ جزئى بر نمونهسنه ويا بر گولگهسنه گيرنلر، كنديلرينى او مقامله خاص مناسبتدار مشهور ذاتلر ظن ايدييورلر. كندينى
— 646 —
خضر تلقّى ايدر ويا مهدى إعتقاد ايدر ويا قطبِ أعظم تخيّل ايدر. أگر حبِّ جاهه طالب أنانيتى يوقسه، او حالده محكوم اولماز. اونڭ حدّندن فضله دعوالرى، شطحات صاييلير. اونڭله بلكه مسئول اولماز. أگر أنانيتى پرده آردنده حبِّ جاهه متوجّه ايسه؛ او ذات أنانيته مغلوب اولوب، شكرى بيراقوب فخره گيرسه، فخردن گيت گيده غروره سقوط ايدر. يا ديوانهلك درجهسنه سقوط ايدر وياخود طريقِ حقدن صاپار. چونكه بيوك أوليايى، كندى گبى تلقّى ايدر، حقلرندهكى حسنِ ظنّى قيريلير. زيرا نفس نه قدر مغرور ده اولسه، كنديسى كندى قصورينى درك ايدر. او بيوكلرى ده كندينه قياس ايدوب، قصورلى توهّم ايدر. حتّى أنبيالر حقّنده ده حرمتى نقصانلاشير.
ايشته بو حاله گرفتار اولانلر، ميزانِ شريعتى ألده طوتمق و اصول الدين علماسنڭ دستورلرينى كندينه ئولچو إتّخاذ ايتمك و إمامِ غزالى و إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أوليانڭ تعليماتلرينى رهبر ايتمك گركدر. و دائما نفسنى إتهام ايتمكدر. و قصوردن، عجز و فقردن باشقه نفسڭ ألنه ويرمهمكدر. بو مشربدهكى شطحات، حبِّ نفسدن نشئت ايدييور. چونكه محبّت گوزى، قصورى گورمز. نفسنه محبّتى ايچون، او قصورلى و لياقتسز بر جام پارچهسى گبى نفسنى، بر پيرلانطه، بر ألماس ظن ايدر. بو نوع ايچندهكى أڭ تهلكهلى بر خطا شودر كه؛ قلبنه إلهامى بر طرزده گلن جزئى معنالرى "كلام اللّٰه" تخيّل ايدوب، آيت تعبير ايتمهلريدر. و اونڭله، وحيڭ مرتبهِٔ علياىِ أقدسنه بر حرمتسزلك گلير. أوت بال آريسينڭ و حيواناتڭ إلهاماتندن طوت، تا عوامِ ناسڭ و خواصِّ بشريهنڭ إلهاماتنه قدر و عوامِ ملائكهنڭ إلهاماتندن، تا خواصِّ كَرُّوبيونڭ إلهاماتنه قدر بتون إلهامات، بر نوع كلماتِ ربّانيهدر. فقط مظهرلرڭ و مقاملرڭ قابليتنه گوره كلامِ ربّانى؛ يتمش بيڭ پردهده تلمّع ايدن آيرى آيرى جلوهِٔ خطابِ ربّانيدر.
— 647 —
امّا وحى و كلام اللّٰهڭ إسمِ خاصّى و اونڭ أڭ باهر مثالِ مشخّصى اولان قرآنڭ نجملرينه إسمِ خاص اولان " آيت" نامى اويله إلهاماته ويريلمسى، خطاىِ محضدر. اون ايكنجى و يگرمى بشنجى و اوتوز برنجى سوزلرده بيان و إثبات ايديلديگى گبى، ألمزدهكى بويالى آيينهده گورونن كوچك و سونوك و پردهلى گونشڭ مثالى، سمادهكى گونشه نه نسبتى وارسه؛ اويله ده او مدّعيلرڭ قلبندهكى إلهام دخى، طوغريدن طوغرىيه كلامِ إلٰهى اولان قرآن گونشنڭ آيتلرينه نسبتى، او درجهدهدر. أوت هر بر آيينهده گورونن گونشڭ مثاللرى، گونشڭدر و اونڭله مناسبتداردر دينيلسه، حقدر؛ فقط او گونشجكلرڭ آيينهسنه كُرهِٔ أرض طاقيلماز و اونڭ جاذبهسيله باغلانماز!
بشنجى تلويح:
طريقتڭ غايت مهمّ بر مشربى اولان "وحدت الوجود" نامى آلتندهكى وحدت الشهود، يعنى واجب الوجودڭ وجودينه حصرِ نظر ايدوب، سائر موجوداتى، او وجودِ واجبه نسبةً او قدر ضعيف و گولگه گورور كه، وجود إسمنه لايق اولماديغنى حكم ايدوب، خيال پردهسنه صاروب، تركِ ماسوا مقامنده اونلرى هيچ صايمق، حتّى معدوم تصوّر ايتمك، يالڭز جلوهِٔ أسماءِ إلٰهيهيه خيالى بر آيينه وضعيتى ويرمك قدر ايلرى گيدر.
ايشته بو مشربڭ أهمّيتلى بر حقيقتى وار كه: واجب الوجودڭ وجودى، ايمان قوّتيله و يوكسك بر ولايتڭ حقّ اليقين درجهسنده إنكشافيله، وجودِ ممكنات او درجه آشاغىيه دوشر كه، خيال و عدمدن باشقه اونڭ نظرنده مقاملرى قالماز؛ عادتا واجب الوجودڭ حسابنه كائناتى إنكار ايدر.
فقط بو مشربڭ تهلكهلرى وار. أڭ برنجيسى شودر كه: أركانِ ايمانيه آلتيدر. ايمانِ بِاللّٰهدن باشقه، ايمانِ بِاليوم الآخر گبى ركنلر وار. بو ركنلر ايسه، ممكناتڭ وجودلرينى ايستر. او محكم أركانِ ايمانيه، خيال اوستنده بنا ايديلمز! اونڭ
— 648 —
ايچون، او مشرب صاحبى، عالمِ إستغراق و سكردن عالمِ صحوه گيرديگى وقت، او مشربى برابر آلمامق گركدر و او مشربڭ مقتضاسيله عمل ايتمهمك لازمدر. هم قلبى و حالى و ذوقى اولان بو مشربى، عقلى و قَولى و علمى صورتنه چويرمهمكدر. چونكه كتاب و سنّتدن گلن دساتيرِ عقليه و قوانينِ علميه و اصولِ كلاميه او مشربى قالديرهمييور؛ قابلِ تطبيق اولامييور. اونڭ ايچون، خلفاىِ راشديندن و أئمّهِٔ مجتهديندن و سلفِ صالحينڭ بيوكلرندن، او مشرب صريحًا گورونمييور. ديمك، أڭ عالى بر مشرب دگل. بلكه يوكسك، فقط ناقص. چوق أهمّيتلى، فقط چوق خطرلى. چوق آغير، فقط چوق ذوقليدر. او ذوق ايچون اوڭا گيرنلر، اوندن چيقمق ايستهمييورلر، خودكاملق ايله أڭ يوكسك مرتبه ظن ايدييورلر. بو مشربڭ أساسنى و ماهيتنى، نقطه رسالهسنده و بر قسم سوزلرده و مكتوباتده بر درجه بيان ايتديگمزدن، اونلره إكتفاءً، شوراده او مهمّ مشربڭ أهمّيتلى بر ورطهسنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
او مشرب، دائرهِٔ أسبابدن گچوب، تركِ ماسوا سرّيله ممكناتدن علاقهسنى كسن أخصِّ خواصّڭ إستغراقِ مطلق حالتنده مظهر اولديغى صالح بر مشربدر. شو مشربى، أسباب ايچنده بوغولانلرڭ و دنيايه عاشق اولانلرڭ و فلسفهِٔ مادّيه ايله طبيعته صاپلانانلرڭ نظرينه علمى بر صورتده تلقين ايتمك، طبيعت و مادّهده اونلرى بوغديرمقدر و حقيقتِ إسلاميهدن اوزاقلاشديرمقدر. چونكه دنيايه عاشق و دائرهِٔ أسبابه باغلى بر نظر، بو فانى دنيايه بر نوع بقا ويرمك ايستر. او دنيا محبوبنى ألندن قاچيرمق ايستهمييور؛ وحدت الوجود بهانهسيله اوڭا بر باقى وجود توهّم ايدر، او محبوبى اولان دنيا حسابنه و بقا و أبديتى اوڭا تام مال ايتمهسنه بناءً، بر معبوديت درجهسنه چيقارير. (نَعُوذُ بِاللّٰه) اللّٰهى إنكار ايتمك ورطهسنه يول آچار. شو عصرده مادّيونلق فكرى او درجه إستيلا ايتمش كه، مادّياتى هر شيئه مرجع بيلييورلر. بويله بر عصرده خاص أهلِ ايمان، مادّياتى إعدام ايدر درجهسنده
— 649 —
أهمّيتسز گوردكلرندن؛ وحدت الوجود مشربى اورتهيه آتيلسه بلكه مادّيونلر صاحب چيقهجقلر، "بز ده بويله دييورز" دييهجكلر. حالبوكه دنياده مشارب ايچنده، مادّيونلرڭ و طبيعتپرستلرڭ مسلگندن أڭ اوزاق مشرب، وحدت الوجود مشربيدر. چونكه أهلِ وحدت الوجود، او قدر وجودِ إلٰهىيه قوّتِ ايمان ايله أهمّيت ويرييورلر كه، كائناتى و موجوداتى إنكار ايدييورلر. مادّيونلر ايسه، او قدر موجوداته أهمّيت ويرييورلر كه؛ كائنات حسابنه، اللّٰهى إنكار ايدييورلر. ايشته بونلر نرهده؟ اوتهكيلر نرهده؟
آلتنجى تلويح:"اوچ نقطه"در.
برنجى نقطه:ولايت يوللرى ايچنده أڭ گوزلى، أڭ مستقيمى، أڭ پارلاغى، أڭ زنگينى؛ سنّتِ سنيهيه إتّباعدر. يعنى: أعمال و حركاتنده سنّتِ سنيهيى دوشونوب اوڭا تابع اولمق و تقليد ايتمك و معاملات و أفعالنده أحكامِ شرعيهيى دوشونوب رهبر إتّخاذ ايتمكدر.
ايشته بو إتّباع و إقتدا واسطهسيله، عادى أحوالى و عُرفى معاملهلرى و فطرى حركتلرى عبادت شكلنه گيرمكله برابر؛ هر بر عملى، سنّتى و شرعى او إتّباع نقطهسنده دوشونديرمكله، بر تخطّرِ حُكمِ شرعى ويرييور. او تخطّر ايسه، صاحبِ شريعتى دوشونديرييور. او دوشونمك ايسه، جنابِ حقّى خاطره گتيرييور. او خاطره، بر نوع حضور ويرييور. او حالده متماديًا عمر دقيقهلرى، حضور ايچنده بر عبادت حكمنه گتيريلهبيلير. ايشته بو جادّهِٔ كبرا، ولايتِ كبرا اولان أهلِ وراثتِ نبوّت اولان صحابه و سلفِ صالحينڭ جادّهسيدر.
ايكنجى نقطه:ولايت يوللرينڭ و طريقت شُعْبهلرينڭ أڭ مهمّ أساسى، إخلاصدر. چونكه إخلاص ايله خفى شركلردن خلاص اولور. إخلاصى قزانميان،
— 650 —
او يوللرده گزهمز. و او يوللرڭ أڭ كسكين قوّتى، محبّتدر. أوت محبّت، محبوبنده بهانهلر آراماز و قصورلرينى گورمك ايستهمز. و كمالنه دلالت ايدن ضعيف أمارهلرى، قوى حجّتلر حكمنده گورور. دائما محبوبنه طرفداردر.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه، محبّت آياغيله معرفت اللّٰهه توجّه ايدن ذاتلر؛ شبهاته و إعتراضاته قولاق ويرمزلر، اوجوز قورتولورلر. بيڭلر شيطان طوپلانسه، اونلرڭ محبوبِ حقيقيسنڭ كمالنه إشارت ايدن بر أمارهيى، اونلرڭ نظرنده إبطال ايدهمز. أگر محبّت اولمازسه، او وقت كندى نفسى و شيطانى و خارجى شيطانلرڭ ايتدكلرى إعتراضات ايچنده چوق چيرپنهجق. قهرمانجهسنه بر متانت و قوّتِ ايمان و دقّتِ نظر لازمدر كه، كنديسنى قورتارسين.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ عموم مراتبِ ولايتده معرفت اللّٰهدن گلن محبّت، أڭ مهمّ مايه و إكسيردر. فقط محبّتڭ بر ورطهسى وار كه: عبوديتڭ سرّى اولان نيازدن، محويتدن نازه و دعوايه آتلار، ميزانسز حركت ايدر. ماسواىِ إلٰهيهيه توجّهى هنگامنده، معناىِ حرفيدن معناىِ إسمىيه گچمهسيله؛ ترياق ايكن زهر اولور. يعنى؛ غير اللّهى سَوْديگى وقت، جنابِ حق حسابنه و اونڭ نامنه، اونڭ بر آيينهِٔ أسماسى اولمق جهتيله ربطِ قلب ايتمك لازمكن؛ بعضًا او ذاتى، او ذات حسابنه، كندى كمالاتِ شخصيهسى و جمالِ ذاتيسى نامنه دوشونوب، معناىِ إسميله سَور. اللّٰهى و پيغمبرى دوشونمهدن ينه اونلرى سَوهبيلير. بو محبّت، محبّت اللّٰهه وسيله دگل، پرده اولويور. معناىِ حرفى ايله اولسه، محبّت اللّٰهه وسيله اولور، بلكه جلوهسيدر دينيلهبيلير.
اوچنجى نقطه:بو دنيا، دار الحكمتدر، دار الخدمتدر؛ دار الاجرت و مكافات دگل. بورادهكى أعمال و خدمتلرڭ اجرتلرى برزخده و آخرتدهدر. بورادهكى أعمال، برزخده و آخرتده ميوه ويرر. مادام حقيقت بودر، أعمالِ اُخرويهيه عائد
— 651 —
نتيجهلرى دنياده ايستهمهمك گركدر. ويريلسه ده ممنونانه دگل، محزونانه قبول ايتمك لازمدر. چونكه جنّتڭ ميوهلرى گبى، قوپاردقجه يرينه عينى گلمك سرّيله، باقى حكمنده اولان عملِ اُخروى ميوهسنى، بو دنياده فانى بر صورتده يمك، كارِ عقل دگلدر. باقى بر لامبايى، بر دقيقه ياشايهجق و سونهجك بر لامبا ايله مبادله ايتمك گبيدر.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ ولايت، خدمت و مشقّت و مصيبت و كلفتى خوش گورويورلر، نازلانمييورلر، شكوا ايتمييورلر. "الحمد ِللّٰهِ على كلّ حال" دييورلر. كشف و كرامت، أذواق و أنوار ويريلديگى وقت، بر إلتفاتِ إلٰهى نوعندن قبول ايدوب سترينه چاليشييورلر. فخره دگل، بلكه شكره، عبوديته داها زياده گيرييورلر. چوقلرى او أحوالڭ إستتار و إنقطاعنى ايستهمشلر، تا كه عمللرندهكى إخلاص زدهلنمهسين. أوت مقبول بر إنسان حقّنده أڭ مهمّ بر إحسانِ إلٰهى، إحساننى اوڭا إحساس ايتمهمكدر؛ تا نيازدن نازه و شكردن فخره گيرمهسين.
ايشته بو حقيقته بناءًدر كه، ولايتى و طريقتى ايستهينلر؛ أگر ولايتڭ بعض ترشّحاتى اولان أذواق و كراماتى ايسترلرسه و اونلره متوجّه ايسه و اونلردن خوشلانسه؛ باقى اُخروى ميوهلرى، فانى دنياده، فانى بر صورتده يمك قبيلندن اولمقله برابر؛ ولايتڭ مايهسى اولان إخلاصى غيب ايدوب، ولايتڭ قاچماسنه ميدان آچار.
يدنجى تلويح:"درت نكته"در.
برنجى نكته:شريعت طوغريدن طوغرىيه، گولگهسز، پردهسز، سرِّ أحديت ايله ربوبيتِ مطلقه نقطهسنده خطابِ إلٰهينڭ نتيجهسيدر. طريقتڭ و حقيقتڭ أڭ يوكسك مرتبهلرى، شريعتڭ جزءلرى حكمنه گچر. يوقسه دائما وسيله و مقدّمه و خادم حكمندهدرلر. نتيجهلرى، شريعتڭ محكماتيدر. يعنى: حقائقِ شريعته
— 652 —
يتيشمك ايچون، طريقت و حقيقت مسلكلرى، وسيله و خادم و باصامقلر حكمندهدر. گيت گيده أڭ يوكسك مرتبهده، نفسِ شريعتده بولونان معناىِ حقيقت و سرِّ طريقته إنقلاب ايدرلر. او وقت، شريعتِ كبرانڭ جزءلرى اولويورلر. يوقسه بعض أهلِ تصوّفڭ ظن ايتدكلرى گبى، شريعتى ظاهرى بر قشر، حقيقتى اونڭ ايچى و نتيجهسى و غايهسى تصوّر ايتمك طوغرى دگلدر. أوت شريعتڭ، طبقاتِ ناسه گوره إنكشافاتى آيرى آيريدر. عوامِ ناسه گوره ظاهرِ شريعتى، حقيقتِ شريعت ظن ايدوب، خواصّه منكشف اولان شريعتڭ مرتبهسنه "حقيقت و طريقت" نامى ويرمك ياڭليشدر. شريعتڭ عموم طبقاته باقهجق مراتبى وار.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه: أهلِ طريقت و أصحابِ حقيقت ايلرى گيتدكجه، حقائقِ شريعته قارشى إنجذابلرى، إشتياقلرى، إتّباعلرى زيادهلشيور. أڭ كوچك بر سنّتِ سنيهيى، أڭ بيوك بر مقصد گبى تلقّى ايدوب، اونڭ إتّباعنه چاليشييورلر، اونى تقليد ايدييورلر. چونكه وحى نه قدر إلهامدن يوكسك ايسه؛ ثمرهِٔ وحى اولان آدابِ شرعيه، او درجه ثمرهِٔ إلهام اولان آدابِ طريقتدن يوكسك و أهمّيتليدر. اونڭ ايچون، طريقتڭ أڭ مهمّ أساسى، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتمكدر.
ايكنجى نكته:طريقت و حقيقت، وسيلهلكدن چيقمهمق گركدر. أگر مقصودِ بِالذّات حكمنه گچسهلر؛ او وقت شريعتڭ محكماتى و عملياتى و سنّتِ سنيهيه إتّباع، رسمى حكمنده قالير؛ قلب اوتهكى طرفه متوجّه اولور. يعنى: نمازدن زياده حلقهِٔ ذكرى دوشونور؛ فرائضدن زياده، أورادينه منجذب اولور؛ كبائردن قاچمقدن زياده، آدابِ طريقتڭ مخالفتندن قاچار. حالبوكه محكماتِ شريعت اولان فرضلرڭ بر دانهسنه، أورادِ طريقت مقابل گلهمز؛ يرينى طولديرهمز. آدابِ طريقت و أورادِ تصوّف، او فرائضڭ ايچندهكى حقيقى ذوقه مدارِ تسلّى اولمالى، منشأ اولماملى. يعنى: تكيهسى، جامعدهكى نمازڭ ذوقنه و تعديلِ أركاننه وسيله
— 653 —
اولمالى؛ يوقسه جامعدهكى نمازى چابوق رسمى قيلوب، حقيقى ذوقنى و كمالنى تكيهده بولمغى دوشونن، حقيقتدن اوزاقلاشييور.
اوچنجى نكته:"سنّتِ سنيه و أحكامِ شريعت خارجنده طريقت اولابيلير مى؟" دييه سؤال ايديلييور.
الجواب:هم وار، هم يوق. واردر، چونكه بعض أولياءِ كاملين، شريعت قلنجيله إعدام ايديلمشلر. هم يوقدر، چونكه محقّقينِ أوليا، سعدئِ شيرازينڭ بو دستورنده إتّفاق ايتمشلر:
مُحَالَسْتْ سَعْدِى بَرَاهِ صَفَا ٭ ظَفَرْ بُرْدَنْ جُزْ دَرْ پَىِ مُصْطَفٰى
يعنى: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ جادّهسندن خارج و اونڭ آرقهسندن گيتمهين محالدر كه؛ حقيقى أنوارِ حقيقته واصل اولابيلسين.
بو مسئلهنڭ سرّى شودر كه: مادام رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خاتم الأنبيادر و عموم نوعِ بشر نامنه مخاطبِ إلٰهيدر؛ ألبته نوعِ بشر، اونڭ جادّهسى خارجنده گيدهمز و بايراغى آلتنده بولونمق ضروريدر. و مادام أهلِ جذبه و أهلِ إستغراق، مخالفتلرندن مسئول اولامازلر؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرهمز؛ او لطيفه حاكم اولديغى وقت، تكاليفِ شرعيهيه مخالفتيله مسئول طوتولمز؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرمديگى گبى، إختيار آلتنه ده گيرمز؛ حتّى عقلڭ تدبيرى آلتنه ده گيرمز، او لطيفه، قلبى و عقلى ديڭلهمز؛ ألبته او لطيفه بر إنسانده حاكم اولديغى زمان (فقط او زمانه مخصوص اولارق) او ذات، شريعته مخالفتده ولايت درجهسندن سقوط ايتمز، معذور صاييلير. فقط بر شرطله كه، حقائقِ شريعته و قواعدِ ايمانيهيه قارشى بر إنكار، بر تزييف، بر إستخفاف اولماسين. أحكامى ياپماسه ده، أحكامى حق
— 654 —
بيلمك گركدر. يوقسه او حاله مغلوب اولوب، نَعُوذُ بِاللّٰه، او حقائقِ محكمهيه قارشى إنكار و تكذيبى إشمام ايدهجك بر وضعيت، علامتِ سقوطدر!
الحاصل:دائرهِٔ شريعتڭ خارجنده بولونان أهلِ طريقت ايكى قسمدر:
بر قسمى:(سابقًا گچديگى گبى) يا حاله، إستغراقه، جذبهيه و سكره مغلوب اولوب ويا تكليفى ديڭلهمهين ويا إختيارى ايشيتمهين لطيفهلرڭ محكومى اولوب، دائرهِٔ شريعتڭ خارجنه چيقييور. فقط او چيقمق، أحكامِ شريعتى بگنمهمكدن ويا ايستهمهمكدن دگل؛ بلكه مجبوريتله إختيارسز ترك ايدييور. بو قسم أهلِ ولايت وار. هم مهمّ وليلر، بونلرڭ ايچنده موقّةً بولونمش. حتّى بو نوعدن؛ دگل يالڭز دائرهِٔ شريعتدن، بلكه دائرهِٔ إسلاميت خارجنده بولونديغنى بعض محقّقينِ أوليا حكم ايتمشلر. فقط بر شرطله: محمّد عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى أحكامڭ هيچ برينى تكذيب ايتمهمكدر. بلكه، يا دوشونمييور ويا متوجّه اولامييور وياخود بيلهمييور و بيلمييور. بيلسه، قبول ايتمسه اولماز!
ايكنجى قسم ايسه:طريقت و حقيقتڭ پارلاق أذواقلرينه قاپيلوب، مذاقندن چوق يوكسك اولان حقائقِ شريعتڭ درجهِٔ ذوقنه يتيشهمديگى ايچون؛ ذوقسز، رسمى بر شى تلقّى ايدوب، اوڭا قارشى لاقيد قالير. گيت گيده، شريعتى ظاهرى بر قشر ظن ايدر. بولديغى حقيقتى، أساس و مقصود تلقّى ايدر. "بن اونى بولدم، او بڭا يتر." دير، أحكامِ شريعته مخالف حركت ايدر. بو قسمدن عقلى باشنده اولانلر مسؤلدرلر، سقوط ايدييورلر، بلكه قسمًا شيطانه مسخره اولويورلر.
دردنجى نكته:أهلِ ضلالت و بدعت فرقهلرندن بر قسم ذاتلر، اُمّت نظرنده مقبول اولويورلر. عينًا اونلر گبى ذاتلر وار؛ ظاهرى هيچ بر فرق يوقكن، اُمّت ردّ ايدييور. بونده حيرت ايدييوردم. مثلا: معتزله مذهبنده زمخشرى گبى، إعتزالده
— 655 —
أڭ متعصّب بر فرد اولديغى حالده، محقّقينِ أهلِ سنّت، اونڭ او شديد إعتراضاتنه قارشى اونى تكفير و تضليل ايتمييورلر، بلكه بر راهِ نجات اونڭ ايچون آرايورلر. زمخشرينڭ درجهِٔ شدّتندن چوق آشاغى أبو على جبّائى گبى معتزله إماملرينى، مردود و مطرود صاييورلر. چوق زمان بو سرّ بنم مراقمه طوقونييوردى. صوڭره لطفِ إلٰهى ايله آڭلادم كه: زمخشرينڭ أهلِ سنّته إعتراضاتى، حق ظن ايتديگى مسلگندهكى محبّتِ حقدن ايلرى گلييوردى. يعنى، مثلا: تنزيهِ حقيقى؛ اونڭ نظرنده، حيوانلر كندى أفعالنه خالق اولماسيله اولويور. اونڭ ايچون جنابِ حقّى تنزيه محبّتندن، أهلِ سنّتڭ خلقِ أفعال مسئلهسنده دستورينى قبول ايتمييور. مردود اولان سائر معتزله إماملرى محبّتِ حقدن زياده، أهلِ سنّتڭ يوكسك دستورلرينه قيصه عقللرى يتيشهمديگندن و گنيش قوانينِ أهلِ سنّت، اونلرڭ طار فكرلرينه يرلشمهديگندن، إنكار ايتدكلرندن مردوددرلر. عينًا بو علمِ كلامدهكى أهلِ إعتزالڭ أهلِ سنّت و جماعته مخالفتى اولديغى گبى، سنّتِ سنيه خارجندهكى بر قسم أهلِ طريقتڭ مخالفتى دخى ايكى جهتلهدر:
برى:زمخشرى گبى؛ حالنه، مشربنه مفتونيت جهتنده داها درجهِٔ ذوقنه يتيشهمديگى آدابِ شريعته قارشى بر درجه لاقيد قالير.
ديگر قسمى ايسه:حاشا آدابِ شريعته، دساتيرِ طريقته نسبةً أهمّيتسز باقار. چونكه طار حوصلهسى، او گنيش أذواقى إحاطه ايدهمييور و قيصه مقامى، او يوكسك آدابه يتيشهمييور.
سكزنجى تلويح:سكز ورطهيى بيان ايدر:
برنجيسى:سنّتِ سنيهيه تمام إتّباعى رعايت ايتمهين بر قسم أهلِ سلوك؛ ولايتى، نبوّته ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. يگرمى دردنجى و اوتوز برنجى
— 656 —
سوزلرده، نبوّت نه قدر يوكسك اولديغى و ولايت اوڭا نسبةً نه قدر سونوك اولديغى إثبات ايديلمشدر.
ايكنجيسى:أهلِ طريقتڭ بر قسم مفرط أولياسنى صحابهيه ترجيح، حتّى أنبيا درجهسنده گورمكله ورطهيه دوشر. اون ايكنجى و يگرمى يدنجى سوزلرده و صحابهلر حقّندهكى ذيلنده قطعى إثبات ايديلمشدر كه: صحابهلرده اويله بر خاصّهِٔ صحبت وار كه، ولايت ايله يتيشيلمز و صحابهلره تفوّق ايديلمز و أنبيايه هيچ بر وقت أوليا يتيشمز.
اوچنجيسى:إفراط ايله طريقت تعصّبى طاشييانلرڭ بر قسمى، آداب و أورادِ طريقتى سنّتِ سنيهيه ترجيح ايتمكله سنّته مخالفت ايدوب، سنّتى ترك ايدر، فقط وردينى بيراقماز. او صورتله آدابِ شرعيهيه بر لاقيدلق وضعيتى گلير، ورطهيه دوشر.
چوق سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى و إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أهلِ طريقت ديرلر كه: "بر تك سنّتِ سنيهيه إتّباع نقطهسنده حاصل اولان مقبوليت، يوز آداب و نوافلِ خصوصيهدن گلهمز. بر فرض، بيڭ سنّته مرجّح اولديغى گبى؛ بر سنّتِ سنيه دخى، بيڭ آدابِ تصوّفه مرجّحدر." ديمشلر.
دردنجيسى:مفرط بر قسم أهلِ تصوّف؛ إلهامى، وحى گبى ظن ايدر و إلهامى، وحى نوعندن تلقّى ايدر، ورطهيه دوشر. وحيڭ درجهسى نه قدر يوكسك و كلّى و قدسى اولديغى و إلهامات اوڭا نسبةً نه درجه جزئى و سونوك اولديغى، اون ايكنجى سوزده و إعجازِ قرآنه دائر يگرمى بشنجى سوزده و سائر رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر.
بشنجيسى:سرِّ طريقتى آڭلاميان بر قسم متصوّفه، ضعيفلرى تقويه ايتمك و گَوْشكلرى تشجيع ايتمك و شدّتِ خدمتدن گلن اوصانج و مشقّتى تخفيف
— 657 —
ايتمك ايچون، ايستهنيلميهرك ويريلن أذواق و أنوار و كراماتى خوش گوروب مفتون اولور؛ عباداته، خدماته و أوراده ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. شو رسالهنڭ آلتنجى تلويحنڭ اوچنجى نقطهسنده إجمالًا بيان اولونديغى و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: بو دارِ دنيا، دار الخدمتدر، دار الاجرت دگل! بوراده اجرتنى ايستهينلر؛ باقى، دائمى ميوهلرى، فانى و موقّت بر صورته چويرمكله برابر، دنيادهكى بقا خوشنه گلييور، مشتاقانه برزخه باقهمييور؛ عادتا بر جهتده دنيا حياتنى سَور، چونكه ايچنده بر نوع آخرتى بولور.
آلتنجيسى:أهلِ حقيقت اولميان بر قسم أهلِ سلوك، مقاماتِ ولايتڭ گولگهلرينى و ظللرينى و جزئى نمونهلرينى، مقاماتِ أصليهِٔ كلّيه ايله إلتباس ايتمكله ورطهيه دوشر. يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: ناصل گونش، آيينهلر واسطهسيله تعدّد ايدييور؛ بيڭلر مثالى گونش، عين گونش گبى ضيا و حرارت صاحبى اولور. فقط او مثالى گونشلر، حقيقى گونشه نسبةً چوق ضعيفدرلر. عينًا اونڭ گبى: مقاماتِ أنبيا و أعاظمِ أوليانڭ مقاماتنڭ بعض گولگهلرى و ظللرى وار. أهلِ سلوك اونلره گيرر؛ كندينى، او أولياءِ عظيمهدن داها عظيم گورور؛ بلكه أنبيادن ايلرى گچديگنى ظن ايدر، ورطهيه دوشر. فقط بو گچمش عموم ورطهلردن ضرر گورمهمك ايچون، اصولِ ايمانيهيى و أساساتِ شريعتى دائما رهبر و أساس طوتمق و مشهودينى و ذوقنى اونلره قارشى مخالفتنده إتهام ايتمكلهدر.
يدنجيسى:بر قسم أهلِ ذوق و شوق، سلوكنده فخرى، نازى، شطحاتى، توجّهِ ناسى و مرجعيتى؛ شكره، نيازه، تضرّعاته و ناسدن إستغنايه ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. حالبوكه أڭ يوكسك مرتبه ايسه، عبوديتِ محمّديهدر كه، "محبوبيت" عنوانيله تعبير ايديلير. عبوديتڭ ايسه سرِّ أساسى؛ نياز، شكر،
— 658 —
تضرّع، خشوع، عجز، فقر، خلقدن إستغنا جهتيله او حقيقتڭ كمالنه مظهر اولور. بعض أولياءِ عظيمه، فخر و ناز و شطحاته موقّةً، إختيارسز گيرمشلر؛ فقط او نقطهده، إختيارًا اونلره إقتدا ايديلمز؛ هاديدرلر، مُهْدى دگللردر؛ آرقهلرندن گيدلمز!
سكزنجى ورطه:خودكام، عجلهجى بر قسم أهلِ سلوك؛ آخرتده آلينهجق و قوپاريلاجق ولايت ميوهلرينى، دنياده يمهسنى ايستر و سلوكنده اونلرى ايستهمكله ورطهيه دوشر. حالبوكه
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
گبى آيتلرله إعلان ايديلديگى گبى، چوق سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: عالمِ بقاده بر تك ميوه، فانى دنيانڭ بيڭ باغچهسنه مرجّحدر. اونڭ ايچون، او مبارك ميوهلرى بوراده ييمهملى. أگر ايستهنيلميهرك ييديريلسه شكر ايديلمهلى؛ مكافات ايچون دگل، بلكه تشويق ايچون بر إحسانِ إلٰهى اولارق تلقّى ايديلمهلى.
طوقوزنجى تلويح:طريقتڭ پك چوق ثمراتندن و فائدهلرندن يالڭز بوراده طوقوز عددينى إجمالًا بيان ايدهجگز:
برنجيسى:إستقامتلى طريقت واسطهسيله، سعادتِ أبديهدهكى أبدى خزينهلرڭ آناختارلرى و منشألرى و معدنلرى اولان حقائقِ ايمانيهنڭ إنكشافى و وضوحى و عين اليقين درجهسنده ظهورلريدر.
ايكنجيسى:ماكينهِٔ إنسانيهنڭ مركزى و زنبرگى اولان قلبى، طريقت واسطه اولوب ايشلتمهسيله و او ايشلتمكله، سائر لطائفِ إنسانيهيى حركته گتيروب، نتيجهِٔ فطرتلرينه سَوق ايدهرك حقيقى إنسان اولمقدر.
اوچنجيسى:عالمِ برزخ و آخرت سفرنده، طريقت سلسلهلرندن بر سلسلهيه إلتحاق ايدوب و او قافلهِٔ نورانيه ايله أبد الآباد يولنده آرقداش اولمق و يالڭزلق وحشتندن قورتولمق و اونلرله، دنياده و برزخده معنًا اُنسيت ايتمك و أوهام و
— 659 —
شبهاتڭ هجوملرينه قارشى، اونلرڭ إجماعنه و إتّفاقنه إستناد ايدوب، هر بر استادينى قوى بر سند و قوّتلى بر برهان درجهسنده گوروب، اونلرله او خاطره گلن ضلالت و شبهاتى دفع ايتمكدر.
دردنجيسى:ايماندهكى معرفت اللّٰه و او معرفتدهكى محبّت اللّٰهڭ ذوقنى، صافى طريقت واسطهسيله آڭلامق و او آڭلامقله دنيانڭ وحشتِ مطلقهسندن و إنسانڭ كائناتدهكى غربتِ مطلقهسندن قورتولمقدر. چوق سوزلرده إثبات ايتمشز كه: سعادتِ داريْن و ألمسز لذّت و وحشتسز اُنسيت و حقيقى ذوق و جدّى سعادت، ايمان و إسلاميتڭ حقيقتندهدر. ايكنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: ايمان، شجرهِٔ طوباءِ جنّتڭ بر چكردگنى طاشييور. ايشته طريقتڭ تربيهسيله، او چكردك نشو و نما بولور، إنكشاف ايدر.
بشنجيسى:تكاليفِ شرعيهدهكى حقائقِ لطيفهيى، طريقتدن و ذكرِ إلٰهيدن گلن بر إنتباهِ قلبى واسطهسيله حسّ ايتمك، تقدير ايتمك... او وقت طاعته، سخره گبى دگل، بلكه إشتياقله إطاعت ايدوب عبوديتى ايفا ايدر.
آلتنجيسى:حقيقى ذوقه و جدّى تسلّىيه و كدرسز لذّته و وحشتسز انسيته، حقيقى مدار و واسطه اولان توكّل مقامنى و تسليم رتبهسنى و رضا درجهسنى قزانمقدر.
يدنجيسى:سلوكِ طريقتڭ أڭ مهمّ شرطى، أڭ أهمّيتلى نتيجهسى اولان إخلاص واسطهسيله، شركِ خفيدن و ريا و تصنّع گبى رذائلدن خلاص اولمق و طريقتڭ ماهيتِ عمليهسى اولان تزكيهِٔ نفس واسطهسيله، نفسِ أمّارهنڭ و أنانيتڭ تهلكهلرندن قورتولمقدر.
سكزنجيسى:طريقتده، ذكرِ قلبى ايله و تفكّرِ عقلى ايله قزانديغى توجّه و حضور و قوّتلى نيّتلر واسطهسيله، عادتلرينى عبادت حكمنه چويرمك و معاملاتِ دنيويهسنى،
— 660 —
أعمالِ اُخرويه حكمنه گتيروب سرمايهِٔ عمرينى حسنِ إستعمال ايتمك جهتيله، عمرينڭ دقيقهلرينى حياتِ أبديهنڭ سنبللرينى ويرهجك چكردكلر حكمنه گتيرمكدر.
طوقوزنجيسى:سيرِ سلوكِ قلبى ايله و مجاهدهِٔ روحى ايله و ترقّياتِ معنويه ايله، إنسانِ كامل اولمق ايچون چاليشمق؛ يعنى حقيقى مؤمن و تام بر مسلمان اولمق؛ يعنى يالڭز صورى دگل، بلكه حقيقتِ ايمانى و حقيقتِ إسلامى قزانمق؛ يعنى شو كائنات ايچنده و بر جهتده كائنات ممثّلى اولارق، طوغريدن طوغرىيه كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنه عبد اولمق و مخاطب اولمق و دوست اولمق و خليل اولمق و آيينه اولمق و أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترمكله، بنى آدمڭ ملائكهيه رجحانيتنى إثبات ايتمك و شريعتڭ ايمانى و عملى جناحلريله مقاماتِ عاليهده اوچمق و بو دنياده سعادتِ أبديهيه باقمق، بلكه ده او سعادته گيرمكدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الْغَوْثِ الْاَكْبَرِ فِى كُلِّ الْعُصُورِ وَ الْقُطْبِ الْاَعْظَمِ فِى كُلِّ الدُّهُورِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ ۨالَّذِى تَظَاهَرَتْ حِشْمَةُ وَلَايَتِهِ وَ مَقَامُ مَحْبُوبِيَّتِهِ فِى مِعْرَاجِهِ وَ اِنْدَرَجَ كُلُّ الْوَلَايَاتِ فِى ظِلِّ مِعْرَاجِهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 661 —
ذيل
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم "عجز و فقر و شفقت و تفكّر" طريقيدر. أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر. فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر. هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه، رحيم إسمنه ايصال ايدر. هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين و داها پارلاق بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر.
شو طريق، خفى طريقلر مِثللو "لطائفِ عشره" گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى "نفوسِ سبعه" يدى مرتبهيه آتيلان آديملر دگل، بلكه "درت خطوه"دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمهسين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر. يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر. شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشلهمك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقهسندهكى تسبيحاتى ياپمقدر.
— 662 —
برنجى خطوهيه فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوهيه وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ آيتى إشارت ايدييور.
اوچنجى خطوهيه مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوهيه كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ آيتى إشارت ايدييور. شو درت خطوهنڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوهده:
فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ
آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيهِٔ نفس ايتمهمك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه، أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايدهرك مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووهنير، كندينى بگهنير. ايشته شو مرتبهده، شو خطوهده تزكيهسى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمهمك، تبرئه ايتمهمكدر.
— 663 —
ايكنجى خطوهده:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ
درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقهسنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادهِٔ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّارهنڭ مقتضاسيدر. شو مقامده تزكيهسى، تطهيرى، تربيهسى؛ شو حالڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمهمك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوهده:
مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
درسنى ويرديگى گبى؛ نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن بيلوب فخر و عُجبه گيرر. بو خطوهده، نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب، بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر. شو مرتبهده تزكيهسى، قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوهده:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ
درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گلهجك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور. حقيقت شودر كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق جهتيله و وظيفهدارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر،
— 664 —
واجددر، موجوددر. شو مقامده تزكيهسى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى، كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچندهدر. يعنى، وجودِ شخصيسنه گووهنوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه، ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى؛ نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينهِٔ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوهلرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان بر قلب هر شيئى بولور.
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقندهكى درت خطوهنڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطهيه قيصه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أوت شو طريق داها قيصهدر. چونكه درت خطوهدر. عجز، ألنى نفسدن چكسه، طوغريدن طوغرىيه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسندن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازىيه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقىيه گيدر. هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين. هم بو طريق داها عمومى و جادّهِٔ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق
— 665 —
ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُو ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب أسماءِ حسنىسنڭ مظهريت و آيينهدارلق وظيفهسنده إستعمال ايدهرك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمىيه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل:موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك، معناىِ إسميله باقمهمقدر.
٭ ٭ ٭
— 666 —
اوتوزنجى مكتوب
مطبوع، عربى "إشارات الإعجاز تفسيرى"در.
٭ ٭ ٭
اوتوز برنجى مكتوب
اوتوز بر "لمعه"در.
٭ ٭ ٭
اوتوز ايكنجى مكتوب
كندى كندينه منظوم طرزينى آلان مطبوع "لمعات" رسالهسيدر. عين زمانده "اوتوز ايكنجى لمعه" اولوب، "سوزلر" مجموعهسنڭ آخرنده نشر ايديلمشدر.
٭ ٭ ٭
اوتوز اوچنجى مكتوب
معرفتِ إلٰهيهيه پنجرهلر آچان "اوتوز اوچ پنجرهلى رساله" اولوب، بر جهتده "اوتوز اوچنجى سوز" اولديغندن سوزلر مجموعهسنده نشر ايديلمش، بورايه درج ايديلمهمشدر.
٭ ٭ ٭
— 667 —
إشاراتِ غيبيه حقّنده بر تقريض
(إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ، رسالهِٔ نور حقّنده إخبارِ غيبيسندن بر پارچه اولان بو قسم؛ سكّهِٔ تصديقِ غيبى مجموعهسنده درج ايديلن إشاراتِ قرآنيه و اوچ كرامتِ عَلَويه و كرامتِ غوثيه رسالهلريله برلكده، أهلِ وقوفلرڭ تقديركار راپورلرينه مستندًا، محكمهلرجه صاحبلرينه گرى إعاده ايديلمشدر.
إمامِ علىنڭ (رض) جلجلوتيهده، رسالهِٔ نور حقّندهكى اوچ كرامتندن بر كرامتنڭ سكز رمزندن يدنجى و سكزنجى رمزڭ بر پارچهسيدر. سكّهِٔ تصديقِ غيبى مجموعهسنڭ يوز يگرمى بشنجى صحيفهسندن، يوز اوتوزنجى صحيفهسنه قدر اولان قسمده مندرجدر.)
يدنجى رمز:
حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، ناصلكه
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ ٭ وَ بِحَقِّ فَقَجٍ مَعَ مَخْمَةٍ يَا اِلٰهَنَا ٭ وَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ ٭ حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ ٭ وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَةُ انْجَلَتْ
دييه برنجى فقرهسيله يدنجى شعاعه إشارت ايتمش؛ اويله ده: عين فقره ايله، عالى بر تفكّرنامه و توحيده دائر يوكسك بر معرفتنامه نامنده اولان يگرمى طوقوزنجى عربى لمعهيه دخى إشارت ايدر. ايكنجى فقرهسيله إسمِ أعظم و سكينه دينيلن أسماءِ ستّهِٔ مشهورهنڭ حقيقتلرينى غايت عالى بر طرزده بيان و إثبات ايدن و يگرمى طوقوزنجى لمعهيى تعقيب أيلهين اوتوزنجى لمعه نامنده آلتى نكتهِٔ أسماء رسالهسنه
بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
جملهسيله إشارت ايتديگندن صوڭره عقبنده، رسالهِٔ أسمايى تعقيب
— 668 —
ايدن اوتوز برنجى لمعهنڭ برنجى شعاعى اولارق، اوتوز اوچ آيتِ قرآنيهنڭ رسالهِٔ نوره إشاراتنى قيد ايدوب، حسابِ جفرى مناسبتيله، باشدن باشه علمِ حروف رسالهسى گبى گورونن و بر معجزهِٔ قرآنيه حكمنده بولونان رسالهيه
حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ
كلمهسيله إشارت ايدوب، درعقب
وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَةُ انْجَلَتْ
كلاميله دخى، رسالهِٔ حروفيهيى تعقيب ايدن و الآية الكبرادن و باشقه رسائلِ نوريهدن تركّب ايدن و عصاىِ موسى نامنى آلان و عصاىِ موسى گبى، ضلالتڭ و شركڭ سحرلرينى إبطال ايدن رسالهِٔ نورڭ شيمديلك أڭ صوڭ و آخر رسالهسنه عصاىِ موسى نامنى ويرهرك إشارتله برابر، معنوى قراڭلقلرى طاغيدهجغنى مژده ايدييور.
أوت وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى كلمهسيله يدنجى شعاعه إشارتى، قوّتلى قرينهلر ايله إثبات ايديلديگى گبى؛ عين كلمه، ديگر بر معنا ايله الحقّ رسالهِٔ نورڭ آيتِ كبراسى حكمنده و أكثر رسالهلرڭ روحلرينى جمع ايدن و عربى بولونان يگرمى طوقوزنجى لمعهيه بو كلام، "مُسْتتْبعاتُ التراكيب" قاعدهسيله اوڭا باقييور، أفرادينه داخل ايدييور. اويله ايسه؛ حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه دخى بو فقرهدن اوڭا باقوب إشارت ايدر دييهبيليرز.
هم سائر إشاراتڭ قرينهسيله، هم مكتوباتدن صوڭره لمعهلره باشقه بر طرزِ عباره ايله ايما ايدهرك؛ لمعهلرڭ أڭ پارلاغنڭ تأليفى، دهشتلى بر زمانده و حپس و إعدامدن قورتولمق و أمنيت و سلامت بولمق ايچون، معناىِ مجازى و مفهومِ إشارى ايله، حضرتِ على رضى اللّٰه عنه كندى لساننى، بيوك تهلكهلرده بولونان مؤلّفڭ حسابنه إستعمال ايدهرك؛
وَ بِاْلٰايَةِ الْكُبْرٰى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
يعنى "يا ربّ! بنى قورتار. أمان و أمنيت وير." دييه دعا ايتمهسيله، تام تامنه أسكيشهر
— 669 —
حپسخانهسنده إعدام و اوزون حپس تهلكهسى ايچنده تأليف ايديلن يگرمى طوقوزنجى لمعهنڭ و صاحبنڭ وضعيتنه توافق قرينهسيله، كلام ضمنى و إشارى دلالت ايتديگندن دييهبيليرز كه؛ حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه دخى، بوندن اوڭا إشارت ايدر.
هم اوتوزنجى لمعه نامنده و آلتى نكته اولان رسالهِٔ أسمايه باقهرق بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى دييوب، سائر إشاراتڭ قرينهسيله، هم يگرمى طوقوزنجى لمعهيه تعقيب قرينهسيله، هم ايكيسنڭ إسمده و أسماء لفظنه توافق قرينهسيله، هم تشتّتِ حاله و صيقنتيلى بر غربته و پريشانيته دوشن مؤلّفى، اونڭ تأليفى بركتيله تسلّى و تحمّل بولماسنه و معناىِ مجازى جهتنده، حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه لسانيله كندينه دعا اولان
وَ بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
يعنى "إسمِ أعظم اولان او أسماء رسالهسنڭ بركتيله، بنى تشتّتدن پريشانيتدن حفظ أيله يا ربّى!" مئالى؛ تام تامنه او رساله و صاحبنڭ وضعيتنه توافق قرينهسيله كلام مجازى دلالت و إمامِ على رضى اللّٰه عنه ايسه، غيبى إشارت ايدر دييهبيليرز.
هم مادام جلجلوتيهنڭ أصلى وحيدر و أسرارليدر و گلهجك زمانه باقييور و غيبى امورِ إستقباليهدن خبر ويرييور. و مادام قرآن إعتباريله بو عصر دهشتليدر و قرآن حسابيله، رسالهِٔ نور بو قراڭلق عصرده أهمّيتلى بر حادثهدر. و مادام صراحت درجهسنده چوق قرينه و أمارهلرله؛ رسالهِٔ نور جلجلوتيهنڭ ايچنه گيرمش، أڭ مهمّ يرنده يرلشمش. و مادام رسالهِٔ نور و أجزالرى بو موقعه لايقدر و حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ نظرِ تقديرينه و تحسيننه و اونلردن خبر ويرمسنه لياقتلرى و قيمتلرى وار. و مادام حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، سراج النوردن ظاهر بر صورتده خبر ويرديگندن صوڭره ايكنجى درجهده، پردهلى بر طرزده سوزلردن، صوڭره مكتوبلردن، صوڭره لمعهلردن، رسالهلردهكى عين ترتيب، عين مقام، عين نومرو
— 670 —
تحتنده، قوّتلى قرينهلرڭ سَوقيله كلام دلالت و حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ إشارت ايتديگنى إثبات أيلهمش. و مادام باشده
بَدَئْتُ بِبِسْمِ اللّٰهِ رُوحِى بِهِ اهْتَدَتْ ٭ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ
رسالهلرڭ باشى و برنجى سوز اولان بسم اللّٰه رسالهسنه باقديغى گبى؛ قَسَمِ جامعِ معظّمهنڭ آخرنده، رسالهلرڭ قسمِ آخرلرى اولان صوڭ لمعهلره و شعاعلره؛ خصوصًا بر آيتِ كبراىِ توحيد اولان يگرمى طوقوزنجى لمعهِٔ خارقهِٔ عربيه و رسالهِٔ أسماءِ ستّه و رسالهِٔ إشاراتِ حروفِ قرآنيه و بِالخاصّه شيمديلك أڭ آخر شعاع و عصاىِ موسى گبى ضلالتلرڭ بتون معنوى سحرلرينى إبطال ايدهبيلن بر ماهيتده بولونان و بر معناده آيت الكبرا نامنى آلان رسالهِٔ خارقهيه باقييور گبى بر طرزِ إفاده گورونويور. و مادام بر تك مسئلهده بولونان أمارهلر و قرينهلر، مسئلهنڭ وحدتى حيثيتيله بربرينه قوّت ويرر، ضعيف بر مناسبتله بر ترشّح دخى منبعنه إلحاق ايديلير. ألبته بو يدى عدد أساسلره إستنادًا ديرز:
حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، ناصلكه مشهور سوزلره ترتيبلرى اوزرينه إشارت ايتمش و مكتوباتدن بر قسمنه و لمعهلردن أڭ مهملرينه ترتيبله باقمش؛ اويله ده:
بِاَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْنِى مِنَ الشَّتَتْ
جملهسيله، اوتوزنجى لمعهيه، يعنى مستقل لمعهلرڭ أڭ صوڭ اولان أسماءِ ستّه رسالهسنه، تحسين ايدهرك باقييور. و
حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ
كلاميله دخى، اوتوزنجى لمعهيى تعقيب ايدن إشاراتِ حروفِ قرآنيه رسالهسنى تقدير ايدوب، إشارتله تصديق ايدييور.
وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَةُ انْجَلَتْ
كلمهسيله دخى شيمديلك أڭ آخر رساله و توحيد و ايمانڭ ألنده عصاىِ موسى گبى خارقهلى، أڭ قوّتلى برهان اولان مجموعه رسالهسنى ثناكارانه رمزًا گوسترييور گبى بر طرزِ إفادهدن
— 671 —
بِلا پروا حكم ايدييورز كه: حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه هم رسالهِٔ نوردن، هم چوق أهمّيتلى رسالهلرندن معناىِ حقيقى و مجازى ايله؛ إشارى و رمزى و ايمائى و تلويحى بر صورتده خبر ويرييور. كيمڭ شبههسى وارسه، إشارت اولونان رسالهلره بر كرّه دقّتله باقسين. إنصافى وارسه، شبههسى قالماز ظن ايدييورم.
بورادهكى معناىِ إشارى و مدلولِ مجازيلره، قرينهلرڭ أڭ گوزلى و لطيفى؛ عين ترتيبى محافظه ايله ويريلن إسملرڭ مناسبتيدر. مثلا: يگرمى طوقوز و اوتوز و اوتوز بر و اوتوز ايكى مرتبهِٔ تعدادده، يگرمى طوقوز و اوتوز و اوتوز بر و اوتوز ايكنجى سوزلره غايت مناسب إسملر ايله؛ باشده، سوزلرڭ باشى اولان برنجى سوزه، عين بسمله سرّيله و آخرده، شيمديلك رسالهلرڭ آخرينه ماهيتنى گوسترر لايق برر إسم ويرهرك إشارت ايتمهسى گرچه گيزلى ايسه ده، فقط چوق گوزلدر و لطافتليدر.
بن إعتراف ايدييورم كه: بويله مقبول بر أثرڭ مظهرى اولمق، هيچ بر وجهله او مقامه لياقتم يوقدر. فقط كوچك أهمّيتسز بر چكردكدن، قوجه طاغ گبى بر آغاجى خلق ايتمك؛ قدرتِ إلٰهيهنڭ شأنندندر و عادتيدر و عظمتنه دليلدر. بن قَسَمله تأمين ايدرم كه: رسالهِٔ نورى ثنادن مقصدم، قرآنڭ حقيقتلرينى و ايمانڭ ركنلرينى تأييد و إثبات و نشردر. خالقِ رحيممه يوز بيڭلر شكر اولسون كه؛ كنديمى، كنديمه بگنديرمهمش، نفسمڭ عيبلرينى و قصورلرينى بڭا گوسترمش و او نفسِ أمّارهيى، باشقهلره بگنديرمك آرزوسى قالمامش. قبر قپوسنده بكلهين بر آدم، آرقهسندهكى فانى دنيايه رياكارانه باقماسى، آجينهجق بر حماقتدر و دهشتلى بر خسارتدر.
ايشته بو حالتِ روحيه ايله، يالڭز حقائقِ ايمانيهنڭ ترجمانى اولان رسالهِٔ نورڭ طوغرى و حق اولديغنه لطيف بر مناسبت سويلهيهجگم. شويله كه:
— 672 —
جلجلوتيه، سريانيجه بديع ديمكدر و بديع معناسندهدر. عبارهلرى بديع اولان رسالهِٔ نور، جلجلوتيهده مهمّ بر موقع طوتوب أكثر يرلرنده ترشّحاتى گورونديگندن، قصيدهنڭ إسمى اوڭا باقييور گبى ويريلمش. هم شيمدى آڭلايورم كه، أسكيدن بَرى بنم لياقتم اولماديغى حالده بڭا ويريلن بديع الزمان لقبى، بنم دگلدى؛ بلكه رسالهِٔ نورڭ معنوى بر إسمى ايدى. ظاهر بر ترجماننه عاريةً و أمانةً طاقيلمش. شيمدى او أمانت إسم، حقيقى صاحبنه إعاده ايديلمش. ديمك، سريانيجه بديع معناسنده و قصيدهده تكرّرينه بناءً قصيدهيه ويريلن جلجلوتيه إسمى إشارى بر طرزده، بدعت زماننده چيقان بديع البيان و بديع الزمان اولان رسالهِٔ نورڭ؛ هم عباره، هم معنا، هم إسم نقطهلريله بديعلگنه مناسبتدارلغى إحساس ايتمهسنه و بو إسم بر پارچه اوڭا ده باقماسنه و بو إسمڭ مسمّاسنده، رسالهِٔ نور چوق ير إشغال ايتديگى ايچون، حق قزانمش اولماسنه تخمين ايدييورم.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سكزنجى رمز:
سؤال:بتون قيمتدار كتابلر ايچنده رسالهِٔ نور، قرآنڭ إشارتنه و إلتفاتنه و حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ تقدير و تحسيننه و غوثِ أعظمڭ (قس) توجّه و تبشيرينه وجهِ إختصاصى نهدر؟ او ايكى ذاتڭ كرامتله رسالهِٔ نوره بو قدر قيمت و أهمّيت ويرمهسنڭ حكمتى نهدر؟
الجواب:معلومدر كه بعض وقت اولور، بر دقيقه؛ بر ساعت و بلكه بر گون، بلكه سنهلر قدر و بر ساعت؛ بر سنه، بلكه بر عمر قدر نتيجه ويرر و أهمّيتلى اولور. مثلا: بر دقيقهده شهيد اولان بر آدم، بر ولايت قزانير؛ و صوغوغڭ شدّتندن إنجماد ايتمك زماننده و دشمنڭ دهشتِ هجومنده بر ساعت نوبت، بر سنه عبادت
— 673 —
حكمنه گچهبيلير. ايشته عينًا اويله ده: رسالهِٔ نوره ويريلن أهمّيت دخى، زمانڭ أهمّيتندن، هم بو عصرڭ شريعتِ محمّديهيه (عصم) و شعائرِ أحمديهيه (عصم) ايتديگى تخريباتڭ دهشتندن، هم بو آخر زمانڭ فتنهسندن أسكى زماندن بَرى بتون اُمّت إستعاذه ايتمهسى جهتندن، هم او فتنهلرڭ صولتندن مؤمنلرڭ ايمانلرينى قورتارماسى نقطهسندن رسالهِٔ نور اويله بر أهمّيت كسب ايتمش كه: قرآن اوڭا قوّتلى إشارتله إلتفات ايتمش و حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه اوچ كرامتله اوڭا بشارت ويرمش و غوثِ أعظم (قس) كرامتكارانه اوندن خبر ويروب، ترجماننى تشجيع ايتمش.
أوت بو عصرڭ دهشتنه قارشى تقليدى اولان إعتقادڭ إستناد قلعهلرى صارصيلمش و اوزاقلاشمش و پردهلنمش اولديغندن؛ هر مؤمن، تك باشيله ضلالتڭ جماعتله هجومنه مقاومت ايتديرهجك غايت قوّتلى بر ايمانِ تحقيقى لازمدر كه طايانهبيلسين. رسالهِٔ نور بو وظيفهيى؛ أڭ دهشتلى بر زمانده و أڭ لزوملى نازك بر وقتده، هركسڭ آڭلايهجغى بر طرزده؛ حقائقِ قرآنيه و ايمانيهنڭ أڭ درين و أڭ گيزليلرينى، غايت قوّتلى برهانلر ايله إثبات ايدهرك؛ او ايمانِ تحقيقىيى طاشييان خالص و صادق شاكردلرى دخى، بولوندقلرى قصبه و قريه و شهرلرده (خدمتِ ايمانيه إعتباريله) عادتا برر گيزلى قطب گبى، مؤمنلرڭ معنوى برر نقطهِٔ إستنادى اولارق، بيلينمهدكلرى و گورونمدكلرى و گوروشلمدكلرى حالده، قوّهِٔ معنويهِٔ إعتقادلرى جسور برر ضابط گبى؛ قوّهِٔ معنويهيى، أهلِ ايمانڭ قلبلرينه ويروب، مؤمنلره معنًا مقاومت و جسارت ويرييورلر.
أگر بر معنّد طرفندن دينيلسه: "حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه، بو عموم مجازى معنالرى إراده ايتمهمش." بز ده ديرز كه: فرضا حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنه إراده ايتمزسه، فقط كلامى دلالت ايدر و قرينهلرڭ قوّتيله، إشارى و ضمنى
— 674 —
دلالتله معنالرى ايچنه داخل ايدر. هم مادام او مجازى معنا و إشارى مفهوملر حقدر، طوغريدر و واقعه مطابقدر و بو إلتفاته لايقدر و قرينهلرى قوّتليدر؛ ألبته حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ، بويله بتون إشارى معنالرى إراده ايدهجك كلّى بر توجّهى فرضا بولونمازسه؛ جلجلوتيه وحى اولمق جهتيله حقيقى صاحبى، حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ استادى اولان پيغمبرِ ذىشان عليه الصلاة والسلامڭ كلّى توجّهى و استادينڭ استادِ ذو الجلالنڭ إحاطهلى علمى اونلره باقار، إراده دائرهسنه آلير.
بو خصوصده قطعى و يقين درجهسندهكى قناعتمڭ بر سببى شودر كه: مشكلاتِ عظيمه ايچنده، الآية الكبرانڭ تفسيرِ أكبرى اولان يدنجى شعاعى يازمقده چوق زحمت چكديگمدن، بر قدسى تسلّى و تشويقه جدًّا چوق محتاج ايدم. شيمدىيه قدر مكرّر تجربهلرله بو گبى حالتلرمده، عنايتِ إلٰهيه إمداديمه يتيشييوردى. رسالهيى بيتيرديگم عين وقتده (هيچ خاطريمه گلمديگى حالده) بردن بو كرامتِ عَلَويهنڭ ظهورى، بنده هيچ بر شبهه بيراقمدى كه؛ بو دخى بنم إمداديمه گلن سائر عنايتِ إلٰهيه گبى، ربِّ رحيمڭ بر عنايتيدر. عنايت ايسه آلداتماز، حقيقتسز اولماز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 675 —
حقيقت چكردكلرى
(اوتوز بش سنه أوّل طبع ايديلن "حقيقت چكردكلرى" نامندهكى رسالهدن وجيزهلردر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
١- مريض بر عصرڭ، خسته بر عنصرڭ، عليل بر عضوڭ رچتهسى؛ إتّباعِ قرآندر.
٢- عظمتلى بختسز بر قطعهنڭ، شانلى طالعسز بر دولتڭ، دگرلى صاحبسز بر قَومڭ رچتهسى؛ إتّحادِ إسلامدر.
٣- أرضى و بتون نجوم و شموسى تسبيح دانهلرى گبى قالديرهجق و چويرهجك قوّتلى بر أله مالك اولميان كيمسه، كائناتده دعواىِ خلق و إدّعاىِ ايجاد ايدهمز. زيرا هر شى، هر شيله باغليدر.
— 676 —
٤- حشرده بتون ذوى الأرواحڭ إحياسى؛ موتآلود بر نوم ايله قيشده اويوشمش بر سينگڭ بهارده إحيا و إنشاسندن قدرته داها آغير اولاماز. زيرا قدرتِ أزليه ذاتيهدر؛ تغيّر ايدهمز، عجز تخلّل ايدهمز، عوائق تداخل ايدهمز. اونده مراتب اولاماز، هر شى اوڭا نسبةً بردر.
٥- سيورىسينگڭ گوزينى خلق ايدن، گونشى دخى او خلق ايتمشدر.
٦- پيرهنڭ معدهسنى تنظيم ايدن، منظومهِٔ شمسيهيى ده او تنظيم ايتمشدر.
٧- كائناتڭ تأليفنده اويله بر إعجاز وار كه؛ بتون أسبابِ طبيعيه فرضِ محال اولارق مقتدر برر فاعلِ مختار اولسهلر، ينه كمالِ عجز ايله او إعجازه قارشى سجده ايدهرك
سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دييهجكلردر.
٨- أسبابه تأثيرِ حقيقى ويريلمهمش، وحدت و جلال اويله ايستر. لٰكن ملك جهتنده أسباب دستِ قدرته پرده اولمشدر، عزّت و عظمت اويله ايستر. تا نظرِ ظاهرده، دستِ قدرت ملك جهتندهكى امورِ خسيسه ايله مباشر گورولمهسين.
٩- محلِّ تعلّقِ قدرت اولان هر شيدهكى ملكوتيت جهتى شفّافدر، نزيهدر.
١٠- عالمِ شهادت، عوالم الغيوب اوستنده تنتنهلى بر پردهدر.
١١- بر نقطهيى تام يرنده ايجاد ايتمك ايچون، بتون كائناتى ايجاد ايدهجك بر قدرتِ غيرِ متناهى لازمدر. زيرا شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ هر بر حرفنڭ،
— 677 —
باخصوص ذىحيات هر بر حرفنڭ، هر بر جملهسنه متوجّه برر يوزى، ناظر برر گوزى واردر.
١٢- مشهوردر كه: هلالِ عيده باقارلردى. كيمسه بر شى گورمدى. إختيار بر ذات يمين ايدهرك "هلالى گوردم." ديدى. حالبوكه گورديگى هلال دگل، كيرپيگنڭ تقوّس ايتمش بياض بر قيلى ايدى. او قيل نرهده؟ قمر نرهده؟ حركاتِ ذرّات نرهده؟ فاعلِ تشكيلِ أنواع نرهده؟
١٣- طبيعت، مثالى بر مطبعهدر، طابع دگل؛ نقشدر، نقّاش دگل؛ قابلدر، فاعل دگل؛ مسطردر، مصدر دگل؛ نظامدر، ناظم دگل؛ قانوندر، قدرت دگل؛ شريعتِ إراديهدر، حقيقتِ خارجيه دگل.
١٤- فطرتِ ذىشعور اولان وجداندهكى إنجذاب و جذبه، بر حقيقتِ جاذبهدارڭ جذبهسيلهدر.
١٥- فطرت يالان سويلهمز. بر چكردكدهكى ميلانِ نُمُوّ دير: "بن سنبللنهجگم، ميوه ويرهجگم." طوغرى سويلر. يمورطهده بر ميلانِ حيات وار. دير: "پيليچ اولاجغم." بِإذْنِ اللّٰه اولور. طوغرى سويلر. بر آووج صو، ميلانِ إنجماد ايله دير: "فضله ير طوتهجغم." متين دمير اونى يالان چيقاراماز؛ سوزينڭ طوغريلغى دميرى پارچهلر. شو ميلانلر، إرادهدن گلن أوامرِ تكوينيهنڭ تجلّيلريدر، جلوهلريدر.
١٦- قارينجهيى أميرسز، آرىيى يعسوبسز بيراقميان قدرتِ أزليه؛ ألبته بشرى نبيسز بيراقماز. عالمِ شهادتدهكى إنسانلره إنشقاقِ قمر، بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولديغى گبى، معراج دخى عالمِ ملكوتدهكى ملائكه و
— 678 —
روحانياته قارشى بر معجزهِٔ كبراىِ أحمديهدر كه؛ نبوّتنڭ ولايتى بو كرامتِ باهره ايله إثبات ايديلمشدر و او پارلاق ذات، برق و قمر گبى ملكوتده شعلهفشان اولمشدر.
١٧- كلمهِٔ شهادتڭ ايكى كلامى بربرينه شاهددر. برنجيسى ايكنجيسنه برهانِ لمّيدر؛ ايكنجيسى برنجيسنه برهانِ إنّىدر.
١٨- حيات، كثرتده بر چشيد تجلّئِ وحدتدر. اونڭ ايچون إتّحاده سَوق ايدر. حيات، بر شيئى هر شيئه مالك ايدر.
١٩- روح، بر قانونِ ذىوجودِ خارجيدر، بر ناموسِ ذىشعوردر. ثابت و دائم فطرى قانونلر گبى، روح دخى عالمِ أمردن، صفتِ إرادهدن گلمش، قدرت اوڭا وجودِ حسّى گيديرمشدر. بر سيّالهِٔ لطيفهيى او جوهره صدف ايتمشدر. موجود روح، معقول قانونڭ قارداشيدر. ايكيسى هم دائمى، هم عالمِ أمردن گلمشلردر. شايد نوعلردهكى قانونلره قدرتِ أزليه بر وجودِ خارجى گيديرسه ايدى، روح اولوردى. أگر روح، وجودى چيقارسه، شعورى باشندن اينديرسه، ينه لا يموت بر قانون اولوردى.
٢٠- ضيا ايله موجودات گورونور، حيات ايله موجوداتڭ وارلغى بيلينير. هر بريسى برر كشّافدر.
٢١- نصرانيت، يا إنطفا ويا إصطفا ايدوب إسلاميته قارشى تركِ سلاح ايدهجكدر. نصرانيت بر قاچ دفعه ييرتيلدى، پروتستانلغه گلدى. پروتستانلق ده ييرتيلدى، توحيده ياقلاشدى. تكرار ييرتيلمغه
— 679 —
حاضرلانييور. يا إنطفا بولوب سونهجك ويا حقيقى نصرانيتڭ أساسنى جامع اولان حقائقِ إسلاميهيى قارشيسنده گورهجك، تسليم اولاجقدر.
ايشته بو سرِّ عظيمه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام إشارت ايتمشدر كه: "حضرتِ عيسى نازل اولوب گلهجك، اُمّتمدن اولاجق، شريعتمله عمل ايدهجكدر."
٢٢- جمهورِ عوامى، برهاندن زياده، مأخذدهكى قدسيت إمتثاله سَوق ايدر.
٢٣- شريعتڭ يوزده طقسانى (ضروريات و مسلّماتِ دينيه) برر ألماس ستوندر. مسائلِ إجتهاديهِٔ خلافيه، يوزده اوندر. طقسان ألماس ستون، اون آلتونڭ حمايهسنه ويريلمز. كتابلر و إجتهادلر قرآنه دوربين اولمالى، آيينه اولمالى؛ گولگه و وكيل اولماملى!
٢٤- هر مستعد؛ نفسى ايچون إجتهاد ايدهبيلير، تشريع ايدهمز.
٢٥- بر فكره دعوت، جمهورِ علمانڭ قبولنه وابستهدر. يوقسه دعوت بدعتدر، ردّ ايديلير.
٢٦- إنسان فطرةً مكرّم اولديغندن، حقّى آرايور. بعضًا باطل ألنه گلير؛ حق ظن ايدهرك قويننده صاقلار. حقيقتى قازاركن، إختيارسز ضلالت باشنه دوشر؛ حقيقت ظن ايدهرك قفاسنه گيديرييور.
٢٧- بربرندن أشفّ و ألطف، قدرتڭ چوق آيينهلرى واردر؛ صودن هوايه، هوادن أثيره، أثيردن عالمِ مثاله، عالمِ مثالدن عالمِ أرواحه، حتّى زمانه، فكره تنوّع ايدييور. هوا آيينهسنده بر كلمه ميليونلر كلمات اولور. قلمِ قدرت،
— 680 —
شو سرِّ تناسلى پك عجيب إستنساخ ايدييور. إنعكاس، يا هويتى ويا هويتله ماهيتى طوتار. كثيفڭ تمثاللرى برر ميّتِ متحرّكدر. بر روحِ نورانينڭ كندى آيينهلرنده اولان تمثاللرى، برر حىِّ مرتبطدر؛ عينى اولماسه ده، غيرى ده دگلدر.
٢٨- شمس حركتِ محوريهسيله سيلكنسه، ميوهلرى دوشمز؛ سيلكنمزسه، يميشلرى اولان سيّارات دوشوب طاغيلاجقدر.
٢٩- نورِ فكر، ضياىِ قلب ايله ايشيقلانوب مزج اولمازسه، ظلمتدر، ظلم فيشقيرر. گوزڭ مظلم نهارِ أبيضى، مضيهِٔ
(حاشيه): مئالى: گوزڭ گوندوزه بڭزهين بياضى، گيجهيه بڭزهين سياهلغيله برابر اولمازسه؛ گوز، گوز اولماز.
ليلهِٔ سُوَيْدَا ايله مزج اولمازسه بصرسز اولديغى گبى، فكرتِ بيضاده سويداءِ قلب بولونمازسه، بصيرتسزدر.
٣٠- علمده إذعانِ قلب اولمازسه، جهلدر. إلتزام باشقه، إعتقاد باشقهدر.
٣١- باطل شيلرى اييجه تصوير، صافى ذهنلرى إضلالدر.
٣٢- عالمِ مرشد، قويون اولمالى؛ قوش اولماملى. قويون، قوزوسنه سوت؛ قوش، ياوروسنه قَىْ ويرر.
٣٣- بر شيئڭ وجودى، بتون أجزاسنڭ وجودينه وابستهدر. عدمى ايسه، بر جزئنڭ عدميله اولديغندن؛ ضعيف آدم، إقتدارينى گوسترمك ايچون تخريب طرفدارى اولويور، مثبت يرينه منفيجه حركت ايدييور.
— 681 —
٣٤- دساتيرِ حكمت، نواميسِ حكومتله؛ قوانينِ حق، روابطِ قوّتله إمتزاج ايتمزسه جمهورِ عوامده مثمر اولاماز.
٣٥- ظلم، باشنه عدالت كلاهنى گچيرمش؛ خيانت، حميت لباسنى گيمش؛ جهاده بغى إسمى طاقيلمش، أسارته حرّيت نامى ويريلمش. أضداد، صورتلرينى مبادله ايتمشلر.
٣٦- منفعت اوزرينه دونن سياست، جاناواردر.
٣٧- آج جاناواره قارشى تحبّب؛ مرحمتنى دگل، إشتهاسنى آچار. هم ده ديش و طيرناغنڭ كراسنى ده ايستر.
٣٨- زمان گوستردى كه: جنّت اوجوز دگل، جهنّم دخى لزومسز دگل.
٣٩- دنياجه خواص طانيلان إنسانلردهكى مزيت، سببِ تواضع و محويت ايكن؛ تحكّم و تكبّره سبب اولمشدر. فقارانڭ عجزى، عوامڭ فقرى سببِ مرحمت و إحسان ايكن؛ أسارت و محكوميتلرينه منجر اولمشدر.
٤٠- بر شيده محاسن و شرف حاصل اولدقجه، خواصّه پيشكش ايدرلر؛ سيّئات اولسه، عوامه تقسيم ايدرلر.
٤١- غايهِٔ خيال اولمازسه وياخود نسيان ويا تناسى ايديلسه؛ أذهان أنالره دونوب أطرافنده گزرلر.
— 682 —
٤٢- بتون إختلالات و فسادڭ أصل معدنى و بتون أخلاقِ رذيلهنڭ محرك و منبعى تك ايكى كلمهدر:
برنجى كلمه:"بن طوق اولسهم، باشقهسى آجلقدن ئولسه بڭا نه!"
ايكنجى كلمه:"إستراحتم ايچون زحمت چك؛ سن چاليش، بن ييهيم."
برنجى كلمهنڭ عِرقنى كسهجك تك بر دواسى وار كه، او ده وجوبِ زكاتدر.
ايكنجى كلمهنڭ دواسى، حرمتِ ربادر. عدالتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب، ربايه "ياساقدر، گيرمگه حقّڭ يوقدر" دير. بشر بو أمرى ديڭلهمدى، بيوك بر سيلله يدى. داها مدهشنى ييمهدن، ديڭلهملى!..
٤٣- دولتلر، ملّتلر محاربهسى؛ طبقاتِ بشر محاربهسنه تركِ موقع ايدييور. زيرا بشر أسير اولمق ايستهمديگى گبى، أجير اولمق ده ايستهمز.
٤٤- طريقِ غيرِ مشروع ايله بر مقصدى تعقيب ايدن، غالبًا مقصودينڭ ضدّيله جزا گورور. آوروپا محبّتى گبى غيرِ مشروع محبّتڭ عاقبتنڭ مكافاتى، محبوبڭ غدّارانه عداوتيدر.
٤٥- ماضىيه، مصائبه قدر نظريله و مستقبله، معاصىيه تكليف نقطهسنده باقمق لازمدر. جبر و إعتزال، بوراده باريشيرلر.
٤٦- چارهسى بولونان شيده عجزه، چارهسى بولونميان شيده جزعه إلتجا ايتمهمك گركدر.
— 683 —
٤٧- حياتڭ يارهسى إلتيام بولور. عزّتِ إسلاميهنڭ و ناموسڭ و عزّتِ ملّيهنڭ يارهلرى پك دريندر.
٤٨- اويله زمان اولور كه؛ بر كلمه بر اوردويى باتيرير، بر گلّه اوتوز ميليونڭ محوينه سبب اولور.
(حاشيه): صرب بر نفرڭ آووستريا ولى عهدينه آتديغى بر تك گلّه؛ أسكى حربِ عمومىيى پاتلاتديردى، اوتوز ميليون نفوسڭ محوينه سبب اولدى.
اويله شرائط تحتنده اولور كه؛ كوچك بر حركت، إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير و اويله حال اولور كه؛ كوچك بر فعل، إنسانى أسفلِ سافلينه اينديرر.
٤٩- بر دانه صدق، بر خرمان يالانلرى ياقار. بر دانه حقيقت، بر خرمان خيالاته مرجّحدر.
لَا يَلْزَمُ مِنْ لُزُومِ صِدْقِ كُلِّ قَوْلٍ قَوْلُ كُلِّ صِدْقٍ
هر سوزڭ طوغرى اولمالى؛ فقط هر طوغرىيى سويلهمك، طوغرى دگل.
٥٠- گوزل گورن، گوزل دوشونور. گوزل دوشونن، حياتندن لذّت آلير.
٥١- إنسانلرى جانلانديران أملدر؛ ئولديرن يأسدر.
٥٢- أسكيدن بَرى إعلاىِ كلمة اللّٰه و بقاىِ إستقلاليّتِ إسلام ايچون فرضِ كفايهِٔ جهادى درعهده ايله كندينى، يك وجود اولان عالمِ إسلامه فدايه وظيفهدار و خلافته بايراقدار گورمش اولان بو دولتِ إسلاميهنڭ فلاكتى؛
— 684 —
عالمِ إسلامڭ سعادت و حرّيتِ مستقبلهسيله تلافى ايديلهجكدر. زيرا شو مصيبت، مايهِٔ حياتمز اولان اخوّتِ إسلاميهنڭ إنكشافنى خارق العاده تعجيل ايتدى.
٥٣- خرستيانلغڭ مالى اولميان محاسنِ مدنيتى اوڭا مال ايتمك و إسلاميتڭ دشمنى اولان تدنّىيى اوڭا دوست گوسترمك، فلگڭ ترس دونمسنه دليلدر.
٥٤- پاصلانمش بىهمتا بر ألماس، دائما مجلّا جامه مرجّحدر.
٥٥- هر شيئى مادّهده آرايانلرڭ عقللرى گوزلرندهدر، گوز ايسه معنوياتده كوردر.
٥٦- مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشسه، حقيقته إنقلاب ايدر؛ خرافاته قپو آچار.
٥٧- إحسانِ إلٰهيدن فضله إحسان، إحسان دگلدر. هر شيئى، اولديغى گبى توصيف ايتمك گركدر.
٥٨- شهرت، إنسانڭ مالى اولميانى دخى إنسانه مال ايدر.
٥٩- حديث، معدنِ حيات و ملهمِ حقيقتدر.
٦٠- إحياىِ دين، إحياىِ ملّتدر. حياتِ دين، نورِ حياتدر.
— 685 —
٦١- نوعِ بشره رحمت اولان قرآن؛ آنجق عمومڭ، لا أقل أكثريتڭ سعادتنى تضمّن ايدن بر مدنيتى قبول ايدر. مدنيتِ حاضره، بش منفى أساس اوزرينه تأسّس ايتمشدر:
١- نقطهِٔ إستنادى، قوّتدر. او ايسه، شأنى تجاوزدر.
٢- هدفِ قصدى منفعتدر. او ايسه، شأنى تزاحمدر.
٣- حياتده دستورى، جدالدر. او ايسه، شأنى، تنازعدر.
٤- كتلهلر مابيْنندهكى رابطهسى، آخَرى يوتمقله بسلهنن عنصريت و منفى ملّيتدر. او ايسه، شأنى مدهش تصادمدر.
٥- جاذبهدار خدمتى، هوا و هوسى تشجيع و آرزولرينى تطميندر. او هوا ايسه، إنسانڭ مسخِ معنويسنه سببدر.
شريعتِ أحمديهنڭ (عصم) تضمّن ايتديگى و أمر ايتديگى مدنيت ايسه: نقطهِٔ إستنادى، قوّته بدل حقدر كه؛ شأنى، عدالت و توازندر. هدفى ده، منفعت يرينه فضيلتدر كه؛ شأنى، محبّت و تجاذبدر. جهت الوحدت ده، عنصريت و ملّيت يرينه، رابطهِٔ دينى و وطنى و صنفيدر كه؛ شأنى صميمى اخوّت و مسالمت و خارجڭ تجاوزينه قارشى، يالڭز تدافعدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه دستورِ تعاوندر كه؛ شأنى، إتّحاد و تسانددر. هوا يرينه هُدادر كه؛ شأنى، إنسانيةً ترقّى و روحًا تكاملدر.
موجوديتمزڭ حاميسى اولان إسلاميتدن ألنى گَوْشتمه، درت أل ايله صاريل؛ يوقسه محو اولورسڭ.
— 686 —
٦٢- مصيبتِ عامّه، أكثريتڭ خطاسندن ترتّب ايدر. مصيبت؛ جنايتڭ نتيجهسى، مكافاتڭ مقدّمهسيدر.
٦٣- شهيد كندينى حىّ بيلير. فدا ايتديگى حياتى، سكراتى طاتمديغندن، غيرِ منقطع و باقى گورويور. يالڭز داها نزيه اولارق بولويور.
٦٤- عدالتِ محضهِٔ قرآنيه؛ بر معصومڭ حياتنى و قاننى، حتّى عموم بشر ايچون ده اولسه، هدر ايتمز. ايكيسى نظرِ قدرتده بر اولديغى گبى، نظرِ عدالتده ده بردر. خودكاملق ايله، اويله إنسان اولور كه؛ إحتراصنه مانع هر شيئى، حتّى ألندن گليرسه دنيايى خراب و نوعِ بشرى محو ايتمك ايستر.
٦٥- خوف و ضعف، تأثيراتِ خارجيهيى تشجيع ايدر.
٦٦- محقّق مصلحت، موهوم مضرّته فدا ايديلمز.
٦٧- شيمديلك إستانبول سياستى، إسپانيول خستهلغى گبى بر خستهلقدر.
٦٨- دلى آدمه "اييسڭ، اييسڭ" دينيلسه اييلشمهسى، ايى آدمه "فناسڭ، فناسڭ" دينيلسه فنالاشمهسى نادر دگلدر.
٦٩- دشمنڭ دشمنى، دشمن قالدقجه دوستدر؛ دشمنڭ دوستى، دوست قالدقجه دشمندر.
٧٠- عنادڭ ايشى: شيطان بريسنه يارديم ايتسه؛ "مَلكدر" دير، رحمت اوقور؛ مخالفنده مَلك گورسه، "لباسنى دگيشديرمش شيطاندر." دير، لعنت ايدر.
— 687 —
٧١- بر دردڭ درمانى، باشقه بر درده زهر اولابيلير. بر درمان، حدّندن گچسه، درد گتيرر.
٧٢-
اَلْجَمْعِيَّةُ الَّتِى فِيهَا التَّسَانُدُ اٰلَةٌ خُلِقَتْ لِتَحْرِيكِ السَّكَنَاتِ وَ الْجَمَاعَةُ الَّتِى فِيهَا التَّحَاسُدُ اٰلَةٌ خُلِقَتْ لِتَسْكِينِ الْحَرَكَاتِ
٧٣- جماعتده واحدِ صحيح اولمازسه؛ جمع و ضم، كسر ضربى گبى كوچولتور.
(حاشيه): حسابده معلومدر كه؛ ضرب و جمع، زيادهلشديرر. درت كرّه درت، اون آلتى اولور. فقط كسرلرده ضرب و جمع، بِالعكس كوچولتور. ثلثى ثُلث ايله ضرب ايتمك، تُسع اولور؛ يعنى، طوقوزده بر اولور. عينًا اونڭ گبى، إنسانلرده صحّت و إستقامت ايله وحدت اولمازسه؛ زيادهلشمكله كوچولور، بوزوق اولور، قيمتسز اولور.
٧٤- عدمِ قبول، قبولِ عدمله إلتباس اولونور. عدمِ قبول؛ عدمِ دليلِ ثبوت، اونڭ دليليدر. قبولِ عدم، دليلِ عدم ايستر. برى شك، برى إنكاردر.
٧٥- ايمانى مسئلهلرده شبهه، بر دليلى، حتّى يوز دليلى آتسه ده؛ مدلوله ايراثِ ضرر ايدهمز. چونكه بيڭلر دليل وار.
٧٦- سوادِ أعظمه إتّباع ايديلمهلى. أكثريته و سوادِ أعظمه طايانديغى زمان، لاقيد أمويلك، أڭ نهايت أهلِ سنّت جماعتنه گيردى. عددجه أقلّيتده قالان صلابتلى عَلَويلك، أڭ نهايت آز بر قسمى رافضيلگه طاياندى.
— 688 —
٧٧- حقده إتّفاق، أحقده إختلاف اولديغندن؛ بعضًا حق، أحقدن أحقدر؛ حسن، أحسندن أحسندر. هركس كندى مسلگنه "هو حق" ديمهلى، "هو الحق" ديمهملى. وياخود "هو حسن" ديمهلى، "هو الحسن" ديمهملى.
٧٨- جنّت اولمازسه، جهنّم تعذيب ايتمز.
٧٩- زمان إختيارلندقجه، قرآن گنجلشييور؛ رموزى توضّح ايدييور. نور، نار گورونديگى گبى؛ بعضًا شدّتِ بلاغت دخى، مبالغه گورونور.
٨٠- حرارتدهكى مراتب، برودتڭ تخللى ايلهدر؛ حُسندهكى درجات، قبحڭ تداخلى ايلهدر. قدرتِ أزليه ذاتيهدر، لازمهدر، ضروريهدر؛ عجز تخلّل ايدهمز، مراتب اولاماز، هر شى اوڭا نسبةً مساويدر.
٨١- شمسڭ فيضِ تجلّيسى اولان تمثالى، دڭزڭ سطحنده و دڭزڭ قطرهسنده عين هويتى گوسترييور.
٨٢- حيات، جلوهِٔ توحيددندر، منتهاسى ده وحدت كسب ايدييور.
٨٣- إنسانلرده ولى، جمعهده دقيقهِٔ إجابه، رمضانده ليلهِٔ قدر، أسماءِ حسنىده إسمِ أعظم، عمرده أجل مجهول قالدقجه؛ سائر أفراد دخى قيمتدار قالير، أهمّيت ويريلير. يگرمى سنه مبهم بر عمر، نهايتى معيّن بيڭ سنه عمره مرجّحدر.
٨٤- دنياده معصيتڭ عاقبتى، عقابِ اُخروىيه دليلدر.
— 689 —
٨٥- رزق، حيات قدر قدرت نظرنده أهمّيتليدر. قدرت چيقارييور، قدر گيديرييور، عنايت بسلهيور. حيات؛ محصّلِ مضبوطدر، گورونور. رزق؛ غيرِ محصّل، تدريجى منتشردر، دوشونديرر. آجلقدن ئولمك يوقدر. زيرا بدنده شحم و سائره صورتنده إدّخار اولونان غدا بيتمهدن أوّل ئولويور. ديمك، تركِ عادتدن نشئت ايدن مرض ئولديرر؛ رزقسزلق دگل.
٨٦- آكل اللحم وحشيلرڭ حلال رزقلرى، حيواناتڭ حدسز جنازهلريدر؛ هم روىِ زمينى تميزلهيورلر، هم رزقلرينى بولويورلر.
٨٧- بر لقمه قرق پارهيه، ديگر بر لقمه اون غروشه. آغزه گيرمهدن و بوغازدن گچدكدن صوڭره بردرلر. يالڭز، بر قاچ ثانيه آغزده بر فرق وار. مفتّش و قپوجى اولان قوّهِٔ ذائقهيى تلطيف و ممنون ايتمك ايچون بردن اوڭا گيتمك، إسرافڭ أڭ سفيهيدر.
٨٨- لذائذ چاغيردقجه، صانكه ييدم ديمهلى. صانكه ييديمى دستور ياپان؛ "صانكه ييدم" نامندهكى بر مسجدى ييهبيليردى، ييمهدى.
٨٩- أسكيدن أكثر إسلام آج دگلدى، ترفّهه إختيار واردى. شيمدى آجدر، تلذّذه إختيار يوقدر.
٩٠- موقّت لذّتدن زياده، موقّت ألمه تبسّم ايتملى؛ خوش گلدڭ ديمهلى. گچمش لذائذ، آه واه ديديرتير. " آه!" مستتر بر ألمڭ ترجمانيدر. گچمش آلام، "اوخ!" ديديرتير. او "اوخ" مضمر بر لذّت و نعمتڭ مخبريدر.
— 690 —
٩١- نسيان دخى بر نعمتدر. يالڭز هر گونڭ آلامنى چكديرر، متراكمى اونوتديرر.
٩٢- درجهِٔ حرارت گبى، هر مصيبتده بر درجهِٔ نعمت واردر. داها بيوگنى دوشونوب، كوچكدهكى درجهِٔ نعمتى گوروب، اللّٰهه شكر ايتملى. يوقسه إستعظام ايله اوفلنسه، شيشر؛ مراق ايديلسه، ايكيلهشير؛ قلبدهكى مثالى، خيالى، حقيقته إنقلاب ايدر.. او ده قلبى دوگر.
٩٣- هر آدم ايچون، هيئتِ إجتماعيهده گورمك و گورونمك ايچون مرتبه دينيلن بر پنجرهسى واردر. او پنجره قامتِ قيمتندن يوكسك ايسه، تكبّر ايله تطاول ايدهجك؛ أگر قامتِ قيمتندن آشاغى ايسه، تواضع ايله تقوّس ايدهجك و أگيلهجك.. تا او سويهده گورسون و گورونسون. إنسانده بيوكلگڭ مقياسى؛ كوچكلكدر، يعنى تواضعدر. كوچكلگڭ ميزانى؛ بيوكلكدر، يعنى تكبّردر.
٩٤- ضعيفڭ قوىيه قارشى عزّتِ نفسى، قويده تكبّر اولور؛ قوينڭ ضعيفه قارشى تواضعى، ضعيفده تذلّل اولور. بر اولو الأمرڭ مقامندهكى جدّيتى، وقاردر؛ محويتى، ذلّتدر.. خانهسندهكى جدّيتى، كبردر؛ محويتى تواضعدر. فرد متكلّمِ وحده اولسه، مسامحهسى و فداكارلغى عملِ صالحدر؛ متكلّمِ مع الغير اولسه، خيانتدر، عملِ طالحدر. بر شخص، كندى نامنه هضمِ نفس ايدر، تفاخر ايدهمز؛ ملّت نامنه تفاخر ايدر، هضمِ نفس ايدهمز.
— 691 —
٩٥- ترتيبِ مقدّماتده "تفويض" تنبللكدر، ترتّبِ نتيجهده توكّلدر. ثمرهِٔ سعينه و قسمتنه رضا؛ قناعتدر، مَيلِ سعيى قوّتلنديرر. موجوده إكتفا، دونهمّتلكدر.
٩٦- أوامرِ شرعيهيه قارشى إطاعت و عصيان اولديغى گبى، أوامرِ تكوينيهيه قارشى ده إطاعت و عصيان واردر. برنجيسنده مكافات و مجازاتڭ أكثرى آخرتده؛ ايكنجيسنده، أغلبى دنياده اولور. مثلا: صبرڭ مكافاتى ظفردر، عطالتڭ مجازاتى سفالتدر، سعيڭ ثوابى ثروتدر، ثباتڭ مكافاتى غلبهدر. مساواتسز عدالت، عدالت دگلدر.
٩٧- تماثل تضادڭ سببيدر، تناسب تساندڭ أساسيدر، صغرِ نفس تكبّرڭ منبعيدر، ضعف غرورڭ معدنيدر، عجز مخالفتڭ منشئيدر، مراق علمڭ خواجهسيدر.
٩٨- قدرتِ فاطره إحتياج ايله، خصوصًا آجلق إحتياجيله؛ باشده إنسان بتون حيواناتى گملنديروب، نظامه صوقمش. هم عالمى هرج و مرجدن خلاص ايدوب، هم إحتياجى مدنيته استاد ايدهرك، ترقّياتى تأمين ايتمشدر.
٩٩- صيقنتى، سفاهتڭ معلّميدر. يأس، ضلالتِ فكرڭ؛ ظلمتِ قلب، روح صيقنتيسنڭ منبعيدر.
١٠٠-
اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ بِالتَّهَوُّسِ تَرَجَّلَ النِّسَاءُ بِالتَّوَقُّحِ
بر مجلسِ إخوانه گوزل بر قارى گيردكجه؛ ريا، رقابت، حسد طمارى إنتباه ايدر. ديمك إنكشافِ نسواندن، مدنى بشرده أخلاقِ سيّئه إنكشاف ايدر.
— 692 —
١٠١- بشرڭ شيمديكى سيّئاتآلود خيرچين روحنده، متبسّم كوچك جنازهلر اولان صورتلرڭ رولى أهمّيتليدر.
١٠٢- ممنوع هيكل؛ يا بر ظلمِ متحجّر، يا بر هوسِ متجسّم ويا بر رياىِ متجسّددر.
١٠٣- إسلاميتڭ مسلّماتنى تمامًا إمتثال ايتديگى جهتله بِحقٍّ دائرهِٔ داخلنه گيرمش ذاتده؛ مَيل التوسيع مَيل التكمّلدر. لاقيدلق ايله خارجده صاييلان ذاتده مَيل التوسيع، مَيل التخريبدر. فورطنه و زلزله زماننده؛ دگل إجتهاد قپوسنى آچمق، بلكه پنجرهلرينى ده قپاتمق مصلحتدر. لااباليلر رخصتلرله اوقشانيلماز؛ عزيمتلرله، شدّتله ايقاظ ايديلير.
١٠٤- بيچاره حقيقتلر، قيمتسز أللرده قيمتسز اولور.
١٠٥- كرهمز حيوانه بڭزهيور، آثارِ حيات گوسترييور. عجبا يمورطه قدر كوچولسه، بر نوع حيوان اولميهجق ميدر؟ ويا بر ميقروب كرهمز قدر بيوسه، اوڭا بڭزهميهجك ميدر؟ حياتى وارسه، روحى ده واردر. عالم، إنسان قدر كوچولسه، ييلديزلرى ذرّات و جواهرِ فرديه حكمنه گچسه؛ او ده بر حيوانِ ذىشعور اولميهجق ميدر؟ اللّٰهڭ بويله چوق حيوانلرى وار.
١٠٦- شريعت ايكيدر:
برنجيسى: عالمِ أصغر اولان إنسانڭ أفعال و أحوالنى تنظيم ايدن و صفتِ كلامدن گلن بيلديگمز شريعتدر.
ايكنجيسى: إنسانِ أكبر اولان عالمڭ حركات و سكناتنى تنظيم ايدن، صفتِ إرادهدن گلن شريعتِ كبراىِ فطريهدر كه؛ بعضًا ياڭليش اولارق
— 693 —
طبيعت تسميه ايديلير. ملائكه بر اُمّتِ عظيمهدر كه، صفتِ إرادهدن گلن و شريعتِ فطريه دينيلن أوامرِ تكوينيهسنڭ حَمَلهسى و ممثّلى و متمثّللريدرلر.
١٠٧-
اِذَا وَازَنْتَ بَيْنَ حَوَاسِّ حُوَيْنَةٍ خُرْدَبِينِيَّةٍ وَحَوَاسِّ الْاِنْسَانِ تَرٰى سِرًّا عَجِيبًا اِنَّ الْاِنْسَانَ كَصُورَةِ يٰس كُتِبَ فِيهَا سُورَةُ يٰس
١٠٨- مادّيونلق معنوى طاعوندر كه، بشره شو مدهش صيتمهيى طوتديردى، غضبِ إلٰهىيه چارپديردى. تلقين و تنقيد قابليتى توسّع ايتدكجه، او طاعون ده توسّع ايدر.
١٠٩- أڭ بدبخت، أڭ مضطرب، أڭ صيقنتيلى؛ ايشسز آدمدر. زيرا عطالت عدمڭ برادرزادهسيدر؛ سعى، وجودڭ حياتى و حياتڭ يقظهسيدر.
١١٠- ربانڭ قاب و قپولرى اولان بانقهلرڭ نفعى؛ بشرڭ فناسى اولان گاوورلره و اونلرڭ أڭ ظالملرينه و بونلرڭ أڭ سفيهلرينهدر. عالمِ إسلامه ضررِ مطلقدر؛ مطلق بشرڭ رفاهى نظره آلينماز. زيرا گاوور حربى و متجاوز ايسه، حرمتسز و عصمتسزدر.
١١١- جمعهده خطبه؛ ضروريات و مسلّماتى تذكيردر، نظرياتى تعليم دگلدر. عبارهِٔ عربيه داها علوى إخطار ايدر. حديث ايله آيت موازنه ايديلسه، گورونور كه؛ بشرڭ أڭ بليغى دخى، آيتڭ بلاغتنه يتيشهمز، اوڭا بڭزهمز.
سعيد النورسى
— 694 —
(مدينهِٔ منوّرهده بولونان مهمّ بر عالمڭ، رسالهِٔ نور حقّنده يازديغى بر منظومهسيدر.)
گوڭللر فاتحى بيوك استاده
نوريله بتون گوڭلمى فتح أيلهين استاد
گوڭلم سنى، قدسى هيجانلرله ايدر ياد
إلهاممه جان گلدى برائت خبرڭله
مؤمنلرى شاد أيلهين علوى ظفرڭله
صيرلدى اُفقلردن او قسوتلى بلوطلر
گوكلرده مَلكلر، بو بيوك بايرامى قوطلار
ميليونلرڭ ايماننى قورتاردى جهادڭ
پار پار يانار ايمانلى گوڭللردهكى يادڭ
جوشديرماده ايمانلرى، بيڭلرله وجيزهڭ
تاريخڭى قدسى هيجانلرله سوزهركن
إلهاممى مست ايتدى تجلّاىِ جمالڭ
"فاتح" گبى رهبرلرى آڭديرماده حالڭ
طاغلر گبى صارصيلمدڭ، أڭ قورقولى گونلرده
هر آنى ئولوملر طولو تضييقڭ اوڭنده
دنيالره دهشت صالييور سندهكى ايمان
صارصيلميان ايمانڭه دشمن بيله حيران
— 695 —
رهبر سڭا زيرا "يوجه پيغمبريمز"در
ئولمز أثرڭ: گنجلگه گوسترديگڭ ايزدر
قرآنِ كريمڭ أزلى فيضنه ايردڭ
إنسانلغه، ايمان و كمال درسنى ويردڭ
أى باشلره جنّتلرڭ اُفقندن اينن تاج
عالم سنڭ عرفانڭه، إرشاديڭه محتاج
دريا گبى نورلر طاشييور هر أثرندن
الّٰلهه گيدن نورجيلرڭ رهبريسڭ سن
ميليونلرى دريا گبى جوشديرماده "سوزلر"
جنّتدهكى عالملرى سير ايتمهده گوزلر
حكمت طولو هر جملهده، قرآندهكى نور وار
هر لمعهده، بيڭبر گونشڭ حُزْمهسى چاغلار
"نور يولجيسى" إنسانلغه ئورنك اولاجقدر
قدسى هيجانلرله، گوڭللر طولاجقدر
مفكورهسى، گوندن گونه ايردكجه كماله
غرق اولماده ايچ عالمى، أڭ طاتلى وصاله
جوشدقجه دڭزلر گبى قلبندهكى ايمان
بيڭ درسِ حقيقت ويرييور روحنه قرآن
آزادهدر إسلامى صاران تهلكهلردن
دعواسى تميز چونكه سياسى لكهلردن
— 696 —
هر حملهسنڭ قوّهِٔ قدسيهسى واردر
وجدانلرى مست أيلهين علوى سسى واردر
عشقڭ أزلى سرّينه ايردكجه گوڭللر
ير ير دوناتير اُفقنى سودا طولو رنكلر
بر ئولكهيى باشدن باشه فتح أيلدڭ أى نور
نورڭ اولاجقدر، بتون إنسانلغه دستور
قرآن سنى تأييد ايدييور معجزهلرله
أى شانلى گوڭل فاتحى هيچ طورمادن ايلرله
تاريخِ حياتڭ طولودر خارقهلرله
هيچ سونمهدن عالمده گونشلر گبى پارلا
منظومهِٔ شمسيهيى تمثيل ايدييورسڭ
هيبتلى فضالرده خيز آلمش گيدييورسڭ
ايمانلى نسللر سنى تعقيب ايدهجكدر
ييللرجه، عصرلرجه پيشڭدن گيدهجكدر
تاريخى آشاركن سن او ايمان طولو خيزله
ميليونلرى آشمش بتون أولادلريڭزله
بردن آچيلير روحمه أسرارلى بر عالم
وصف أيلهيهمز عشقمى، شعرمدهكى نالهم!
على علوى
— 697 —
(بو مكتوب، اون ايكى سنه أوّل يازيلمش و سكّهِٔ تصديقِ غيبى مجموعهسنده درج ايديلمش بر مكتوبدن بر پارچهدر.
رسالهِٔ نورڭ بو وطن و ملّته قزانديرديغى بيوك و چوق مقدّس ايكى نتيجهيى بيان ايتمهسى، فى الحقيقه عينًا بو ايكى نتيجهنڭ تظاهرى بو مملكتده و عالمِ إسلامده گورولمش اولماسى طولاييسيله بو مكتوب چوق أهمّيتليدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رسالهِٔ نور، بو مبارك وطنڭ معنوى بر خلاصكارى اولمق جهتيله؛ شيمدى ايكى دهشتلى معنوى بلايى دفع ايتمك ايچون مطبوعات عالمى ايله تظاهره باشلامق، درس ويرمك زمانى گلدى ويا گلهجك گبيدر ظن ايدرم.
او دهشتلى بلادن بريسى: خرستيان ديننى مغلوب ايدن و آنارشيلگى يتيشديرن، شمالده چيقان دهشتلى دينسزلك جريانى بو وطنى معنوى إستيلاسنه قارشى رسالهِٔ نور بر سدِّ ذو القرنيْن گبى بر سدِّ قرآنى وظيفهسنى گورهبيلير.
ايكنجيسى: عالمِ إسلامڭ بو مبارك وطنڭ أهاليسنه قارشى پك شدّتلى إعتراض و إتهاملرينى إزاله ايتمك ايچون مطبوعات لسانيله قونوشمق لازم گلمش دييه قلبمه إخطار ايديلدى.
— 698 —
بن دنيانڭ حالنى بيلمييورم، فقط آوروپاده إستيلاكارانه حكم ايدن و أديانِ سماويهيه طايانميان دهشتلى جريانڭ إستيلاسنه قارشى رسالهِٔ نور حقيقتلرى بر قلعه اولديغى گبى، عالمِ إسلامڭ و آسيا قطعهسنڭ حالِ حاضردهكى إعتراض و إتهامنى إزاله و أسكيدهكى محبّت و اخوّتنى إعاده ايتمگه وسيله اولان بر معجزهِٔ قرآنيهدر.
بو مملكتڭ وطنپرور سياسيلرى چابوق عقلنى باشنه آلوب رسالهِٔ نورى طبع ايدهرك رسمًا نشر ايتملرى لازمدر كه، بو ايكى بلايه قارشى سپر اولسون.
عجبا بو يگرمى سنه ظرفنده ايمانِ تحقيقىيى پك قوّتلى بر صورتده بو وطنده نشر ايدن رسالهِٔ نور اولماسه ايدى؛ بو دهشتلى عصرده، عجيب إنقلاب و إنفلاقلرده بو مبارك وطن، قرآننى و ايماننى دهشتلى صدمهلردن تام محافظه ايدهبيلير ميدى؟
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 699 —
فهرستهِٔ مكتوبات
برنجى مكتوب:
درت سؤالڭ جوابيدر.
برنجى سؤال:حضرتِ خضرڭ حياتى حقّنده و او مناسبتله حياتڭ بش مرتبهسنى غايت گوزل و مقنع بر طرزده بيان ايدر.
ايكنجى سؤال:
اَلَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيٰوةَ
آيتندهكى موتى، نعمت صورتنده و مخلوق اولديغنڭ سرّينى غايت گوزل بر صورتده إثبات ايدر كه، موت دخى حيات گبى بر نعمت و حيات گبى مخلوقدر.
اوچنجى سؤال:"جهنّم نرهدهدر؟" جوابنده، غايت معقول بر صورتده يرينى بيان ايدر و گوسترر. جهنّمِ صُغرا و كبرايى تفريق ايدوب، فنّى بر طرزده و منطقى بر صورتده إثبات ايتمكله برابر؛ آخرنده غايت محتشم و پارلاق بر صورتده، عظمت و ربوبيتِ إلٰهيهنڭ بر سرِّ عظيمنى و جهنّمِ كبرانڭ بر حكمتِ خلقتنى گوسترديگى گبى؛ جنّت و جهنّم، شجرهِٔ خلقتڭ ايكى ميوهسى و سلسلهِٔ كائناتڭ ايكى نتيجهسى و سَيْلِ شئوناتڭ و محصولاتِ معنويهِٔ أرضيهنڭ ايكى مخزنى، لطف و قهرڭ ايكى تجلّيگاهى اولديغنى گوسترر.
دردنجى سؤالڭ جوابنده؛محبوبلره اولان عشقِ مجازى عشقِ حقيقىيه إنقلاب ايتديگى گبى، قوجه دنيايه قارشى إنسانڭ عشقِ مجازيسى دخى، سرِّ ايمان
— 700 —
ايله مقبول بر عشقِ حقيقىيه إنقلاب ايدهبيلديگنى غايت گوزل و مقنع بر صورتده إثبات ايدر.
ايكنجى مكتوب:
بو زمانده ضرورت اولمادن، إرشادِ ناسه و نشرِ دينه چاليشانلرڭ، صدقهلرى و هديهلرى قبول ايتمهملرى لازم گلديگنڭ سرّينى درت سببله بيان ايدر.
اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ
آيتى ايله
اِتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْئَلُكُمْ اَجْرًا
آيتى گبى إنسانلردن إستغنا حقّندهكى آياتڭ مهمّ بر سرّينى تفسير ايدر. و علم و دينى نشره چاليشان إنسانلر، ممكن اولديغى قدر إستغنا و قناعتله حركت ايتمزسه؛ هم أهلِ ضلالتڭ إتهامنه هدف اولور، هم عزّتِ علميهيى محافظه ايدهمز. هم صلاحت و نشرِ دين گبى امورِ اُخرويهيه مقابل هديهلرى آلمق، آخرت ميوهلرينى دنياده فانى بر صورتده يمك ديمكدر.
اوچنجى مكتوب:
فَلَا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ٭ َالْجَوَارِ الْكُنَّسِ
قَسَمنده و يمينندهكى علوى بر نورِ إعجازىيى و
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
آيتنڭ تشبيهندهكى پارلاق بر لمعهِٔ إعجازيهيى و
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا
آيتنده، كُرهِٔ أرضى، فضاىِ كائناتده يوزن بر سفينهِٔ ربّانيه اولديغنى گوسترن پارلاق بر حقيقتى تصوير ايدهرك، كُرهِٔ أرضدن جهنّمه گوچمك ايچون أهلِ ضلالتڭ سياحتنى و بتون أشيا بر تك ذاته إسناد ايديلسه، وجوب درجهسنده سهولت و قولايلق اولديغنى؛ أشيانڭ ايجادى متعدّد أسبابلره
— 701 —
إسناد ايديلسه، إمتناع درجهسنده بر صعوبت و مشكلات اولديغنى غايت گوزل و مقنع و مختصر بر صورتده بيانيله ايكى نكتهِٔ مهمّهِٔ إعجازيهيى تفسير ايدر.
دردنجى مكتوب:
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
آيتنڭ بر سرّى، رسالهِٔ نور حقّنده تجلّى ايتديگنى بيان ايدر.
هم:
" دَرْ طَرِيقِ نَقْشِبَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ:
تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ "
دستورينه مقابل، عجزمندى طريقنده پك مهمّ بر دستورى بيان ايدر.
هم
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا
آيتنڭ بر سرّينى؛ شعره بڭزر فقط شعر اولميان، منتظم فقط منظوم اولميان، غايت پارلاق فقط خيال اولميان، ييلديزلرى قونوشديران بر ييلديزنامه ايله تفسير ايدر.
بشنجى مكتوب:
شريعتڭ بر خادمى و بر وسيلهسى اولان طريقته منسوب بعض ذاتلرڭ، طريقته فضله أهمّيت ويروب اوڭا قناعت ايدهرك، حقائقِ ايمانيهنڭ نشرنده تنبللك و لاقيدلق گوستردكلرى مناسبتيله يازيلمش. و ولايتڭ اوچ قسمنى بيان ايدوب، أڭ مهمّ طريقت اولان ولايتِ كبرا، سرِّ وراثتله سنّتِ سنيهيه إتّباع و نشرِ حقائقِ ايمانيهده إهتمام اولديغنى إثبات ايدر. و طريقتلرڭ أڭ مهمّ غايهسى و فائدهسى و منتهاسى اولان إنكشافِ حقائقِ ايمانيه، رسالهِٔ نور ايله دخى اولابيلديگنى و رسالهِٔ نورڭ
— 702 —
أجزالرى او وظيفهيى، طريقت گبى فقط داها قيصه بر زمانده گورديگنى گوسترييور.
آلتنجى مكتوب:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
آيتلرينڭ بر سرّينى، بربرى ايچنده حسّ ايديلمش بش نوع حزين غربتلر ظلمتنده نورِ ايمان و فيضِ قرآن و لطفِ رحماندن گلن بر نورِ تسلّينڭ بيانيله او سرّى تفسير ايدييور. بو مكتوب أڭ قاتى قلبى ده آغلاتديرهجق درجهده رقّتليدر. و أڭ مأيوس و مكدّر قلبى دخى فرحلانديرهجق درجهده نورليدر.
يدنجى مكتوب:
منافقلرڭ إتهامندن برائتِ نبويه حقّنده گلن
مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَ لٰكِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ ٭ فَلَمَّا قَضٰى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَىْ لَا يَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِى اَزْوَاجِ اَدْعِيَائِهِمْ
آيتلرينڭ مهمّ بر سرّينى تفسير ايدييور. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ كثرتِ إزدواجى نفسانى اولماديغنى؛ بلكه أقوال و أفعالى گبى، أحوال و أطوارندن تظاهر ايدن أحكامِ شريعته واسطه اولمق ايچون خصوصى دائرهسنده زياده شاكردلرى بولونماسيدر. و حضرتِ زينبى تزوّجى، صِرف بر أمرِ إلٰهى و قدرِ ربّانى ايله اولديغنى بيان ايدييور. أسكى زمان منافقلرى گبى، يڭى زمان زنديقلرينڭ تنقيدلرينى قطعى بر صورتده قيرييور.
— 703 —
سكزنجى مكتوب:
فَاللّٰهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
ديين حضرتِ يعقوب عليه السلامڭ حضرتِ يوسف عليه السلامه قارشى حسّياتى عشق اولماديغنى، بلكه علوى بر مرتبهِٔ شفقت اولديغنى و شفقت عشقدن چوق يوكسك و كسكين بولونديغنى و إسمِ رحمٰن و إسمِ رحيمڭ وسيلهسى شفقتدر دييه بيان ايدهرك
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
ڭ گوزل بر سرّينى،
فَاللّٰهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
ڭ پارلاق بر نكتهسنى تفسير ايدييور.
طوقوزنجى مكتوب:
كرامت و إكرام و عنايت و إستدراجه دائر مهمّ بر قاعدهيى بيان ايدر. كرامتڭ إظهارى ضرر اولديغى گبى، إكرامڭ إظهارى شكر اولديغنى و أڭ سلامتلى كرامت ايسه، بيلمديگى حالده مظهر اولمق اولديغنى و حقيقى كرامت ايسه، كندى نفسنه دگل بلكه ربّنه إعتمادينى زيادهلشديرن اولديغنى، يوقسه إستدراج اولديغنى؛ هم حياتِ دنيويهيى بختيارانه گچيرمهنڭ چارهسى، آخرت ايچون ويريلن حسّياتِ شديدهيى دنيانڭ فانى امورينه صرف ايتمهمك اولديغنى و عشقڭ مجازى و حقيقى ايكى نوعى اولديغى گبى؛ حرص و عناد و أنديشهِٔ إستقبال گبى حسّياتِ شديدهنڭ دخى، مجازى و حقيقى اولارق ايكيشر قسمى بولونديغنى؛ مجازيلرى غايت ضررلى و سوءِ أخلاقه منشأ و حقيقيلرى غايت نافع و حسنِ أخلاقه مدار اولديغنى إثبات ايدر.
هم إسلام و ايمانڭ مهمّ بر فرقنى بيان ايدر. يعنى: إسلاميت، حقّه طرفگيرلك و إلتزامدر؛ ايمان ايسه، حقّى إذعان و تصديقدر. يگرمى سنه أوّل
— 704 —
دينسز بر مسلمان بولونديغى گبى، شيمدى ده غيرِ مسلم مؤمن دخى بولونور گبى گورونديگنى گوسترر.
هم رسالهِٔ نور أجزالرى نه درجه شدّتلى بر صورتده إسلاميته طرفگيرلك حسّنى ويرديگنى و أركانِ ايمانيهيى نه درجه قوّتلى و قطعى إثبات ايتديگنى بيان ايدر.
اوننجى مكتوب:
ايكى سؤالڭ جوابيدر.
برنجيسى:
وَلَا اَصْغَرَ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرَ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ ٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ
آيتلرينڭ بر سرّينى تفسير ايدر. "إمامِ مبين"، "كتابِ مبين" نهدن عبارت اولديغنى بيان ايدر.
ايكنجى سؤال:"ميدانِ حشر نرهدهدر؟" جوابنده، غايت معقول و مهمّ و پارلاق بر جواب ويرييور.
اون برنجى مكتوب:
درت آيرى آيرى مبحثدر. بو درت مسئله بربرندن اوزاق اولديغندن، بو مكتوب پريشان گورونويور. بو پريشان مكتوب مناسبتيله قارداشلريمه إخطار ايدييورم كه:
بو كوچك مكتوبلرى خصوصى بر صورتده، خصوصى بعض قارداشلريمه يازمشدم. بيوك مكتوبلر ميدانه چيقدقدن صوڭره، كوچكلر ده عمومڭ نظرينه
— 705 —
گوستريلمسى لازم گلدى. حالبوكه تنظيمسز، مشوّش بر صورتده ايديلر. اونلر نه حال ايله يازيلمش ايسه، اويله قالماسى لازم گلييوردى. صوڭرهدن تصحيح و تنظيم ايتمگه مأذون دگلز! ايشته بو اون برنجى مكتوب، پريشان بر صورتده، بربرندن چوق اوزاق درت مسئلهدن عبارتدر. هم مشوّش، هم پريشاندر. فقط شاعرلرڭ و أهلِ عشقڭ، زلفِ پريشانى سَوْدكلرى و إستحسان ايتدكلرى نوعندن، بو مكتوب ده (زلفِ پريشان طرزنده) صوغوق تصنّع قاريشمادن، حرارت و حلاوتِ أصليهسنى محافظه ايتمك نيّتيله كندى حالنده بيراقيلمش.
بو مكتوبڭ برنجى مبحثى
اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا
آيتنڭ بر سرّينى تفسير ايله، وسوسهِٔ شيطانه مبتلا اولان آدملره مهمّ بر علاج و مرهمدر.
ايكنجى مبحث
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
آيتنڭ بر سرّينى، چام طاغنڭ حيرتفزا و هيبتنما آغاجلرينڭ وضعيتلرينى و محتشم ولولهآلود بر زلزلهِٔ رقصنما و جذبهأدا تسبيحاتلرينى، لطيف و شيرين و حرارتلى فارسى بر مناجات ايله تفسير ايدييور. او مناجات چندان نظمه و شعره بڭزهيور، فقط نظم و شعر دگل. بلكه حقيقتلرينڭ پارلاقلغى و إنتظامى ترشّح ايدوب، نظم و شعر صورتنى ويرمش. او مناجاتڭ ترجمهسى ده او مكتوبده يازيلمشدر.
اوچنجى و دردنجى مسئلهلرىإعجازِ قرآنه قارشى مدنيتڭ عجزينى گوسترن يوزر مثاللردن ايكى مثالدر. قرآنه مخالف اولان حقوقِ مدنيت نه قدر حقسز اولديغنى إثبات ايدن ايكى نمونهدر.
— 706 —
برنجى مثال:
فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ
محضِ عدالت اولان حُكمِ قرآنى، قيزه نصف ويرييور. مدنيت، إرثيت خصوصنده قيزڭ حقّنده فضله حق ويرمكله بيوك بر حقسزلق ايتمش و مرحمته محتاج قيزه ظلم ايتمش اولديغنى قطعى بر صورتده إثبات ايدييور.
ايكنجى مثال:
فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ
آيتنڭ بر سرّينه دائردر كه، ميمسز مدنيت ناصل قيزه حقّندن فضله حق ويرديگندن حقسزلق ايتمش؛ اويله ده، والده حقّنده حقّنى كسمكله داها زياده حقسزلق ايتديگنى و أڭ محترم بر حقيقت اولان والدهلك شفقتنه قارشى دهشتلى بر حقسزلق و وحشتلى بر حرمتسزلك و جنايتلى بر حقارت و عرشِ رحمتى تيترهتن بر كفرانِ نعمت و حياتِ إجتماعيهنڭ ترياق گبى بر رابطهِٔ شفقتنه بر زهر قاتمق حكمنده بر خطا اولديغنى إثبات ايدر.
اون ايكنجى مكتوب:
متفنّن بعض دوستلرڭ مناقشه ايتدكلرى اوچ مسئلهيه دائر اوچ سؤاللرينه مختصر اوچ جوابدر.
برنجى سؤال:"حضرتِ آدمڭ جنّتدن إخراجى و بر قسم بنى آدمڭ جهنّمه إدخالى حكمتى نهدر؟" سؤالنه، غايت قطعى بر جواب ويرييور.
ايكنجى سؤال:"شيطانلرڭ و شرلرڭ خلق و ايجادى، شر دگل مى، چركين دگل مى؟ جميلِ مطلق و رحيمِ على الإطلاقڭ جمالِ رحمتى ناصل مساعده ايتمش؟" سؤالنه قارشى غايت قطعى بر صورتده جواب ويرييور.
— 707 —
اوچنجى سؤال:"معصوم إنسانلره و حيوانلره مصيبت و بلالرى مسلّط ايتمك، ظلم دگل مى؟ عادلِ مطلقڭ عدالتى ناصل مساعده ايدييور؟" دييه سؤالڭ جوابنده غايت مقنع و قطعى بر طرزده جواب ويرييور.
اون اوچنجى مكتوب:أهلِ دنيا و أهلِ سياستڭ بڭا ايتدكلرى ظلم و تضييق قارشيسندهكى سكوت و تحمّلمى مراق ايدن چوق قارداشلريمڭ متعدّد سؤاللرينه قارشى، أسكى سعيد لسانيله و يڭى سعيدڭ قلبيله ويريلمش عبرتلى و مراقآور بر جوابدر. أساسى شودر كه: خالقِ رحيمڭ رحمتى يار ايسه، هركس ياردر، هر ير يارار؛ أگر يار دگلسه، هر شى قلبه باردر، هركس ده دشمندر. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ رحمتِ إلٰهيه يار اولديغى ايچون؛ أهلِ دنيانڭ بڭا ايتدكلرى أنواعِ ظلمى، او رحمتِ إلٰهيه أنواعِ مرحمته چويرمشدر.
سربستلك وثيقهسى آلمق و قانونسز تضييقاتدن قورتولمق ايچون عدمِ مراجعتمڭ بر ايكى مهمّ سببنى بيان ايدر. خلاصهسى: ظالم إنسانلرڭ محكومى دگلم؛ بلكه بن، عادل قدرڭ محكومىيم، اوڭا مراجعت ايدييورم. هم حقسزلغى حق ظن ايدن آدملره قارشى حق دعوا ايتمك، بر نوع حقسزلقدر و حقّه قارشى بر نوع حرمتسزلكدر. هم دنيا سياستندن سرِّ إجتنابمڭ سببنى، مهمّ بر حقيقتله بيان ايدييور.
اون دردنجى مكتوب:
تأليف ايديلمهمشدر.
— 708 —
اون بشنجى مكتوب:
آلتى مهمّ سؤاله، آلتى أهمّيتلى جوابدر.
برنجى سؤال:"صحابهلر، وليلردن بيوك اولدقلرى حالده؛ صحابهنڭ ايچندهكى فتنهيى چويرن مفسدلرى نهدن نظرِ ولايتله كشف ايدهمديلر؟ تا، درت خلفاىِ راشديندن اوچينڭ شهادتلريله نتيجهلندى؟" ايكى مهمّ مقامله جواب ويريلييور.
ايكنجى سؤال:"حضرتِ علىنڭ (رض) زمانندهكى محاربهلرڭ ماهيتى نهدر؟ او حربده ئولن و ئولديرنلره نه نام ويريلير؟" غايت مهمّ و مراقآور بر جواب ويريلمش.
اوچنجى سؤال:آلِ بيتڭ باشنه گلن فجيع و غدّارانه معاملهنڭ حكمتى نهدر؟" غايت مهمّ بر جواب ويريلييور.
دردنجى سؤال:" آخر زمانده حضرتِ عيسىنڭ (عس) نزولى و دجّالى ئولديرمسى و إنسانلر عموميتله دينِ حقّى قبول ايتمهسى و قيامت وقتنده اللّٰه اللّٰه ديينلر بولونمامسى روايت ايديلييور. بويله عموميتله ايمانه گلدكدن صوڭره ناصل كفره گيديلير؟" سؤاللرينه قارشى، مراقآور و حقيقى بر مهمّ جواب ويريلييور.
بشنجى سؤال:"قيامتڭ حادثاتندن أرواحِ باقيه متأثّر اولاجقلر مى؟" جوابنده، مهمّ بر حقيقت بيان ايديلييور.
آلتنجى سؤال:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ
آيتنڭ حكمى؛ آخرته، جنّته و جهنّمه و أهللرينه شمولى وار مى، يوق مى؟ جوابنده، غايت مهمّ و
— 709 —
مراقآور و قوّتلى بر جواب ويريلير. بو رسالهدهكى سؤاللرى مراق ايدنلره بو رساله بر إكسيرِ أعظمدر.
اون آلتنجى مكتوب:
اَلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ اِيمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
آيتنڭ بر سرّينى، باشمه گلن بر حادثه مناسبتيله "بش نقطه" ايله تفسير ايدييور.
برنجى نقطه:حق و حقيقت اولان خدمتِ قرآنيه، شيمديكى زمانده چوغى يالانجيلقدن عبارت و بدعه و ضلالت اولان سياستدن بنى قطعيًا منع ايتديگنه دائردر.
ايكنجى نقطه:حياتِ أبديهيه جدّى چاليشمق و ضررسز و مستقيم يول ايله قرآنه خدمت ايتمك، ألبته دغدغهِٔ سياستدن چكيلمگى إقتضا ايتديگندن، أهلِ دنيانڭ خطا و حركاتلرينى خوش گورمك دگل، بلكه قلبلريمزى بولانديرمامق ايچون باقمامقدهيز.
اوچنجى نقطه:باشمه گلن آغير تضييقات و مصيبتلره قارشى تحمّلمڭ مهمّ بر سببنى ايكى واقعه ايله بيان ايدر.
دردنجى نقطه:أهلِ دنيانڭ أوهاملى سؤاللرينه قارشى جوابدر. او جوابده بِالمجبوريه خدمتِ قرآنيهيه عائد بر كرامت اولارق حقّمزده گوز ايله گورولن و هيچ بر جهتده إنكار ايديلهمهين بر قاچ عنايتِ إلٰهيهيى بيان ايدييور.
— 710 —
بشنجى نقطه:أهلِ دنيانڭ قتمرلى بر ظلم ايله بڭا تكليف ايتدكلرى بدعهكارانه قاعدهلرينه قارشى، اونلرى تام صوصديرهجق بر جوابدر.
بو اون آلتنجى مكتوبڭ ذيلى:ظالم أهلِ دنيانڭ و ملحدلرڭ دنيالرندن و سياستلرندن بتون بتون چكيلديگم حالده، كندى خائنلكلرندن حبّهيى قبّه ياپارق حقّمده گوستردكلرى أوهام و تلاشه قارشى أسكى سعيد لسانيله، عزّتِ علميهيى محافظه نقطهسنده آغزلرينه شدّتلى بر طوقات وورهرق، باشلرندهكى أوهامى اوچورور.
اون يدنجى مكتوب:
خاص بر قارداشمه يازيلمش كوچك بر تعزيهنامهدر. چندان بو مكتوب صورةً كوچكدر؛ فقط فائدهسى بيوك اولوب، اوڭا قارشى إحتياج عموميدر. حدِّ بلوغه ايرمهدن چوجقلرى وفات ايدن پدر و والدهلره مهمّ بر مژدهدر. بو تعزيه ايله أڭ مأيوس و مكدّر بر قلب، حقيقى بر تسلّى و فرح بولور. كوچك اولارق وفات ايدن چوجقلر، عالمِ بقاده أبدى سَويملى چوجق اولارق قالوب، پدر و والدهلرينڭ قوجاقلرينه ويريلمسى، وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ سرّيله، أبدى مدارِ سرورلرى اولدقلرينى إثبات ايدر.
اون سكزنجى مكتوب:
اوچ مسئلهِٔ مهمّهدر.
برنجيسى:محقّقينِ أوليانڭ كشف ايله حق گورديگى و بيوك مقياسده مشاهده ايتدكلرى حادثهلر، عالمِ شهادتده بعضًا خلافِ واقع و بعضًا كوچك بر مقياسده تظاهر ايتمهسنڭ سرّينى، شيرين و گوزل بر تمثيل ايله بيان ايدر.
— 711 —
ايكنجى مسئلهسى:وحدت الوجود مشربنه دائر غايت مهمّ بر حقيقت و گوزل بر ايضاحدر. وحدت الوجوددن دم ووران و او مسئلهيى مراق ايدن، بو ايكنجى مسئلهيى دقّتله اوقومالى. چونكه بو وحدت الوجود مسئلهسى، مدارِ إلتباس اولمش مهمّ بر مشربدر. و أهلِ حقيقتڭ مدارِ إختلافى اولمش بر عجيب مسلكدر. بو ايكنجى مسئله، اونڭ ماهيتنى گوسترر و إثبات ايدر كه؛ او مشرب، أهلِ صحوڭ مشربى دگل، هم أڭ يوكسك دگل! و أهلِ صَحْو اولان صحابه و صدّيقين و ورثهنڭ مشربلرى؛ وحدت الوجود مشربندن داها يوكسك، داها سلامتلى، داها مقبول اولديغنى إثبات ايدر.
اوچنجى مسئلهسى:طلسمِ كائناتڭ اوچ معمّاىِ مهمّهسندن بريسنڭ حلّنه مختصر بر إشارتدر كه: او معمّالردن بريسى يگرمى طوقوزنجى سوزده، ايكنجيسى اوتوزنجى سوزده، بو اوچنجيسى ايسه يگرمى دردنجى مكتوبده قرآنِ حكيمڭ سرّيله تماميله كشف ايديلمش و او معمّا آچيلمشدر.
اون طوقوزنجى مكتوب:
معجزاتِ أحمديهيه (عصم) دائردر. اوچ يوزدن فضله معجزاتى بيان ايدر. بو رساله، رسالتِ أحمديهنڭ (عصم) معجزهسنى بيان ايتديگى گبى، كنديسى ده او معجزهنڭ بر كرامتيدر كه، اوچ درت نوع ايله خارقه اولمشدر.
برنجيسى:نقل و روايت اولمقله برابر، يوز أللى صحيفهدن (حاشيه): أصل نسخهسنه گورهدر. فضله اولديغى حالده، كتابلره مراجعت ايديلمهدن أزبر اولارق طاغ و باغ كوشهلرنده،
— 712 —
اوچ درت گون ظرفنده، هر گونده ايكى اوچ ساعت چاليشمق شرطيله مجموعى اون ايكى ساعتده تأليف ايديلمسى خارقه بر واقعهدر كه، بو رسالهدهكى معجزاتِ أحمديهنڭ (عصم) بر شعلهِٔ كرامتى اولمشدر.
ايكنجيسى:شو رساله، اوزونلغيله برابر نه يازماسى اوصانج ويرر و نه ده اوقوماسى حلاوتنى غائب ايدر. تنبل أهلِ قلمى اويله بر شوق و غيرته گتيردى كه؛ بو صيقنتيلى و اوصانجلى زمانده، بر سنه ظرفنده جواريمزده يتمش عدده ياقين نسخهلرى يازيلدى. او معجزهِٔ رسالتڭ بر كرامتى اولديغنى، مطّلع اولانلره قناعت ويردى.
اوچنجيسى:عجمى و توافقدن خبرى يوق و بزه ده داها توافق تظاهر ايتمهدن أوّل يازدقلرى نسخهلرده، لفظِ "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام" كلمهسى بتون رسالهلرده و لفظِ "قرآن"، بشنجى پارچهسنده اويله بر طرزده توافق (حاشيه): أصل نسخهسنه گورهدر. ايتمهلرى گوروندى كه؛ ذرّه مقدار إنصافى اولان تصادفه ويرهمز. كيم گورمش ايسه، قطعى حكم ايدييور كه: "بو بر سرِّ غيبيدر، معجزاتِ أحمديهنڭ (عصم) بر كرامتيدر."
شو رسالهنڭ باشندهكى أساسلر چوق مهمدرلر.
هم شو رسالهدهكى أحاديث همان عمومًا أئمّهِٔ حديثجه مقبول و صحيح اولمقله برابر، أڭ قطعى حادثاتِ رسالتى بيان ايدييورلر.
او رسالهنڭ بتون مزاياسنى سويلهمك لازم گلسه، او رساله قدر بر أثر يازمق لازم گلديگندن، مشتاق اولانلرى اونى بر كرّه اوقوماسنه حواله ايدييورز.
— 713 —
اون طوقوزنجى مكتوبڭ بشنجى و آلتنجى نكتهلرينڭ فهرستهسيدر:
بو نكتهلر، امورِ غيبيهيه دائر حديثلرڭ بر قاچنى ذكر ايتمشدر. هم حضرتِ حسن (رض) ايله حضرتِ معاويهنڭ (رض) محاربه و مصالحهسنى؛ هم حضرتِ على (رض) ايله حضرتِ زبيرڭ (رض) محاربه ايدهجگنى؛ هم أزواجِ طاهراتڭ ايچندن بريسنڭ مهمّ بر فتنهنڭ باشنه گچهجگنى؛ هم حضرتِ علىنڭ (رض) قاتلنى خبر ويرمش. هم حضرتِ حسينڭ (رض) كربلاده قتلنى؛ هم ذاتندن (عصم) صوڭره آلِ بيتى، قتل و نفيه معروض قالاجقلرينى؛ هم حضرتِ علىنڭ (رض) خلافتنڭ تأخيرينى؛ هم خلافت نه ايچون آلِ بيتِ نبويده تقرّر ايتمديگنى؛ هم عصرِ سعادتڭ باشنه گلن او دهشتلى فتنهنڭ حكمتنى؛ هم أهلِ إسلام، عموم دولتلره غلبه چالاجقلرينى؛ هم حضرتِ أبو بكر (رض) و حضرتِ عُمَرڭ (رض) ماهيتِ خلافتلرينى؛ هم مشرك قُريش رئيسلرينڭ نرهده قتل اولوناجقلرينى؛ هم بر آى اوزون مسافهده موته حربندن عينًا خبر ويرديگنى؛ هم حضرتِ حسنڭ (رض) خلافتنى؛ هم حضرتِ عثمانڭ (رض) قرآن اوقوركن شهيد اولاجغنى؛ هم دولتِ عبّاسيهيى؛ هم جنگيز و هلاكويى؛ هم ايرانڭ فتحنى؛ هم حبش مَلِكنڭ جنازه نمازينى، وفاتندن خبرى اولمادن عين وقتده قيلديغنى بيلديرر. هم حضرتِ فاطمهنڭ (رض) وفاتنى؛ هم أبو ذرّڭ (رض) يالڭز بر طاغده وفات ايدهجگنى؛ هم اُمُّ حرامڭ قبريسده وفات ايدهجگنى؛ هم يوز بيڭ آدمى ئولديرن حَجّاجِ ظالمى؛ هم إستانبولڭ فتحنى؛ هم إمامِ أبو حنيفهيى (رض) هم إمامِ شافعىيى (رض) هم امّتنڭ يتمش اوچ فرقه اولاجغنى؛ هم قدريه طائفهسنى، هم رافضيلرى؛ هم حضرتِ علىنڭ (رض) يوزندن إنسانلر ايكى قسم اولاجقلرينى؛ هم فارس و روم قيزلرينى؛ هم خيبر قلعهسنڭ فتحنى؛ هم حضرتِ على (رض) ايله معاويهنڭ حربنى؛ هم حضرتِ عُمَر (رض) صاغ قالدقجه فتنهلرڭ ظهور ايتميهجگنى؛ هم سهل ابن عَمرڭ (رض) مهمّ بر
— 714 —
وظيفهسنى؛ هم كسرىنڭ اوغلى باباسنى ئولديرديگنى عين دقيقهده خبر ويرديگنى؛ هم حاطِبڭ، قُريشه گيزلى مكتوب يازديغنى؛ هم أبو لهبڭ اوغلى عُتبهيى بر آرسلانڭ پارچهلاماسنه ايتديگى بددعاسنڭ قبول اولوب عينًا چيقديغنى؛ هم بلالِ حبشينڭ (رض) أذان اوقوديغى زمان، قُريشيلرڭ گيزلى تنقيد ايتدكلرينى عينًا خبر ويرديگنى؛ هم حضرتِ عبّاس (رض) ايمان ايتمهدن أوّل اونڭ گيزلى پارهسندن خبر ويرديگنى؛ هم حضرتِ پيغمبره (عصم) بر يهودينڭ سحر ايتديگنى؛ هم صحابه مجلسنده برينڭ إرتداد ايدهجگنى؛ هم حضرتِ پيغمبرڭ (عصم) قتلنى نيّت ايدنلرڭ ايمان ايتدكلرينى؛ هم مشركلرڭ كعبه ديوارندهكى يازيلرينى قوردلرڭ ييديگنى و يالڭز او يازيلر ايچندهكى اللّٰه إسملرينى ييمهدكلرينى؛ هم بيت المقدسڭ فتحنده بيوك بر طاعون چيقهجغنى؛ هم يزيد و وليد گبى شرير رئيسلرى خبر ويرديگنى؛ هم "بوندن صوڭره اونلر بزه دگل، بز اونلره هجوم ايدهجگز" دييه خبر ويرديگنى و بونلر گبى چوق إخباراتِ غيبيه بو ايكى نكتهده بيان ايديلمشدر.
معجزاتِ أحمديهنڭ برنجى ذيلى:
يٰس ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ ٭ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
آيتنڭ مئالنده يوزر آياتڭ أڭ مهمّ حقيقتلرى اولان رسالتِ أحمديهيى (عصم) "اون درت رشحه" ناميله اون درت قطعى و پارلاق و محكم برهانلرله تفسير و إثبات ايدييور. و أڭ معنّد خصمى دخى إلزام ايدر. گونش گبى رسالتِ أحمديهيى إظهار ايدييور.
شقِّ قمر معجزهسنه دائر:شو رساله، شقِّ قمر معجزهسنه بو زمان فيلسوفلرينڭ ايتدكلرى إعتراضلرينى "بش نقطه" ايله غايت قطعى بر صورتده ردّ ايدوب إنشقاقِ قمرڭ وقوعنه هيچ بر
— 715 —
مانع بولونماديغنى گوسترر. و آخرنده ده بش إجماع ايله شقِّ قمرڭ وقوع بولديغنى غايت مختصر بر صورتده إثبات ايدر و شقِّ قمر معجزهِٔ أحمديهسنى (عصم) گونش گبى گوسترر.
معجزاتِ أحمديه ذيلنڭ بر پارچهسى:رسالتِ أحمديه (عصم) حقّنده اولوب، معراج رسالهسنڭ اوچنجى أساسنڭ نهايتندهكى اوچ مهمّ مشكلدن برنجى مشكله عائد "شو معراجِ عظيم، نيچون محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر؟" سؤالنه مختصر بر فهرسته صورتنده ويريلن جوابدر.
آيت الكبرا رسالهسنڭ، رسالتِ أحمديهدن بحث ايدن اون آلتنجى مرتبهسى:
كائناتڭ أركانندن خالقنى صوران بر سيّاحڭ مشاهداتندن بر پارچه اولوب، مقام مناسبتيله بورايه إلحاق ايديلمشدر.
يگرمنجى مكتوب:
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
آيتنڭ أڭ مهمّ بر حقيقتنى بيلديرن و
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
كلامنڭ اون بر كلمهسنده اون بر بشارت و اون بر برهانِ قطعى بولونديغنه دائر بر مكتوبدر. الحقّ مراتبِ توحيدِ حقيقينڭ حقّنده بو مكتوب بر كبريتِ أحمردر و بر
— 716 —
إكسيرِ أعظمدر. او درجه پارلاق و او مرتبهده قوّتلى دليللرى و حجّتلرى گوسترييور كه، أڭ متمرّد زنديقلرى دخى ايمانه گتيرييور. اون طوقوزنجى مكتوب اولان رسالهِٔ أحمديه (عصم) كلمهِٔ شهادتڭ ايكنجى كلامى اولان
اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
حكمنى نه درجه قطعى و قوّتلى إثبات ايتمشدر؛ اويله ده بو يگرمنجى مكتوب، كلمهِٔ شهادتڭ برنجى كلامى اولان
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
حكمنى، او قطعيت و قوّتله إثبات ايدييور. حقيقى و قوّتلى ايمانى قزانمق ايستهينلر بونى اوقوسونلر. و بِالخاصّه طوقوزنجى كلمه بحثنده، علم و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ إثباتنى چوق واضح بر صورتده بيان ايتديگى گبى؛ اوننجى كلمه بحثنده ده
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
برهانيله
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ مهمّ بر سرّينى و أڭ معظّم بر حقيقتنى "بش نكته"ده بيان ايدييور. حقائقِ ايمانيهنڭ بر طلسمِ أعظمنى او بش نكته ايله حلّ ايدييور.
يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسنه ذيل:
اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
آيتيله
ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَ رَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا
آيتنڭ أڭ مهمّ و أڭ معظّم بر حقيقتنى اوچ تمثيل ايله تفسير ايدييور. و هر شى و بتون أشيا جنابِ حقّڭ قدرتيله اولسه، بر تك شى قدر قولاى اولديغنه و قدرتِ إلٰهيهيه ويريلمديگى وقت، بر تك شى كائنات قدر مشكلاتلى و صعوبتلى اولديغنه دائر أڭ مهمّ بر سرّينى و أڭ مغلق معمّاسنى، غايت قولاى بر طرزده تفسير ايدهرك كشف ايدر.
— 717 —
يگرمى برنجى مكتوب:
كوچك بر مكتوبدر؛ فقط غايت بيوك بر آيتڭ بيوك بر حقيقتنى بيان ايتديگى ايچون، اوڭا إحتياج بيوكدر.
اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا ٭ وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًا
آيتى، بش آيرى آيرى صورتده إختيار والديْنه شفقتى جلب ايتديگنڭ سرّينى گوسترييور. خانهسنده إختيار والديْنى ويا أقرباسى ويا مسلمان قارداشلرى بولونان ذاتلر، بو مكتوبى اوقومغه پك چوق محتاجدرلر.
يگرمى ايكنجى مكتوب:
"ايكى مبحث"در.
برنجى مبحث:
اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ ٭ اِدْفَعْ بِالَّتِى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيمٌ ٭ وَ الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
آيتلرينڭ سرّيله؛ أهلِ ايمانى، اخوّت و محبّته دعوت ايدييور. نفاق، شقاق، كين و عداوتدن منع ايدهجك مهمّ أسبابى گوسترييور. كين و عداوت؛ (أهلِ ايمان اورتهسنده) هم حقيقتجه، هم حكمتجه، هم إنسانيّتجه، هم إسلاميتجه، هم حياتِ شخصيهجه، هم حياتِ إجتماعيهجه، هم حياتِ معنويهجه غايت چركين و
— 718 —
مردود و ظلم اولديغنى غايت قطعى بر صورتده إثبات ايدوب، مذكور آيتلرڭ مهمّ بر سرّينى تفسير ايدر.
ايكنجى مبحث:
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ٭ وَ كَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَ اِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
سرّيله، أهلِ ايمانى حرصدن شدّتلى بر صورتده منع ايدن أسبابى گوسترر. و حرص دخى، عداوت قدر مضر و چركين اولديغنى قطعى دليللرله إثبات ايدهرك؛ شو آيتِ عظيمهنڭ مهمّ بر سرّينى تفسير ايدييور. حرصه مبتلا آدملر، بو ايكنجى مبحثى چوق دقّتله مطالعه ايتمليدرلر. كين و عداوت مرضيله خسته اولانلر، تام شفالرينى برنجى مبحثده بولورلر.
ايكنجى مبحثڭ خاتمهسنده، زكاتڭ أهمّيتنى و بر ركنِ إسلامى اولديغنڭ حكمتنى گوزل بر صورتده بيان ايتمكله برابر؛ حقيقتلى بر رؤياده گوزل بر حقيقت بيان ايديلييور.
شو رسالهنڭ خاتمهسنده،
اَ يُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ
آيتى آلتى درجه ذمّى ذمّ ايتمكله، آلتى وجهله غيبتدن زجر ايتديگنى و معجزانه و خارقه بر إعجاز ايله، غيبتى هم عقلًا، هم قلبًا، هم إنسانيةً، هم وجدانًا، هم فطرةً، هم ملّيةً مذموم و مردود و چركين و مضر اولديغنى غايت قطعى بر صورتده، قرآنڭ إعجازينه ياقيشهجق بر طرزده بيان ايدييور. و غيبت، آلچاقلرڭ سلاحى اولديغى جهتله، عزّتِ نفس صاحبى بو پيس سلاحه تنزّل ايدوب إستعمال ايتمديگنه دائر دينيلمشدر:
اُكَبِّرُ نَفْسِى عَنْ جَزَاءٍ بِغِيْبَةٍ ٭ فَكُلُّ اِغْتِيَابٍ جَهْدُ مَنْ لَا لَهُ جَهْدٌ
— 719 —
يگرمى اوچنجى مكتوب:
بو مكتوبڭ بر قاچ مبحثى وار. اوتهكى مبحثلره بدل لطيف و معنيدار بر تك مبحث عينًا يازيلدى. شويله كه:
اَحْسَنُ القَصَصْ اولان قصّهِٔ يوسفڭ (عس) خاتمهسنى خبر ويرن
تَوَفَّنِى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْنِى بِالصَّالِحِينَ
آيتنڭ علوى و لطيف و مژدهلى و إعجازكارانه بر نكتهسى شودر كه: سائر فرحلى، سعادتلى قصّهلرڭ آخرندهكى زوال و فراق خبرينڭ آجيلرى و ألمى؛ قصّهدن آلينان خيالى لذّتى آجيلاشديرييور، قيرييور. باخصوص كمالِ فرح و سعادت ايچنده بولونديغنى إخبار ايتديگى هنگامده موتنى، فراقنى خبر ويرمك داها ألمليدر. ديڭلهينلره "أيواه" ديديرتير. حالبوكه شو آيت، قصّهِٔ يوسفيهنڭ أڭ پارلاق قسمى كه: عزيزِ مصر اولماسى، پدر و والدهسيله گوروشمسى و قارداشلريله سَويشوب طانيشمهسى اولان دنياجه أڭ سعادتلى و فرحلى بر هنگامده، حضرتِ يوسفڭ (عس) موتنى شويله بر صورتده خبر ويرييور و دييور كه: "شو فرحلى و سعادتلى وضعيتدن داها سعادتلى، داها پارلاق بر وضعيته مظهر اولمق ايچون، حضرتِ يوسف عليه السلام، جنابِ حقدن وفاتنى ايستدى و وفات ايتدى، او سعادته مظهر اولدى. ديمك او دنيوى، لذّتلى سعادتدن داها جاذبهدار بر سعادت و داها فرحلى بر وضعيت قبرڭ آرقهسنده واردر كه؛ حضرتِ يوسف عليه السلام گبى حقيقتبين بر ذات، او غايت لذّتلى بر وضعيت ايچنده، غايت آجى اولان موتى ايستدى، تا اوتهكى سعادته مظهر اولسون." ايشته قرآنِ حكيمڭ شو بلاغتنه حيران اول، باق كه، قصّهِٔ يوسفڭ (عس) خاتمهسنى نه صورتله خبر ويردى. او خبرى ديڭلهينلره ألم و أسف دگل؛ بلكه بر مژده، بر سُرور علاوه ايدييور. هم إرشاد ايدييور كه: قبرڭ آرقهسى ايچون چاليشڭز! حقيقى سعادت و لذّت اوندهدر.
— 720 —
هم حضرتِ يوسف عليه السلامڭ عالى صدّيقيتنى گوسترييور و دييور: "دنيانڭ أڭ پارلاق و أڭ سرورلى حالتى دخى اوڭا غفلت ويرمييور، اونى مفتون ايتمييور؛ ينه آخرتى ايستهيور."
يگرمى دردنجى مكتوب:
(حاشيه): بو مكتوبڭ مسائلنى بر درجه إحساس ايتمك آرزو ايديلديگندن؛ فهرستيت إختصارى محافظه ايديلمدى، اوزون اولدى.
كائناتڭ طلسمِ عجيبنى و مشكل معمّاسنڭ أڭ مهمّ بر سرّينى كشف و حلّ ايدن بر مكتوبدر و أڭ مهمّ بر سؤالڭ جوابيدر. شويله كه:
"أسماءِ إلٰهيهنڭ أعظملرندن اولان رحيم، كريم، ودودڭ إقتضا ايتدكلرى شفقتپرورانه و مصلحتكارانه و محبّتدارانه تلطيفلرى؛ نه صورتله پك مدهش و موحش اولان موت و عدم ايله، زوال و فراق ايله، مصيبت و مشقّت ايله توفيق ايديلير؟" دييه سؤالڭ جوابنده، طلسمِ كائناتڭ اوچنجى معمّاسنى حلّ ايدن و كائناتدهكى دائمى فعاليتڭ مقتضاسنى و أسبابِ موجبهسنى گوسترن "بش رمز" ايله و غايهلرينى و فائدهلرينى إثبات ايدن "بش إشارت" ايله جواب ويرييور. شو مكتوب "ايكى مقام"در. برنجى مقامى "بش رمز"در.
برنجى رمز:إثبات ايدييور كه: صانعِ حكيم نه ياپارسه حقدر. هيچ بر شى و هيچ بر ذىحيات، اوڭا قارشى حق دعوا ايدهمديگنى و "حقسز بر ايش اولدى" دييهمديگنڭ سرّينى، قطعى بر طرزده إثبات ايدر.
— 721 —
ايكنجى رمز:حيرتنما، دهشتأنگيز، دائمى بر صورتدهكى فعاليتِ ربّانيهنڭ سرّينى و خلق و تبديلِ أشيادهكى حكمتِ عظيمهسنى بيان ايدييور و أڭ مهمّ بر معمّاىِ خلقتى حلّ ايدييور.
اوچنجى رمز:زواله گيدن أشيا عدمه گيتمديگنى، بلكه دائرهِٔ قدرتدن دائرهِٔ علمه گچديگنى و أشيادهكى حسن و جماله عائد إستحسان و شرف و مقام، أسماءِ إلٰهيهيه عائد اولديغنى غايت گوزل بر صورتده إثبات ايدر.
دردنجى رمز:موجوداتڭ متماديًا تبدّل و تغيّر ايتمهلرى؛ بر تك صحيفهده، هر دقيقهده آيرى آيرى و معنيدار مكتوبلرى يازمق نوعندن، صحيفهِٔ كائناتده أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلريله يازيلان جمال و جلال و كمالِ إلٰهيهنڭ حدسز آياتنى، محدود صحيفهلرده ده حدسز بر صورتده يازيلديغنى إثبات ايدر.
بشنجى رمز:ايكى نكتهِٔ مهمّهدر.
بريسى:واجب الوجوده إنتسابنى ايمان ايله حسّ ايدن آدم، حدسز أنوارِ وجوده مظهر اولديغنى و حسّ ايتمهين، نهايتسز ظلماتِ عدمه و آلامِ فراقه معروض بولونديغنى گوسترر.
ايكنجى نكته:دنيانڭ اوچ يوزى بولونديغنى.. ظاهر يوزنده، زوال، فراق، موت و عدم وار؛ فقط أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهسى و آخرتڭ مزرعهسى اولان ايچ يوزلرنده، زوال و فراق، موت و عدم ايسه، تازهلنمك و تجدّددر و بقانڭ جلوهلرينى گوسترن بر توظيف و ترخيصدر.
— 722 —
بو مكتوبڭ ايكنجى مقامى:بر "مقدّمه" ايله "بش إشارت"در.
مقدّمه:خلّاقيت و تصرّفاتِ إلٰهيهدن غايت عظيم بر حقيقتى، معظّم و محتشم قانونلرله بيان ايدييور. مثلا: بر قوشڭ تويلى لباسنى دگيشديرن صانعِ حكيم، عين قانونله كائناتڭ صورتنى قيامت وقتنده و عالمِ شهادتڭ لباسنى حشرده او قانون ايله دگيشديرر.
هم بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى و چيچكلرى بولونويور؛ هر بر چيچگڭ او قدر غايهلرى، هر بر ميوهنڭ او قدر حكمتلرى بولونديغنى گوسترر.
"بش إشارت" ايسه: أشيا، وجوددن گيتدكدن صوڭره ويردكلرى أهمّيتلى بش نتيجه إعتباريله، بر وجهله معدوم ايكن، بش وجهله موجود قالييور. شويله كه:
هر بر موجود، وجوددن گيتدكدن صوڭره، إفاده ايتديگى معنالر و آرقهسنده باقى قالان هويتِ مثاليهسى، عالمِ مثالده محفوظ قالير. هم حياتنڭ أطواريله "مقدّراتِ حياتيه" دينيلن سرگذشتهِٔ حياتيهسى عالمِ مثالڭ دفترلرندن اولان لوحِ مثاليده يازيلير. روحانيلره، دائمى موجود بر مطالعهگاه اولور. هم جنّ و إنسڭ عمللرى گبى، آخرت پازارينه و عالمِ آخرته گوندريلهجك محصولاتى باقى قالير. هم أطوارِ حياتيهلريله ايتدكلرى أنواعِ تسبيحاتِ ربّانيه باقى قالييور. هم شئوناتِ سبحانيهنڭ ظهورينه مدار چوق شيلرى آرقهسنده موجود بيراقير، اويله گيدر. بو بش إشارتدهكى بش حقيقتى، قطعى دليل حكمنده بش معقول و مقبول تمثيل ايله بيان ايدر.
— 723 —
يگرمى دردنجى مكتوبڭ برنجى ذيلى:
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
آيتنڭ مهمّ بر سرّينى بش نكته ايله تفسير ايدييور. و دعا، بر سرِّ عظيمِ عبوديت اولديغنى و كائناتدن دائمى بر صورتده درگاهِ ربوبيته گيدن أڭ عظيم وسيله ايسه دعا اولديغنى و دعانڭ عظيم تأثيرى بولونديغنى قطعى إثبات ايتمكله برابر؛ كلّيت و دوام كسب ايدن بر دعا، قطعيًا مقبول اولديغنه بناءً؛ عموم اُمّتڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه صلوات ناميله دعالرينڭ نتيجهسنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ نه قدر يوكسك بر مرتبهده اولديغنى گوسترر. دعانڭ ده اوچ نوعِ مهمّنى ذكر ايتمكله برابر، بيان ايدر كه؛ دعانڭ أڭ گوزل و أڭ لطيف ميوهسى، أڭ لذيذ و أڭ حاضر نتيجهسى شودر كه: دعا ايدن آدم، بيلير و دعا ايله بيلديرر كه؛ بريسى وار، اونڭ سسنى ديڭلر، دردينه درمان يتيشديرر، اوڭا مرحمت ايدر، اونڭ ألى هر شيئه يتيشير. و بو بوش، خالى دنياده او يالڭز دگل؛ بلكه بر كريم ذات وار؛ اوڭا باقار، اُنسيت ويرر. اونڭ حدسز إحتياجاتنى يرينه گتيرهبيلير و حدسز دشمنلرينى دفع ايدهبيلير بر ذاتڭ حضورنده كندينى تصوّر ايدهرك، بر فرح و سُرور طويوب، دنيا قدر آغير بر يوكى اوزرندن آتوب، "الحمد ِللّٰهِ ربّ العالمين" دير.
ايكنجى ذيلى:معراجِ نبوى و مولدِ نبوىيه (عصم) دائر اوچ مهمّ سؤاله، غايت مقنع و منطقى و پارلاق بر جوابدر. بو ذيل چندان قيصهدر، فقط غايت قيمتداردر. مولدِ نبوىيه (عصم) إشتياقى اولانلر بوڭا چوق مشتاقدرلر.
خاتمهسنده غايت مهمّ بر دستورِ منطقى ايله، كائناتده أڭ بيوك فردِ أكمل و استادِ كلّ و حبيبِ أعظم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اولديغنى إثبات ايدر.
— 724 —
يگرمى بشنجى مكتوب:
سورهِٔ يٰسڭ يگرمى بش آيتنه دائر "يگرمى بش نكته" اولمق اوزره رحمتِ إلٰهيهدن ايستهنيلمش؛ فقط داها زمانى گلمديگندن يازيلمامشدر.
يگرمى آلتنجى مكتوب:
وَ اِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
سرّينه دائر "حجّة القرآن على الشيطان و حزبه" ناميله، إبليسى إلزام و أهلِ طغيانى إسكات ايدن غايت مهمّ بر مكتوبدر.
بو مكتوبڭ درت مبحثى وار.
برنجى مبحث:شيطانڭ أڭ مدهش هجومنى دفع ايتمكله، شيطانى اويله بر صورتده إلزام ايدر كه؛ ايچنه گيرهرك صاقلانوب وسوسه ايدهجك بر ير بيراقمييور. و او قدر قوّتلى دلائلِ عقليه ايله و قطعى برهانلرله شيطانى و شيطانڭ شاكردلرينى إلزام ايدر كه، شيطان اولماسه ايديلر ايمانه گلهجك ايديلر. فقط مع التأسّف شيطانِ جنّ و إنسڭ، غايت چركين دعوالرينى و دسيسهلرينى بتون بتون إبطال و دفع ايتمك ايچون، فرضى بر صورتده اونلرڭ چركين فكرلرينى ذكر ايدوب اويله إبطال ايدييور. مثلا دير كه: "أگر فرضا ديديگڭز گبى، قرآن كلام اللّٰه اولمازسه؛ أڭ عادى و ساخته بر كتاب اولوردى. حالبوكه ميداندهكى آثاريله گوسترمش كه، أڭ عالى بر كتابدر." ايشته بو گبى فرضى تعبيراتڭ، تيترهيهرك يازيلماسنه مجبوريت حاصل
— 725 —
اولمشدر. شو مبحثڭ آخرنده، شيطانڭ سورهِٔ ق وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ ڭ فصاحت و سلاستنه دائر بر وسوسه و إعتراضنى ردّ ايدييور.
ايكنجى مبحث:بر إنسانده، وظيفه و عبوديت و ذات إعتباريله اوچ شخصيت بولونديغنى و او شخصيتلرڭ أخلاقى و آثارى بعضًا بربرينه مخالف اولديغنى بيان ايدر.
اوچنجى مبحث:
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثٰى وَ جَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا
آيتنڭ، حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهنڭ مناسباتنه دائر غايت مهمّ بر سرّينى و إنسانلر، ملّت ملّت و قبيله قبيله ياراديلماسنڭ مهمّ بر حكمتنى يدى مسئله ايله تفسير ايدييور. بو مبحث، ملّيتجيلره مهمّ بر ترياقدر. بو زمانڭ أڭ مدهش مرضنه غايت نافع بر علاجدر. و ساختهكار حميتفروشلرڭ و يالانجى ملّيتپرورلرڭ يوزلرندهكى پردهيى آچار، ساختهكارلقلرينى گوسترر.
دردنجى مبحث:آلتى سؤالڭ جوابنده "اون مسئله"در.
برنجيسى:"ربّ العالمين" كلمهسنڭ تفسيرنده اون سكز بيڭ عالم ديدكلرينڭ حكمتى مناسبتيله، بر قاچ نكتهِٔ قرآنيه بيان ايديلير.
ايكنجى مسئله:"اللّٰهى بيلمك، وارلغنى بيلمهنڭ غيريدر" محيى الدينِ عربى، فخر الدّينِ رازىيه ديمش. اوندن مراد نهدر؟ جوابنده، غايت مهمّ بر مسئلهِٔ معرفت اللّٰه بيان ايديلمشدر.
— 726 —
اوچنجى مسئله:
وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى اٰدَمَ
آيتيله
اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا
آيتنڭ وجهِ توفيقى نهدر؟ دييه سؤالنه، غايت گوزل و نورلى مهمّ بر جوابدر.
دردنجى مسئله:
جَدِّدُوا اِيمَانَكُمْ بِلَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
حكمتى نهدر؟ دييه سؤاله، غايت گوزل و نورلى بر جوابدر.
دردنجى مسئلهنڭ ذيلنده، وحدانيتڭ غايت عظيم بر حجّتنه و گنيش و اوزون بر برهاننه مختصر بر إشارتدر.
بشنجى مسئله:"يالڭز لَا اِلٰهَ اِلَا اللّٰه ديين، "مُحمّد رسول اللّٰه" ديمهين أهلِ نجات اولابيلير مى؟" سؤالنه قارشى مهمّ بر جوابدر.
آلتنجيسى:برنجى مبحثدهكى شيطانله مناظرهنڭ چركين تعبيراتلرينڭ سببِ ذكرينى بيلديرييور. هم مهمّ بر تمثيل ايله، حزب الشيطانى أڭ طار و أڭ محال و أڭ منفور بر موقعه صيقيشديرييور. ميدانى حزب القرآن حسابنه ضبط ايدهرك، هر بر حالِ أحمديه (عصم) هر بر خصلتِ محمّديه (عصم) هر بر طورِ نبوى (عصم) او قوّتلى تمثيله گوره برر معجزه حكمنه گچوب، نبوّتنى إثبات ايتديگنى گوسترر.
يدنجيسى:وهّام و ضرردن صاقينمق ايچون بزدن اوزاقلاشان بعض دوستلرڭ قوّهِٔ معنويهلرينى تأييد ايچون و خدمتمزدن بعض مقصدلرله چكيلن و مقصدلرينڭ عكسيله طوقات ييهنلرى، چوق مثاللردن يدى كوچك مثال ايله گوسترر كه؛ سپرينى بيراقوب قاچانلر، داها زياده يارهلانيرلر.
— 727 —
سكزنجيسى:دييورلر كه: "ألفاظِ قرآنيه و ذكريه و تسبيحاتلرڭ هر برندن، بتون لطائفِ إنسانيه حصّهلرينى ايستهيورلر. معنالرى بيلينمزسه، حصّه آلينماز؛ اويله ايسه ترجمه ايديلسه داها ايى دگل مى؟" دييه اولان مدهش و مغالطهلى شو سؤاله قارشى، غايت مهمّ و عبرتلى و ذوقلى بر جوابدر. ألفاظِ قرآنيه و نبويه (عصم) معنالره، جامد و روحسز لباس دگللر؛ بلكه حياتدار فيضآور جلدلردر. ذىحيات بر جسد صويولسه، ألبته ئولور. هم لسانِ نحوى اولان ألفاظِ قرآنيهدهكى إعجاز و ايجاز، حقيقى ترجمهيه مانع اولديغنى گوسترر.
طوقوزنجيسى:"أهلِ سنّت و جماعت اولان أهلِ حق دائرهسنڭ خارجنده أهلِ ولايت بولونهبيلير مى؟" سؤالنه، مهمّ و مراقآور بر جوابدر.
اوننجيسى:قرآنِ حكيمڭ خدمتنده بولونان بو بيچاره سعيد ايله گوروشن و گوروشمك آرزو ايدن دوستلره مهمّ بر دستوردر.
يگرمى يدنجى مكتوب:
بو مكتوب، رسالهِٔ نور مؤلّفنڭ طلبهلرينه يازديغى عينِ حقيقت و چوق لطافتلى، گوزل مكتوبلريله؛ رسالهِٔ نور طلبهلرينڭ استادلرينه و بعضًا بربرلرينه يازدقلرى و رسالهِٔ نورڭ مطالعهسندن آلدقلرى پارلاق فيضلرينى إفاده ايدن چوق زنگين بر مكتوب اولوب، بو مجموعهنڭ اوچ درت مِثلى قدر بيوديگى ايچون بو مجموعهيه إدخال ايديلمهمشدر. بارلا، قسطمونى، أميرطاغى لاحقهلرى اولارق مستقلًا نشر ايديلمشدر.
— 728 —
يگرمى سكزنجى مكتوب:
"سكز مسئله" ناميله سكز رسالهدر.
برنجى رساله اولان برنجى مسئلهرؤياىِ صادقهنڭ حقيقتنى و فائدهسنى، غايت گوزل و حقيقتلى "يدى نكته" ايله بيان ايدييور. بو رساله هم قيمتداردر، هم مراقآوردر.
ايكنجى مسئله اولان ايكنجى رساله"حضرتِ موسى عليه السلام، حضرتِ عزرائيل عليه السلامڭ گوزينه طوقات وورمش." مئالندهكى بر حديثه دائر أهمّيتلى بر مناقشهيى كوكندن قالديرر و بو نوع حديثلره ملحدلر طرفندن گلن إعتراضاته بر سد چكر. بو رساله كوچكدر، فقط مراقآوردر.
اوچنجى مسئله اولان اوچنجى رسالهبو بيچاره مفلس سعيدڭ زيارتنه گلنلرڭ نه نيّتله گوروشملرى لازم گلديگنى بيان ايدوب، صِرف قرآنِ حكيمڭ دلّالى إعتباريله گوروشمك لازم گلديگنى و او گوروشمهنڭ مهمّ فائدهلرينى و سعيدڭ شخصيتنڭ هيچلگى نظره آلينميهجغنى، بلكه دلّالى اولديغى مقدّس دكّانڭ قيمتدار جوهرلرينى نظره آلمق لازم گلديگنى "بش نقطه" ايله غايت گوزل بر صورتده إثبات ايتمكله برابر؛ خدمتِ قرآنيهنڭ كراماتندن و عنايتِ ربّانيهدن، بن و بعض قارداشلرم مظهر اولديغمز چوق عنايتلردن بر قاچ واقع و قطعى مثاللرى ذكر ايدييور.
— 729 —
بو رسالهنڭ تتمّهسنده؛ رسالهلرڭ يازمهسنده، خصوصًا تأليفنده و بِالخاصّه يگرمى طوقوزنجى مكتوبده تظاهر ايدن خارقه بر عنايتى بيان ايدييور.
دردنجى رساله اولان دردنجى مسئلهمسجديمزه ايكى دفعه تعرّض ايديلدى، آخركى دفعه ده قپاديلر. اوندن ايكى ويا اوچ سنه مقدَّم، ينه مبارك بر مسافرڭ گلمهسيله، غايت وحشيانه و ظالمانه تجاوز ايديلديگى ايچون، هر طرفدن بندن سؤال ايديلدى. بويله مراقِ عمومىيى تحريك ايدن بر حادثهيه لايق جواب ويرمك ايچون، أسكى سعيد لسانيله "درت نقطه" ايله مهمّ بر عبرتلى جوابدر.
بشنجى رساله اولان بشنجى مسئلهقرآنِ معجز البيانده تكرار ايله
اَفَلَا يَشْكُرُونَ ٭ اَفَلَا يَشْكُرُونَ
و شكر ايتمهينلرى، اوتوز بر دفعه
فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
فرمانيله تهديد ايتديگنڭ سرّينى غايت عالى و طاتلى و معقول و مقبول بر صورتده تفسير ايدييور؛ إنسان بر شكر فابريقهسى اولديغنى إثبات ايدييور. كائنات بر نعمت خزينهسى اولوب؛ شكر ايسه آناختارى اولديغنى؛ و رزق، اونڭ نتيجهسى و شكرڭ مقدّمهسى بولونديغنى غايت گوزل و قطعى بر صورتده إثبات ايدييور.
دَرْ طَرِيقِ عَجْزمَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ چِيزْ:
عَجْزِ مُطْلَقْ، فَقْرِ مُطْلَقْ، شَوْقِ مُطْلَقْ، شُكْرِ مُطْلَقْ اَىْ عَزِيزْ!
اولان دستورِ حقيقتدهكى دردنجى ركن بولونان شكرِ مطلقڭ پارلاق و يوكسك حقيقتنى ايضاح ايدييور.
— 730 —
آلتنجى رساله اولان آلتنجى مسئله
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً
آيتنڭ مهمّ بر سرّينى وهّابيلرڭ حرمينِ شريفَيْنى إستيلالرى مناسبتيله تفسير نيّتيله وهّابيلرڭ ماهيتِ تاريخيهسيله وضعيتِ حاضرهلرينى و عالمِ إسلامه قارشى تأثيراتلرينى مختصر فقط أهمّيتلى بر صورتده "درت نكته" ايله بيان ايدر.
يدنجى رساله اولان يدنجى مسئله
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
آيتنڭ، رسالهِٔ نور و خادملرى حقّندهكى مهمّ بر سرّينى، "يدى إشارت" ناميله، يدى عنايتِ ربّانيهيى بيان ايدييور. و تحديثِ نعمت صورتنده بو عنايتِ سبعهنڭ إظهارينه، يدى معقول سببنى بيان ايدييور. بو عنايتِ سبعهِٔ كلّيهنڭ خارقهلرينه إشارةً، كندى كندينه تأليف وقتنده ايكى صحيفهنڭ بتون سطرلرى باشلرنده يگرمى سكز ألف گلهرك، يگرمى سكزنجى مكتوبڭ مرتبهسنه توافق ايتديگنى، (حاشيه): أصل نسخهسنه گورهدر. تأليفدن بر زمان صوڭره مطّلع اولدق. بو عنايتِ سبعهيى اوقويان آدم، رسالهِٔ نور أجزالرينڭ نه قدر أهمّيتلى و نظرِ عنايتِ إلٰهيهده بولونديغنى و حمايتِ ربّانيهده اولديغنى بيلهجك. بو يدى عنايت كلّيهدر، جزئياتلرى يتمشى گچر.
آخرنده، بر سرِّ عنايته عائد محرم بر سؤالڭ جوابى واردر. خاتمهسنده، عنايتِ سبعهدن برنجيسى اولان توافقاته گلن ويا گلمك إحتمالى اولان أوهامى غايت قطعى بر صورتده دفع ايدييور. او خاتمهنڭ آخرنده ده، اوچنجى نكتهده عنايتِ خاصّه
— 731 —
و عنايتِ عامّهيه دائر مهمّ بر سرِّ دقيقِ ربوبيته و أهمّيتلى بر سرِّ رحمانيته إشارت ايدييور.
سكزنجى رساله اولان سكزنجى مسئلهآلتى سؤالڭ جوابى اولان "سكز نكته"در.
برنجى نكته:توافقدهكى إشاراتِ غيبيه، عموم رسالهِٔ نور أجزالرنده جزئى كلّى بولونديغنه دائردر.
ايكنجى نكته:توافقاتڭ مزيتى، لفظِ جلالدن باشقه نه ايچون قرآنده فوق العاده مطلوب اولماديغنڭ سرّينى بيان ايدر.
اوچنجى نكته:بر قارداشمزڭ فضله إحتياط و جسارتسزلگى يرنده اولماديغنى و بر مفتينڭ اوننجى سوزه سطحى تنقيدينه قارشى گوزل بر جوابدر. (فقط بو مجموعهيه إدخال ايديلمهمشدر.)
دردنجى نكته:"ميدانِ حشرده إنسانلر ناصل طوپلاناجقلر، چيپلاق اولارق مى؟ هركس أحبابلرينى گورهبيلير مى؟ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى شفاعت ايچون ناصل بولاجغز؟ حدسز إنسانلرله بر تك ذات اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ناصل گوروشهجك؟ أهلِ جنّت و جهنّمڭ لباسلرى ناصل اولاجق؟ و بزه كيم يول گوسترهجك؟" آلتى مراقلى سؤالڭ مقنع و معقول جوابيدر.
بشنجى نكته:"زمانِ فترتده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أجدادى، بر دين ايله متديّن مى ايديلر؟" جوابنده، گوزل بر حقيقت بيان ايديلييور.
آلتنجى نكته:"حضرتِ إسماعيل عليه السلامدن صوڭره، پيغمبرڭ (عصم) أجدادندن پيغمبر گلمش ميدر؟" سؤالنه قارشى، غايت مهمّ بر جوابدر.
— 732 —
يدنجى نكته:"رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ پدر و والدهسنڭ و جدّى عبد المطّلبڭ ايمانلرى حقّنده أڭ صحيح خبر هانگيسيدر؟" سؤالنه قارشى غايت مهمّ و معقول بر جوابدر.
سكزنجى نكته:"عموجهسى أبو طالبڭ ايمانى حقّنده أصحّ اولان نهدر؟ جنّته گيرهبيلير مى؟" سؤالنه قارشى گوزل بر جوابدر.
يگرمى طوقوزنجى مكتوب:
"طوقوز قسم"در. يگرمى طوقوز نكتهِٔ مهمّه ايچنده واردر. او طوقوز قسم، كوچك بيوك اون يدى رسالهدر.
برنجى رساله اولان برنجى قسم
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٭ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ٭ اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ٭ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ٭ صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ ٭ هُوَ الَّذِى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ اٰيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتَابِ وَ اُخَرُ مُتَشَابِهَات... الخ
آيتلرينڭ بعض سرلرينى، "طوقوز نكته" ايله تفسير ايدر.
برنجى نكته:"قرآنه عائد و قرآنڭ أسرارى بيلينمييور و مفسّرلر حقيقتنى آڭلامامشلر." ديينلره قارشى مهمّ بر جوابدر.
— 733 —
ايكنجى نكته:قرآنِ حكيمده
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ ٭ وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا
گبى قسماتِ قرآنيهدهكى مهمّ بر حكمتى بيان ايدييور.
اوچنجى نكته:سورهلرڭ باشلرندهكى برر شفرهِٔ إلٰهيه اولان حروفِ مقطّعهيه دائردر.
دردنجى نكته:قرآنِ حكيمڭ حقيقى ترجمهسى قابل اولماديغندن و معنوى إعجازندهكى علويتِ اُسلوب ترجمهيه گلمديگندن، مهمّ بر بيانله، اُسلوبِ قرآنيهدهكى بر لمعهِٔ إعجازيهيى گوسترر.
بشنجى نكته:"الحمد ِللّٰه" جملهسنڭ إفاده ايتديگى معنانڭ أڭ قيصهسى، بر سطر قدر اولديغنى و حقيقى ترجمهسنڭ قابل اولماديغنى گوسترر.
آلتنجى نكته:
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
دهكى نُونِ متكلّمِ مع الغيره دائر مهمّ بر سرّينى، نورلى بر حال و حقيقتلى بر خيال ايچنده بيان ايدييور.
يدنجى نكته:
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ٭ صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
ڭ مهمّ و نورانى سرّينڭ بيانى ايچنده، بدعهلرڭ ايجادى نه قدر چركين و ضرر اولديغنى گوسترر.
سكزنجى نكته:شعائرِ إسلاميه، حقوقِ عموميه حكمنده اولديغنه دائر مهمّ بر سرّينى بيان ايدييور.
طوقوزنجى نكته:مسائلِ شريعتڭ "تَعبُّدى" و "مَعقولُ المعنا" اولارق ايكى قسم اولديغنى؛ و تَعبُّدى قسمى حكمت و مصلحتلرڭ تبدّلى ايله تغيّر
— 734 —
ايدهمديگنڭ سرّينى بيان ايدر. و أذانڭ فائدهسى، يالڭز بر كوى أهاليسنى نمازه دعوت دگل، بلكه كائنات سراينده موجوداته قارشى عموم مخلوقات نامنه بر إعلانِ توحيد اولديغنى بيان ايدر.
ايكنجى رساله اولان ايكنجى قسم
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْاٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدٰى وَ الْفُرْقَانِ
آيتنڭ بر سرّينى، صيامِ رمضانڭ يتمش حكمتلرندن طوقوز حكمتنڭ بيانيله او سرِّ عظيمى تفسير ايدييور. او طوقوز حكمت، او قدر حقيقى و قوّتلى و جاذبهداردرلر كه؛ مسلمان اولميان ده اونلرى گورسه، اوروج طوتمق ايچون بيوك بر إشتياق و بر هوسه گلير. كندينه مسلمان دييوب اوروج طوتميانلرڭ، بو حكمتلره قارشى، خجالت و خطالرندن أزيلملرى لازم گلير.
اوچنجى رساله اولان اوچنجى قسمقرآنِ معجز البيانڭ أنواعِ إعجازندن گوز ايله گورونهجك قسمنڭ بش آلتى وجهندن بر وجهنى، يڭى بر قرآنى يازمقله گوسترمگه دائردر. ِللّٰه الحمد، اويله بر قرآن يازيلدى. اُمّتجه حافظ عثمان خطّيله مقبول قرآنڭ عين صحيفهلرينى و سطرلرينى محافظه ايتمكله برابر؛ لفظ اللّٰه، مجموع قرآنده ايكى بيڭ سكز يوز آلتى دفعه تكرّر ايتديگى حالده؛ نادر و نكتهلى مستثنالر خارج قالوب، متباقيسى توافق ايتديگنى آڭلادق، صحيفه و سطرلرينى تغيير ايتمدك. يالڭز بز تنظيم ايتدك. او تنظيمدن خارقه بر توافق تظاهر ايتدى. يازديغمز قرآنڭ پارچهلرينى بر قسم أهلِ قلب گورمش، لوحِ محفوظ خطّنه ياقين اولديغنى قبول ايتمشلر. بو رساله ايسه؛ توافقاتِ قرآنيهيه دائر اولديغى مناسبتيله، صِرف بر إشارتِ غيبيه اولارق، هيچ بريمزڭ خبريمز اولمادن، إبتدا تأليف و برنجى تسويدنده اون بر "قرآن" كلمهسى؛ بر
— 735 —
تك صحيفهده، برر سطرده، بر صيرهده خطِّ مستقيم ايله توافقلرى، توافقِ قرآنيهدهكى لمعهِٔ إعجازيهنڭ بر شعاعى شو رسالهده بو خارقه لطافتى گوسترديگنى، گورنلره قناعت گلدى.
بو اوچنجى قسمڭ متباقى مسئلهلرى ايله دردنجى قسم توافقاته دائر اولديغى ايچون، توافقاته دائر اولان فهرسته ايله إكتفا ايديلمشدر.
دردنجى قسم اولان دردنجى رساله"اوچ نكته"در.
برنجى نكته:قرآنده، "قرآن" كلمهسنڭ چوق سرلرندن بر سرّينى، آلتمش طوقوز آياتِ عظيمهده لطيف و معنيدار صحيفهلر آرقهسنده بربرينه توافقله باقدقلرينى و او آياتِ عظيمهنڭ معنًا بربرينڭ حقيقتنى تأييد ايتدكلرينى گوسترمك و تلاوتِ قرآن ثوابنى و ذكر فضيلتنى و تفكّر عبوديتنى بردن قزانمق ايستهينلره، أوراد نوعندن غايت گوزل بر حزبِ قرآنى اولارق يازيلمشدر.
ايكنجى نكته:قرآنِ حكيمده "رسول" كلمهسنڭ تكرارندهكى أسرارڭ توافق جهتيله بريسنه إشارت ايچون، يوز آلتمش آياتدهكى "رسول" كلمهسى بربرينه توافقله معنيدار باقماسى گبى؛
(حاشيه): بو رسالهنڭ، او مقدّس ايكى كلمهنڭ إعجازى توافقلرندن بحثى عينِ حقيقت اولديغنه دليل، او دردنجى رسالهده بتون او ايكى كلمهنڭ توافق ايتمهسيدر. هر بر آيت آيرى و سطر باشنده يازيلماسندن، عموم او ايكى مقدّس كلمهلر توافق ايتمشلردر.
او يوز آلتمش معظّم آيتلر ده بربرينه باقييور. بربرينى تأييد و إثبات ايتديگنه إشارةً و قرآندن هم قرائت، هم ذكر، هم فكر اولمق اوزره بر حزبِ مخصوصدر. كندينه عالى و طاتلى و چوق قيمتلى و چوق فضيلتلى بر ورد آرزو ايدنلره مهمّ بر ورددر.
— 736 —
اوچنجى نكته:لفظ اللّهڭ ايكى بيڭ سكز يوز آلتى دفعه ذكرينڭ چوق نكتهلرى وار. إعجازِ قرآنڭ چوق شعاعلرينى گوسترييور. بو اوچنجى نكته ده، اونڭ درت شعاعِ إعجازينى گوسترييور.
بشنجى رساله اولان بشنجى قسم
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكوٰةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ
(الخ آية...) آيتِ پرأنوارينڭ چوق أنوار أسرارندن گوزل بر نورى، رمضانِ شريفده بر حالتِ روحانيهده، مهمّ بر سياحتِ قلبيهده گورونمش و بر درجه بو رسالهده بيان ايديلمشدر. بو رساله كوچكدر، فقط چوق نورلى و أهمّيتليدر.
آلتنجى رساله اولان آلتنجى قسم
وَلَا تَرْكَنُوا اِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
آيتنڭ مهمّ بر سرّينى و عظيم بر حقيقتنى؛ إنس و جنّ شيطانلرينڭ و مسلمانلر ايچنه گيرمش ملحدلرڭ و منافقلرڭ آلتى دسيسهلريله آلتى جهتدن هجوملرينى آلتى حقيقتله سدّ و ردّ ايتمكله، او سرِّ عظيمى تفسير ايدييور.
برنجى دسيسهلرى:قرآن خادملرينى حبِّ جاه واسطهسيله آلداتمالرينه مقابل، غايت مقنع و قطعى بر جوابله صوصديرر.
ايكنجى دسيسهلرى:قورقو طماريله، أهلِ حقّى حقدن چويرمهلرينه قارشى، غايت گوزل و قطعى بر جوابله طرد ايديلير.
اوچنجى دسيسهلرى:طمع و حرص جهتيله، أهلِ هدايتى خدمتِ قرآنيهدن واز گچيرمهلرينه قارشى، غايت پارلاق و قطعى بر جوابله ردّ ايديلير.
— 737 —
دردنجى دسيسهلرى:عصبيتِ ملّيهيى تحريك ايتمك صورتنده، حقيقى دين قارداشلرينڭ و خدمتِ قرآنيهده صميمى آرقداشلرينڭ ايچنه يبانيلك و إختلاف آتمق و استادلرندن صوغوتملرينه مقابل، غايت مهمّ و قطعى اويله بر جوابدر كه؛ شيطانِ إنسىيى تماميله صوصديرديغى گبى، ساختهكار ملّيتجيلرڭ ماسكهلرينى ييرتهرق، اويلهلر ملّتڭ دشمنلرى اولدقلرينى و حقيقى ملّيتپرورلر كيملر اولديغنى گوسترر.
بشنجى دسيسهلرى:إنسانڭ أڭ ضعيف طمارى اولان أنانيتنى تحريك ايدوب، أهلِ حقّى حقسزلغه سَوق ايتمك و أهلِ إتّحادى إختلافه دوشورملرينه مقابل، قوّتلى و أنالرى صوصديرهجق بر جواب ويريلمشدر.
آلتنجى دسيسهلرى:تنبللك و تنپرورلك و وظيفهدارلق طمارندن إستفاده صورتيله، قرآن شاكردلرينڭ غيرتلرينى، صداقتلرينى، إخلاصلرينى زدهلهمك صورتندهكى هجوملرينه قارشى بر جوابدر. آخرنده، عموم جوابلرڭ خلاصهسى اولارق شو ايكى آيت ايله، قرآنِ معجز البيان معجزانه جواب ويرييور:
يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا
شو رسالهنڭ آخرنده؛ ايكى ياپراقده يازيلدقدن صوڭره گورولمش، إختيارسز كندى كندينه گلن لطيف و ظريف بر توافقدر كه؛ صيقنتيلى أسارتمڭ تام طوقوزنجى سنهسنده تأليف ايديلن شو رسالهنڭ آخرنده، يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ بحثنده يگرمى طوقوز نكته بولونماسى و طوقوز قسم اولماسى و بو رساله فهرستهسنده طوقوز دفعه "طوقوز" لفظى ايله او مكتوبدن بحث ايديلمهسى و
— 738 —
برنجى قسم طوقوز نكته اولماسى؛ و رمضانڭ، بوراده إشارت ايديلن و ايكنجى قسمده مذكور حكمتلرى طوقوز بولونماسى؛ و بوراده إشارت ايديلن و دردنجى قسمده مذكور "قرآن" كلمهسنه دائر آيتلرڭ آلتمش طوقوز ايتمهسى؛ و قرآن كلمهسى ده بو مبحثده يگرمى طوقوز گلمهسى و لفظ اللّٰه دخى طوقوز اولماسى؛ و بو رساله ده يگرمى طوقوز صحيفهده تمام اولماسى جهتيله، طوقوز دفعه طوقوزلر بربرينه توافق ايدهرك چوق شيرين دوشمشدر. بو رسالهنڭ دخى، سرِّ توافقدن كوچك، فقط پارلاق بر حصّهسى وار اولديغنى گوسترر. بو طوقوز دفعه طوقوزلرڭ سرّينڭ، طوقوزنجى سنهِٔ أسارتمده ظهورى ايسه، إن شاء اللّٰه أسارتڭ طوقوزنجى سنهسنده بيتهجگنه إشارى بر بشارتدر. طوقوزنجى سنهِٔ أسارتمده صيقنتيدن او سنه طوقوز ديشم دوشديلر؛ او مناسبتله إسپارطهيه مأذونيتله گيتمك او سنهده اولدى. هم لطيف بر توافقدر؛ بو پارچه دخى، بو صحيفهده
(حاشيه): أصل نسخهسنه گورهدر.
طوقوز، اون طوقوز دفعه گلمشدر. هم فهرستهنڭ دردنجى قسمنده و بو ايكنجى قسمڭ بعض نسخهلرنده، آشاغيدهكى گوستريلن توافق واردر.
عموم ألف يوز اون طوقوز، عموم رسالهلر دخى يوز اون طوقوزدر. ديمك ألفلر ده بر نوع فهرستهيه إشارتدر.
آلتنجى قسم اولان آلتنجى رسالهنڭ ذيلى:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا لَنَا اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَا اٰذَيْتُمُونَا وَ عَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
— 739 —
آيتنڭ سرّينه إستنادًا، دنيانڭ هيچ بر اصول و قانوننه تطبيق ايديلمهين، وجدانسز إنسانلرڭ بزه قارشى تجاوزاتنه صبر ايله و حقّه توكّل ايله برابر؛ إستقبالده گلهجك نفرت و تحقيردن صاقينمق ايچون و إستقبال عصرلرى، بو عصرڭ سيماسنه و غيرتسز آدملرڭ يوزلرينه "توه!" ديدكلرى زمان، توكروكلرى يوزيمزه گلمهمك ايچون ويا سيلمك ايچون يازيلمش بر لايحهدر. و آوروپانڭ إنسانيتپرور ماسكهسى آلتنده صاغير قولاقلرينى چينلاتمق و بو وجدانسز غدّارلرى بزه مسلّط ايدن او إنصافسز ظالملرڭ گورمهين گوزلرينه صوقمق و بو عصرده، يوز بيڭ جهتدن "ياشاسين جهنّم!" ديديرتن ميمسز مدنيتپرستلرڭ باشلرينه وورمق ايچون يازيلمش بر عرضحال و أهلِ إلحاد و بدعتجيلرى إلزام و إسكات ايدهجك " آلتى سؤال"در.
يدنجى قسم: إشاراتِ سبعه:
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ٭ يُرِيدُونَ اَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَ يَاْبَى اللّٰهُ اِلَّا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ
آيتلرينڭ بر سرّينى و مهمّ بر حقيقتنى "يدى إشارت" ايله و يدى مهمّ سؤاله يدى قطعى و قوّتلى جوابله تفسير ايدييور.
برنجى سؤال:"أجنبيلردن إهتدا ايدنلر، كندى ديللريله شعائرِ إسلاميهيى ترجمه ايدييورلر. عالمِ إسلامڭ اونلره قارشى سكوتى و إعتراض ايتمهمسى، جوازِ شرعى اولديغنى گوسترمز مى؟" ديين أهلِ بدعتڭ سؤالنه قارشى، غايت قطعى و قوّتلى بر جوابدر.
— 740 —
ايكنجيسى:"فرنكلردهكى إنقلابجيلر و فيلسوفلر، قاتولك مذهبنده إنقلاب ياپمقله ترقّى ايتدكلرندن، عجبا إسلاميتده بويله بر إنقلابِ دينى اولاماز مى؟" ديين أهلِ بدعتڭ سؤالنه قارشى؛ غايت قطعى، ظاهر و باهر و مسكت بر جوابدر.
اوچنجيسى:" آوروپا، تعصّبى بيراقدقدن صوڭره ترقّى ايتديگندن، بز ده تعصّبى بيراقسهق داها ايى اولماز مى؟" ديين أهلِ بدعت و سفاهتڭ سؤالنه قارشى، غايت مسكت و مقنع و منطقى بر جوابدر.
دردنجيسى:"ضعفه اوغرايان إسلاميتى تقويه نيّتيله، قوّتلى اولان ملّيته مزج ايتمك و سجاياىِ ملّيتى شعائرِ إسلاميه ايله قوّتلشديرمك بو عصرده داها ايى اولماز مى؟" دييه دسّاس أهلِ دنيانڭ بو مدهش سؤالنه قارشى، غايت متين بر جوابدر.
بشنجيسى:"بو قدر هيئتِ إجتماعيهِٔ بشريه فساده گيرمش و حسّياتِ دينيه ضعيفلشمش و شخصى دهالر و حركات، جماعتڭ شخصِ معنويسنڭ إجراآتنه مغلوب دوشمش بر زمانده، ناصل روايتِ صحيحهده دينيلديگى گبى، بر قاچ سنه ظرفنده، مهدى دنيايى إصلاح ايدهجك؟ حالبوكه بتون ايشى خارقه اولوب و بر قاچ نبىنڭ معجزاتى ده برابر اولسه، ينه إصلاحى پك مشكل گورونويور." دييه، أهلِ تنقيدڭ سؤالنه قارشى، غايت قوى بر جوابدر.
آلتنجيسى:آخر زمانده حضرتِ مهدينڭ سفيانى قوميتهسنه غلبهسى، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ دجّال قوميتهسنى طاغيتماسى و شريعتِ إسلاميهيه تبعيتنه دائردر.
يدنجيسى:"متفكّرينِ إسلاميه، آوروپانڭ دستورلرينى و فنّڭ قانونلرينى بر درجه قبول ايدوب، اونلرڭ اصوليله اونلره قارشى إسلاميتى مدافعه ايتدكلرى حالده (سن ده أسكيدن بويله ياپييوردڭ) شيمدى نهدن بتون بتون باشقه بر چيغير
— 741 —
آچوب، فلسفهيى كوكندن وورويورسڭ؟ و فنونِ مثبته ديدكلرى اصوللرينڭ، قرآنڭ دستورلرينه نظرًا پك سطحى قالديغنى گوسترييورسڭ؟" دييه چوقلر طرفندن گلن سؤاله قارشى، غايت حق و حقيقتلى بر جوابدر.
سكزنجى قسم اولان رموزاتِ ثمانيه:
"سكز رمز"در، يعنى سكز كوچك رسالهدر. شو رمزلرڭ أساسى، علمِ جفرڭ مهمّ بر دستورى و علومِ خفيهنڭ مهمّ بر آناختارى و بر قسم أسرارِ غيبيهِٔ قرآنيهنڭ مهمّ بر مفتاحى اولان توافقدر. ايلريده مستقلًا نشر ايديلهجگندن بورايه درج ايديلمدى.
طوقوزنجى قسم اولان طوقوزنجى رساله:طُرُقِ ولايت حقّنده "طوقوز تلويح"در كه، تلويحاتِ تسعه ناميله معروف بر رسالهدر.
برنجى تلويح:طريقتڭ سرّينى و معراجِ أحمدينڭ (عصم) سايهسى آلتنده قلب آياغيله بر سير و سلوكِ روحانى نتيجهسنده؛ ذوقى و حالى و بر درجه شهودى حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه مظهريت اولديغنى بيان ايدوب، إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنده عقل ناصلكه حدسز فنونه إستعدادى و إطّلاعى جهتيله ماهيتى إنكشاف ايتمش و او صورتله ايشلتديريلمش، قلب دخى اونڭ گبى، بو عالمڭ بر خريطهِٔ معنويهسى و چوق كمالاتڭ بر چكردگى حكمنده اولديغندن؛ طريقت جهتيله اونى ايشلتديرمك و كمالاتنه سَوق ايتمك اولديغنى إثبات ايدر.
ايكنجى تلويح:قلبڭ ايشلمهسى، ذكر و تفكّرله اولديغنى و ايشلمهسنڭ محاسنندن حياتِ دنيويهنڭ مدارِ سعادتى اولان بريسنى بيان ايدر.
— 742 —
اوچنجى تلويح:ولايت، بر حجّتِ رسالت؛ و طريقت، بر برهانِ شريعت اولديغنى و اونڭ قيمتنى تقدير ايتمهين، نه قدر خسارته دوشديگنى بيان ايدر.
دردنجى تلويح:مسلكِ ولايت چوق قولاى اولمقله برابر چوق مشكلاتلى، چوق قيصه اولمقله برابر چوق اوزون، چوق قيمتدار اولمقله برابر چوق خطرلى، چوق گنيش اولمقله برابر چوق طار اولديغنى و آفاقى و أنفسى ايكى يول ايله سلوك ايديلديگنى بيان ايدر.
بشنجى تلويح:وحدت الوجود و وحدت الشهودڭ ماهيتنى بيان ايدهرك، أهلِ صحوڭ و أهلِ وراثتِ نبوّتڭ عالى مشربنڭ رجحانيتنى إثبات ايدر.
آلتنجى تلويح:ولايت يوللرى ايچنده أڭ گوزلى و أڭ مستقيمى، سنّتِ سنيهيه إتّباع اولديغنى و ولايتڭ أساسلرينڭ أڭ مهمّى، إخلاص؛ و أڭ كسكين قوّتى، محبّت اولديغنى بيان ايدهرك؛ بو دنيا دار الخدمت اولديغندن و دارِ اجرت و مكافات اولماديغندن، طريقتڭ لذائذينى و أذواق و كراماتنى قصدًا طلب ايتمهمك لازم گلديگنى بيان ايدر.
يدنجى تلويح:طريقت و حقيقت، شريعتڭ خادملرندن اولديغنى؛ طريقت و حقيقتڭ أڭ يوكسك مرتبهلرى، شريعتڭ جزءلرى بولونديغنى؛ طريقت و حقيقت، وسيلهلكدن چيقمهمق و دائما شريعته تبعيتده قالمق لزومنى بيان ايدوب، "سنّتِ سنيه و أحكامِ شريعت خارجنده أوليا بولونهبيلير مى؟" دييه سؤاله، مراقآور بر جواب ويرر.
سكزنجى تلويح:طريقتڭ سكز ورطهِٔ مهمّهسنى بيان ايدر.
— 743 —
طوقوزنجى تلويح:طريقتڭ پك چوق ثمراتندن غايت شيرين و گوزل طوقوز عددينى بيان ايدر.
بو رساله أهلِ طريق اولانه و اولميانه بر إكسيرِ أعظمدر و بر ترياقِ أنفعدر.
ذيلأڭ قيصه و سليم و أڭ مستقيم بر طريقڭ أساسنى "درت خطوه" ناميله، تزكيهِٔ نفسڭ و تكمّلِ روحڭ مدارى اولان درت مهمّ درسى ويرييور.
اوتوزنجى مكتوب
مطبوع، عربى "إشارات الإعجاز تفسيرى"در.
اوتوز برنجى مكتوب
اوتوز بر لمعهدر.
اوتوز ايكنجى مكتوب
كندى كندينه منظوم طرزينى آلان مطبوع "لمعات" رسالهسيدر. عين زمانده "اوتوز ايكنجى لمعه" اولوب، سوزلر مجموعهسنڭ آخرنده نشر ايديلمشدر.
اوتوز اوچنجى مكتوب
معرفتِ إلٰهيهيه پنجرهلر آچان "اوتوز اوچ پنجرهلى رساله" اولوب، بر جهتده "اوتوز اوچنجى سوز" اولديغندن سوزلر مجموعهسنده نشر ايديلمش، بورايه درج ايديلمهمشدر.
— 744 —
إشاراتِ غيبيه حقّنده بر تقريض:
حقيقت چكردكلرى:
مدينهِٔ منوّرهده بولونان مهمّ بر عالمڭ رسالهِٔ نور حقّنده يازديغى بر منظومه:
اون ايكى سنه أوّل يازيلمش و سكّهِٔ تصديقِ غيبى مجموعهسنده درج ايديلمش مهمّ بر مكتوبدن بر پارچهدر:
فهرست:
— 745 —
حقيقت ايشيقلرى
هركس بيلمز گوكده نه وار
گورور اونى گوز صاحبى
پاريلدييور گونش قدر
حقيقتى عمّان گبى
ايستر گوڭل ألبت حضور
آخر دمده ايتمش ظهور
عالملره طوغمش او نور
گوكدن اينن فرمان گبى
فرديتى الحقّ عيان
اودر گوڭللره سلطان
وار مى بيلمم اولو برهان
بو بديع الزمان گبى
لسانندن صاچيلير نور
جنّى اوقور، إنسان اوقور
حوُرِ جنّت ايشته بو "نور"
گوڭللرده جانان گبى
— 746 —
آخر زمان أسرارينى
اخبارِ غيب أنوارينى
آتدى عالم أكدارينى
طوغدى شمسِ تابان گبى
سماواتدن رحمت ايندى
آقان گوز ياشلرى ديندى
كفر و ضلال ييلدى، سيندى
گورونمهين شيطان گبى
سوندى خائن فعاليت
ييقيلدى او دجّاليت
خلاص بولدى إسلاميت
تخته چيقان خاقان گبى
أى يارهلى شيرِ ژيان
بو خٰوابِ غفلتدن اويان
عالملره دورِ عمران
عصرِ نزولِ فرقان گبى
إقليملرده ايمان يلى
أثر، گوڭللر نشئهلى
اوپسم، او گُل قوقان ألى
او بلبلِ خندان گبى
— 747 —
آدم اوغلى نجات آرار
حق دعوتى نورلرده وار
أى شهريارِ شهريار
سنسڭ بزه سلطان گبى
عرشه چيقان فرياديمز
آليندى شيمدى داديمز
او سَوْگيلى استاديمز
گوڭلده سليمان گبى
أى أكملِ آخر زمان
سنسڭ محبوبِ مستعان
فدا سڭا بو جسم و جان
حق يولنده قربان گبى
سعيدى بكلردى ييللر
سنسڭ گوڭلده منتظَر
پيغمبرم ويرمش خبر
اولمه بزه پنهان گبى
پردهلنمشسه ظهورڭ
گيزلنمز حشمتلى نورڭ
گولگهسى اولماز كه نورڭ
فردوسدهكى جانان گبى
— 748 —
أى خطيبِ دورِ زمان
سُرور بولدى كون و مكان
سنى بكلر گيزلى عيان
هپ خستهلر لقمان گبى
نور يولنڭ قربانىيز
كهكشانڭ صامانىيز
او آتشڭ دومانىيز
آتش يانان كلخان گبى
رعنا رنگڭ گله بڭزر
روح اوفورور، قوقوڭ أسر
اُفقمزده اولدڭ سَحَر
تام آغاران بر تاڭ گبى
أى جلوهسى ظاهر رحمت
بارى بزلره إمداد ايت
قولڭ اولمق ديلر ألبت
باغچهڭزده فدان گبى
پس گوڭلمز هپ دائم پس
أى آغلايان، فريادى كس
بوش گچمهسين هيچ بر نَفَس
"اللّٰه بس، غيرى هوس."
محمد قيالر
٭ ٭ ٭
— 749 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ
إسمِ أعظمڭ حقّنه و قرآنِ معجز البيانڭ حرمتنه و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شرفنه، بو مكتوباتى باصديرانلرى و مبارك يارديمجيلرينى و رسالهِٔ نور طلبهلرينى جنّت الفردوسده سعادتِ أبديهيه مظهر أيله. آمين... و خدمتِ ايمانيه و قرآنيهده دائما موفّق أيله. آمين... و دفترِ حسناتلرينه مكتوبات مجموعهسنڭ هر بر حرفنه مقابل بيڭ حسنه يازدير. آمين... و نورلرڭ نشرنده ثبات و دوام و إخلاص إحسان أيله. آمين.
يا أرحم الرّاحمين!.. عموم رسالهِٔ نور شاكردلرينى ايكى جهانده مسعود أيله. آمين... إنسى و جنّى شيطانلرڭ شرلرندن محافظه أيله. آمين... و بو عاجز و بيچاره سعيدڭ قصوراتنى عفو أيله. آمين...
عموم نور شاكردلرى نامنه
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭