اوتوزنجى لمعه

اوتوز برنجى مكتوبڭ اوتوزنجى لمعه‌سى و أسكيشهر حپسخانه‌سنڭ بر ميوه‌سى، "آلتى نكته"در.

دڭزلى مدرسهٔ‌ِ يوسفيه‌سنڭ بر درسِ أعظمى "ميوه رساله‌سى" اولديغى و آفيون مدرسهٔ‌ِ يوسفيه‌سنڭ قيمتدار بر درسِ أكملى "الحجة الزهرا" اولماسى گبى أسكيشهر مدرسهٔ‌ِ يوسفيه‌سنڭ غايت قوّتلى بر درسِ أعظمى ده، إسمِ أعظمى طاشييان آلتى إسمڭ آلتى نكته‌سنى بيان ايدن بو "اوتوزنجى لمعه"در.

(إسمِ أعظمدن حىّ قيّومه دائر پارچه‌ده پك درين و گنيش مسئله‌لرى هركس بردن بيله‌مز و ذوق ايتمز، فقط حصّه‌سز ده قالماز.)

برنجى نكته

إسمِ قدّوسڭ بر نكته‌سنه دائردر.

(بو قدّوس نكته‌سى، اوتوزنجى سوزڭ ذيلنڭ ذيلى اولماسى مناسبدر.)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

وَالْاَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ

آيتنڭ بر نكته‌سى و بر إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان "قدّوس" إسمنڭ بر جلوه‌سى شعبانِ شريفڭ آخرنده، أسكيشهر حپسخانه‌سنده بڭا گوروندى. هم موجوديتِ إلٰهيه‌يى كمالِ ظهورله، هم وحدتِ ربّانيه‌يى كمالِ وضوحله گوستردى. شويله كه، گوردم:

بو كائنات و بو كُرهٔ‌ِ أرض، دائم ايشلر بر بيوك فابريقه و هر وقت طولار بوشالير بر خان، بر مسافرخانه‌در. حالبوكه بويله ايشلك فابريقه‌لر، خانلر و مسافرخانه‌لر؛ مزخرفاتله، أنقاضلرله، سوپرونتيلرله چوق كيرله‌نييورلر، بولاشيق اولويورلر و عفونتلى مادّه‌لر هر طرفنده تراكم ايدييورلر. أگر پك چوق دقّتله باقيلمازسه و تنظيف ايديلمزسه و سوپورولوب تميزلنمزسه ايچنده طورلماز، إنسان اونده بوغولور. حالبوكه بو فابريقهٔ‌ِ كائنات و مسافرخانهٔ‌ِ أرض او درجه پاك، تميز و نظيفدر و او قدر كيرسز و

بولاشيقسزدر و عفونتسزدر كه، بر لزومسز شى و بر منفعتسز مادّه و تصادفى بر كير بولونماز. ظاهرى بولونسه ده، چابوق بر إستحاله ماكينه‌سنه آتيلير، تميزله‌نير. ديمك بو فابريقه‌يه باقان ذات، چوق ايى باقييور. و بو فابريقه‌نڭ اويله تنظيفجى بر صاحبى وار كه، او قوجه فابريقه‌يى و او بيوك سرايى كوچك بر اوطه گبى سوپورتير، تميزلر، تنظيم و تنظيف ايدر. و او پك بيوك فابريقه‌نڭ بيوكلگى نسبتنده مزخرفاتى و أنقاضندن قالمه كيرلى مادّه‌لرى، سوپرونتيلرى بولونمييور. بلكه بيوكلگى نسبتنده، تميزلگنه و نظافتنه دقّت ايديلييور. بر إنسان، بر آيده ييقانمازسه و كوچك اوطه‌سنى سوپورمزسه چوق كيرله‌نير، پيسله‌نير. ديمك بو سراىِ عالمده‌كى پاكلك، صافيلك، نورانيلك، تميزلك؛ متماديًا حكمتلى بر تنظيفدن، بر دقّتلى تطهيردن ايلرى گلييور.

و أگر او دائمى تطهير و سوپورمك و دقّت ايله باقمق اولماسه ايدى، بر سنه‌ده بتون حيوانلرڭ يوز بيڭ ملّتلرى أرضڭ يوزنده بوغولاجقلردى. و سماواتڭ فضاسنده، تخريبه و موته مظهر اولان كره‌لرڭ و پيكلرڭ، بلكه ييلديزلرڭ أنقاضلرى، باشمزى و ديگر حيواناتڭ باشلرينى، بلكه كُرهٔ‌ِ أرضڭ باشنى، بلكه دنيامزڭ باشنى قيره‌جقلردى. طاغلر بيوكلگنده‌كى طاشلرى باشمزه ياغديراجقلردى و بزى بو وطنِ دنيويمزدن قاچيره‌جقلردى. حالبوكه أسكيدن بَرى او يوقارى عالملرده‌كى تخريب و تعميردن، مدارِ عبرت اولارق يالڭز بر قاچ سماوى طاشلر دوشمش ايسه ده هيچ كيمسه‌نڭ باشنى قيرمامش.

هم زمينڭ يوزنده هر سنه موت و حياتڭ دگيشمه‌لرى و دوگوشملرى يوزندن يوز بيڭلر حيوانات ملّتلرينڭ جنازه‌لرى و ايكى يوز بيڭ نباتاتڭ طائفه‌لرينڭ أنقاضلرى، برّ و بحرڭ يوزلرينى فوق العاده اويله كيرلته‌جكلردى كه؛ ذى‌شعور، او يوزلرى دگل سومك، عاشق اولمق بلكه اويله چركينلكدن نفرت ايدوب موته و عدمه قاچه‌جقلردى. بر قوش قولايجه قنادلرينى و بر كاتب راحتجه صحيفه‌لرينى

تميزله‌ديگى گبى، بو طيّارهٔ‌ِ أرضڭ و بو طيورِ سماويه‌نڭ قنادلرى و بو كتابِ كائناتڭ صحيفه‌لرى ده اويله‌جه تميزله‌نييور، گوزللشييور كه؛ آخرتڭ حدسز گوزللگنى گورمه‌ين و ايمانله دوشونمه‌ين إنسانلر، دنيانڭ بو تميزلگنه، بو گوزللگنه عاشق اولورلر، پرستش ايدرلر.

ديمك بو سراىِ عالم و بو فابريقهٔ‌ِ كائنات، إسمِ قدّوسڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمنه مظهردر كه، او تنظيفِ قدسيدن گلن أمرلرى، دگل يالڭز دڭزلرڭ آكل اللحم تنظيفاتجيلرى و قره‌لرڭ قارتاللرى، بلكه قوردلر و قارينجه‌لر گبى جنازه‌لرى طوپلايان صحّيه مأمورلرى دخى ديڭله‌يورلر. بلكه او قدسى أوامرِ تنظيفيه‌يى، بدنده جريان ايدن قانده‌كى كريواتِ حمرا و بيضا دخى ديڭله‌يوب، بدنڭ حجيراتنده تنظيفات ياپدقلرى گبى؛ نَفَس دخى او قانى تصفيه ايدر، تميزلر. و او أمرى؛ گوز قپاقلرى، گوزلرى تميزله‌مك و سينكلر، قنادلرينى سوپورمك ايچون ديڭله‌دكلرى گبى، قوجه هوا و بلوط دخى ديڭلر. هوا زمينڭ سطحنه، يوزينه قونان توز طوپراق گبى سوپرونتيلره اوفلر، تنظيف ايدر. بلوط سونگرى، زمين باغچه‌سنه صو سرپر، توز طوپراغى ياتيشديرر. صوڭره گوك يوزينى چوق زمان كيرلتمه‌مك ايچون، چابوق سوپرونتيلرينى طوپلايوب كمالِ إنتظامله چكيلير، گيزله‌نير. گوگڭ گوزل يوزينى و گوزينى، سيلنمش و سوپورولمش، پاريل پاريل پارلار گوسترييور. و او أوامرِ تنظيفيه‌يى ييلديزلر، عنصرلر، معدنلر، نباتلر ديڭله‌دكلرى گبى، بتون ذرّه‌لر دخى ديڭله‌يورلر كه، حيرت‌أنگيز تحوّلات فورطنه‌لرى ايچنده او ذرّه‌لر نظافته دقّت ايدييورلر. بر يرده لزومسز طوپلانمييورلر، غلبه‌لك ايتمييورلر. ملوّث اولسه‌لر، چابوق تميزله‌نييورلر. أڭ تميز و أڭ نظيف و أڭ پارلاق و أڭ پاك وضعيتلرى؛ أڭ گوزل، أڭ صاف، أڭ لطيف صورتلرى آلمق ايچون، بر دستِ حكمت طرفندن سَوق اولونويورلر.

ايشته بو تك فعل، يعنى بر تك حقيقت اولان تنظيف؛ إسمِ قدّوس گبى بر إسمِ أعظمدن، كائناتڭ دائرهٔ‌ِ أعظمنده گورونن بر جلوهٔ‌ِ أعظمدر كه، طوغريدن طوغرى‌يه موجوديتِ ربّانيه‌يى و وحدانيتِ إلٰهيه‌يى أسماءِ حسنى‌سيله برابر، گونش گبى گنيش و دوربين گبى اولان گوزلره گوسترر.

أوت رسالهٔ‌ِ نورڭ چوق جزءلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش كه: إسمِ حَكم و إسمِ حكيمڭ بر جلوه‌سى اولان فعلِ تنظيم و نظام و إسمِ عدل و عادلڭ بر جلوه‌سى اولان فعلِ توزين و ميزان و إسمِ جميل و كريمڭ بر جلوه‌سى اولان فعلِ تزيين و إحسان و إسمِ ربّ و رحيمڭ بر جلوه‌سى اولان فعلِ تربيه و إنعام؛ بو دائرهٔ‌ِ أعظمِ عالمده، هر برى بر تك حقيقت و بر تك فعل اولدقلرندن، بر تك ذاتڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى گوسترييورلر. عينًا اويله ده: إسمِ قدّوسڭ بر مظهرى و بر جلوه‌سى اولان فعلِ تنظيف و تطهير دخى، او ذاتِ واجب الوجودڭ هم گونش گبى موجوديتنى، هم گوندوز گبى وحدانيتنى گوسترييورلر. و مذكور تنظيم، توزين، تزيين، تنظيف مِثللو او أفعالِ حكيمانه، أعظمى دائره‌ده وحدتِ نوعيه‌لرى نقطه‌سنده بر تك صانعِ واحدى گوستردكلرى گبى؛ أسماءِ حسنى‌نڭ أكثريسنڭ، بلكه بيڭ بر أسمانڭ هر برينڭ بويله برر جلوهٔ‌ِ أعظمى، بو دائرهٔ‌ِ أعظمده واردر. و او جلوه‌دن گلن فعل، بيوكلگى نسبتنده وضوح و قطعيتله واحدِ أحدى گوسترر.

أوت هر شيئى قانون و نظامنه إطاعت ايتديرن حكمتِ عامّه و هر شيئى سوسلنديروب يوزينى گولديرن عنايتِ شامله و هر شيئى سَوينديروب ممنون ايدن رحمتِ واسعه و ذى‌حيات هر شيئى بسلنديروب لذّتلنديرن رزقِ عمومئِ إعاشه و هر شيئى عموم أشيايه مناسبتدار و مستفيد و بر درجه مالك ايدن حيات و إحيا گبى كائناتڭ يوزينى گولديرن، ايشيقلانديران بديهى حقيقتلر و وحدانى فعللر؛

ضيا گونشى گوسترديگى گبى، بر تك ذاتِ حكيم، كريم، رحيم، رزّاق، حىّ و محيى‌يى بِالبداهه گوسترييورلر.

أگر هر برى برر برهانِ باهرِ وحدانيت اولان او يوزر گنيش فعللردن تك بريسى واحدِ أحده ويريلمزسه، يوزر وجهده محاللر لازم گلير. مثلا: اونلردن دگل حكمت، عنايت، رحمت، إعاشه، إحيا گبى بديهى حقيقتلر و وحدانى دليللر، بلكه يالڭز تنظيف فعلى كائنات خالقنه ويريلمزسه، او وقت أهلِ ضلالتڭ او مسلكِ كفريسنده لازم گلير كه: يا تنظيف ايله علاقه‌دار ذرّه‌دن، سينكدن طوت تا عنصرلره، ييلديزلره قدر بتون مخلوقاتڭ هر برى قوجه كائناتڭ تزييننى و توزيننى و تنظيمنى و تنظيفنى بيله‌جك، دوشونه‌جك و اوڭا گوره طاورانه‌جق بر قابليتده اولاجق.. وياخود خالقِ عالمڭ صفاتِ قدسيه‌سى كنديسنده بولونه‌جق.. وياخود بو كائناتڭ تزيينات و تنظيفاتى و واردات و مصارفنڭ موازنه‌لرينى تنظيم ايتمك ايچون، كائنات بيوكلگنده بر مجلسِ مشورت بولونديريله‌جق و حدسز ذرّه‌لر، سينكلر، ييلديزلر او مجلسڭ أعضالرى اولاجق و هكذا.. بونلر گبى خرافه‌لى، سفسطه‌لى يوزر محاللر بولونه‌جق. تا كه، هر طرفده گورونن و مشاهده اولونان عمومى و إحاطه‌لى علوى تزيين و تطهير و تنظيف وجود بولابيلسين. بو ايسه بر محال دگل، بلكه يوز بيڭ محال اورته‌يه گيرر.

أوت أگر گوندوزڭ ضياسى و زمينده‌كى عموم پارلاق شيلرده تمثّل ايدن خيالى گونشجكلر گونشه ويريلمزسه و بر تك گونشڭ جلوهٔ‌ِ إنعكاسيدر دينيلمزسه، او وقت زمين يوزنده پارلايان بتون جام پارچه‌لرنده و صو قطره‌لرنده و قارڭ شيشه‌جكلرنده، بلكه هوانڭ ذرّه‌لرنده برر حقيقى گونش بولونمق لازم گلير. تا كه، او عمومى ضيا وجود بولابيلسين.

ايشته حكمت دخى بر ضيادر.. رحمتِ محيطه بر ضيادر.. تزيين، توزين، تنظيم، تنظيف محيط برر ضيادرلر كه، او شمسِ أزلينڭ شعاعلريدرلر. ايشته گل، باق؛ ضلالت و كفر ناصل هيچ چيقيلماز باتاقلغه گيرر. و ضلالتده‌كى جهالت، نه درجه أحمقانه اولديغنى گور، "الحمد للّٰهِ على دِينِ الإسلام و كمالِ الايمان" دى.

أوت كائنات سراينى ترتميز طوتان بو علوى، عمومى تنظيف؛ ألبته إسمِ قدّوسڭ جلوه‌سى و مقتضاسيدر. أوت ناصلكه بتون مخلوقاتڭ تسبيحاتلرى إسمِ قدّوسه باقار؛ اويله ده بتون نظافتلرينى ده، قدّوس إسمى ايستر.

(حاشيه): كوتو خصلتلر، باطل إعتقادلر، گناهلر، بدعه‌لر؛ معنوى كيرلردن اولدقلرينى اونوتماملى‌يز.

نظافتڭ بو قدسى إنتسابندندر كه؛ اَلنَّظَافَةُ مِنَ الْاِيمَانِ حديثى، نظافتى ايمانڭ نورندن صايمش.

اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

آيتى دخى، طهارتى محبّتِ إلٰهيه‌نڭ بر مدارى گوسترمش.

٭ ٭ ٭

اوتوزنجى لمعه‌نڭ ايكنجى نكته‌سى

وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

آيتنڭ بر نكته‌سى و بر إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان "عدل" إسمنڭ بر جلوه‌سى، برنجى نكته گبى أسكيشهر حپسخانه‌سنده اوزاقدن اوزاغه گوروندى. اونى ياقينلاشديرمق ايچون ينه تمثيل يوليله ديرز:

شو كائنات اويله بر سرايدر كه، او سرايده متماديًا تخريب و تعمير ايچنده چالقالانان بر شهر وار.. و او شهرده هر وقت حرب و هجرت ايچنده قاينايان بر مملكت وار.. و او مملكتده هر زمان موت و حيات ايچنده يووارلانان بر عالم وار. حالبوكه او سرايده، او شهرده، او مملكتده، او عالمده او درجه حيرت‌أنگيز بر موازنه، بر ميزان، بر توزين حكم ايدييور، بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو حدسز موجوداتده اولان تحوّلات و واردات و مصارف؛ هر بر آنده عموم كائناتى گورور، نظرِ تفتيشندن گچيرر بر تك ذاتڭ ميزانيله ئولچولور، طارتيلير. يوقسه باليقلردن بر باليق بيڭ يمورطه‌جق ايله و نباتاتدن خشخاش گبى بر چيچك يگرمى بيڭ تخم ايله و سيل گبى آقان عنصرلرڭ، إنقلابلرڭ هجوميله شدّتله موازنه‌يى بوزمغه چاليشان و إستيلا ايتمك ايسته‌ين أسباب باشى بوش اولسه‌لردى وياخود مقصدسز سرسرى تصادف و ميزانسز كور قوّته و شعورسز ظلمتلى طبيعته حواله ايديلسه ايدى، او موازنهٔ‌ِ أشيا و موازنهٔ‌ِ كائنات اويله بوزولاجقدى كه؛ بر سنه‌ده،

بلكه بر گونده هرج و مرج اولوردى. يعنى: دڭز قارمه‌قاريشيق شيلرله طولاجقدى، تعفّن ايده‌جكدى؛ هوا، غازاتِ مضرّه ايله زهرلنه‌جكدى؛ زمين ايسه بر مزبله، بر مذبحه، بر باتاقلغه دونه‌جكدى. دنيا بوغولاجقدى.

ايشته جسدِ حيوانينڭ حجيراتندن و قانده‌كى كريواتِ حمرا و بيضادن و ذرّاتڭ تحوّلاتندن و جهازاتِ بدنيه‌نڭ تناسبندن طوت، تا دڭزلرڭ واردات و مصارفنه.. تا زمين آلتنده‌كى چشمه‌لرڭ گلير و صرفياتلرينه.. تا حيوانات و نباتاتڭ تولّدات و وفياتلرينه.. تا گوز و بهارڭ تخريبات و تعميراتلرينه.. تا عنصرلرڭ و ييلديزلرڭ خدمات و حركاتلرينه.. تا موت و حياتڭ، ضيا و ظلمتڭ و حرارت و برودتڭ دگيشمه‌لرينه و دوگوشمه‌لرينه و چارپيشمالرينه قدر او درجه حسّاس بر ميزان ايله و او قدر اينجه بر ئولچو ايله تنظيم ايديلير و طارتيلير كه، عقلِ بشر هيچ بر يرده حقيقى اولارق هيچ بر إسراف، هيچ بر عبث گورمديگى گبى؛ حكمتِ إنسانيه دخى، هر شيده أڭ مكمّل بر إنتظام، أڭ گوزل بر موزونيت گورويور و گوسترييور. بلكه، حكمتِ إنسانيه او إنتظام و موزونيتڭ بر تظاهريدر، بر ترجمانيدر.

ايشته گل، گونش ايله مختلف اون ايكى سيّاره‌نڭ موازنه‌لرينه باق. عجبا بو موازنه، گونش گبى، عدل و قدير اولان ذاتِ ذو الجلالى گوسترمييور مى؟ و بِالخاصّه سيّاراتدن اولان گميمز يعنى كُرهٔ‌ِ أرض، بر سنه‌ده يگرمى درت بيڭ سنه‌لك بر دائره‌ده گزر، سياحت ايدر. و او خارقه سرعتيله برابر زمينڭ يوزنده ديزيلمش، إستيف ايديلمش أشيايى طاغيتمييور، صارصمييور، فضايه فيرلاتمييور. أگر سرعتى بر پارچه تزييد ويا تنقيص ايديلسه ايدى، سكنه‌سنى هوايه فيرلاتوب فضاده طاغيده‌جقدى. و بر دقيقه، بلكه بر ثانيه موازنه‌سنى بوزسه، دنيامزى بوزاجق؛ بلكه باشقه‌سيله چارپيشه‌جق، بر قيامتى قوپاره‌جق. و بِالخاصّه زمينڭ

يوزنده نباتى و حيوانى درت يوز بيڭ طائفه‌نڭ تولّدات و وفياتجه و إعاشه و ياشايشجه رحيمانه موازنه‌لرى؛ ضيا گونشى گوسترديگى گبى، بر تك ذاتِ عدل و رحيمى گوسترييور. و بِالخاصّه او حدسز ملّتلرڭ حدسز أفرادندن بر تك فردڭ أعضاسى، جهازاتى، طويغولرى او درجه حسّاس بر ميزانله بربريله مناسبتدار و موازنتده‌در كه؛ او تناسب، او موازنه، بداهت درجه‌سنده بر صانعِ عدل و حكيمى گوسترييور. و بِالخاصّه هر فردِ حيوانينڭ بدننده‌كى حجيراتڭ و قان مجرالرينڭ و قانده‌كى كريواتڭ و او كريواتده‌كى ذرّه‌لرڭ او درجه اينجه و حسّاس و خارقه موازنه‌لرى وار، بِالبداهه إثبات ايدر كه: هر شيئڭ ديزگينى ألنده و هر شيئڭ آناختارى ياننده و بر شى بر شيئه مانع اولمييور.. عموم أشيايى بر تك شى گبى قولايجه إداره ايدن بر تك خالقِ عدل و حكيمڭ ميزانيله، قانونيله، نظاميله تربيه و إداره اولويور. حشرڭ محكمهٔ‌ِ كبراسنده ميزانِ عظيمِ عدالتنده جنّ و إنسڭ موازنهٔ‌ِ أعماللرينى إستبعاد ايدوب اينانميان، بو دنياده گوزيله گورديگى بو موازنهٔ‌ِ أكبره دقّت ايتسه، ألبته إستبعادى قالماز.

أى إسرافلى، إقتصادسز.. أى ظلملى، عدالتسز.. أى كيرلى، نظافتسز بدبخت إنسان! بتون كائناتڭ و بتون موجوداتڭ دستورِ حركتى اولان إقتصاد و نظافت و عدالتى ياپمديغڭدن، عموم موجوداته مخالفتڭله، معنًا اونلرڭ نفرتلرينه و حدّتلرينه مظهر اولويورسڭ. نه‌يه طايانييورسڭ كه؛ عموم موجوداتى ظلمڭله، ميزانسزلغڭله، إسرافڭله، نظافتسزلگڭله قيزديرييورسڭ؟

أوت إسمِ حكيمڭ جلوهٔ‌ِ أعظمندن اولان حكمتِ عامّهٔ‌ِ كائنات، إقتصاد و إسرافسزلق اوزرنده حركت ايدييور؛ إقتصادى أمر ايدييور. و إسمِ عدلڭ جلوهٔ‌ِ أعظمندن گلن كائناتده‌كى عدالتِ تامّه، عموم أشيانڭ موازنه‌لرينى إداره ايدييور

و بشره ده عدالتى أمر ايدييور. سورهٔ‌ِ رحمٰن‌ده

وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ ٭ اَلَّا تَطْغَوْا فِى الْمِيزَانِ ٭ وَاَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ

آيتنده‌كى درت مرتبه، درت نوع ميزانه إشارت ايدن درت دفعه "ميزان" ذكر ايتمسى، كائناتده ميزانڭ درجهٔ‌ِ عظمتنى و فوق العاده پك بيوك أهمّيتنى گوسترييور. أوت هيچ بر شيده إسراف اولماديغى گبى، هيچ بر شيده ده حقيقى ظلم و ميزانسزلق يوقدر. و إسمِ قدّوسڭ جلوهٔ‌ِ أعظمندن گلن تنظيف و نظافت، بتون كائناتڭ موجوداتنى تميزله‌يور، گوزللشديرييور. بشرڭ بولاشيق ألى قاريشمه‌مق شرطيله، هيچ بر شيده حقيقى نظافتسزلك و چركينلك گورونمييور.

ايشته حقائقِ قرآنيه‌دن و دساتيرِ إسلاميه‌دن اولان "عدالت، إقتصاد، نظافت" حياتِ بشريه‌ده نه درجه أساسلى برر دستور اولديغنى آڭلا. و أحكامِ قرآنيه نه درجه كائناتله علاقه‌دار و كائنات ايچنه كوك صالمش و صارمش بولونديغنى و او حقائقى بوزمق، كائناتى بوزمق و صورتنى دگيشديرمك گبى ممكن اولماديغنى بيل!. و بو اوچ ضياىِ أعظم گبى؛ رحمت، عنايت، حفيظيت مِثللو يوزر إحاطه‌لى حقيقتلر حشرى، آخرتى إقتضا و إستلزام ايتدكلرى حالده، هيچ ممكن ميدر كه: كائناتده و عموم موجوداتده حكمفرما اولان رحمت، عنايت، عدالت، حكمت، إقتصاد و نظافت گبى پك قوّتلى إحاطه‌لى حقيقتلر؛ حشرڭ عدميله و آخرتڭ گلمه‌مسيله مرحمتسزلگه، ظلمه، حكمتسزلگه، إسرافه، نظافتسزلگه، عبثيته إنقلاب ايتسينلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!

بر سينگڭ حقِّ حياتنى رحيمانه محافظه ايدن بر رحمت، بر حكمت؛ عجبا حشرى گتيرمه‌مكله عموم ذى‌شعورلرڭ حدسز حقوقِ حياتلرينى و نهايتسز موجوداتڭ نهايتسز حقوقلرينى ضايع ايدر مى؟ و تعبيرى جائز ايسه، رحمت و

شفقتده و عدالت و حكمتده حدسز حسّاسيت و دقّت گوسترن بر حشمتِ ربوبيت؛ و كمالاتنى گوسترمك و كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچون بو كائناتى حدسز خارقه صنعتلريله، نعمتلريله سوسلنديرن بر سلطنتِ الوهيت، بويله هم عموم كمالاتنى، هم بتون مخلوقاتنى هيچه اينديرن و إنكار ايتديرن حشرسزلگه مساعده ايدر مى؟ حاشا! بويله بر جمالِ مطلق، بويله بر قبحِ مطلقه بِالبداهه مساعده ايتمز.

أوت آخرتى إنكار ايتمك ايسته‌ين آدم، أوّلجه بتون دنيايى بتون حقائقيله إنكار ايتملى. يوقسه، دنيا بتون حقائقيله، يوز بيڭ لسانله اونى تكذيب ايده‌رك بو يالاننده يوز بيڭ درجه يالانجيلغنى إثبات ايده‌جك. اوننجى سوز قطعى دليللرله إثبات ايتمشدر كه؛ آخرتڭ وجودى، دنيانڭ وجودى قدر قطعى و شبهه‌سزدر.

٭ ٭ ٭

إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن اوچنجى نورينه إشارت ايدن اوچنجى نكته

اُدْعُ اِلٰى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ

آيتنڭ بر نكته‌سى و بر إسمِ أعظم ويا إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان"إسمِ حَكم"ڭبر جلوه‌سى رمضانِ شريفده گورولدى. اوڭا يالڭز بر إشارت اولارق "بش نقطه"دن عبارت "اوچنجى نكته" عجله اولارق يازيلدى؛ مسودّه حالنده قالدى.

اوچنجى نكته‌نڭ برنجى نقطه‌سى:

اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: إسمِ حَكمڭ تجلّئِ أعظمى شو كائناتى اويله بر كتاب حكمنه گتيرمش كه، هر صحيفه‌سنده يوزر كتاب يازيلمش.. و هر سطرنده يوزر صحيفه درج ايديلمش.. و هر كلمه‌سنده يوزر سطر موجوددر.. و هر حرفنده يوزر كلمه وار.. و هر نقطه‌سنده كتابڭ مختصر بر فهرسته‌جگى بولونور بر طرزه گتيرمشدر. او كتابڭ صحيفه‌لرى، سطرلرى، تا نقطه‌لرينه قدر يوزر جهتده نقّاشنى، كاتبنى اويله وضوحله گوسترييور كه؛ او كتابِ كائناتڭ مشاهده‌سى، كندى وجودندن يوز درجه داها زياده كاتبنڭ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر. چونكه بر حرف، كندى وجودينى بر حرف قدر إفاده ايتديگى حالده؛ كاتبنى بر سطر قدر إفاده ايدييور.

أوت بو كتابِ كبيرڭ بر صحيفه‌سى، زمين يوزيدر. او صحيفه‌ده نباتات، حيوانات طائفه‌لرى عددنجه كتابلر، بربرى ايچنده، برابر، بر وقتده، ياڭليشسز، غايت مكمّل بر صورتده بهار موسمنده يازيلديغى گوزله گورونويور. بو صحيفه‌نڭ بر سطرى، بر باغچه‌در. او باغچه‌ده بولونان چيچكلر، آغاجلر، نباتلر عددنجه منظوم قصيده‌لر؛ برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز يازيلديغنى گوزيمزله گورويورز. او سطرڭ بر كلمه‌سى؛ چيچك آچمش، ميوه ويرمك اوزره ياپراغنى ويرمش بر آغاجدر. ايشته بو كلمه؛ منتظم، موزون، سوسلى ياپراق، چيچك و ميوه‌لرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلالڭ مدح و ثناسنه دائر معنيدار فقره‌لردر. گويا چيچك آچمش هر آغاج گبى، او آغاج دخى نقّاشنڭ مديحه‌لرينى تغنّى ايدن منظوم بر قصيده‌در.

هم گويا حَكَمِ ذو الجلال، زمينڭ مشهرنده تشهير ايتديگى آنتيقه و عجيب أثرلرينه بيڭلر گوزله باقمق ايسته‌يور.

هم گويا او سلطانِ أزلينڭ او آغاجه ويرديگى مرصّع هديه و نشانلرى و فورمالرى، خصوصى بايرامى و رسمِ كشادى اولان بهارده پادشاهنڭ نظرينه عرض ايتمك ايچون اويله مزيَّن، موزون، منتظم، معنيدار بر شكل آلمش و اويله حكمتلى بر شكل ويريلمشدر كه؛ هر بر چيچگنده، هر بر ميوه‌سنده بربرى ايچنده چوق وجهلر و ديللر ايله نقّاشنڭ وجودينه و أسماسنه شهادت ايدرلر. مثلا: هر بر چيچكده، هر بر ميوه‌ده بر ميزان وار. و او ميزان، بر إنتظام ايچنده.. و او إنتظام، تازه‌له‌نن بر تنظيم و توزين ايچنده.. و او توزين و تنظيم، بر زينت و صنعت ايچنده.. و او زينت و صنعت، معنيدار قوقولر و حكمتلى طاتلر ايچنده بولونديغندن؛ هر بر چيچك، او آغاجڭ چيچكلرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلاله إشارتلر ايدييور.

و بو بر كلمه اولان بو آغاجده، بر حرف حكمنده اولان بر ميوه‌ده بولونان بر چكردك نقطه‌سى، بتون آغاجڭ فهرسته‌سنى، پروغرامنى طاشييان كوچك بر صندوقچه‌در.

و هكذا.. بوڭا قياسًا كائنات كتابنڭ بتون سطرلرى، صحيفه‌لرى بويله إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوه‌سيله يالڭز هر بر صحيفه‌سى دگل، بلكه هر بر سطرى و هر بر كلمه‌سى و هر بر حرفى و هر بر نقطه‌سى، برر معجزه حكمنه گتيريلمشدر كه؛ بتون أسباب طوپلانسه، بر نقطه‌سنڭ نظيرينى گتيره‌مزلر، معارضه ايده‌مزلر.

أوت بو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ هر بر آيتِ تكوينيه‌سى، او آيتڭ نقطه‌لرى و حروفى عددنجه معجزه‌لر گوستردكلرندن؛ ألبته سرسرى تصادف، كور قوّت، غايه‌سز، ميزانسز، شعورسز طبيعت هيچ بر جهتله او حكيمانه، بصيرانه اولان خاص ميزانه و غايت اينجه إنتظامه قاريشه‌مازلر. أگر قاريشسه ايديلر، ألبته قاريشيق أثرى گورونه‌جكدى. حالبوكه هيچ بر جهتده إنتظامسزلق مشاهده اولونمييور.

اوچنجى نكته‌نڭ ايكنجى نقطه‌سى:"ايكى مسئله"در.

برنجى مسئله:اوننجى سوزده بيان ايديلديگى گبى.. نهايت كمالده بر جمال و نهايت جمالده بر كمال، ألبته كندينى گورمك و گوسترمك، تشهير ايتمك ايسته‌مسى؛ أڭ أساسلى بر قاعده‌در. ايشته بو أساسلى دستورِ عمومى‌يه بناءًدر كه؛ بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ نقّاشِ أزليسى، بو كائناتله و بو كائناتڭ هر بر صحيفه‌سيله و هر بر سطريله، حتّى حرفلرى و نقطه‌لريله كندينى طانيتديرمق و كمالاتنى بيلديرمك و جمالنى گوسترمك و كنديسنى سَوْديرمك ايچون أڭ جزئيدن أڭ كلّى‌يه قدر هر بر موجودڭ متعدّد لسانلريله جمالِ كمالنى و كمالِ جمالنى طانيتديرييور و سَوْديرييور.

ايشته أى غافل إنسان! بو حاكمِ حَكَمِ حكيمِ ذو الجلال والجمال، سڭا قارشى كنديسنى هر بر مخلوقيله بويله حدسز و پارلاق طرزلرده طانيتديرمق و سَوْديرمك ايستديگى حالده، سن اونڭ طانيتديرمسنه قارشى ايمانله طانيمازسه‌ڭ و اونڭ سَوْديرمسنه مقابل عبوديتڭله كنديڭى اوڭا سَوْديرمزسه‌ڭ نه درجه حدسز مضاعف بر جهالت، بر خسارت اولديغنى بيل، آييل!..

ايكنجى نقطه‌نڭ ايكنجى مسئله‌سى:بو كائناتڭ صانعِ قدير و حكيمنڭ ملكنده إشتراك يرى يوقدر. چونكه هر شيده نهايت درجه‌ده إنتظام بولونديغندن، شركى قبول ايده‌مز. چونكه متعدّد أللر بر ايشه قاريشيرسه، او ايش قاريشير. بر مملكتده ايكى پادشاه، بر شهرده ايكى والى، بر كويده ايكى مدير بولونسه؛ او مملكت، او شهر، او كويڭ هر ايشنده بر قاريشيقلق باشلايه‌جغى گبى.. أڭ أدنا بر وظيفه‌دار آدم، او وظيفه‌سنه باشقه‌سنڭ مداخله‌سنى قبول ايتمه‌مسى گوسترييور كه؛ حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّه‌سى، ألبته إستقلال و إنفراددر. ديمك إنتظام وحدتى و حاكميت إنفرادى إقتضا ايدر. مادام حاكميتڭ بر موقّت گولگه‌سى، معاونته محتاج و عاجز إنسانلرده بويله مداخله‌يى ردّ ايدرسه ألبته درجهٔ‌ِ ربوبيتده حقيقى بر حاكميتِ مطلقه، بر قديرِ مطلقده بتون شدّتيله مداخله‌يى ردّ ايتمك گركدر. أگر ذرّه قدر مداخله اولسه ايدى، إنتظام بوزولاجقدى.

حالبوكه بو كائنات اويله بر طرزده ياراديلمش كه؛ بر چكردگى خلق ايتمك ايچون، بر آغاجى خلق ايده‌بيلير بر قدرت لازمدر. و بر آغاجى خلق ايتمك ايچون ده كائناتى خلق ايده‌بيلير بر قدرت گركدر. و كائنات ايچنده پارمق قاريشديران بر شريك بولونسه، أڭ كوچك بر چكردكده ده حصّه‌دار اولمق لازم گلير. چونكه او، اونڭ نمونه‌سيدر. او حالده، قوجه كائناتده يرلشمه‌ين ايكى ربوبيت، بر چكردكده، بلكه بر ذرّه‌ده يرلشمك لازم گلير. بو ايسه، محالاتڭ و باطل

خيالاتڭ أڭ معناسز و أڭ اوزاق بر محاليدر. قوجه كائناتڭ عموم أحوال و كيفياتنى ميزانِ عدلنده و نظامِ حكمتنده طوتان بر قديرِ مطلقڭ عجزينى، حتّى بر چكردكده دخى إقتضا ايدن شرك و كفر نه قدر حدسز درجه‌ده مضاعف بر خلاف، بر خطا، بر يالان اولديغنى.. و توحيد نه درجه حدسز مضاعف بر درجه‌ده حق و حقيقت و طوغرى اولديغنى بيل، "اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ" دى!..

اوچنجى نقطه:صانعِ قدير، إسمِ حَكم و حكيميله بو عالم ايچنده بيڭلر منتظم عالملرى درج ايتمشدر. او عالملر ايچنده أڭ زياده كائناتده‌كى حكمتلره مدار و مظهر اولان إنسانى، بر مركز، بر مدار حكمنده ياراتمش. و او كائنات دائره‌سنڭ أڭ مهمّ حكمتلرى و فائده‌لرى، إنسانه باقييور. و إنسان دائره‌سى ايچنده دخى، رزقى بر مركز حكمنه گتيرمش. عالمِ إنسانيده أكثر حكمتلر، مصلحتلر؛ او رزقه باقار و اونڭله تظاهر ايدر. و إنسانده شعور و رزقده ذوق واسطه‌سيله إسمِ حكيمڭ جلوه‌سى پارلاق بر صورتده گورونويور. و شعورِ إنسانى واسطه‌سيله كشف اولنان يوزر فنلردن هر بر فن، حَكم إسمنڭ، بر نوعده بر جلوه‌سنى تعريف ايدييور.

مثلا طب فنّندن سؤال اولسه: "بو كائنات نه‌در؟" ألبته دييه‌جك كه: "غايت منتظم و مكمّل بر أجزاخانهٔ‌ِ كبرادر. ايچنده هر بر علاج گوزلجه إحضار و إستيف ايديلمشدر." فنِّ كيميادن صورولسه: "بو كُرهٔ‌ِ أرض نه‌در؟" دييه‌جك: "غايت منتظم و مكمّل بر كيمياخانه‌در." فنِّ ماكينه دييه‌جك: "هيچ بر قصورى اولميان غايت مكمّل بر فابريقه‌در." فنِّ زراعت دييه‌جك: "نهايت درجه‌ده محصولدار، هر نوع حبوبى وقتنده يتيشديرن منتظم بر تارلادر و مكمّل بر باغچه‌در." فنِّ تجارت دييه‌جك: "غايت منتظم بر سرگى و چوق إنتظاملى بر پازار و ماللرى چوق صنعتلى بر دكّاندر."

فنِّ إعاشه دييه‌جك: "غايت منتظم، بتون

أرزاقڭ أنواعنى جامع بر آنباردر." فنِّ رزق دييه‌جك: "يوز بيڭلر لذيذ طعاملر برابر كمالِ إنتظام ايله ايچنده پيشيريلن بر مطبخِ ربّانى و بر قزغانِ رحمانيدر."

فنِّ عسكريه دييه‌جك كه: "أرض بر اوردوگاهدر. هر بهار موسمنده يڭى تحتِ سلاحه آلينمش و زمين يوزنده چاديرلرى قورولمش درت يوز بيڭ مختلف ملّتلر او اوردوده بولونديغى حالده؛ آيرى آيرى أرزاقلرى، آيرى آيرى لباسلرى، سلاحلرى، آيرى آيرى تعليماتلرى، ترخيصاتلرى كمالِ إنتظامله هيچ برينى اونوتميه‌رق و شاشيرميه‌رق، بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمريله، قوّتيله، مرحمتيله، خزينه‌سيله غايت منتظم ياپيلوب، إداره ايديلييور."

و فنِّ ألكتريقدن صورولسه، ألبته دييه‌جك: "بو محتشم سراىِ كائناتڭ طامى، غايت إنتظاملى، ميزانلى حدسز ألكتريق لامبالريله تزيين ايديلمشدر. فقط او قدر خارقه بر إنتظام و ميزان ايله‌در كه؛ باشده گونش اولارق كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك او سماوى لامبالر، متماديًا ياندقلرى حالده موازنه‌لرينى بوزمييورلر، پاطلاق ويرمييورلر، يانغين چيقارمييورلر. صرفياتلرى حدسز اولديغى حالده، وارداتلرى و غازياغلرى و مادّهٔ‌ِ إشتعاللرى نره‌دن گلييور؟ نه‌دن توكنمييور؟ نه‌دن يانمق موازنه‌سى بوزولمييور؟.. كوچك بر لامبا دخى منتظم باقيلمازسه، سونر. قوزموغرافيا‌جه كُرهٔ‌ِ أرضدن بر ميليوندن زياده بيوك و بر ميليون سنه‌دن زياده ياشايان گونشى

(حاشيه): عجبا دنيا سراينى ايصينديران گونش صوباسنه وياخود لامباسنه نه قدر اودون و كومور و غازياغى لازم اولديغى حساب ايديلسين. هر گون يانماسى ايچون (قوزموغرافيانڭ سوزينه باقيلسه) بر ميليون كُرهٔ‌ِ أرض قدر اودون ييغينلرى و بيڭلر دڭزلر قدر غازياغى گركدر. شيمدى دوشون؛ اونى اودونسز، غازسز دائمى ايشيقلانديران قديرِ ذو الجلالڭ حشمتنه، حكمتنه، قدرتنه گونشڭ ذرّه‌لرى عددنجه "سبحان اللّٰه‌، ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌" دى.

كومورسز، ياغسز يانديران؛ سوندورمه‌ين

حكيمِ ذو الجلالڭ حكمتنه، قدرتنه باق. "سبحان اللّٰه‌" دى. گونشڭ مدّتِ عمرنده گچن دقيقه‌لرينڭ عاشراتى عددنجه "ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌، لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو" سويله.

ديمك بو سماوى لامبالرده غايت خارقه بر إنتظام وار و اونلره چوق دقّتله باقيلييور. گويا او پك بيوك و پك چوق كتلهٔ‌ِ ناريه‌لرڭ و غايت چوق قناديلِ نوريه‌لرڭ بخار قزغانى ايسه، حرارتى توكنمز بر جهنّمدر كه، اونلره نورسز حرارت ويرييور. و او ألكتريق لامبالرينڭ ماكينه‌سى و مركزى فابريقه‌سى، دائمى بر جنّتدر كه، اونلره نور و ايشيق ويرييور. إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوهٔ‌ِ أعظميله، إنتظامله يانمقلرى دوام ايدييور.

و هكذا... بونلره قياسًا يوزر فنّڭ هر بريسنڭ قطعى شهادتيله، نقصانسز بر إنتظامِ أكمل ايچنده حدسز حكمتلر، مصلحتلرله بو كائنات تزيين ايديلمشدر. و او خارقه و إحاطه‌لى حكمتله، مجموعِ كائناته ويرديگى إنتظام و حكمتلرى، أڭ كوچك بر ذى‌حيات و بر چكردكده كوچك بر مقياسده درج ايتمشدر.

و معلوم و بديهيدر كه؛ إنتظام ايله غايه‌لرى و حكمتلرى و فائده‌لرى تعقيب ايتمك؛ إختيار ايله، إراده ايله، قصد ايله، مشيئت ايله اولابيلير؛ باشقه اولاماز. إختيارسز، إراده‌سز، قصدسز، شعورسز أسباب و طبيعتڭ ايشى اولماديغى گبى، مداخله‌لرى دخى اولاماز. ديمك بو كائناتڭ بتون موجوداتنده‌كى حدسز إنتظامات و حكمتلريله إقتضا ايتدكلرى و گوستردكلرى بر فاعلِ مختارى، بر صانعِ حكيمى بيلمه‌مك ويا إنكار ايتمك، نه قدر عجيب بر جهالت و ديوانه‌لك اولديغى تعريف ايديلمز.

أوت دنياده أڭ زياده حيرت ايديله‌جك بر شى وارسه، او ده بو إنكاردر. چونكه كائناتڭ موجوداتنده‌كى حدسز إنتظامات و حكمتلريله، وجود و وحدتنه شاهدلر بولونديغى حالده؛ اونى گورمه‌مك، بيلمه‌مك، نه درجه كورلك و جهالت

اولديغنى، أڭ كور جاهل ده آڭلار. حتّى دييه‌بيليرم كه؛ أهلِ كفرڭ ايچنده، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتدكلرندن أحمق ظن ايديلن سوفسطائيلر، أڭ عقلليلريدر. چونكه كائناتڭ وجودينى قبول ايتمكله اللّٰهه و خالقنه اينانمامق قابل و ممكن اولماديغندن، كائناتى إنكاره باشلاديلر. كنديلرينى ده إنكار ايتديلر. "هيچ بر شى يوق" دييه‌رك عقلدن إستعفا ايده‌رك، عقل پرده‌سى آلتنده سائر منكِرلرڭ حدسز عقلسزلقلرندن قورتولوب، بر درجه عقله ياناشديلر.

دردنجى نقطه:اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: بر صانعِ حكيم و غايت حكمتلى بر اوسته، بر سرايڭ هر بر طاشنده يوزر حكمتى حسّاسيتله تعقيب ايتسه، صوڭره او سرايه طام ياپمايوب بوشى بوشنه خراب اولماسيله، تعقيب ايتديگى حدسز حكمتلرى ضايع ايتمسنى هيچ بر ذى‌شعور قبول ايتمديگى.. و بر حكيمِ مطلق، كمالِ حكمتندن بر درهم قدر بر چكردكدن يوزر بطمان فائده‌لرى، غايه‌لرى، حكمتلرى دقّتله تعقيب ايتديگى حالده؛ طاغ گبى قوجه آغاجه بر درهم قدر بر تك فائده، بر تك كوچك غايه، بر تك ميوه ويرمك ايچون او قوجه آغاجڭ پك چوق مصارفنى ياپمقله، كندى حكمتنه بتون بتون ضد و مخالف اولارق مسرفانه بر سفاهت إرتكاب ايتمه‌سى هيچ بر جهتله إمكانى اولماديغى گبى؛ عينًا اويله ده؛ بو كائنات سراينڭ هر بر موجوداتنه يوزر حكمت طاقان و يوزر وظيفه ايله تجهيز ايدن، حتّى هر بر آغاجه ميوه‌لرى عددنجه حكمتلر و چيچكلرى عددنجه وظيفه‌لر ويرن بر صانعِ حكيم، قيامتى گتيرمه‌مكله و حشرى ياپمامقله، بتون حدّ و حسابه گلمه‌ين حكمتلرى و نهايتسز وظيفه‌لرى معناسز، عبث، بوش، فائده‌سز ضايع ايتمه‌سى، او قديرِ مطلقڭ كمالِ قدرتنه عجزِ مطلق ويرديگى گبى؛ او حكيمِ مطلقڭ كمالِ حكمتنه حدسز عبثيت و فائده‌سزلگى و او رحيمِ مطلقڭ جمالِ رحمتنه نهايتسز چركينلگى و او عادلِ مطلقڭ كمالِ عدالتنه نهايتسز ظلمى ويرمك ديمكدر. عادتا كائناتده هركسه گورونن حكمت،

رحمت، عدالتى إنكار ايتمكدر. بو ايسه، أڭ عجيب بر محالدر كه؛ حدسز باطل شيلر، ايچنده بولونور. أهلِ ضلالت گلسين، باقسين؛ گيره‌جگى و دوشونديگى كندى قبرى گبى، كندى ضلالتنده نه درجه دهشتلى بر ظلمت، بر قراڭلق و ييلانلرڭ، عقربلرڭ يوواسى بر قويو اولديغنى گورسون. و آخرته ايمان ايسه، جنّت گبى گوزل و نورانى بر يول اولديغنى بيلسين، ايمانه گيرسين.

بشنجى نقطه:"ايكى مسئله"در.

برنجى مسئله:صانعِ ذو الجلال، إسمِ حكيمڭ مقتضاسيله، هر شيده أڭ خفيف صورتى، أڭ قيصه يولى، أڭ قولاى طرزى، أڭ فائده‌لى شكلى أهمّيتله تعقيب ايتديگى گوسترييور كه؛ إسراف، عبثيت، فائده‌سزلك، فطرتده يوقدر. إسراف ايسه، إسمِ حكيمڭ ضدّى اولديغى گبى؛ إقتصاد، اونڭ لازميدر و دستورِ أساسيدر.

أى إقتصادسز إسرافلى إنسان! بتون كائناتڭ أڭ أساسلى دستورى اولان إقتصادى ياپمديغڭدن، نه قدر خلافِ حقيقت حركت ايتديگڭى بيل!

كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا

آيتى؛ نه قدر أساسلى، گنيش بر دستورى درس ويرديگنى آڭلا!..

ايكنجى مسئله:إسمِ حَكم و حكيم، بداهت درجه‌سنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت و إستلزام ايدييور دينيله‌بيلير. أوت مادام غايت معنيدار بر كتاب، اونى درس ويره‌جك بر معلّم ايستر. و غايت گوزل بر جمال، كندينى گوره‌جك و گوستره‌جك بر آيينه إقتضا ايدر. و غايت كمالده بر صنعت، تشهيرجى بر دلّال ايستر. ألبته هر بر حرفنده يوزر معنالر، حكمتلر بولونان بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ مخاطبى اولان نوعِ إنسان ايچنده ألبته بر رهبرِ أكمل، بر معلّمِ أكبر بولونه‌جق. تا كه، او كتابده بولونان قدسى و حقيقى حكمتلرى درس ويره‌جك..

بلكه كائناتده‌كى حكمتلرڭ وجودينى بيلديره‌جك.. بلكه كائناتڭ خلقتنده‌كى مقاصدِ ربّانيه‌نڭ ظهورينه، بلكه حصولنه وسيله اولاجق.. و عموم كائناتده خالق طرفندن غايت أهمّيتله إظهارينى إراده ايتديگى كمالِ صنعتنى، جمالِ أسماسنى بيلديره‌جك، آيينه‌دارلق ايده‌جك.. و او خالق، بتون موجوداتله كندينى سَوْديرمك و ذى‌شعور مخلوقلرندن مقابله ايستديگندن، او ذى‌شعورلرڭ نامنه بريسى او گنيش تظاهراتِ ربوبيته قارشى گنيش بر عبوديت ايله مقابله ايدوب، برّ و بحرى جذبه‌يه گتيره‌جك، سماوات و أرضى چينلاته‌جق بر ولولهٔ‌ِ تشهير و تقديس ايله، او ذى‌شعورلرڭ نظرينى، او صنعتلرڭ صانعنه چويره‌جك.. و قدسى درسلر و تعليماتله بتون أهلِ عقلڭ قولاقلرينى كندينه چويره‌جك بر قرآنِ عظيم الشانله، او صانعِ حَكَمِ حكيمڭ مقاصدِ إلٰهيه‌سنى أڭ گوزل بر صورتده گوستره‌جك.. و بتون حكمتلرينڭ تظاهرينه و تظاهراتِ جماليه و جلاليه‌سنه قارشى أڭ أكمل بر مقابله ايده‌جك بر ذات، گونشڭ وجودى گبى بو كائناته لازمدر، ضروريدر. و اويله ايدن و أڭ أكمل بر صورتده او وظيفه‌لرى ياپان، بِالمشاهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدر. اويله ايسه؛ گونش ضيايى، ضيا گوندوزى إستلزام ايتديگى درجه‌ده؛ كائناتده‌كى حكمتلر، رسالتِ أحمديه‌يى (ع‌ص‌م) إستلزام ايدر.

أوت ناصلكه إسمِ حَكَم و حكيمڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى ايله، أعظمى درجه‌ده رسالتِ أحمديه‌يى إقتضا ايدييور؛ اويله ده أسماءِ حسنى‌دن اللّٰه‌، رحمٰن، رحيم، ودود، منعم، كريم، جميل، ربّ گبى چوق إسملرڭ هر برى، كائناتده گورونن بر جلوهٔ‌ِ أعظمله، أعظمى درجه‌ده و مرتبهٔ‌ِ قطعيتده رسالتِ أحمديه‌يى (ع‌ص‌م) إستلزام ايدرلر.

مثلا: إسمِ رحمانڭ جلوه‌سى اولان رحمتِ واسعه، او رحمةً لِلْعالمين ايله تظاهر ايدر. و إسمِ ودودڭ جلوه‌سى اولان تحبّبِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى، او

حبيبِ ربّ العالمين ايله نتيجه ويرر، مقابله گورور. و إسمِ جميلڭ بر جلوه‌سى اولان بتون جماللر؛ يعنى جمالِ ذات، جمالِ أسماء، جمالِ صنعت، جمالِ مصنوعات دخى، او آيينهٔ‌ِ أحمديه‌ده گورولور، گوستريلير. و حشمتِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيتڭ جلوه‌لرى دخى، او دلّالِ سلطنتِ ربوبيت اولان ذاتِ أحمديه‌نڭ رسالتيله بيلينير، گورونور، آڭلاشيلير، تصديق ايديلير. و هكذا... بو مثاللر گبى أكثر أسماءِ حسنى‌نڭ هر برى، رسالتِ أحمديه‌يه برر پارلاق برهاندر.

الحاصل: مادام كائنات موجوددر و إنكار ايديلمييور؛ ألبته كائناتڭ رنكلرى، زينتلرى، ايشيقلرى، ضيالرى، صفتلرى، حياتلرى، رابطه‌لرى حكمنده اولان حكمت، عنايت، رحمت، جمال، نظام، ميزان، زينت گبى مشهود حقيقتلر، هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. مادام بو صفتلرڭ، فعللرڭ إنكارى ممكن دگلدر؛ ألبته او صفتلرڭ موصوفى و او فعللرڭ فاعلى و او ضيالرڭ گونشى اولان ذاتِ واجب الوجود، حكيم، كريم، رحيم، جميل، حَكم، عدل دخى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز و إنكارى قابل اولماز. و ألبته او صفتلرڭ و او فعللرڭ مدارِ ظهورلرى، بلكه مدارِ كماللرى، بلكه مدارِ تحقّقلرى اولان رهبرِ أكبر، معلّمِ أكمل و دلّالِ أعظم و طلسمِ كائناتڭ كشّافى و آيينهٔ‌ِ صمدانى و حبيبِ رحمانى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. عالمِ حقيقتڭ و حقيقتِ كائناتڭ ضيالرى گبى، بونڭ رسالتى دخى كائناتڭ أڭ پارلاق بر ضياسيدر.

عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ الْاَيَّامِ وَذَرَّاتِ الْاَنَامِ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭

اوتوزنجى لمعه‌نڭ دردنجى نكته‌سى

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ

آيتنڭ بر نكته‌سى و واحد و أحد إسملرينى تضمّن ايدن بر إسمِ أعظم ويا إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان"فرد"إسمنڭ بر جلوه‌سى، شوّالِ شريفده أسكيشهر حپسخانه‌سنده بڭا گوروندى. او جلوهٔ‌ِ أعظمڭ تفصيلاتنى رسالهٔ‌ِ نوره حواله ايدوب، بوراده مختصر "يدى إشارت"له، إسمِ فردڭ تجلّئِ أعظميله گوسترديگى توحيدِ حقيقى‌يى، غايت مختصر بيان ايده‌جگز.

برنجى إشارت:فرد إسمِ أعظمى، أعظمى بر تجلّى ايله كائناتڭ هيئتِ مجموعه‌سنه و هر بر نوعنه و هر بر فردينه برر سكّهٔ‌ِ توحيد، برر خاتمِ وحدانيت قويديغنى، يگرمى ايكنجى سوز ايله اوتوز اوچنجى مكتوب تفصيلًا گوسترمشلردر. بوراده يالڭز اوچ سكّه‌يه إشارت ايده‌جگز.

برنجى سكّه:فرديت جلوه‌سى، كائنات يوزنده اويله بر سكّهٔ‌ِ وحدت قويمشدر كه، كائناتى تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرمشدر. بتون كائناته تصرّف ايده‌مه‌ين بر ذات، هيچ بر جزئنه حقيقى مالك اولاماز. او سكّه ده شودر: كائناتڭ موجوداتى، أنواعلرى، أڭ منتظم بر فابريقه چرخلرى گبى بربرينه معاونت ايدر؛

بربرينڭ وظيفه‌سنى تكميله چاليشير. اويله بر تساند، اويله بربرينه معاونت، اويله بربرينڭ سؤالنه جواب ويرمك و بربرينڭ إمدادينه قوشمق و بربرينه صاريلمق، بربرى ايچنه گيرمك صورتيله اويله بر وحدتِ وجود تشكيل ايدييورلر كه؛ بر إنسانڭ جسدنده‌كى عنصرلر گبى، بربرندن قابلِ تفريق اولماز. بر عنصرڭ ديزگيننى طوتان، عمومڭ ديزگينلرينى طوتامازسه، او تك عنصرڭ ديزگيننى ضبط ايده‌مز.

ايشته كائناتڭ سيماسنده‌كى بو تعاون، تساند، تجاوب، تعانق؛ پك پارلاق بر سكّهٔ‌ِ كبراىِ وحدتدر.

ايكنجى سكّه:زمينڭ يوزنده و بهار سيماسنده اويله بر پارلاق خاتمِ أحديت و سكّهٔ‌ِ وحدانيت إسمِ فردڭ جلوه‌سيله گورونويور كه، كُرهٔ‌ِ أرضڭ يوزنده بتون ذى‌حياتى بتون أفراديله و أحوال و شئوناتيله إداره ايتمه‌ين و عمومنى بردن گورمه‌ين و بيلمه‌ين و ايجاد ايتمه‌ين بر ذات، ايجاد جهتنده هيچ بر شيئه قاريشمديغنى إثبات ايدييور. او سكّه ده شودر: زمينڭ يوزنده معدنى مادّه‌لرڭ، عنصرلرڭ و جامدات مخلوقاتڭ غايت منتظم، فقط گيزلى سكّه‌لرندن قطعِ نظر؛ يالڭز ايكى يوز بيڭ حيوانات طائفه‌لرينڭ و ايكى يوز بيڭ نباتات أنواعنڭ آتقى ايپلريله طوقونان نقشلى شو سكّه‌يه باق كه: بردن بهار موسمنده، زمينڭ يوزنده، بربرى ايچنده، برابر، آيرى آيرى شكللرى، آيرى آيرى خدمتلرى، آيرى آيرى رزقلرى، آيرى آيرى جهازاتلرى؛ هيچ برينى شاشيرميه‌رق، ياڭليش ايتميه‌رك، نهايت قاريشيقلق ايچنده نهايت درجه‌ده تمييز و تفريق ايله، غايت حسّاس بر ميزانله هر بر شيئه لازم اولان هر شيلرى كلفتسز تام وقتنده اومولمديغى يردن ويريلديگنى گوزيمزله گورديگمزدن، زمينڭ سيماسنده او كيفيت، او تدبير، او إداره اويله بر خاتمِ وحدانيت و اويله بر سكّهٔ‌ِ أحديتدر كه؛ بتون او موجوداتى بردن، هيچدن ايجاد ايدوب برابر إداره ايتمه‌ين بر ذات؛ ربوبيت و ايجاد جهتيله

هيچ بر شيئه قاريشه‌ماز. چونكه قاريشمش اولسه، او حدسز گنيش موازنهٔ‌ِ إداره بوزولاجق. فقط إنسانلرڭ او قوانينِ ربوبيتڭ حسنِ جريانلرينه ينه أمرِ إلٰهى ايله صورى بر خدمتى وار.

اوچنجى سكّه:إنسانڭ يوزنده.. بلكه، إنسانڭ يوزى اويله بر سكّهٔ‌ِ أحديتدر كه، آدم زمانندن تا قيامته قدر گلمش و گله‌جك بتون أفرادِ إنسانيه بردن نظرِ مطالعه‌سنده بولونميان و هر برينه قارشى او تك يوزده برر علامتِ فارقه قويميان و او كوچك يوزده حدسز علامتِ فارقه بيراقميان بر سبب، بر تك إنسانڭ يوزنده‌كى خاتمِ وحدانيته ايجاد جهتيله أل اوزاتاماز. أوت إنسانڭ يوزينه او سكّه‌يى قويان ذات، ألبته بتون أفرادِ إنسانيه نظرِ شهودنده و دائرهٔ‌ِ علمنده‌در كه، هر بر إنسانڭ سيماسى گوز، قولاق، آغز گبى أعضاىِ أساسيده بربرينه بڭزه‌ديگى حالده، برر علامتِ فارقه ايله، هيچ بريسنه تمام بڭزه‌مز. ناصلكه او سيماده گوز، قولاق گبى أعضالرڭ عموم أفرادنده بربرينه بڭزه‌ديگى، او نوعِ إنسانڭ صانعى بر، واحد اولديغنه شهادت ايدن بر سكّهٔ‌ِ توحيددر؛ اويله ده: حقوقِ إنسانيه‌نڭ محافظه‌سى ايچون سائر أنواعڭ فوقنده اولارق، او سيمالرده بربرينه إلتباس اولمامق و بربرندن تفريقى ايچون، حكمتلى پك چوق علامتِ فارقه ايله إفتراقلرى، او صانعِ واحدڭ إراده‌سنى، إختيارينى و مشيئتنى گوسترمكله برابر، آيرى و چوق دقيق بر سكّهٔ‌ِ أحديت اولويور كه؛ بتون إنسانلرى، حيوانلرى، بلكه كائناتى خلق ايتمه‌ين بر ذات، بر سبب او سكّه‌يى قوياماز.

ايكنجى إشارت:كائناتڭ عالملرى، أنواعلرى و عنصرلرى اويله بربرى ايچنه گرفت اولارق گيرمشدر كه، كائناتڭ هيئتِ مجموعه‌سنه مالك اولميان بر سبب، هيچ بر نوعنه، هيچ بر عنصرينه حقيقى تصرّف ايده‌مز. عادتا إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ وحدتى، بتون كائناتى بر وحدت ايچنه آلمش؛ هر شى او وحدتى إعلان ايدييور.

مثلا: بو كائناتڭ لامباسى اولان گونشڭ بر اولماسى، عموم كائنات برينڭ اولماسنه إشارت ايتديگى گبى؛ ذى‌حياتلرڭ چويك و چالاك خدمتجيلرى اولان هوا عنصرى بر اولماسى.. و آشجيلرى اولان آتش بر اولماسى.. و زمين باغچه‌سنى صولايان بلوط سونگرى بر اولماسى.. و عموم ذى‌حياتڭ إمدادينه يتيشن ياغمور بر اولماسى و هر يره يتيشمه‌سى.. و أكثر حيوانات و نباتات طائفه‌لرينڭ هر بريسى عموم زمين يوزنده سربست ياييلمالرى، وحدتِ نوعيه‌لرى و مسكنلرى بر بولونماسى؛ غايت قطعى بر صورتده إشارتلر، شهادتلردر كه: مسكنلرى ايله برابر عموم او موجودات، بر تك ذاتڭ مالى اولديغنه دلالت ايدرلر.

ايشته بوڭا قياسًا، بتون كائناتڭ بويله بربرينه گرفت اولان أنواعلرى مجموع كائناتى اويله بر كلّ حكمنه گتيرمشدر كه، ايجاد جهتيله تجزّى قبول ايتمز. عموم كائناته حكمى گچمه‌ين بر سبب، ربوبيت جهتيله و ايجاد كيفيتيله هيچ بر شيئه حكم ايده‌مز و بر تك ذرّه‌يه ربوبيتنى ديڭلتديره‌مز.

اوچنجى إشارت:إسمِ فردڭ تجلّئِ أعظميله كائناتى بربرى ايچنده حدسز مكتوباتِ صمدانيه حكمنه گتيروب، هر مكتوبده حدسز خاتمِ وحدانيت و پك چوق مُهرِ أحديت باصيلمش گبى، هر بر مكتوبڭ كلماتى عددنجه أحديت مُهرلرينى طاشييور و او مُهرلرڭ عددنجه كاتبنى گوسترييور. أوت هر بر چيچك، هر بر ميوه، هر بر اوت، حتّى هر بر حيوان، هر بر آغاج برر مُهرِ أحديت و برر سكّهٔ‌ِ صمديت اولدقلرينى و بولوندقلرى مكان ايسه بر مكتوب صورتنى آلماسى جهتيله هر برى بر إمضا شكلنى آلير؛ او مكانڭ كاتبنى گوسترييور. مثلا: بر باغچه‌ده بر صارى چيچك، او باغچه نقّاشنڭ بر مُهرى حكمنده‌در. او چيچك مُهرى كيمڭ ايسه، بتون زمين يوزنده‌كى او نوع چيچكلر، او ذاتڭ كلمه‌لرى حكمنده اولديغنه و او باغچه دخى اونڭ يازيسى اولديغنه، آچيق بر صورتده دلالت ايدييور. ديمك

اولويور كه؛ هر بر شى، عموم أشيايى خالقنه إسناد ايدوب، أعظمى بر توحيده إشارت ايدييور.

دردنجى إشارت:إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى گونش گبى ظاهر اولمقله برابر، وجوب درجه‌سنده بر معقوليت و حدسز بر قولايلقله قبول ايديلير. و او جلوه‌نڭ مخالفى و ضدّى اولان شرك، نهايت درجه‌ده مشكل و عقلدن غايت درجه‌ده اوزاق، بلكه محال و ممتنع درجه‌سنده اولديغنى إثبات ايدن چوق برهانلر، رسالهٔ‌ِ نورڭ أجزالرنده بيان ايديلمش. شيمديلك او دليللرده‌كى او نقطه‌لرڭ تفصيلاتنى او رساله‌لره حواله ايدوب، يالڭز "اوچ نقطه"سنى بوراده بيان ايده‌جگز.

برنجيسى:اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرڭ آخرلرنده إجمالًا و يگرمنجى مكتوبڭ آخرنده تفصيلًا غايت قطعى برهانلر ايله إثبات ايتمشز كه: ذاتِ فرد و احدڭ قدرتنه نسبةً أڭ بيوك شيئڭ ايجادى، أڭ كوچك بر شى گبى قولايدر. بر بهارى، بر چيچك گبى سهولتله خلق ايدر. بيڭلر حشرڭ نمونه‌لرينى هر بهارده گوزيمز اوڭنده قولايلقله ايجاد ايدر. بيوك بر آغاجى، كوچك بر ميوه گبى راحتجه إداره ايدر. أگر متعدّد أسبابه حواله ايديلسه، هر بر ميوه، بر آغاج قدر مصرفلى و مشكلاتلى.. و بر چيچك، بر بهار قدر زحمتلى و صعوبتلى اولور. أوت ناصلكه بر اوردونڭ تجهيزاتِ عسكريه‌سى بر قوماندانڭ أمريله بر فابريقه‌ده ياپيلسه؛ او اوردونڭ تجهيزاتى، عادتا بر تك نفرڭ تجهيزاتى گبى قولايلاشير. أگر هر نفرڭ جهازاتى آيرى آيرى فابريقه‌ده ياپيلسه و إدارهٔ‌ِ عسكريه‌سى وحدتدن كثرته گيرسه؛ او وقت هر بر نفر، اوردو قدر فابريقه‌لر ايستر.

عينًا اويله ده أگر هر شى ذاتِ فرد و احده ويريلسه؛ بتون بر نوعڭ حدسز أفرادى، بر تك فرد گبى قولاى اولور. أگر أسبابه ويريلسه؛ هر بر فرد، او نوع قدر مشكلاتلى اولور. أوت وحدت ده، فرديت ده؛ هر شيئڭ او ذاتِ واحده إنتسابيله

اولور و اوڭا إستناد ايدر. و بو إستناد و إنتساب ايسه؛ او شى ايچون حدسز بر قوّت، بر قدرت حكمنه گچه‌بيلير. او وقت، كوچك بر شى، او إنتساب و إستناد قوّتيله، بيڭلر درجه قوّتِ شخصيه‌سنڭ فوقنده ايشلر گوره‌بيلير، نتيجه‌لر ويره‌بيلير. و چوق قوّتلى اولان فرد و احده إستناد و إنتساب ايتمه‌ين بر شى، كندى شخصى قوّتنه گوره، كوچك ايشلر گوره‌بيلير و نتيجه‌سى اوڭا گوره كوچولور. مثلا: ناصلكه باشى‌بوزوق، غايت جسور، قوّتلى بر آدم، كندى جبخانه‌سنى و ذخيره‌سنى برابرنده و بلنده طاشيمغه مجبور اولديغندن، آنجق اون آدم دشمننه قارشى موقّت طايانه‌بيلير. چونكه شخصى قوّتى او قدر أثر گوستره‌بيلير. فقط، عسكرلك تذكره‌سيله بر قوماندانِ أعظمه إنتساب و إستناد ايدن بر آدم؛ كندى منابعِ قوّتنى و أرزاق ده‌پوسنى كنديسى چكمه‌ديگى و طاشيمغه مجبور اولماديغى ايچون، او إنتساب و إستناد، اونڭ ايچون توكنمز بر قوّت، بر خزينه حكمنه گچديگندن؛ مغلوب دوشن دشمن اوردوسنڭ بر مشيرينى، بلكه بيڭلر آدمله برابر، او إنتساب قوّتيله أسير ايده‌بيلير.

ديمك وحدتده، فرديتده؛ بر قارينجه بر فرعونى، بر سينك بر نمرودى، بر ميقروب بر جبّارى او إنتساب قوّتيله مغلوب ايده‌بيلديگى گبى؛ نخود دانه‌سى كوچكلگنده بر چكردك دخى طاغ گبى هيبتلى بر چام آغاجنى اوموزنده طاشييه‌بيلير. أوت ناصلكه بر قوماندانِ أعظم، بر نفرڭ إمدادينه بر اوردويى گوندره‌بيلير حيثيتيله و او نفرڭ آرقه‌سنده بر اوردويى تحشيد ايده‌بيلديگى جهتيله؛ او نفر، بر اوردو كنديسنڭ آرقه‌سنده معنًا بولونويور گبى بر قوّتِ معنويه ايله پك بيوك ايشلره، قوماندانى نامنه مظهر اولور. اويله ده: سلطانِ أزلى، فرد و احد اولديغندن (هيچ بر جهتله إحتياج يوق، أگر فرضا إحتياج اولسه) هر شيئڭ إمدادينه بتون أشيايى گوندرر و هر بر شيئڭ آرقه‌سنه كائنات اوردوسنى تحشيد ايدر

و هر بر شى كائنات قدر بر قوّته طايانير و هر بر شيئه قارشى بتون أشيا (فرضا أگر إحتياج اولسه) او قوماندانِ فردڭ قوّتى حكمنه گچه‌بيلير. أگر فرديت اولمازسه، هر بر شى بتون بو قوّتى غائب ايدر، هيچ حكمنه سقوط ايدر؛ نتيجه‌لرى دخى هيچه اينر.

ايشته گوزيمزله هر وقت مشاهده ايتديگمز بو چوق خارقه أثرلرڭ غايت كوچك أهمّيتسز شيلردن تظاهرى، بِالبداهه فرديت و أحديتى گوسترييور. يوقسه هر شيئڭ نتيجه‌سى، ميوه‌سى، أثرى؛ او شيئڭ مادّه‌سى و قوّتى گبى كوچوله‌رك هيچه اينه‌جكدى. و گوزيمز اوڭنده‌كى غايت قيمتدار شيلرڭ غايت درجه‌ده اوجوزلغى و نهايت درجه‌ده مبذوليتى، هيچ قالميه‌جق ايدى. شيمدى قرق پاره ايله آلاجغمز بر قاوونى، بر نارى؛ قرق بيڭ ليرا ايله ده ييه‌مزدك. أوت دنياده‌كى بتون سهولت، بتون اوجوزلق، بتون مبذوليت؛ وحدتدن گلير و فرديته شهادت ايدر.

ايكنجى نقطه:موجودات ايكى وجهله ايجاد ايديلييور. برى؛ "إبداع و إختراع" تعبير ايديلن هيچدن ايجاددر. ديگرى؛ "إنشاء و تركيب" تعبير ايديلن موجود اولان عناصر و أشيادن طوپلامق صورتيله اوڭا وجود ويرمكدر. أگر جلوهٔ‌ِ فرديته و سرِّ أحديته گوره اولسه، حدسز درجه بر سهولت، بلكه وجوب درجه‌سنده بر قولايلق اولور. أگر فرديته ويريلمزسه، حدسز درجه مشكل و غيرِ معقول، بلكه إمتناع درجه‌سنده بر صعوبت اولاجق. حالبوكه كائناتده‌كى موجودات، نهايت درجه‌ده كلفتسز اولارق و سهولتله و قولايلقله غايت مكمّل بر صورتده وجوده گلمه‌لرى، جلوهٔ‌ِ فرديتى بِالبداهه گوسترييور و هر شى طوغريدن طوغرى‌يه ذاتِ فردِ ذو الجلالڭ صنعتى اولديغنى إثبات ايدييور.

أوت أگر بتون أشيا فردِ واحده ويريلسه، بر كبريت چاقار گبى، أثرلريله عظمتى آڭلاشيلان او نهايتسز قدرتيله هيچدن ايجاد ايدر و إحاطه‌لى نهايتسز

علميله هر شيئه معنوى بر قالب حكمنده بر مقدار تعيين ايدر. و او آيينهٔ‌ِ علمنده‌كى هر شيئڭ صورتنه و پلاننه گوره قولايجه هر بر شيئڭ ذرّه‌لرى او قالبِ علمى ايچنه يرلشير، منتظمًا وضعيتلرينى محافظه ايدرلر. أگر أطرافدن ذرّه‌لرى طوپلامق لازم گلسه ده، علمى قانونلرڭ و قدرتڭ إحاطه‌لى دستورلرى جهتيله؛ او ذرّه‌لر، قانونِ علمى و سَوقِ قدرتى ايله باغلانمه‌لرى حيثيتيله مطيع بر اوردونڭ نفراتى گبى منتظمًا قانونِ علمى و سَوقِ قدرتى ايله گلوب او شيئڭ وجودينى إحاطه ايدن قالبِ علمى و مقدارِ قدرى ايچنه گيروب قولايجه وجودينى تشكيل ايدرلر. بلكه آيينه‌ده‌كى عكسڭ فوطوغراف واسطه‌سيله كاغد اوستنه وجودِ خارجى گيمسى وياخود گورونمه‌ين بر يازى ايله يازيلان بر مكتوبه گوستريجى مادّه‌يى سورمكله گورونمسى گبى، فردِ واحدڭ علمِ أزليسنڭ آيينه‌سنده بولونان ماهيتِ أشيا و صُوَرِ موجوداته غايت سهولتله، قدرت اونلره وجودِ خارجى گيديرر و عالمِ معنادن عالمِ ظهوره گتيرر، گوزلره گوسترر. أگر فردِ واحده ويريلمزسه، بر سينگڭ وجودينى روىِ زمينڭ أطرافندن و عناصرندن غايت حسّاس بر ميزانله طوپلامق، عادتا ير يوزينى و عنصرلرى أله‌يوب هر طرفدن او مخصوص وجودڭ مخصوص ذرّه‌لرينى گتيره‌رك صنعتلى وجودنده منتظم يرلشديرمك ايچون مادّى قالب، بلكه أعضالرى عددنجه قالبلر بولونمق و او وجودده‌كى طويغولر و روح گبى اينجه، دقيق، معنوى لطائفى دخى ميزانِ مخصوصله معنوى عالملردن جلب ايتمك لازم گلير.

ايشته بو صورتده بر سينگڭ ايجادى، كائنات قدر مشكلاتلى اولور؛ يوز درجه مشكل مشكل ايچنده، بلكه محال محال ايچنده اولاجق. چونكه خالقِ فرددن باشقه هيچ بر شى، هيچدن و عدمدن ايجاد ايده‌مديگنه بتون أهلِ دين و أهلِ فن إتّفاق ايدييورلر. اويله ايسه أسباب و طبيعته حواله ايديلسه، هر شيئه، أكثر أشيادن طوپلامق صورتيله وجود ويريله‌بيلير.

اوچنجى نقطه:أگر بتون أشيا، بر ذاتِ فردِ واحده ويريلسه، بر تك شى گبى قولاى اولماسنه؛ أگر أسبابه و طبيعته حواله ايديلسه، بر تك شيئڭ وجودى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغنه إشارت ايدن، باشقه رساله‌لرده ايضاح ايديلن بر ايكى تمثيلى، مختصرًا بيان ايده‌جگز.

مثلا: بر ضابطه، بيڭ نفره عائد وضعيت و إداره حواله ايديلسه و بر نفر ده اون ضابطڭ إداره‌سنه ويريلسه.. او بر نفرڭ إداره‌سى، بر طابورڭ إداره‌سندن اون درجه داها مشكلاتلى اولور. چونكه اوڭا أمر ايدنلر، بربرينه مانع اولورلر. بر كشماكش ايله او نفر هيچ بر إستراحت يوزينى گورميه‌جك. هم بر طابوردن مطلوب وضعيت و نتيجه، بر تك ضابطه حواله ايديلسه؛ كلفتسز، قولايجه او نتيجه‌يى إستحصال ايدر و او وضعيتى ويره‌بيلير. أگر او وضعيتى آلمايى و او نتيجه‌يى إستحصال ايتمه‌يى، او طابورده‌كى باشسز، آمرسز، چاوشسز نفراته حواله ايديلسه، او مطلوب وضعيتى و نتيجه‌يى آلمق ايچون چوق قاريشيقلق ايچنده مناقشه‌لرله آنجق ناقص بر صورتى، مشكلاتله تحصيل ايديله‌بيلير.

ايكنجى تمثيل: مثلا آياصوفيه گبى قبّه‌لى بر جامعڭ قبّه‌سنده‌كى طاشلرينى طورديرمق وضعيتى و معلّقده طورديرماسى بر اوسته‌يه ويريلسه، او وضعيتى اونلره قولايجه ويره‌بيلير. أگر او وضعيته گيرمه‌سى، طاشلره حواله ايديلسه، هر بر طاش عموم طاشلره هم حاكمِ مطلق، هم محكومِ مطلق اولمق لازم گلير. تا كه، بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طوره‌بيلسينلر. او حالده او اوسته‌نڭ قولايجه گورديگى ايشنى گورمك ايچون يوز اوسته قدر، يوز درجه ايشندن داها زياده ايشلر گوروله‌جك، صوڭره او وضعيتلر آلينه‌جق.

اوچنجى تمثيل: مثلا كُرهٔ‌ِ أرض، ذاتِ فردِ واحدڭ بر مأمورى، بر نفرى اولديغندن، يالڭز او بر تك نفر، او تك ذاتڭ تك أمرينى ديڭله‌ديگى ايچون،

موسملرڭ حصولى و گيجه و گوندوز وقتلرينڭ وجودى و سماواتده‌كى علوى و حشمتلى حركاتڭ ظهورى و سينه‌ماوارى سماوى لوحه‌لرڭ تبديلى گبى نتيجه‌لرى إستحصال ايچون أرض گبى بر تك نفر، بر تك ذاتڭ بر تك أمرينى آلمقله، او وظيفه‌نڭ نشئه‌سندن گلن بر جاذبه ايله مجذوب مولوى گبى سماعه قالقار، بتون او محتشم نتيجه‌لرڭ حصولنه و ظهورينه وسيله اولور. گويا او تك نفر، كائنات يوزنده‌كى محتشم مانوره‌يه بر قوماندانلق ايدر. أگر حاكميتِ الوهيتى و سلطنتِ ربوبيتى عموم كائناتى إحاطه ايدن و حكم و أمرى عموم موجوداته گچن بر ذاتِ فرده ويريلمزسه؛ او حالده او نتيجه‌لرى، او سماوى مانوره‌يى و أرضى موسملرى تحصيل ايتمك ايچون كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلرله ييلديزلر و كره‌لر، ميليونلر سنه اوزون بر مسافه‌يى هر يگرمى درت ساعتده، هر بر سنه‌ده گزمكله او نتيجه‌لر گوستريله‌بيلير. ايشته كُرهٔ‌ِ أرض گبى بر تك مأمور، مجذوب بر مولوى گبى محورى و مدارى اوستنده ايكى حركتله حاصل اولان او حشمتلى نتيجه‌لرڭ حصولى ايسه، وحدتده نه درجه حدسز سهولت اولديغنه بر مثال اولماسى گبى، عين نتيجه‌لرى قزانمق ايچون ميليونلر دفعه او حركتدن داها مشكل و حدسز اوزون يوللر ايله او نتيجه‌لرى قزانمق نه درجه مشكلاتلى، بلكه محال اولديغنه؛ شرك و كفرڭ يولنده نه درجه محاللر، باطل شيلر بولونديغنه مثالدر.

أسبابه طاپانلرڭ و طبيعت‌پرستلرڭ جهالتلرينه بو مثال ايله باق. مثلا: "بر ذات خارقه بر فابريقه‌نڭ ويا عجيب بر ساعتڭ ويا محتشم بر سرايڭ ويا مكمّل بر كتابڭ غايت منتظم بر صورتده أجزالرينى، چرخلرينى فوق العاده صنعتيله حاضر ايتدكدن صوڭره، كنديسى قولايجه او أجزالرى تركيب ايدوب ايشلتميه‌رك، بلكه چوق اوزون مصرفلرله او أجزالرى كندى كندينه ايشله‌مك و او اوسته يرينه فابريقه‌يى، سرايى، ساعتى ياپمق، كتابى يازمق ايچون هر بر جزئى، هر بر چرخى،

حتّى كاغدى، قلمى برر خارقه ماكينه حكمنه گتيرييور. و تشهيرينى چوق ايستديگى بتون هنرلرينى، كمالاتنى إظهاره وسيله اولان او استادلغنى و صنعتنى اونلره حواله ايدييور." دييه ظن ايتمك، نه درجه عقلدن اوزاق و جهالت اولديغنى آڭلارسڭ!

عينًا اويله ده؛ أسبابه و طبيعتلره ايجاد إسناد ايدنلر، مضاعف بر جهالته دوشرلر. چونكه طبيعتلرڭ و سببلرڭ اوستنده دخى غايت منتظم بر أثرِ صنعت وار؛ اونلر ده سائر مخلوقات گبى مصنوعدرلر. اونلرى اويله ياپان ذات، اونلرڭ نتيجه‌لرينى دخى ياپار، برابر گوسترييور. چكردگى ياپان، اونڭ اوستنده آغاجى او ياپار؛ و آغاجى ياپان، اونڭ اوستنده ميوه‌لرى دخى او ايجاد ايدر. يوقسه آيرى آيرى طبيعتلرڭ، سببلرڭ وجوده گلمه‌لرى ايچون، ينه منتظم باشقه طبيعتلرى، سببلرى ايستيه‌جكلر. و هكذا گيت گيده نهايتسز، معناسز، إمكانسز بر سلسلهٔ‌ِ موهوماتى موجود قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه، جهالتلرڭ أڭ آنتيقه‌سيدر.

بشنجى إشارت:چوق يرلرده قطعى دليللرله إثبات ايتمشز كه: حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّه‌سى؛ إستقلالدر، إنفراددر. حتّى حاكميتڭ ضعيف بر گولگه‌سى؛ عاجز إنسانلرده دخى، إستقلاليتنى محافظه ايتمك ايچون، غيرڭ مداخله‌سنى شدّتله ردّ ايدر و كندى وظيفه‌سنه باشقه‌سنڭ قاريشماسنه مساعده ايتمز. چوق پادشاهلر بو ردِّ مداخله حيثيتيله معصوم أولادلرينى و سَوْديگى قارداشلرينى مرحمتسزجه كسمشلر. ديمك، حقيقى حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّه‌سى و إنفكاك قبول ايتمز بر لازمى و دائمى بر مقتضاسى؛ إستقلالدر، إنفراددر، غيرڭ مداخله‌سنى رددر.

ايشته بو چوق أساسلى خاصّه ايچوندر كه، ربوبيتِ مطلقه درجه‌سنده‌كى حاكميتِ إلٰهيه، غايت شدّتله شركى و إشتراكى و مداخلهٔ‌ِ غيرى ردّ ايتديگندن،

قرآنِ معجز البيان دخى، غايت حرارتله و شدّتله و پك چوق تكرار ايله توحيدى گوستروب؛ شركى، إشتراكى عظيم تهديدلرله ردّ ايدييور.

ايشته ربوبيتده‌كى حاكميتِ إلٰهيه، توحيد و وحدتى قطعى بر صورتده إقتضا ايتديگى و غايت قوّتلى بر داعى‌يى و غايت شدّتلى بر مقتضى‌يى گوسترديگى گبى، كائنات يوزنده‌كى نهايت درجه‌ده مكمّل و مجموعِ كائناتدن، ييلديزلردن طوت تا نباتات، حيوانات، معادن.. تا جزئيات و أفراده و ذرّه‌لره قدر گورونن إنتظامِ أكمل و إنسجامِ أجمل؛ او فرديته، او وحدته هيچ بر جهتله شبهه گتيرمز بر شاهدِ عادل، بر برهانِ باهردر. چونكه غيرڭ مداخله‌سى اولسه، بو غايت حسّاس نظام و إنتظام و موازنهٔ‌ِ كائنات ألبته بوزولاجقدى و إنتظامسزلق أثرى گورونه‌جكدى.

لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا

آيتنڭ سرّيله، بو خارقه مكمّل نظامِ كائنات قاريشه‌جقدى و فساده گيره‌جكدى. حالبوكه

فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ

آيتيله ذرّاتدن تا سيّاراته، فرشدن تا عرشه قدر هيچ بر جهتله قصور و نقصان و مشوّشيت أثرى گورولمديگندن، غايت پارلاق بر صورتده، بو نظامِ كائنات و شو إنتظامِ مخلوقات و شو موازنهٔ‌ِ موجودات، إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ أعظمنى گوستروب وحدته شهادت ايدر. هم جلوهٔ‌ِ أحديت سرّيله، أڭ كوچك بر ذى‌حيات مخلوق، كائناتڭ بر مثالِ مصغّره‌سى و كوچك بر فهرسته‌سى حكمنده اولديغندن؛ او تك ذى‌حياته صاحب چيقان، بتون كائناتى قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتان ذات اولابيلير. و بر چكردك، خلقتجه بر آغاجدن گرى اولماديغى؛ و بر آغاج، كوچك بر كائنات حكمنده اولديغى.. هر بر ذى‌حيات دخى، كوچك بر كائنات و كوچك بر عالم حكمنده اولديغندن؛ بو سرِّ أحديت جلوه‌سى، شرك و إشتراكى محال درجه‌سنه گتيرييور.

بو كائنات، او سرّ ايله؛ دگل يالڭز تجزّى قبول ايتمز بر كلّدر؛ بلكه ماهيتجه، إنقسام و إشتراكى و تجزّيسى إمكانسز و متعدّد أللرى قبول ايتمز بر كلّى حكمنه گچديگندن؛ اونده‌كى هر بر جزء، بر جزئى و بر فردى حكمنده؛ و او كلّ دخى، بر كلّى حكمنده اولديغندن، هيچ بر جهتله إشتراكڭ إمكانى اولمايور. بو إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى؛ حقيقتِ توحيدى، بو سرِّ أحديتله بداهت درجه‌سنده إثبات ايدييور.

أوت كائناتڭ أنواعلرى بربرى ايچنه گرفت اولماسى و كنتلشمه‌سى و هر برينڭ وظيفه‌سى عمومه باقديغى جهتله؛ كائناتى ربوبيت و ايجاد نقطه‌سنده تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرديگى مِثللو؛ كائناتده فعاليت گوسترن أفعالِ عموميهٔ‌ِ محيطه دخى، بربرينڭ ايچنده تداخل جهتيله، يعنى مثلا حيات ويرمك فعلى ايچنده، عين آنده إعاشه و ترزيق فعلى گورونويور. و او إعاشه، إحيا فعللرى ايچنده عين زمانده او ذى‌حياتڭ جسدينى تنظيم، تجهيز فعللرى مشاهده اولونويور. و او إعاشه، إحيا، تنظيم، تجهيز فعللرى ايچنده؛ عين وقتده تصوير، تربيه و تدبير فعللرى نظره چارپييور. و هكذا.. بويله محيط و عمومى أفعالڭ بربرى ايچنه تداخلى و گرفت اولماسى.. و ضياده‌كى يدى رنك گبى إمتزاج بلكه إتّحاد ايتمه‌سى حيثيتيله و او أفعالڭ هر برى ماهيتجه بر برلك و وحدت ايچنده أكثر موجوداته إحاطه‌سى و شمولى.. و وحدانى برر فعل اولديغندن، هر حالده فاعلنڭ بر تك ذات اولماسى.. و هر برى عموم كائناتى إستيلا ايتمه‌سى.. و سائر أفعال ايله معاونتدارانه برلشمه‌سى إعتباريله، كائناتى تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرديگى گبى؛ ذى‌حيات مخلوقلرڭ هر بريسى، كائناتڭ بر چكردگى، بر فهرسته‌سى، بر نمونه‌سى حكمنده اولديغندن، كائناتى ربوبيت نقطه‌سنده تجزّى و إنقسامى إمكان خارجنده بر كلّى حكمنه گتيرمشدر. ديمك كائنات اويله بر كلّدر كه؛ بر جزئه ربّ اولمق،

عموم او كلّه ربّ اولمقله اولور. و اويله بر كلّيدر كه؛ هر بر جزء، بر فرد حكمنه گچوب، بر تك فرده ربوبيتنى ديڭلتديرمك، عموم او كلّى‌يى مسخّر ايتمكله اولابيلير.

آلتنجى إشارت:فرديتِ ربّانيه و وحدتِ إلٰهيه، بتون كمالاتڭ

(حاشيه): حتّى حدسز كمال و جمالِ إلٰهينڭ تحقّقنه أڭ ظاهر برهان و أڭ قوّتلى بر دليل، وحدتدر. چونكه كائناتڭ صانعى واحدِ أحد بيلينسه، بتون كائناتده‌كى كمالات و جماللر، او صانعِ واحدده بولونان قدسى كمالاتڭ و جماللرڭ گولگه‌لرى و جلوه‌لرى و إشارتلرى و ترشّحاتلرى اولديغى بيلينه‌جك. يوقسه كائناتڭ كمالاتى و جماللرى، مخلوقاته و شعورسز بر قسم أسبابه عائد قالاجقدى. او وقت عقلِ بشر نظرنده كمالاتِ إلٰهيه‌نڭ خزينهٔ‌ِ سرمديه‌سى آناختارسز، مجهول قاليردى.

مدارى، أساسى اولديغى و كائناتڭ خلقتنده‌كى حكمتلرڭ و مقصدلرڭ منشئى و معدنى اولديغى گبى، ذى‌شعور و ذى‌عقلڭ، خصوصًا إنسانلرڭ مطالبنڭ و آرزولرينڭ حصول بولماسنڭ منبعى و چارهٔ‌ِ يگانه‌سيدر. أگر فرديت اولمازسه، بشرڭ بتون مطالب و آرزولرى سونه‌جك. هم خلقتِ كائناتڭ نتيجه‌لرى هيچه اينه‌جك، هم موجود و محقّق اولان أكثر كمالاتڭ إنعدامنه وسيله اولاجق. مثلا: إنسانده أڭ شديد و صارصيلماز و عشق درجه‌سنده بر آرزوىِ بقا وار. و او مطلبى ويرمك ايچون، بتون كائناتى سرِّ فرديتله قبضه‌سنده طوتان و بر منزلى قپايوب اوبر منزلى آچمق گبى قولاى بر صورتده دنيايى قپايوب آخرتى آچابيلير بر ذات، او آرزوىِ بقايى يرينه گتيره‌بيلير. و بو آرزو گبى، أبده اوزانمش و كائناتڭ أطرافنه ياييلمش، بشرڭ بيڭلر آرزولرى، سرِّ فرديته و حقيقتِ توحيده باغليدرلر. أگر او فرديت اولمازسه؛ اونلر اولماز، عقيم قاليرلر. و وحدتله بتون كائناته بردن تصرّف ايدن بر ذاتِ فرد اولمازسه، او مطلبلر يرينه گلمز. فرضا گلسه ده چوق ناقص اولور.

ايشته بو سرِّ عظيم ايچوندر كه: قرآنِ معجز البيان، توحيد و فرديتى پك چوق تكرار ايله، قوّتلى بر حرارتله، يوكسك بر حلاوتله درس ويرديگى گبى؛ بتون أنبيا و أصفيا و أوليا أڭ بيوك ذوقلرينى و سعادتلرينى؛ كلمهٔ‌ِ توحيد اولان لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو ده بولويورلر.

يدنجى إشارت:ايشته بو توحيدِ حقيقى‌يى بتون مراتبيله أڭ مكمّل بر صورتده درس ويرن، إثبات ايدن، إعلان ايدن محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتى، ألبته او توحيدڭ قطعيتى درجه‌سنده ثابت اولمق لازم گلير. چونكه مادام دائرهٔ‌ِ وجودڭ أڭ بيوك حقيقتى اولان توحيدى بتون حقائقيله او ذات درس ويرييور.. ألبته توحيدى إثبات ايدن بتون برهانلر؛ طولاييسيله اونڭ رسالتنى و وظيفه‌سنڭ حقّانيتنى و دعواسنڭ طوغريلغنى دخى قطعى إثبات ايدر دينيله‌بيلير. أوت بويله بيڭلر حقائقِ عاليه‌يى جمع ايدن، فرديت و وحدانيتى حقّيله كشف ايدوب درس ويرن بر رسالت؛ غايت قطعى بر صورتده او توحيد، او فرديتڭ مقتضاسيدر و لازميدر. اونلر، اونى هر حالده ايسترلر.

ايشته او وظيفه‌يى تام تامنه يرينه گتيرن ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ شخصيتِ معنويه‌سنڭ درجهٔ‌ِ أهمّيتنه و علويتنه و بو كائناتڭ بر گونشى اولديغنه شهادت ايدن پك چوق دليللردن، سببلردن اوچ دانه‌سنى نمونه اولارق بيان ايدييورز.

برنجيسى:عموم اُمّت، عموم عصرلرده ايشلدكلرى عموم حسناتڭ بر مِثلى اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ صحيفهٔ‌ِ حسناتنه گچديگى گبى؛ عموم اُمّت، هر گونده ايتدكلرى صلوات دعاسنڭ قطعى مقبوليتى جهتيله، او حدسز دعالرڭ إقتضا ايتدكلرى مقام و مرتبه‌يى

دوشونمكله، شخصيتِ معنويهٔ‌ِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ بو كائنات ايچنده ناصل بر گونش اولديغى آڭلاشيلير.

ايكنجيسى:عالمِ إسلامڭ شجرهٔ‌ِ كبراسنڭ منشئى، چكردگى، حياتى، مدارى اولان ماهيتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ فوق العاده إستعداد و جهازاتيله، عالمِ إسلاميتڭ معنوياتنى تشكيل ايدن قدسى كلماتى، تسبيحاتى، عباداتى أڭ أوّل بتون معنالريله حسّ ايدوب ياپمقدن گلن ترقّياتِ روحيه‌سنى دوشون؛ حبيبيت درجه‌سنه چيقان عبوديتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م) ولايتى، سائر ولايتلردن نه قدر يوكسك اولديغنى آڭلا!

بر زمان بر تك تسبيحڭ، بر تك نمازده، صحابه‌لرڭ طرزِ تلقّيسنه ياقين بر صورتده بڭا إنكشافى، بر آى قدر عبادت درجه‌سنده أهمّيتلى گوروندى. صحابه‌لرڭ يوكسك قيمتنى اونڭله آڭلادم. ديمك بدايتِ إسلاميه‌ده كلماتِ قدسيه‌نڭ ويرديگى فيض و نورڭ باشقه بر مزيتى وار. تازه‌لگى حيثيتيله باشقه بر لطافتى، بر طراوتى، بر لذّتى وار كه؛ غفلت پرده‌سى آلتنده مرورِ زمانله گيزله‌نير، آزالير، پرده‌له‌نير. ذاتِ محمّديه (ع‌ص‌م) ايسه، اونلرى منبعِ حقيقيسندن (ذاتِ أقدسدن) طورفانده، تازه اولارق، فوق العاده إستعداديله آلمش، أممش، مصّ ايتمش. بو سرّه بناءً او ذات؛ بر تك تسبيحدن، باشقه‌سنڭ بر سنه عبادتى قدر فيض آلابيلير.

ايشته بو نقطهٔ‌ِ نظردن ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ، حدّى و نهايتى اولميان مراتبِ كمالاتده نه درجه ترقّى ايتديگنى قياس ايت.

اوچنجيسى:بو كائناتڭ خالقى، بو كائناتده‌كى بتون مقاصدينڭ أڭ أهمّيتلى مدارى نوعِ إنسان اولديغندن و بتون خطاباتِ سبحانيه‌نڭ أڭ آڭلايشلى بر

مخاطبى نوعِ بشر اولديغندن؛ او نوعِ بشر ايچنده أڭ مشهور، أڭ نامدار و آثاريله و إجراآتيله أڭ مكمّل، أڭ محتشم فرد اولان ذاتِ محمّديه‌يى (ع‌ص‌م) او نوع نامنه، بلكه عموم كائنات حسابنه كندينه مخاطب ايدن ذاتِ فردِ ذو الجلال، ألبته اونى حدسز كمالاتده حدسز فيضنه مظهر ايتمشدر.

ايشته بو اوچ نقطه گبى چوق نقطه‌لر وار. قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه؛ شخصيتِ معنويهٔ‌ِ محمّديه (ع‌ص‌م)، كائناتڭ معنوى بر گونشى اولديغى گبى، بو كائنات دينيلن قرآنِ كبيرڭ آيتِ كبراسى و او فرقانِ أعظمڭ إسمِ أعظمى و إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ أعظمنڭ بر آيينه‌سيدر.

كائناتڭ عموم ذرّاتنڭ عموم زمانلرنده‌كى عموم دقيقه‌لرينڭ بتون عاشره‌لرينه ضرب ايديلوب، حاصلِ ضرب عددنجه او ذاتِ أحمديه‌يه صلاة و سلام، نهايتسز خزينهٔ‌ِ رحمتندن اينمه‌سنى، ذاتِ فردِ أحدِ صمددن نياز ايدييورز!..

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭

اوتوزنجى لمعه‌نڭ بشنجى نكته‌سى

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

آيتِ عظيمه‌نڭ و

اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ

آيتِ عظيمڭ برر نكته‌سى ايله، إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ ايكى ضياسندن بر ضياسى ويا آلتى نورندن بر نورى اولانإسمِ حىّ‌ڭبر جلوه‌سى، شوّالِ شريفده، أسكيشهر حپسخانه‌سنده، اوزاقدن اوزاغه عقلمه گوروندى. وقتنده قيد ايديلمدى و چابوق او قدسى قوشى آولايه‌مدق. تباعد ايتدكدن صوڭره، هيچ اولمازسه بعض رمزلرله او حقيقتِ أكبرڭ و نورِ أعظمڭ بعض شعاعلرينى مختصرًا گوستره‌جگز.

برنجى رمز:

إسمِ حىّ و إسمِ محيى‌نڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمندن اولان "حيات نه‌در؟ و ماهيتى و وظيفه‌سى نه‌در؟" سؤالنه قارشى فهرسته‌وارى جواب شودر كه:

حيات، شو كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايه‌سى.. هم أڭ بيوك نتيجه‌سى.. هم أڭ پارلاق نورى.. هم أڭ لطيف مايه‌سى.. هم غايت سوزولمش بر خلاصه‌سى.. هم أڭ مكمّل ميوه‌سى.. هم أڭ يوكسك كمالى.. هم أڭ گوزل جمالى.. هم أڭ

گوزل زينتى.. هم سرِّ وحدتى.. هم رابطهٔ‌ِ إتّحادى.. هم كمالاتنڭ منشئى.. هم صنعت و ماهيتجه أڭ خارقه بر ذى‌روحى.. هم أڭ كوچك بر مخلوقى بر كائنات حكمنه گتيرن معجزه‌كار بر حقيقتى.. هم گويا كائناتڭ كوچك بر ذى‌حياتده يرلشمه‌سنه وسيله اولويور گبى؛ قوجه كائناتڭ بر نوع فهرسته‌سنى او ذى‌حياتده گوسترمكله برابر، او ذى‌حياتى أكثر موجوداتله مناسبتدار و كوچك بر كائنات حكمنه گتيرن أڭ خارقه بر معجزهٔ‌ِ قدرتدر. هم أڭ بيوك بر كلّ قدر (حيات ايله) كوچك بر جزئى بيولتن و بر فردى دخى كلّى گبى بر عالم حكمنه گتيرن و ربوبيت جهتنده كائناتى تجزّى و إشتراكى و إنقسامى قبول ايتمز بر كلّ و بر كلّى حكمنده گوسترن فوق العاده خارقه بر صنعتِ إلٰهيه‌در. هم كائناتڭ ماهيتلرى ايچنده ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدن برهانلرڭ أڭ پارلاغى، أڭ قطعيسى و أڭ مكمّلى.. هم مصنوعاتِ إلٰهيه ايچنده أڭ خفيسى و أڭ ظاهرى، أڭ قيمتدارى و أڭ اوجوزى، أڭ نزيهى و أڭ پارلاق و أڭ معنيدار بر نقشِ صنعتِ ربّانيه‌در. هم سائر موجوداتى كندينه خادم ايتديرن نازنين، نازدار، نازك بر جلوهٔ‌ِ رحمتِ رحمانيه‌در. هم شئوناتِ إلٰهيه‌نڭ غايت جامع بر آيينه‌سيدر. هم رحمٰن، رزّاق، رحيم، كريم، حكيم گبى چوق أسماءِ حسنى‌نڭ جلوه‌لرينى جامع و رزق، حكمت، عنايت، رحمت گبى چوق حقيقتلرى كندينه تابع ايدن و گورمك و ايشيتمك و حسّ ايتمك گبى عموم طويغولرڭ منشئى، معدنى بر أعجوبهٔ‌ِ خلقتِ ربّانيه‌در. هم حيات، بو كائناتڭ تزگاهِ أعظمنده اويله بر إستحاله ماكينه‌سيدر كه، متماديًا هر طرفده تصفيه ياپييور، تميزلنديرييور، ترقّى ويرييور، نورلانديرييور.. و ذرّات قافله‌لرينه، گويا حياتڭ يوواسى اولان جسدى او ذرّه‌لره وظيفه گورمك، نورلانمق، تعليمات ياپمق ايچون بر مسافرخانه، بر مكتب، بر قشله‌در. عادتا ذاتِ حىّ و محيى، بو ماكينهٔ‌ِ حيات واسطه‌سيله؛ بو قراڭلقلى و فانى و سفلى اولان عالمِ دنيايى لطيفلشديرييور، ايشيقلانديرييور، بر نوع بقا

ويرييور، باقى بر عالمه گيتمگه حاضرلاتديرييور. هم حياتڭ ايكى يوزى، يعنى ملك، ملكوت وجهلرى پارلاقدر، كيرسزدر، نقصانسزدر، علويدر. اونڭ ايچون پرده‌سز، واسطه‌سز، طوغريدن طوغرى‌يه دستِ قدرتِ ربّانيه‌دن چيقديغنى آشكاره گوسترمك ايچون، سائر أشيا گبى ظاهرى أسبابى حياتده‌كى تصرّفاتِ قدرته پرده ايديلمه‌مش بر مستثنا مخلوقدر. هم حياتڭ حقيقتى، آلتى أركانِ ايمانيه‌يه باقوب، معنًا و رمزًا إثبات ايدر. يعنى: هم واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينى و حياتِ سرمديه‌سنى، هم دارِ آخرتى و حياتِ باقيه‌سنى، هم وجودِ ملائكه، هم سائر أركانِ ايمانيه‌يه پك قوّتلى باقوب إقتضا ايدن بر حقيقتِ نورانيه‌در. هم حيات، بتون كائناتدن سوزولمش أڭ صافى بر خلاصه‌سى اولديغى گبى، كائناتده‌كى أڭ مهمّ بر مقصدِ إلٰهى و خلقتِ عالمڭ أڭ مهمّ نتيجه‌سى اولان شكر و عبادت و حمد و محبّتى نتيجه ويرن بر سرِّ أعظمدر.

ايشته، حياتڭ بو مذكور يگرمى طوقوز أهمّيتلى و قيمتدار خاصّه‌لرينى و علوى و عمومى وظيفه‌لرينى نظره آل. صوڭره باق. محيى إسمنڭ آرقه‌سنده، إسمِ حىّ‌ڭ عظمتنى گور. و حياتڭ بو عظمتلى خاصّه‌لرى و ميوه‌لرى نقطه‌سندن، إسمِ حىّ ناصل بر إسمِ أعظم اولديغنى بيل. هم آڭلا كه؛ بو حيات، مادام كائناتڭ أڭ بيوك نتيجه‌سى و أڭ عظمتلى غايه‌سى و أڭ قيمتدار ميوه‌سيدر؛ ألبته بو حياتڭ دخى كائنات قدر بيوك بر غايه‌سى، عظمتلى بر نتيجه‌سى بولونمق گركدر. چونكه آغاجڭ نتيجه‌سى ميوه اولديغى گبى، ميوه‌نڭ ده چكردگى واسطه‌سيله نتيجه‌سى، گله‌جك بر آغاجدر. أوت بو حياتڭ غايه‌سى و نتيجه‌سى حياتِ أبديه اولديغى گبى بر ميوه‌سى ده، حياتى ويرن ذاتِ حىّ و محيى‌يه قارشى شكر و عبادت و حمد و محبّتدر كه؛ بو شكر و محبّت و حمد و عبادت ايسه؛ حياتڭ ميوه‌سى اولديغى گبى، كائناتڭ غايه‌سيدر. و بوندن آڭلا كه؛ بو حياتڭ غايه‌سنى "راحتجه ياشامق و غفلتلى لذّتلنمك و هوسكارانه نعمتلنمكدر" ديينلر،

غايت چركين بر جهالتله؛ منكِرانه، بلكه ده كافرانه، بو پك چوق قيمتدار اولان حيات نعمتنى و شعور هديه‌سنى و عقل إحساننى إستخفاف و تحقير ايدوب، دهشتلى بر كفرانِ نعمت ايدرلر.

ايكنجى رمز:

إسمِ حىّ‌ڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمى و إسمِ محيى‌نڭ بر تجلّئِ ألطفى اولان بو حياتڭ برنجى رمزده‌كى فهرسته‌سى ذكر ايديلن بتون مرتبه‌لرى و وصفلرى و وظيفه‌لرى بيان ايتمك، او وصفلر عددنجه رساله‌لر يازمق لازم گلديگندن، رسالهٔ‌ِ نورڭ أجزالرنده او وصفلرڭ، او مرتبه‌لرڭ، او وظيفه‌لرڭ بر قسمى ايضاح ايديلديگندن، قسمًا تفصيلاتى رسالهٔ‌ِ نوره حواله ايدوب، بوراده بر قاچ دانه‌سنه مختصرًا إشارت ايده‌جگز.

ايشته، حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّه‌لرندن يگرمى اوچنجى خاصّه‌سنده شويله دينيلمشدر كه: حياتڭ ايكى يوزى ده شفّاف، كيرسز اولديغندن، أسبابِ ظاهريه، اونده‌كى تصرّفاتِ قدرتِ ربّانيه‌يه پرده ايديلمه‌مشدر. أوت بو خاصّه‌نڭ سرّى شودر كه: كائناتده گرچه هر شيده بر گوزللك و اييلك و خير واردر؛ و شرّ و چركينلك غايت جزئيدر و واحدِ قياسيدرلر كه، گوزللك و اييلك مرتبه‌لرينى و حقيقتلرينڭ تكثّرينى و تعدّدينى گوسترمك جهتيله، او شرّ ايسه خير و او قبح دخى حُسن اولور. فقط ذى‌شعورلرڭ نظرِ ظاهريسنده گورونن ظاهرى چركينلك و فنالق و بلا و مصيبتدن گلن كوسمكلر و شكوالر ذاتِ حىّ قيّومه توجّه ايتمه‌مك ايچون؛ هم عقلڭ ظاهرى نظرنده خسيس، پيس گورونن شيلرده، قدسى منزّه اولان قدرتڭ بِالذّات و پرده‌سز اونلر ايله مباشرتى، قدرتڭ عزّتنه منافى گلمه‌مك ايچون، ظاهرى أسبابلر او قدرتڭ تصرّفاتنه پرده ايديلمشلر. او أسباب ايسه؛ ايجاد ايده‌مييورلر، بلكه حقسز اولان شكوالره و إعتراضلره هدف اولمق و عزّت و قدسيت و منزّهيتِ قدرتى محافظه ايچوندرلر.

يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ مقدّمه‌سنده بيان ايديلديگى گبى؛ حضرتِ عزرائيل (ع‌س)، قبضِ أرواح وظيفه‌سى خصوصنده جنابِ حقّه مناجات ايتمش. ديمش: "سنڭ قوللرڭ بندن كوسه‌جكلر." جوابًا اوڭا دينيلمش: "سنڭ وظيفه‌ڭ ايله وفات ايدنلرڭ اورته‌سنده خسته‌لقلر و مصيبتلر پرده‌سنى بيراقه‌جغم؛ وفات ايدنلر سڭا دگل، بلكه إعتراض و شكوا اوقلرينى او پرده‌لره آته‌جقلر." بو مناجاتڭ سرّينه گوره؛ ئولومڭ و وفاتڭ أهلِ ايمان حقّنده حقيقى گوزل يوزينى گورمه‌ين و اونده‌كى رحمتڭ جلوه‌سنى بيلمه‌ينلرڭ كوسمه‌لرى و إعتراضلرى ذاتِ حىّ قيّومه گيتمه‌مك ايچون حضرتِ عزرائيلڭ (ع‌س) وظيفه‌سى ده بر پرده اولديغى گبى، سائر أسبابلر دخى ظاهرى پرده‌درلر. أوت عزّت عظمت ايستر كه، أسباب پرده‌دارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.. فقط وحدت و جلال ايستر كه؛ أسباب، أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...

فقط حياتڭ هم ظاهرى، هم باطنى، هم ملك، هم ملكوت وجهلرى كيرسز، نقصانسز، قصورسز اولديغندن؛ شكوالرى و إعتراضلرى دعوت ايده‌جك مادّه‌لر اونده بولونمديغى گبى، عزّت و قدسيتِ قدرته منافى اولاجق پيسلك و چركينلك اولماديغندن، طوغريدن طوغرى‌يه پرده‌سز اولارق ذاتِ حىّ قيّومڭ "إحيا ايديجى، حيات ويريجى، ديريلتيجى" إسمنڭ ألنه تسليم ايديلمشلردر. نور ده اويله‌در، وجود و ايجاد ده اويله‌در. اونڭ ايچوندر كه؛ ايجاد و خلق طوغريدن طوغرى‌يه، پرده‌سز، ذاتِ ذو الجلالڭ قدرتنه باقار. حتّى ياغمور بر نوع حيات و رحمت اولديغندن، وقتِ نزولى بر مطّرد قانونه تابع قيلنمه‌مش؛ تا كه، هر وقتِ حاجتده أللر درگاهِ إلٰهيه‌يه رحمت ايسته‌مك ايچون آچيلسين. أگر ياغمور، گونشڭ طلوعى گبى بر قانونه تابع اولسه ايدى؛ او نعمتِ حياتيه، هر وقت رجا ايله ايسته‌نيلميه‌جكدى.

اوچنجى رمز:

يگرمى طوقوزنجى خاصّه‌سنده دينيلمشدر كه؛ كائناتڭ نتيجه‌سى حيات اولديغى گبى؛ حياتڭ نتيجه‌سى اولان شكر و عبادت دخى، كائناتڭ سببِ خلقتى و علّهٔ‌ِ غائيه‌سى و مقصود نتيجه‌سيدر. أوت بو كائناتڭ صانعِ حىّ قيّومى بو قدر حدسز أنواعِ نعمتيله كندينى ذى‌حياتلره بيلديروب سَوْديرديگنه مقابل، ألبته ذى‌حياتلردن او نعمتلره قارشى تشكّر و سَوْديرمسنه مقابل سومه‌لرينى و قيمتدار صنعتلرينه مقابل مدح و ثنا ايتمه‌لرينى و أوامرِ ربّانيه‌سنه قارشى إطاعت و عبوديتله مقابله ايديلمه‌لرينى ايستر.

ايشته بو سرِّ ربوبيته گوره تشكّر و عبوديت، بتون أنواعِ حياتڭ و طولاييسيله بتون كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايه‌سى اولديغندندر كه، قرآنِ معجز البيان پك چوق حرارتله و شدّتله و حلاوتله شكر و عبادته سَوق ايدييور. و عبادت جنابِ حقّه مخصوص و شكر اوڭا لايق و حمد اوڭا خاصدر دييه چوق تكرار ايله بيان ايدييور. ديمك بو شكر و عبادت طوغريدن طوغرى‌يه مالكِ حقيقيسنه گيتمك لازم اولديغنى إفاده ايچون، حياتى بتون شئوناتيله پرده‌سز قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتماسنه دلالت ايدن

وَهُوَ الَّذِى يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ٭ هُوَ الَّذِى يُحْيِى وَ يُمِيتُ فَاِذَا قَضٰى اَمْرًا فَاِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

گبى آيتلر؛ پك صريح بر صورتده واسطه‌لرى نفى ايدوب، طوغريدن طوغرى‌يه حياتى حىّ قيّومڭ دستِ قدرتنه منحصرًا ويرييور. أوت منّتدارلق و تشكّرى دعوت ايدن و محبّت و ثنا حسّنى تحريك ايدن، حياتدن صوڭره رزق و شفا و ياغمور گبى وسيلهٔ‌ِ شكران شيلر دخى طوغريدن طوغرى‌يه ذاتِ رزّاقِ شافى‌يه عائد اولديغنى؛ أسباب و وسائط بر پرده اولديغنى

هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ٭ وَ اِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ٭ وَهُوَ الَّذِى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا

گبى آيتلر ايله "رزق، شفا و ياغمور، منحصرًا ذاتِ حىّ قيّومڭ قدرتنه خاصدر." پرده‌سز، اوندن گلديگنى إفاده ايچون قاعدهٔ‌ِ نحويه‌جه علامتِ حصر و تخصيص اولان هُوَ الَّذِى ٭ هُوَ الرَّزَّاقُ إفاده ايتمشدر. علاجلره خاصيتلرى ويرن و تأثيرى خلق ايدن آنجق او شافئِ حقيقيدر.

دردنجى رمز:

حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّه‌سنده بيان ايديلمشدر كه؛ حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور؛ اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور. أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجه‌سى و مايه‌سى و حكمتِ خلقتى حياتدر؛ ألبته او حقيقتِ عاليه، بو فانى، قيصه‌جق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويه‌يه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّه‌سيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرهٔ‌ِ حياتڭ غايه‌سى، نتيجه‌سى و او شجره‌نڭ عظمتنه لايق ميوه‌سى، حياتِ أبديه‌در و حياتِ اُخرويه‌در؛ طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتده‌كى حياتدر. يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجره‌سى؛ ذى‌شعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوه‌سز، فائده‌سز، حقيقتسز اولمق لازم گله‌جك.. و سرمايه‌جه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذى‌حياتڭ أڭ مهمّ يوكسك و أهمّيتلى مخلوقى اولان إنسان، سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده يگرمى درجه آشاغى دوشوب أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق. هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گله‌جك زمانڭ قورقولرينى دوشونمكله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن، أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه، يوز درجه باطلدر. ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونه‌لرينى گوزيمزه گوسترييور.

عجبا سنڭ جسمڭده، سنڭ باغچه‌ڭده و سنڭ وطنڭده حياتنه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معده‌ڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معده‌يى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه؛ سنى بيلمه‌سين و گورمه‌سين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايه‌سى اولان حياتِ أبديه‌يه لازم أسبابى إحضار ايتمه‌سين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك، أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى حياتِ اُخرويه‌نڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمه‌سين و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجه‌سى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمه‌يوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمه‌سين، ممنون ايتمه‌سين، كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..

هم هيچ قابل ميدر كه؛ حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭله‌سين و درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسله‌سين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين؛ و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمه‌سين و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيزات و إداره‌سنى ياپسين؛ و مطيع و محتشم اوردويه هيچ باقماسين.. و ذرّه‌يى گورسون، گونشى گورمه‌سين.. سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمه‌سين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..

هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه؛ حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجه‌ده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى چوق سَوْديرر و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى، موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب، كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسدورسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايده‌رك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بو كائناتى جلوه‌سيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.

نتيجه:

مادام دنياده حيات وار، ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمه‌ينلر، دارِ بقاده و جنّتِ باقيه‌ده، حياتِ باقيه‌يه مظهر اولاجقلردر. آمنّا.

و هم ناصلكه ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلرى ضيانڭ لمعه‌لريله پارلايوب سونمه‌لرى، آرقه‌لرندن گلن قبارجقلر ينه خيالى گونشجكلره آيينه‌لك ايتمه‌لرى بِالبداهه گوسترييور كه؛ او لمعه‌لر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوهٔ‌ِ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده: ذاتِ حىّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچنده ذى‌حياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقه‌لرندن گلنلره ير ويرمك ايچون "يا حىّ!" دييوب پردهٔ‌ِ غيبده گيزلنمه‌لرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى.. عموم

موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهى‌يه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارهٔ‌ِ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزه‌لر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيه‌يه شهادت ايدن بتون دلائل؛ بِالإتّفاق ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر. چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده وار؛ ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر؛ سويله‌مك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر؛ إختيار، إراده وارسه حياتى گوسترر.. عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادهٔ‌ِ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر بتون دلائللريله ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگه‌سيله ايشيقلانديران و بر جلوه‌سيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديه‌سنه شهادت ايدرلر.

هم حيات،"ملائكه‌يه ايمان"ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخه‌لرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانه‌سنى گلوب گچن قافله‌لرله شنلنديرن ذى‌حياتلردر.. و مادام كُرهٔ‌ِ أرض بو قدر ذى‌حياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذى‌حيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّه‌لرنده دخى كثرتله ذى‌حياتلر خلق ايديله‌رك بر محشرِ حوينات اولويور.. و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصه‌سى اولان شعور و عقل و أڭ لطيف و ثابت جوهرى اولان روح، بو كُرهٔ‌ِ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولونويورلر؛ عادتا كُرهٔ‌ِ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش... ألبته كُرهٔ‌ِ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه؛ ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى

إمكان خارجنده‌در. ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديره‌جك و حياتدار وضعيتنى ويره‌جك و نتيجهٔ‌ِ خلقتِ سماواتى گوستره‌جك و خطاباتِ سبحانيه‌يه مظهر اولاجق اولان ذى‌شعور، ذى‌حيات و سماواته مناسب سكنه‌لر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكه‌لردر.

هم حياتڭ سرِّ ماهيتى"پيغمبرلره ايمان"ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندرلمسيله و كتابلرڭ اينديرلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولمازسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويله‌مسيله، ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير؛ اويله ده بو كائناتڭ پرده‌سى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقه‌سنده سويله‌ين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوستره‌جك، پيغمبرلر و أللرنده نازل اولان كتابلردر. ألبته كائناتده‌كى حيات، قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى؛ او حياتِ أزليه‌نڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان "إرسالِ رسل" و "إنزالِ كتب" ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر. و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (ع‌ص‌م) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى، حقّانيتلرى قطعيدر دينيله‌بيلير.

أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصه‌در.. و شعور و حسّ دخى حياتدن سوزولمش، حياتڭ بر خلاصه‌سيدر.. عقل دخى شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصه‌سيدر.. و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر؛ اويله ده مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (ع‌ص‌م) دخى، حيات و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصه‌در.. و

رسالتِ محمّديه دخى (ع‌ص‌م)، كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصه‌سيدر، بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (ع‌ص‌م)، آثارينڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ حياتيدر.. و رسالتِ محمّديه (ع‌ص‌م)، شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر.. و وحىِ قرآن دخى، حياتدار حقائقنڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر. أوت، أوت، أوت... أگر كائناتدن رسالتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م) نورى چيقسه، گيتسه؛ كائنات وفات ايده‌جك.. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرهٔ‌ِ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايده‌جك، بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى بر سيّاره‌يه چارپه‌جق، بر قيامتى قوپاره‌جق.

هم حيات،"ايمانِ بِالقدر"ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجه‌سى و غايه‌سيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينه‌سيدر و فعاليتِ ربّانيه‌نڭ أڭ مكمّل أنموذجى و فهرسته‌سيدر، تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمنده‌در. ألبته عالمِ غيب (يعنى ماضى، مستقبل) يعنى گچمش و گله‌جك مخلوقاتڭ حياتِ معنويه‌لرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيه‌يى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونمالرينى سرِّ حيات إقتضا ايدييور. ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوه‌لرنده‌كى چكردكلرى دخى عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيه‌سندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر، بو بهار گيتدكدن صوڭره، گله‌جك بهارلره بيراقه‌جغى چكردكلر، كوكلر، بو بهار گبى جلوهٔ‌ِ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيه‌يه تابعدرلر.

عينًا اويله ده؛ شجرهٔ‌ِ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گله‌جك طورلرندن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسله‌سى

بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيه‌ده مختلف طورلر ايله متعدّد وجودلرى بر سلسلهٔ‌ِ وجودِ علمى تشكيل ايدر. و وجودِ خارجى گبى او وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميه‌نڭ معنوى بر جلوه‌سنه مظهردر كه، مقدّراتِ حياتيه، او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريه‌دن آلينير. أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّهٔ‌ِ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينيلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى، جلوهٔ‌ِ حياته مظهريتنى ايستر و إستلزام ايدر. هم هر بر شيئڭ وجودِ علميسنده‌كى إنتظامِ أكملى و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوه‌لرى، طورلرى؛ بر نوع حياتِ معنويه‌يه مظهريتنى گوسترر. أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان بو جلوهٔ‌ِ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجى‌يه منحصر اولاماز؛ بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوه‌سنه مظهردر؛ و كائنات بتون عالملريله او جلوه ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم، بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.

ايشته"قدره و قضايه ايمان"ركنى دخى، گنيش بر وجهده سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا، إنتظاملريله و نتيجه‌لريله حياتدارلقلرى گورونويور، اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گله‌جك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطه‌سيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.

بشنجى رمز:

هم حياتڭ اون آلتنجى خاصّه‌سنده دينيلمش كه: حيات بر شيئه گيرديگى وقت، او جسدى بر عالم حكمنه گتيرر؛ جزء ايسه كلّ گبى،

جزئى‌يه دخى كلّى گبى بر جامعيت ويرر. أوت حياتڭ اويله بر جامعيتى وار؛ عادتا عموم كائناته تجلّى ايدن أكثر أسماءِ حسنى‌يى كندنده گوسترن بر جامع آيينهٔ‌ِ أحديتدر. بر جسمه حيات گيرديگى وقت، كوچك بر عالم حكمنه گتيرر؛ عادتا كائنات شجره‌سنڭ بر نوع فهرسته‌سنى طاشييان بر نوع چكردگى حكمنه گچييور. ناصلكه بر چكردك، اونڭ آغاجنى ياپابيلن بر قدرتڭ أثرى اولابيلير؛ اويله ده أڭ كوچك بر ذى‌حياتى خلق ايدن، ألبته عموم كائناتڭ خالقيدر.

ايشته بو حيات، بو جامعيتيله أڭ گيزلى بر سرِّ أحديتى كندنده گوسترر. يعنى ناصلكه عظمتلى گونش، ضياسيله و يدى رنگيله و عكسيله گونشه مقابل اولان هر بر قطره صوده و هر بر جام ذرّه‌سنده بولونويور.. اويله ده؛ هر بر ذى‌حياتده كائناتى إحاطه ايدن أسماء و صفاتِ إلٰهيه‌نڭ جلوه‌لرى برابر اونده تجلّى ايدييور. بو نقطهٔ‌ِ نظردن حيات؛ كائناتى، ربوبيت و ايجاد جهتنده إنقسام و تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه، بلكه إشتراكى و تجزّيسى إمكان خارجنده بولونان بر كلّى حكمنه گتيرر. أوت سنى يارادان، بتون نوعِ إنسانى يارادان ذات اولديغنى، بِالبداهه سنڭ يوزڭده‌كى سكّه‌سى گوسترييور. چونكه ماهيتِ إنسانيه بردر، إنقسامى غيرِ ممكندر. هم حيات واسطه‌سيله أجزاىِ كائنات اونڭ أفرادى حكمنه و كائنات ايسه، نوعى حكمنه گچر؛ سكّهٔ‌ِ أحديتى مجموعنده گوسترديگى گبى، هر بر جزءده دخى او سكّهٔ‌ِ أحديتى و خاتمِ صمديتى گوستره‌رك شرك و إشتراكى هر جهتله طرد ايدر.

هم حياتده صنعتِ ربّانيه‌نڭ اويله فوق العاده خارقه معجزه‌لرى وار كه، بتون كائناتى خلق ايده‌مه‌ين بر ذات، بر قدرت؛ أڭ كوچك بر ذى‌حياتى خلق ايده‌مز. أوت بر نخود دانه‌سنده بتون قرآنى يازار گبى؛ چامڭ غايت كوچك بر تخمنده قوجه چام آغاجنڭ فهرسته‌سنى و مقدّراتنى يازان قلم، ألبته سماواتى ييلديزلرله

يازان قلم اولابيلير. أوت بر آرينڭ كوچك قفاسنده كائنات باغچه‌سنده‌كى چيچكلرى طانيه‌جق و أكثر أنواعيله مناسبتدار اولاجق و بال گبى بر هديهٔ‌ِ رحمتى گتيره‌جك و دنيايه گلديگى گونده شرائطِ حياتى بيله‌جك درجه‌ده بر إستعدادى، بر قابليتى، بر جهازى درج ايدن ذات؛ ألبته بتون كائناتڭ خالقى اولابيلير.

الحاصل:حيات ناصلكه كائناتڭ يوزنده پارلاق بر سكّهٔ‌ِ توحيددر و هر بر ذى‌روح دخى حيات نقطه‌سنده بر سكّهٔ‌ِ أحديتدر و حياتڭ هر بر فردنده بولونان نقشِ صنعت، بر مُهرِ صمديتدر و ذى‌حياتلرڭ عددنجه بو كائنات مكتوبنى ذاتِ حىّ قيّوم و واحدِ أحد نامنه حياتلريله إمضا ايدييورلر و او مكتوبده توحيد مُهرلرى و أحديت خاتملرى و صمديت سكّه‌لريدرلر.. اويله ده؛ حيات گبى، هر بر ذى‌حيات دخى، بو كتابِ كائناتده برر مُهرِ وحدانيت اولديغى گبى، هر برينڭ يوزنده و سيماسنده برر خاتمِ أحديت قونولمشدر. هم ناصلكه حيات، جزئياتى عددنجه و ذى‌حيات أفرادى صاييسنجه ذاتِ حىّ قيّومڭ وحدتنه شهادت ايدن إمضالر و مُهرلردر.. اويله ده؛ إحيا و ديريلتمك فعلى دخى، أفرادى عددنجه توحيده إمضا باصييور. مثلا: إحيانڭ بر فردى اولان إحياىِ أرض، گونش گبى پارلاق بر شاهدِ توحيددر. چونكه بهارده زمينڭ ديرلمسنده و احياسنده اوچ يوز بيڭ أنواعڭ و هر نوعڭ حدسز أفرادى برابر، بربرى ايچنده، نقصانسز، قصورسز، مكمّل، منتظم إحيا ايديلير و ديريليرلر. أوت بويله بر تك فعل ايله حدسز منتظم فعللرى ياپان، ألبته بتون مخلوقاتڭ خالقيدر و بتون ذى‌حياتلرى إحيا ايدن حىّ قيّومدر و ربوبيتنده إشتراكى ممكن اولميان بر واحدِ أحددر.

شيمديلك حياتڭ خاصّه‌لرندن بو قدر آز و مختصر يازيلدى. باشقه خاصّه‌لرڭ بيانى و تفصيلاتنى رسالهٔ‌ِ نوره و باشقه زمانه حواله ايدييورز.

خاتمه

إسمِ أعظم هركس ايچون بر اولماز، بلكه آيرى آيرى اولويور. مثلا إمامِ على رضى اللّٰه‌ عنهڭ حقّنده؛"فرد، حىّ، قيّوم، حَكم، عدل، قدّوس"آلتى إسمدر. و إمامِ أعظمڭ إسمِ أعظمى"حَكم، عدل"ايكى إسمدر. و غوثِ أعظمڭ إسمِ أعظمى"يا حىّ!"در.و إمامِ ربّانينڭ إسمِ أعظمى"قيّوم"و هكذا.. پك چوق ذاتلر داها باشقه إسملرى، إسمِ أعظم گورمشلردر.

بو بشنجى نكته إسمِ حىّ حقّنده اولديغى مناسبتيله، هم تبرّك، هم شاهد، هم دليل، هم قدسى بر حجّت، هم كنديمزه بر دعا، هم بو رساله‌يه بر حسنِ خاتمه اولارق رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، جوشن الكبير نامنده‌كى مناجاتِ أعظمنده معرفت اللّٰهده غايت يوكسك و غايت جامع درجه‌ده معرفتنى گوستره‌رك بويله ديمشدر. بز ده خيالًا او زمانه گيدوب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ديديگنه "آمين!" دييه‌رك، عين مناجاتى كنديمز ده سويله‌يور گبى، صداىِ محمّدى عليه الصلاة والسلام ايله ديرز:

يَا حَىُّ قَبْلَ كُلِّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ بَعْدَ كُلِّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى لَيْسَ كَمِثْلِهِ حَىٌّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى لَا يُشْبِهُهُ شَيْءٌ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى لَا يَحْتَاجُ اِلٰى حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى لَا يُشَارِكُهُ حَىٌّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى يُمِيتُ كُلَّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى يَرْزُقُ كُلَّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذِى يُحْيِى الْمَوْتٰى ٭ يَا حَىُّ الَّذِى لَا يَمُوتُ ٭ سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ اٰمِينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭

اوتوزنجى لمعه‌نڭ آلتنجى نكته‌سى

إسمِ قيّومه باقار.

إسمِ حىّ‌ڭ بر خلاصه‌سى، نور چشمه‌سنڭ بر ذيلى اولمش؛ بو إسمِ قيّوم دخى، اوتوزنجى سوزڭ ذيلى اولماسى مناسب گورولدى.

إعتذار:بو چوق أهمّيتلى مسئله‌لر و چوق درين و گنيش إسمِ قيّومڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى، هم منتظمًا دگل، بلكه آيرى آيرى لمعه‌لر طرزنده قلبه خطور ايتديگندن، هم غايت مشوّش و عجله و تدقيقسز مسودّه حالنده قالديغندن ألبته تعبيرات و إفاده‌لرده چوق نقصانلر، إنتظامسزلقلر بولونه‌جقدر. مسئله‌لرڭ گوزللكلرينه، بنم قصورلريمى باغيشلاماليسڭز.

إخطار

إسمِ أعظمه عائد نكته‌لر، أعظمى بر صورتده گنيش، هم غايت درين اولديغندن، خصوصًا إسمِ قيّومه عائد مسئله‌لر و بِالخاصّه برنجى شعاعى (حاشيه): بو رساله‌يى اوقويان أگر متفنّن دگل ايسه، برنجى شعاعى اوقوماسين ويا آخرده اوقوسون؛ ايكنجيدن باشلاسين. مادّيونلره باقديغى ايچون، داها زياده درين گيتديگندن، ألبته هر آدم هر مسئله‌يى هر جهتده آڭلاماز. فقط هركس هر مسئله‌دن بر درجه حصّه آلابيلير. "بر شى بتون ألده ايديلمزسه، بتون

بتون ألدن قاچيرلماز." قاعده‌سيله، "بو معنوى باغچه‌نڭ بتون ميوه‌لرينى قوپارامييورم" دييه واز گچمك كارِ عقل دگلدر. إنسان نه قدر قوپارسه، او قدر كاردر.

إسمِ أعظمه عائد مسئله‌لرڭ إحاطه ايديلميه‌جك درجه‌ده گنيشلرى اولديغى گبى، عقل گورميه‌جك درجه‌ده اينجه‌لرى ده واردر. خصوصًا إسمِ حىّ و قيّومه و بِالخاصّه حياتڭ ايمان أركاننه قارشى رمزلرينه و بِالخاصّه قضا و قدر ركننه حياتڭ إشارتنه و إسمِ قيّومڭ برنجى شعاعنه هركسڭ فكرى يتيشمز، فقط حصّه‌سز ده قالماز؛ بلكه هر حالده ايماننى قوّتلنديرر. سعادتِ أبديه‌نڭ آناختارى اولان ايمانڭ قوّتلشمه‌سى أهمّيتى چوق عظيمدر. ايمانڭ بر ذرّه قدر قوّتى زياده اولماسى، بر خزينه‌در. إمامِ ربّانى أحمدِ فاروقى دييور كه: "بر كوچك مسئلهٔ‌ِ ايمانيه‌نڭ إنكشافى، بنم نظرمده يوزلر أذواق و كرامتلره مرجّحدر."

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا

گبى قيّوميتِ إلٰهيه‌يه إشارت ايدن آيتلرڭ بر نكته‌سى و إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ ايكى ضياسندن ايكنجى ضياسى وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن آلتنجى نورى اولان"قيّوم"إسمنڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمى، ذى القعده آينده عقلمه گوروندى. أسكيشهر حپسخانه‌سنده‌كى مساعده‌سزلگم جهتيله او نورِ أعظمى ألبته تماميله بيان ايده‌ميه‌جگم، فقط حضرتِ إمامِ على (ر‌ض)، قصيدهٔ‌ِ أرجوزه‌سنده "سكينه" نامِ عاليسيله بيان ايتديگى إسمِ أعظم و جلجلوتيه‌سنده پك محتشم إسملرله

إسمِ أعظم ايچنده بولونان او آلتى إسمى أڭ أعظم، أڭ أهمّيتلى طوتديغى ايچون و اونلرڭ بحثى ايچنده كرامتكارانه بزه تسلّى ويرديگى ايچون بو إسمِ قيّومه دخى، أوّلكى بش أسماء گبى، هيچ اولمازسه مختصر بر صورتده "بش شعاع" ايله، او نورِ أعظمه إشارت ايده‌جگز.

برنجى شعاع:

بو كائناتڭ خالقِ ذو الجلالى قيّومدر. يعنى بِذاته قائمدر، دائمدر، باقيدر. بتون أشيا اونڭله قائمدر، دوام ايدر و وجودده قالير، بقا بولور. أگر كائناتدن بر دقيقه‌جق اولسون او نسبتِ قيّوميت كسيلسه، كائنات محو اولور. هم او ذاتِ ذو الجلالڭ قيّوميتيله برابر قرآنِ عظيم الشانده فرمان ايتديگى گبى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ در. يعنى نه ذاتنده، نه صفاتنده، نه أفعالنده نظيرى يوقدر، مِثلى اولماز، شبيهى يوقدر، شريكى اولماز. أوت بتون كائناتى بتون شئوناتيله و كيفياتيله قبضهٔ‌ِ ربوبيتنده طوتوب، بر خانه و بر سراى حكمنده كمالِ إنتظام ايله تدبير و إداره و تربيه ايدن بر ذاتِ أقدسه مِثل و مثيل و شريك و شبيه اولماز، محالدر. أوت بر ذات كه، اوڭا ييلديزلرڭ ايجادى ذرّه‌لر قدر قولاى گله.. و أڭ بيوك شى أڭ كوچك شى گبى قدرتنه مسخّر اوله.. و هيچ بر شى هيچ بر شيئه، هيچ بر فعل هيچ بر فعله مانع اولميه.. و حدسز أفراد، بر فرد گبى نظرنده حاضر اوله.. و بتون سسلرى بردن ايشيده.. و عمومڭ حدسز حاجاتنى بردن ياپابيله.. و كائناتڭ موجوداتنده‌كى بتون إنتظامات و ميزانلرڭ شهادتيله هيچ بر شى، هيچ بر حال، دائرهٔ‌ِ مشيئت و إراده‌سندن خارج اولميه.. و هيچ بر مكانده اولماديغى حالده، هر بر يرده و هر بر مكانده قدرتيله، علميله حاضر اوله.. و هر شى اوندن نهايت درجه‌ده اوزاق اولديغى حالده، او ايسه هر شيئه نهايت درجه‌ده ياقين اولابيلن بر ذاتِ حىّ قيّومِ ذو الجلالڭ ألبته هيچ بر جهتله مِثلى، نظيرى، شريكى، وزيرى، ضدّى، نِدّى اولماز و اولماسى محالدر. يالڭز مَثل و تمثيل

صورتنده شئوناتِ قدسيه‌سنه باقيله‌بيلير. رسالهٔ‌ِ نورده‌كى بتون تمثيلات و تشبيهات، بو مَثل و تمثيل نوعندندرلر.

ايشته بويله مِثلسز و واجب الوجود و مادّه‌دن مجرّد و مكاندن منزّه و تجزّيسى و إنقسامى هر جهتله محال و تغيّر و تبدّلى ممتنع و إحتياج و عجزى إمكان خارجنده اولان بر ذاتِ أقدسڭ كائنات صفحاتنده و طبقاتِ موجوداتنده تجلّى ايدن بر قسم جلوه‌لرينى عينِ ذاتِ أقدس توهّم ايده‌رك بر قسم مخلوقاتنه الوهيتڭ أحكامنى ويرن أهلِ ضلالت إنسانلرڭ بر قسمى، او ذاتِ ذو الجلالڭ بعض أثرلرينى طبيعته إسناد ايتمشلر. حالبوكه رسالهٔ‌ِ نورڭ متعدّد يرلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش كه: طبيعت بر صنعتِ إلٰهيه‌در، صانع اولماز.. بر كتابتِ ربّانيه‌در، كاتب اولماز.. بر نقشدر، نقّاش اولاماز.. بر دفتردر، دفتردار اولماز.. بر قانوندر، قدرت اولماز.. بر مِسْطَرْدر، مَصْدَرْ اولماز.. بر قابلدر، منفعل اولور؛ فاعل اولماز.. بر نظامدر، ناظم اولاماز.. بر شريعتِ فطريه‌در، شارع اولاماز.

فرضِ محال اولارق أڭ كوچك بر ذى‌حيات مخلوق طبيعته حواله ايديلسه، "بونى ياپ" دينيلسه؛ رسالهٔ‌ِ نورڭ چوق يرلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلديگى گبى، او كوچك ذى‌حياتڭ أعضالرى و جهازاتلرى عددنجه قالبلر، بلكه ماكينه‌لر بولونديرمق گركدر؛ تا كه، طبيعت او ايشى گوره‌بيلسين.

هم مادّيون دينيلن بر قسم أهلِ ضلالت، ذرّاتده‌كى تحوّلاتِ منتظمه ايچنده خلّاقيتِ إلٰهيه‌نڭ و قدرتِ ربّانيه‌نڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمنى حسّ ايتدكلرندن و او جلوه‌نڭ نره‌دن گلديگنى بيله‌مدكلرندن و او قدرتِ صمدانيه‌نڭ جلوه‌سندن گلن عمومى قوّتڭ نره‌دن إداره ايديلديگنى آڭلايه‌مدقلرندن، مادّه و قوّتى أزلى توهّم ايده‌رك، ذرّه‌لره و حركتلرينه آثارِ إلٰهيه‌يى إسناد ايتمگه باشلامشلر. فسبحان اللّٰه‌! إنسانلرده بو درجه حدسز جهالت اولابيلير مى كه، مكاندن منزّه اولمقله برابر هر بر

يرده هر بر شيئڭ ايجادنده هر شيئى گوره‌جك، بيله‌جك، إداره ايده‌جك بر طرزده بولونور بر وضعيتله ياپديغى فعللرى و أثرلرى؛ جامد، كور، شعورسز، إراده‌سز، ميزانسز و تصادف فورطنه‌لرى ايچنده چالقانان ذرّاته و حركاتنه ويرمك، نه قدر جاهلانه و خرافتكارانه بر فكر اولديغنى، ذرّه قدر عقلى بولونانلرڭ بيلمسى گركدر. أوت بو حريفلر وحدتِ مطلقه‌دن واز گچدكلرى ايچون، حدسز و نهايتسز بر كثرتِ مطلقه‌يه دوشمشلر؛ يعنى بر تك إلٰهى قبول ايتمدكلرى ايچون، نهايتسز إلٰهلرى قبول ايتمگه مجبور اولويورلر. يعنى بر تك ذاتِ أقدسڭ خاصّه‌سى و لازمِ ذاتيسى اولان أزليتى و خالقيتى، بوزولمش عقللرينه صيغيشديره‌مدقلرندن؛ او حدسز، نهايتسز جامد ذرّه‌لرڭ أزليتلرينى، بلكه الوهيتلرينى قبول ايتمگه مسلكلرنجه مجبور اولويورلر...

ايشته سن گل، أجهليتڭ نهايتسز درجه‌سنه باق! أوت ذرّه‌لرده‌كى جلوه ايسه؛ ذرّه‌لر طائفه‌سنى واجب الوجودڭ حوليله، قدرتيله، أمريله منتظم و محتشم بر اوردو حكمنه گتيرمشدر. أگر بر ثانيه او قوماندانِ أعظمڭ أمرى و قوّتى گرى آلينسه، او چوق كثرتلى جامد، شعورسز طائفه، باشى‌بوزوقلر حكمنه گله‌جكلر؛ بلكه بتون بتون محو اولاجقلر.

هم إنسانلرڭ بر قسمى گويا داها ايلرى گورويور گبى، داها زياده جاهلانه بر ضلالتله صانعِ ذو الجلالڭ غايت لطيف، نازنين، مطيع، مسخّر بر صحيفهٔ‌ِ إجراآتى و أمرلرينڭ بر واسطهٔ‌ِ نقلياتى و ضعيف بر پردهٔ‌ِ تصرّفاتى و لطيف بر مدادِ (مركّبِ) كتابتى و أڭ نازنين بر حلّهٔ‌ِ ايجاداتى و بر مايهٔ‌ِ مصنوعاتى و بر مزرعهٔ‌ِ حبوباتى اولان "أثير" مادّه‌سنى، جلوهٔ‌ِ ربوبيتنه آيينه‌دارلق ايتديگى ايچون مصدر و فاعل توهّم ايتمشلر. بو عجيب جهالت، حدسز محاللرى إستلزام ايدييور. چونكه أثير مادّه‌سى، مادّيونلرى بوغديران ذرّات مادّه‌سندن داها لطيف و أسكى حكمانڭ

صاپلانديغى هيولاء فهرسته‌سندن داها كثيف، إختيارسز، شعورسز، جامد بر مادّه‌در. بو حدسز بر صورتده تجزّى و إنقسام ايدن و ناقللك و إنفعال خاصّه‌سيله و وظيفه‌سيله تجهيز ايديلن بو مادّه‌يه، بلكه او مادّه‌نڭ ذرّه‌دن چوق درجه داها كوچك اولان ذرّه‌لرينه؛ هر شيده هر شيئى گوره‌جك، بيله‌جك، إداره ايده‌جك بر إختيار و بر إقتدار ايله وجود بولان فعللرى، أثرلرى إسناد ايتمك، أثيرڭ ذرّه‌لرى عددنجه ياڭليشدر.

أوت موجوداتده گورونن فعلِ ايجاد اويله بر كيفيتده‌در كه؛ هر شيده، خصوصًا ذى‌حيات اولسه، أكثر أشيايى و بلكه عموم كائناتى گوره‌جك، بيله‌جك و كائناته قارشى او ذى‌حياتڭ مناسباتنى طانيه‌جق، تأمين ايده‌جك بر إقتدار و إختياردن گلديگنى گوسترييور كه، مادّى و إحاطه‌سز اولان أسبابڭ هيچ بر جهتله فعلى اولماز. أوت (سرِّ قيّوميتله) أڭ جزئى بر فعلِ ايجادى، طوغريدن طوغرى‌يه بتون كائنات خالقنڭ فعلى اولديغنه دلالت ايدن بر سرِّ أعظمى طاشييور. أوت مثلا بر آرينڭ ايجادينه توجّه ايدن بر فعل، ايكى جهتله خالقِ كائناته خصوصيتنى گوسترييور.

برنجيسى: او آرينڭ بتون أمثالنڭ بتون زمينده، عين زمانده عين فعله مظهريتلرى گوسترييور كه: بو جزئى و خصوصى فعل ايسه، إحاطه‌لى روىِ زمينى قاپلامش بر فعلڭ بر اوجيدر. اويله ايسه؛ او بيوك فعلڭ فاعلى و او فعلڭ صاحبى كيم ايسه، او جزئى فعل دخى اونڭدر.

ايكنجى جهت: بو حاضر آرينڭ خلقتنه توجّه ايدن فعلڭ فاعلى اولمق ايچون، او آرينڭ شرائطِ حياتيه‌سنى و جهازاتنى و كائناتله مناسباتنى تأمين ايده‌جك و بيله‌جك قدر پك بيوك بر إقتدار و إختيار لازم گلديگندن، او جزئى فعلى ياپان ذاتڭ، أكثر كائناته حكمى گچمكله آنجق او فعلى اويله مكمّل ياپابيلير.

ديمك أڭ جزئى فعل، ايكى جهتله خالقِ كلّ شيئه خاص اولديغنى گوسترر.

أڭ زياده جاىِ دقّت و جاىِ حيرت شودر كه: وجودڭ أڭ قوّتلى مرتبه‌سى اولان "وجوب"ڭ و وجودڭ أڭ ثباتلى درجه‌سى اولان "مادّه‌دن تجرّد"ڭ و وجودڭ زوالدن أڭ اوزاق طورى اولان "مكاندن منزّهيت"ڭ و وجودڭ أڭ صاغلام و تغيّردن و عدمدن أڭ مقدّس صفتى اولان "وحدت"ڭ صاحبى اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أڭ خاص خاصّه‌سى و لازمِ ذاتيسى اولان أزليتى و سرمديتى؛ وجودڭ أڭ ضعيف مرتبه‌سى و أڭ اينجه‌جك درجه‌سى و أڭ متغيّر، متحوّل طورى و أڭ زياده مكانه ياييلمش اولان حدسز كثرتلى بر مادّى مادّه اولان أثير و ذرّات گبى شيلره ويرمك و اونلره أزليت إسناد ايتمك و اونلرى أزلى تصوّر ايتمك و قسمًا آثارِ إلٰهيه‌نڭ اونلردن نشئت ايتديگنى توهّم ايتمك، نه قدر خلافِ حقيقت و واقعه مخالف و عقلدن اوزاق و باطل بر فكر اولديغى، رسالهٔ‌ِ نورڭ متعدّد جزءلرنده قطعى برهانلرله گوستريلمشدر.

ايكنجى شعاع:"ايكى مسئله"در.

برنجى مسئله:إسمِ قيّومڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظمنه إشارت ايدن

لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ

گبى آيتلرڭ إشارت ايتديگى حقيقتِ أعظمڭ بر وجهى شودر كه:

شو كائناتده‌كى أجرامِ سماويه‌نڭ قياملرى، دواملرى، بقالرى؛ سرِّ قيّوميتله باغليدر. أگر او جلوهٔ‌ِ قيّوميت بر دقيقه‌ده يوزينى چويرسه، بر قسمى كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلرله كره‌لر، فضاىِ غيرِ متناهى بوشلغنده طاغيلاجق، بربرينه چارپه‌جق، عدمه دوكوله‌جكلر. ناصلكه مثلا: هواده (طيّاره‌لر يرنده) بيڭلر

محتشم قصرلرى كمالِ إنتظامله طورديروب سياحت ايتديرن بر ذاتڭ قيّوميت إقتدارى، او هواده‌كى سرايلرڭ ثبات و نظام و دواملرى ايله ئولچولور.. اويله ده: او ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ مادّهٔ‌ِ أثيريه ايچنده حدسز أجرامِ سماويه‌يه نهايت درجه‌ده إنتظام و ميزان ايچنده سرِّ قيّوميتله بر قيام، بر بقا، بر دوام ويره‌رك، بعضسى كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ و بر قسمى بر ميليون دفعه بيوك ميليونلرله عظيم كره‌لرى ديركسز، إستنادسز، بوشلقده طورديرمقله برابر، هر برينى بر وظيفه ايله توظيف ايدوب غايت محتشم بر اوردو شكلنده "أمرِ كُنْ فَيَكُون"دن گلن فرمانلره كمالِ إنقيادله إطاعت ايتديرمسى، إسمِ قيّومڭ أعظمى جلوه‌سنه بر ئولچو اولديغى گبى، هر بر موجودڭ ذرّه‌لرى دخى، ييلديزلر گبى سرِّ قيّوميتله قائم و او سرّ ايله بقا و دوام ايدييورلر. أوت بر ذى‌حياتڭ جسدنده‌كى ذرّه‌لرڭ هر بر أعضايه مخصوص بر هيئت ايله كومه كومه طوپلانوب طاغيلمادقلرى و سيل گبى آقان عنصرلرڭ فورطنه‌لرى ايچنده وضعيتلرينى محافظه ايدوب طاغيلماملرى و منتظمًا طورمالرى، بِالبداهه كندى كنديلرندن اولمايوب، بلكه سرِّ قيّوميتله اولديغندن؛ هر بر جسد منتظم بر طابور، هر بر نوع منتظم بر اوردو حكمنده اولارق بتون ذى‌حيات و مركّباتڭ زمين يوزنده و ييلديزلرڭ فضا عالمنده طورمالرى و گزمه‌لرى گبى، بو ذرّه‌لر دخى حدسز ديللريله سرِّ قيّوميتى إعلان ايدرلر.

ايكنجى مسئله:أشيانڭ سرِّ قيّوميتله مناسبتدار فائده‌لرينڭ و حكمتلرينڭ بر قسمنه إشارت ايتمگى، بو مقام إقتضا ايدييور.

أوت هر شيئڭ حكمتِ وجودى و غايهٔ‌ِ فطرتى و فائدهٔ‌ِ خلقتى و نتيجهٔ‌ِ حياتى اوچر نوعدر:

برنجى نوع، كندينه و إنسانه و إنسانڭ مصلحتلرينه باقار.

ايكنجى نوع، داها مهمدر كه: هر شى، عموم ذى‌شعور مطالعه ايده‌بيله‌جك و فاطرِ ذو الجلالڭ جلوهٔ‌ِ أسماسنى بيلديره‌جك برر آيت، برر مكتوب، برر كتاب، برر قصيده حكمنده اولارق معنالرينى حدسز اوقويوجيلرينه إفاده ايتمه‌سيدر.

اوچنجى نوع ايسه، صانعِ ذو الجلاله عائددر، اوڭا باقار. هر شيئڭ فائده‌سى و نتيجه‌سى كندينه باقان بر ايسه، صانعِ ذو الجلاله باقان يوزلردر كه، صانعِ ذو الجلال كندى عجائبِ صنعتنى كنديسى تماشا ايدر؛ كندى جلوهٔ‌ِ أسماسنه، كندى مصنوعاتنده باقار. بو أعظمى اوچنجى نوعده، بر ثانيه قدر ياشامق كافيدر.

هم هر شيئڭ وجودينى إقتضا ايدن بر سرِّ قيّوميت وار كه، اوچنجى شعاعده ايضاح ايديله‌جك.

بر زمان طلسمِ كائنات و معمّاىِ خلقت جلوه‌سيله موجوداتڭ حكمتلرينه و فائده‌لرينه باقدم، ديدم: "عجبا بو أشيا نه‌دن بويله كندينى گوسترييورلر، چابوق غائب اولوب گيدييورلر؟" اونلرڭ شخصنه باقييورم؛ منتظم، حكمتلى گيينمش، گيديرلمش، سوسلنديرلمش، سرگى‌يه تماشاگاهه گوندريلمش. حالبوكه بر ايكى گونده، بلكه بر قسمى بر قاچ دقيقه‌ده غائب اولوب؛ فائده‌سز بوش بوشنه گيدييورلر. بو قيصه زمانده بزه گورونمه‌لرندن مقصد نه‌در؟ دييه چوق مراق ايدييوردم. او زمان موجوداتڭ، خصوصًا ذى‌حياتڭ دنيا درسخانه‌سنه گلمه‌لرينڭ مهمّ بر حكمتنى لطفِ إلٰهى ايله بولدم. او ده شودر:

هر شى، خصوصًا ذى‌حيات، غايت معنيدار بر كلمه، بر مكتوب، بر قصيدهٔ‌ِ ربّانيدر، بر إعلاننامهٔ‌ِ إلٰهيدر. عموم ذى‌شعورڭ مطالعه‌سنه مظهر اولدقدن و حدسز مطالعه‌جيلره معناسنى إفاده ايتدكدن صوڭره، لفظى و حروفى حكمنده‌كى صورتِ جسمانيه‌سى غائب اولور.

بر سنه قدر بو حكمت بڭا كافى گلدى. بر سنه صوڭره مصنوعاتده و بِالخاصّه ذى‌حياتلرده بولونان چوق خارقه و پك اينجه صنعتڭ معجزه‌لرى إنكشاف ايتدى. آڭلادم كه: بو چوق اينجه و چوق خارقه اولان دقائقِ صنعت، يالڭز ذى‌شعورلرڭ نظرلرينه إفادهٔ‌ِ معنا ايچون دگلدر. گرچه هر بر موجودى، حدسز ذى‌شعورلر مطالعه ايده‌بيلير. فقط هم اونلرڭ مطالعه‌سى محدوددر، هم ده هركس او ذى‌حياتڭ بتون دقائقِ صنعتنه نفوذ ايده‌مزلر. ديمك ذى‌حياتلرڭ أڭ مهمّ نتيجهٔ‌ِ خلقتى و أڭ بيوك غايهٔ‌ِ فطرتى، ذاتِ قيّومِ أزلينڭ كندى نظرينه، كندى عجائبِ صنعتنى و ويرديگى رحيمانه هديه‌لرينى و إحسانلرينى عرض ايتمكدر.

بو غايه ايسه، چوق زمان بڭا قناعت ويردى و اوندن آڭلادم كه: هر موجودده، خصوصًا ذى‌حياتلرده حدسز دقائقِ صنعت بولونماسى، ذاتِ قيّومِ أزلينڭ نظرينه عرض ايتمك، يعنى ذاتِ قيّومِ أزلى كندى صنعتنى كنديسى تماشا ايتمك اولان حكمتِ خلقت، او بيوك مصارفه كافى گلييوردى. بر زمان صوڭره گوردم كه: موجوداتڭ شخصلرنده و صورتلرنده‌كى دقائقِ صنعت دوام ايتمييور؛ غايت سرعتله تازه‌له‌نييور، تبدّل ايدييور؛ نهايتسز بر فعاليت و بر خلّاقيت ايچنده تحوّل ايدييورلر. بو خلّاقيت و بو فعاليتڭ حكمتى ألبته او فعاليت درجه‌سنده بيوك اولمق لازم گلييور، دييه تفكّره باشلادم. بو دفعه مذكور ايكى حكمت كافى گلمه‌مگه باشلاديلر، نقصان قالديلر. غايت مراق ايله آيرى بر حكمتى آرامغه و تحرّى‌يه باشلادم. بر زمان صوڭره، ِللّٰه‌ الحمد قرآنِ معجز البيانڭ فيضى ايله، سرِّ قيّوميت نقطه‌سنده عظيم حدسز بر حكمت، بر غايه گوروندى. و اونڭ ايله "طلسمِ كائنات" و "معمّاىِ خلقت" تعبير ايديلن بر سرِّ إلٰهى آڭلاشيلدى. (يگرمى دردنجى مكتوبده تفصيلًا بيان ايديلديگندن، بوراده يالڭز إجمالًا ايكى اوچ نقطه‌سنى اوچنجى شعاعده ذكر ايده‌جگز.)

أوت سرِّ قيّوميتڭ جلوه‌سنه بو نقطه‌دن باقڭز كه؛ بتون موجوداتى عدمدن چيقاروب، هر بريسنى بو نهايتسز فضاده

اَللّٰهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمٰوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا

سرّيله طورديروب، قيام و بقا ويروب، عمومنى بويله سرِّ قيّوميتڭ تجلّيسنه مظهر أيله‌يور. أگر بو نقطهٔ‌ِ إستناد اولمازسه؛ هيچ بر شى كندى باشيله طورماز. حدسز بر بوشلقده يووارلانوب عدمه سقوط ايده‌جك.

هم ناصلكه بتون موجودات، وجودلرى و قياملرى و بقالرى جهتنده قيّومِ ذو الجلاله طايانييورلر؛ قياملرى اونڭله‌در.. اويله ده: موجوداتڭ كيفيات و أحوالنده بيڭلر سلسله‌لرڭ؛ (تمثيلده خطا اولماسين) تلفون، تلغراف سلسله‌لرينڭ مركزى و سانترال ديرگى حكمنده اولان سرِّ قيّوميتده وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ سرّيله، اوجلرى باغليدر. أگر او نورانى نقطهٔ‌ِ إستناده طايانمازلرسه، أهلِ عقلجه محال و باطل اولان بيڭلر دورلر و تسلسللر لازم گله‌جك؛ بلكه، موجودات عددنجه باطل اولان دورلر و تسلسللر لازم گلير. مثلا: بو شى (حفظ ويا نور ويا وجود ويا رزق گبى) بر جهتده بوڭا طايانير، بو ده اوته‌كينه، او ده اوڭا.. گيت گيده هر حالده نهايتسز اولاماز، بر نهايتى بولونه‌جق. ايشته، بتون بويله سلسله‌لرڭ منتهالرى، ألبته سرِّ قيّوميتدر. سرِّ قيّوميت آڭلاشيلدقدن صوڭره، او موهوم سلسله‌لرده بربرينه طايانمق رابطه‌سى و معناسى قالماز، قالقار؛ هر شى طوغريدن طوغرى‌يه سرِّ قيّوميته باقار.

اوچنجى شعاع:

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَاْنٍ ٭ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ ٭ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ٭ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

گبى آيتلرڭ إشارت ايتدكلرى خلّاقيتِ إلٰهيه و فعاليتِ ربّانيه ايچنده‌كى سرِّ قيّوميتڭ بر درجه إنكشافنه، بر ايكى مقدّمه ايله إشارت ايده‌جگز.

برنجيسى:شو كائناته باقديغمز وقت گورويورز كه: زمان سَيْلنده متماديًا چالقانان و قافله قافله آرقه‌سندن گلوب گچن مخلوقاتڭ بر قسمى، بر ثانيه‌ده گلير، درعقب غائب اولور. بر طائفه‌سى، بر دقيقه‌ده گلير، گچر. بر نوعى، بر ساعت عالمِ شهادته اوغرار، عالمِ غيبه گيرر. بر قسمى بر گونده، بر قسمى بر سنه‌ده، بر قسمى بر عصرده، بر قسمى ده عصرلرده بو عالمِ شهادته گلوب، قونوب، وظيفه گوروب گيدييورلر. بو حيرت ويريجى سياحت و سيرانِ موجودات و سفر و سيلانِ مخلوقات اويله بر إنتظام و ميزان و حكمتله سَوق و إداره ايديلير و اونلره و او قافله‌لره قوماندانلق ايدن اويله بصيرانه، حكيمانه، مدبّرانه قوماندانلق ايدييور كه؛ بتون عقللر فرضا إتّحاد ايدوب بر تك عقل اولسه، او حكيمانه إداره‌نڭ كنهنه يتيشه‌مز و قصور بولوب تنقيد ايده‌مز.

ايشته بو خلّاقيتِ ربّانيه‌نڭ ايچنده؛ او سَويملى و سَوْديگى مصنوعاتڭ خصوصًا ذى‌حياتلرڭ هيچ برينه گوز آچديرميه‌رق عالمِ غيبه گوندرييور، هيچ برينه نَفَس آلديرميه‌رق دنياده‌كى حياتدن ترخيص ايدييور، متماديًا بو مسافرخانهٔ‌ِ عالمى طولديروب مسافرلرڭ رضاسى اولميه‌رق بوشالتييور؛ قلمِ قضا و قدر، كُرهٔ‌ِ أرضى يازار بوزار تخته‌سى گبى ياپارق يُحْيِى وَ يُمِيتُ جلوه‌لريله متماديًا كُرهٔ‌ِ أرضده يازيلرينى يازار و او يازيلرى تازه‌لنديرر، تبديل ايدر. ايشته بو فعاليتِ ربّانيه‌نڭ و بو خلّاقيتِ إلٰهيه‌نڭ بر سرِّ حكمتى و أساسلى بر مقتضيسى و بر سببِ داعيسى، اوچ مهمّ شُعْبه‌يه آيريلان حدسز، نهايتسز بر حكمتدر.

او حكمتڭ برنجى شُعْبه‌سى شودر كه: فعاليتڭ هر نوعى جزئى اولسون، كلّى اولسون بر لذّت ويرر. بلكه هر فعاليتده بر لذّت وار. بلكه فعاليت عينِ لذّتدر. بلكه فعاليت، عينِ لذّت اولان وجودڭ تظاهريدر و عينِ ألم اولان عدمدن تباعد ايله

سيلكنمسيدر. أوت هر قابليت صاحبى، بر فعاليتله قابليتنڭ إنكشافنى لذّتله تعقيب ايدر. هر بر إستعدادڭ فعاليتله تظاهر ايتمه‌سى، بر لذّتدن گلير و بر لذّتى نتيجه ويرر. هر بر كمال صاحبى، فعاليتله كمالاتنڭ تظاهرينى لذّتله تعقيب ايدر. مادام هر بر فعاليتده بويله سَويلير، ايسته‌نيلير بر كمال، بر لذّت واردر و فعاليت دخى، بر كمالدر و مادام ذى‌حيات عالمنده دائمى و أزلى بر حياتدن نشئت ايدن حدسز بر محبّتڭ، نهايتسز بر مرحمتڭ جلوه‌لرى گورونويور و او جلوه‌لر گوسترييور كه، كندينى بويله سَوْديرن و سَون و شفقت ايدوب لطفلرده بولونان ذاتڭ قدسيتنه لايق و وجوبِ وجودينه مناسب او حياتِ سرمديه‌نڭ مقتضاسى اولارق حدسز درجه‌ده (تعبيرده خطا اولماسين) بر عشقِ لاهوتى، بر محبّتِ قدسيه، بر لذّتِ مقدّسه گبى شئوناتِ قدسيه او حياتِ أقدسده وار كه، او شئونات بويله حدسز فعاليتله و نهايتسز بر خلّاقيتله كائناتى دائما تازه‌لنديرييور، چالقالانديرييور، دگيشديرييور.

سرِ‌ّ قيّوميته باقان حدسز فعاليتِ إلٰهيه‌ده‌كى حكمتڭ ايكنجى شُعْبه‌سى:

أسماءِ إلٰهيه‌يه باقار. معلومدر كه هر بر جمال صاحبى، كندى جمالنى گورمك و گوسترمك ايستر؛ هر بر هنر صاحبى، كندى هنرينى تشهير و إعلان ايتمكله نظرِ دقّتى جلب ايتمك ايستر و سَور. و هنرى گيزلى قالمش بر گوزل حقيقت و گوزل بر معنا، ميدانه چيقمق و مشتريلرى بولمق ايستر و سَور. مادام بو أساسلى قاعده‌لر، هر شيده درجه‌سنه گوره جريان ايدييور؛ ألبته جميلِ مطلق اولان ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ بيڭ بر أسماءِ حسنى‌سندن هر بر إسمڭ، كائناتڭ شهادتيله و جلوه‌لرينڭ دلالتيله و نقشلرينڭ إشارتيله، هر بريسنڭ هر بر مرتبه‌سنده حقيقى بر حُسن، حقيقى بر كمال، حقيقى بر جمال و غايت گوزل بر حقيقت، بلكه هر بر إسمڭ هر بر مرتبه‌سنده حدسز أنواعِ حُسنله حدسز حقائقِ جميله واردر.

مادام بو أسمانڭ قدسى جماللرينى إرائه ايدن آيينه‌لرى و گوزل نقشلرينى گوسترن لوحه‌لرى و گوزل حقيقتلرينى إفاده ايدن صحيفه‌لرى، بو موجوداتدر و بو كائناتدر. ألبته او دائمى و باقى أسماء، حدسز جلوه‌لرينى و نهايتسز معنيدار نقشلرينى و كتابلرينى؛ هم مسمّالرى اولان ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ نظرِ مشاهده‌سنه، هم حدّ و حسابه گلمه‌ين ذى‌روح و ذى‌شعور مخلوقاتڭ نظرِ مطالعه‌سنه گوسترمك و نهايتلى محدود بر شيدن نهايتسز لوحه‌لرى و بر تك شخصدن پك چوق شخصلرى و بر حقيقتدن پك كثرتلى حقيقتلرى گوسترمك ايچون، او عشقِ مقدّسِ إلٰهى‌يه إستنادًا و او سرِّ قيّوميته بناءً، كائناتى عمومًا و متماديًا جلوه‌لريله تازه‌لنديرييورلر، دگيشديرييورلر.

دردنجى شعاع:

كائناتده‌كى حيرت‌نما فعاليتِ دائمه‌نڭ حكمتنڭ اوچنجى شُعْبه‌سى شودر كه:

هر بر مرحمت صاحبى، باشقه‌سنى ممنون ايتمكدن مسرور اولور؛ هر بر شفقت صاحبى، باشقه‌سنى مسرور ايتمكدن ممنون اولور؛ هر بر محبّت صاحبى، سَوينديرمگه لايق مخلوقلرى سَوينديرمكله سَوينير؛ هر بر عالى‌جناب ذات، باشقه‌سنى مسعود ايتمكله لذّت آلير؛ هر بر عادل ذات، إحقاقِ حق ايتمك و مستحقلره جزا ويرمكده حقوق صاحبلرينى منّتدار ايتمكله كيفله‌نير؛ هنر صاحبى هر بر صنعتكار، صنعتنى تشهير ايتمكله و صنعتنڭ تصوّر ايتديگى طرزده ايشله‌مسيله و ايستديگى نتيجه‌لرى ويرمسيله إفتخار ايدر.

ايشته بو مذكور دستورلرڭ هر برى برر قاعدهٔ‌ِ أساسيه‌در كه، كائناتده و عالمِ إنسانيتده جريان ايدييورلر. بو قاعده‌لرڭ أسماءِ إلٰهيه‌ده جريان ايتدكلرينى گوسترن اوچ مثال، اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنده ايضاح ايديلمشدر. بر خلاصه‌سى بو مقامده يازيلماسى مناسب اولديغندن، ديرز:

ناصلكه مثلا غايت مرحمتلى، سخاوتلى، غايت كريم عالى‌جناب بر ذات، فطرتنده‌كى عالى سجيه‌لرڭ مقتضاسيله بيوك بر سياحت گميسنه، چوق محتاج و فقير إنسانلرى بينديروب، غايت مكمّل ضيافتلرله، إكراملرله او محتاج فقيرلرى ممنون ايده‌رك دڭزلرده أرضڭ أطرافنده گزديرر و كنديسى ده اونلرڭ اوستنده، اونلرى مسرورانه تماشا ايده‌رك او محتاجلرڭ منّتدارلقلرندن لذّت آلير و اونلرڭ تلذّذلرندن مسرور اولور و اونلرڭ كيفلرندن سَوينير، إفتخار ايدر. مادام بويله بر توزيعات مأمورى حكمنده اولان بر إنسان، بويله جزئى بر ضيافت ويرمكدن بو درجه ممنون و مسرور اولورسه.. ألبته بتون حيوانلرى و إنسانلرى و حدسز مَلكلرى و جنلرى و روحلرى، بر سفينهٔ‌ِ رحمانى اولان كُرهٔ‌ِ أرض گميسنه بينديره‌رك؛ روىِ زمينى، أنواعِ مطعوماتله و بتون طويغولرڭ أذواق و أرزاقيله طولديرلمش بر سفرهٔ‌ِ ربّانيه شكلنده اونلره آچمق و او محتاج و متشكّر و منّتدار و مسرور مخلوقاتنى أقطارِ كائناتده سياحت ايتديرمكله و بو دنياده بو قدر إكراملرله اونلرى مسرور ايتمكله برابر، دارِ بقاده جنّتلرندن هر برينى ضيافتِ دائمه ايچون برر سفره ياپان ذاتِ حىّ قيّومه عائد اولارق او مخلوقاتڭ تشكّرلرندن و منّتدارلقلرندن و مسروريتلرندن و سَوينجلرندن گلن و تعبيرنده عاجز اولديغمز و مأذون اولماديغمز شئوناتِ إلٰهيه‌يى، "ممنونيتِ مقدّسه" "إفتخارِ قدسى" و "لذّتِ مقدّسه" گبى إسملرله إشارت ايديلن معانئِ ربوبيتدر كه، بو دائمى فعاليتى و متمادى خلّاقيتى إقتضا ايدر.

هم مثلا بر ماهر صنعتكار، پلاقسز بر فونوغراف ياپسه، او فونوغراف ايستديگى گبى قونوشسه، ايشله‌سه؛ صنعتكارى نه قدر مفتخر اولور، متلذّذ اولور؛ كندى كندينه "ما شاء اللّٰه‌" دير. مادام ايجادسز و صورى بر كوچك صنعت، صنعتكارينڭ روحنده بو درجه بر إفتخار، بر ممنونيت حسّى اويانديررسه، ألبته بو موجوداتڭ صانعِ حكيمى، كائناتڭ مجموعنى، حدسز نغمه‌لرڭ أنواعيله

صدا ويرن و سس ويروب تسبيح ايدن و ذكر ايدوب قونوشان بر موسيقئِ إلٰهيه و بر فابريقهٔ‌ِ عجيبه ياپمقله برابر، كائناتڭ هر بر نوعنى، هر بر عالمنى آيرى بر صنعتله و آيرى صنعت معجزه‌لريله گوستره‌رك ذى‌حياتلرڭ قفالرنده برر فونوغراف، برر فوطوغراف، برر تلغراف گبى چوق ماكينه‌لرى، حتّى أڭ كوچك بر قفاده دخى ياپمقله برابر هر بر إنسان قفاسنه، دگل يالڭز پلاقسز فونوغراف، برر آيينه‌سز فوطوغراف، بر تلسز تلغراف، بلكه بونلردن يگرمى دفعه داها خارقه، هر إنسانڭ قفاسنده اويله بر ماكينه‌يى ياپمقدن و ايستديگى طرزده ايشله‌يوب نتيجه‌لرى ويرمكدن گلن إفتخارِ قدسى و ممنونيتِ مقدّسه گبى معنالرى و ربوبيتڭ بو نوعندن اولان علوى شئوناتى؛ ألبته و هر حالده بو فعاليتِ دائمه‌يى إستلزام ايدر.

هم مثلا بر حكمدارِ عادل، إحقاقِ حق ايچون مظلوملرڭ حقّنى ظالملردن آلمقله و فقيرلرى قويلرڭ شرّندن محافظه ايتمكله و هركسه مستحق اولديغى حقّى ويرمكله لذّت آلماسى، إفتخار ايتمه‌سى، ممنون اولماسى؛ حكمدارلغڭ و عدالتڭ بر قاعدهٔ‌ِ أساسيه‌سى اولديغندن، ألبته حاكمِ حكيم، عدلِ عادل اولان ذاتِ حىّ قيّومڭ بتون مخلوقاتنه، خصوصًا ذى‌حياتلره "حقوقِ حيات" تعبير ايديلن شرائطِ حياتيه‌يى ويرمكله.. و حياتلرينى محافظه ايچون اونلره جهازات إحسان ايتمكله.. و ضعيفلرى قويلرڭ شرّندن رحيمانه حمايه ايتمكله.. و عموم ذى‌حياتلرده بو دنياده إحقاقِ حق ايتمك نوعى تمامًا و حقسزلره جزا ويرمك نوعى ايسه قسمًا سرِّ عدالتڭ إجراسندن اولمقله.. و بِالخاصّه محكمهٔ‌ِ كبراىِ حشرده عدالتِ أكبرڭ تجلّيسندن حاصل اولان و تعبيرنده عاجز اولديغمز شئوناتِ ربّانيه و معانئِ قدسيه‌در كه، كائناتده بو فعاليتِ دائمه‌يى إقتضا ايدييور.

ايشته بو اوچ مثال گبى؛ أسماءِ حسنى‌نڭ عمومنده، هر بريسى بو فعاليتِ دائمه‌ده بويله قدسى بعض شئوناتِ إلٰهيه‌يه مدار اولدقلرندن، خلّاقيتِ دائمه‌يى

إقتضا ايدرلر. هم مادام هر قابليت، هر بر إستعداد، إنبساط و إنكشاف ايدوب ثمره ويرمكله بر فرحلق، بر گنيشلك، بر لذّت ويرر.. هم مادام هر وظيفه‌دار، وظيفه‌سنى ياپمق و بيتيرمكله، وظيفه‌سندن ترخيصنده بيوك بر راحتلق، بر ممنونيت حسّ ايدر.. و مادام بر تك تخمدن بر چوق ميوه‌لرى آلمق و بر درهمدن يوز درهم كار قزانمق، صاحبلرينه چوق سَوينجلى بر حالتدر، بر تجارتدر. ألبته بتون مخلوقاتده‌كى حدسز إستعدادلرى إنكشاف ايتديرن و بتون مخلوقاتنى قيمتدار وظيفه‌لرده إستخدام ايتدكدن صوڭره ترقّى‌وارى ترخيص ايتديرن، يعنى عنصرلرى، معدنلر مرتبه‌سنه؛ معدنلرى، نباتلر حياتنه؛ نباتلرى، رزق واسطه‌سيله حيوانلرڭ درجهٔ‌ِ حياتنه؛ و حيوانلرى إنسانلرڭ شعوركارانه اولان يوكسك حياتنه چيقارييور.

ايشته هر بر ذى‌حياتڭ ظاهرى بر وجودينڭ زواليله؛ (يگرمى دردنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى) روحى، ماهيتى، هويتى، صورتى گبى پك چوق وجودلرينى آرقه‌سنده بيراقديران و يرنده وظيفه باشنه گچيرن فعاليتِ دائمه و خلّاقيتِ ربّانيه‌دن نشئت ايدن معانئِ قدسيه‌نڭ و ربوبيتِ إلٰهيه‌نڭ نه قدر أهمّيتلى اولدقلرى آڭلاشيلير.

مهمّ بر سؤاله قطعى بر جواب:أهلِ ضلالتدن بر قسمى دييورلر كه: "كائناتى بر فعاليتِ دائمه ايله تغيير و تبديل ايدن ذاتڭ، ألبته كنديسنڭ ده متغيّر و متحوّل اولماسى لازم گلير."

الجواب:حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!.. يرده‌كى آيينه‌لرڭ تغيّرى، گوكده‌كى گونشڭ تغيّرينى دگل، بِالعكس جلوه‌لرينڭ تازه‌لنديگنى گوسترر. هم أزلى، أبدى، سرمدى، هر جهتجه كمالِ مطلقده و إستغناىِ مطلقده، مادّه‌دن مجرّد، مكاندن، قيددن، إمكاندن منزّه، مبرّا، معلّا اولان بر ذاتِ أقدسڭ تغيّرى و تبدّلى محالدر. كائناتڭ تغيّرى، اونڭ تغيّرينه دگل، بلكه عدمِ تغيّرينه و غيرِ متحوّل

اولديغنه دليلدر. چونكه متعدّد شيلرى إنتظامله دائمى تغيير و تحريك ايدن بر ذات، متغيّر اولمامق و حركت ايتمه‌مك لازم گلير. مثلا؛ سن چوق ايپلرله باغلى چوق گلّه‌لرى و طوپلرى چويرديگڭ و دائمى إنتظامله تحريك ايدوب وضعيتلر ويرديگڭ وقت، سنڭ يرڭده طوروب تغيّر و حركت ايتمه‌مكلگڭ گركدر. يوقسه او إنتظامى بوزاجقسڭ.

مشهوردر كه: إنتظامله تحريك ايدن، حركت ايتمه‌مك و دوام ايله تغيير ايدن، متغيّر اولمامق گركدر؛ تا كه او ايش إنتظامله دوام ايتسين.

ثانيًا: تغيّر و تبدّل؛ حدوثدن و تكمّل ايتمك ايچون تازه‌لنمكدن و إحتياجدن و مادّيلكدن و إمكاندن ايلرى گلييور. ذاتِ أقدس ايسه هم قديم، هم هر جهتجه كمالِ مطلقده، هم إستغناىِ مطلقده، هم مادّه‌دن مجرّد، هم واجب الوجود اولديغندن؛ ألبته تغيّر و تبدّلى محالدر، ممكن دگلدر.

بشنجى شعاع:ايكى مسئله‌در:

برنجى مسئله‌سى:إسمِ قيّومڭ جلوهٔ‌ِ أعظمنى گورمك ايسترسه‌ك، خيالمزى بتون كائناتى تماشا ايده‌جك؛ برى، أڭ اوزاق شيلرى؛ ديگرى، أڭ كوچك ذرّه‌لرى گوستره‌جك ايكى دوربين ياپوب برنجى دوربينله باقييورز، گورويورز كه: إسمِ قيّومڭ جلوه‌سيله، كُرهٔ‌ِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلر كره‌لر، ييلديزلر، ديركسز اولارق هوادن داها لطيف اولان مادّهٔ‌ِ أثيريه ايچنده قسمًا طورديرلمش، قسمًا وظيفه ايچون سياحت ايتديريلييور. صوڭره او خيالڭ خرده‌بينى اولان ايكنجى دوربينيله، كوچك ذرّاتى گوره‌جك بر صورتله باقييورز. او سرِّ قيّوميتله، ذى‌حيات مخلوقاتِ أرضيه‌نڭ هر برينڭ ذرّاتِ وجوديه‌لرى، ييلديزلر گبى منتظم بر وضعيت آلوب حركت ايدييورلر و وظيفه‌لر گورويورلر. خصوصًا ذى‌حياتڭ قاننده‌كى

"كريواتِ حمرا و بيضا" تعبير ايتدكلرى ذرّه‌لردن تشكّل ايدن كوچوجك كتله‌لرى، سيّار ييلديزلر گبى، مولوى‌وارى ايكى حركتِ منتظمه ايله حركت ايدييورلر گورويورز.

بر خلاصة الخلاصه:

(حاشيه): اوتوزنجى لمعه‌نڭ آلتى رساله‌جگنڭ أساسى و موضوعى و إسمِ أعظمڭ سرّينى طاشييان آلتى مقدّس إسملرڭ غايت قيصه بر خلاصه‌لريدر.

إسمِ أعظمڭ آلتى إسمى، ضياده‌كى يدى رنك گبى إمتزاج ايده‌رك تشكيل ايتدكلرى ضياءِ قدسيه‌يه باقمق ايچون، بر خلاصه‌نڭ ذكرى مناسبدر. شويله كه:

بتون كائناتڭ موجوداتنى بويله طورديران، بقا و قيام ويرن، إسمِ قيّومڭ بو جلوهٔ‌ِ أعظمنڭ آرقه‌سندن باق: إسمِ حىّ‌ڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى، او بتون موجوداتِ ذى‌حياتى جلوه‌سيله شعله‌لنديرمش، كائناتى نورلانديرمش، بتون ذى‌حيات موجوداتى جلوه‌سيله يالديزلايور. شيمدى باق: إسمِ حىّ‌ڭ آرقه‌سنده إسمِ فردڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى، بتون كائناتى أنواعيله، أجزاسيله بر وحدت ايچنه آلييور؛ هر شيئڭ آلننه بر سكّهٔ‌ِ وحدت قويويور؛ هر شيئڭ يوزينه بر خاتمِ أحديت باصييور؛ نهايتسز و حدسز ديللرله جلوه‌سنى إعلان ايتديرييور. شيمدى إسمِ فردڭ آرقه‌سندن إسمِ حَكمڭ جلوهٔ‌ِ أعظمنه باق كه؛ ييلديزلردن ذرّه‌لره قدر، خيالڭ ايكى دوربينيله تماشا ايتديگمز موجوداتڭ هر بريسنى، جزئى اولسون، كلّى اولسون، أڭ بيوك دائره‌دن أڭ كوچك دائره‌يه قدر، هر برينه لايق و مناسب اولارق ميوه‌دار بر نظام و حكمتلى بر إنتظام و ثمره‌دار بر إنسجام ايچنه آلمش، بتون موجوداتى سوسلنديرمش، يالديزلانديرمش. صوڭره إسمِ حَكمڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى آرقه‌سندن باق كه، إسمِ عدلڭ جلوهٔ‌ِ أعظميله (ايكنجى نكته‌ده ايضاح ايديلديگى وجهله) بتون كائناتى موجوداتيله، فعاليتِ دائمه ايچنده اويله حيرت‌أنگيز

ميزانلرله، ئولچولرله، طارتيلرله إداره ايدر كه؛ أجرامِ سماويه‌دن برى، بر ثانيه ده موازنه‌سنى غائب ايتسه؛ يعنى إسمِ عدلڭ جلوه‌سى آلتندن چيقسه، ييلديزلر ايچنده بر هرج و مرجه، بر قيامت قوپماسنه سببيت ويره‌جك. ايشته بتون موجوداتڭ دائرهٔ‌ِ أعظمى، كهكشاندن يعنى صمان يولى تعبير ايديلن منطقهٔ‌ِ كبرادن طوت، تا قان ايچنده‌كى كريواتِ حمرا و بيضانڭ دائرهٔ‌ِ حركتلرينه قدر هر بر دائره‌سنى، هر بر موجودينى حسّاس بر ميزان، بر ئولچو ايله بيچيلمش بر شكل و بر وضعيتله باشدن باشه ييلديزلر اوردوسندن، تا ذرّه‌لر اوردوسنه قدر بتون موجوداتڭ "أمرِ كُنْ فَيَكُون"دن گلن أمرلره كمالِ مسخّريتله إطاعت ايتدكلرينى گوسترييور. شيمدى إسمِ عدلڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى آرقه‌سندن (برنجى نكته‌ده ايضاح ايديلديگى گبى) إسمِ قدّوسڭ جلوهٔ‌ِ أعظمنه باق كه؛ كائناتڭ بتون موجوداتنى اويله تميز، پاك، صافى، گوزل، سوسلى، برّاق ياپار گوسترر كه؛ بتون كائناته و بتون موجوداته جميلِ مطلقڭ حدسز درجه‌ده جمالِ ذاتيسنه لايق و نهايتسز گوزل اولان أسماءِ حسنى‌سنه مناسب اولاجق گوزل آيينه‌لر شكلنى ويرمشدر.

الحاصل: إسمِ أعظمڭ بو آلتى إسمى و آلتى نورى، كائناتى و موجوداتى آيرى آيرى گوزل رنكلرده، چشيد چشيد نقشلرده، باشقه باشقه زينتلرده بولونان يالديزلى پرده‌لر ايچنده موجوداتى صارمشدر.

بشنجى شعاعڭ ايكنجى مسئله‌سى:كائناته تجلّى ايدن قيّوميتڭ جلوه‌سى، واحديت و جلال نقطه‌سنده اولديغى گبى، كائناتڭ مركزى و مدارى و ذى‌شعور ميوه‌سى اولان إنسانده دخى، قيّوميتڭ جلوه‌سى أحديت و جمال نقطه‌سنده تظاهرى وار. يعنى ناصلكه كائنات سرِّ قيّوميتله قائمدر.. اويله ده إسمِ قيّومڭ مظهرِ أكملى اولان إنسان ايله، بر جهتده كائنات قيام بولور؛ يعنى كائناتڭ أكثر حكمتلرى، مصلحتلرى، غايه‌لرى إنسانه باقديغى ايچون، گويا إنسانده‌كى

جلوهٔ‌ِ قيّوميت، كائناته بر ديركدر. أوت ذاتِ حىّ قيّوم، بو كائناتده إنسانى إراده ايتمش و كائناتى اونڭ ايچون ياراتمش دينيله‌بيلير. چونكه إنسان، جامعيتِ تامّه ايله بتون أسماءِ إلٰهيه‌يى آڭلار، ذوق ايدر. خصوصًا رزقده‌كى ذوق جهتيله پك چوق أسماءِ حسنى‌يى آڭلار. حالبوكه ملائكه‌لر، اونلرى او ذوق ايله بيله‌مزلر.

ايشته إنسانڭ بو أهمّيتلى جامعيتيدر كه: ذاتِ حىّ قيّوم، إنسانه بتون أسماسنى إحساس ايتمك و بتون أنواعِ إحساناتنى طاتديرمق ايچون اويله إشتهالى بر معده ويرمش كه، او معده‌نڭ گنيش سفره‌سنى حدسز أنواعِ مطعوماتيله كريمانه طولديرمش. هم بو مادّى معده گبى حياتى ده بر معده ياپمش. او حيات معده‌سنه طويغولر، أللر حكمنده غايت گنيش بر سفرهٔ‌ِ نعمت آچمش. او حيات ايسه، طويغولرى واسطه‌سيله، او سفرهٔ‌ِ نعمتدن هر چشيد إستفاده‌لر ايله، تشكّراتڭ هر نوعنى ياپار. و بو حيات معده‌سندن صوڭره بر إنسانيت معده‌سنى ويرمش كه، او معده، حياتدن داها گنيش بر دائره‌ده رزق و نعمت ايستر. عقل و فكر و خيال، او معده‌نڭ أللرى حكمنده، سماوات و زمين گنيشلگنده، او سفرهٔ‌ِ رحمتدن إستفاده ايدوب شكر ايدر. و إنسانيت معده‌سندن صوڭره حدسز گنيش ديگر بر سفرهٔ‌ِ نعمت آچمق ايچون، إسلاميت و ايمان عقيده‌لرينى، چوق رزق ايستر بر معنوى معده حكمنه گتيروب، اونڭ رزق سفره‌سنڭ دائره‌سنى ممكنات دائره‌سنڭ خارجنده گنيشلتوب، أسماءِ إلٰهيه‌يى ده ايچنه آلير قيلمشدر كه، او معده ايله إسمِ رحمانى و إسمِ حكيمى أڭ بيوك بر ذوقِ رزقى ايله حسّ ايدر. "اْلحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى رَحْمَانِيَّتِهِ وَ عَلٰى حَكِيمِيَّتِهِ" دير و هكذا.. بو معنوى معدهٔ‌ِ كبرا ايله حدسز نعمتِ إلٰهيه‌دن إستفاده ايده‌بيلير و بِالخاصّه او معده‌ده‌كى محبّتِ إلٰهيه ذوقنڭ داها باشقه بر دائره‌سى وار.

ايشته ذاتِ حىّ قيّوم، إنسانى بتون كائناته بر مركز، بر مدار ياپارق، كائنات قدر گنيش بر سفرهٔ‌ِ نعمت إنسانه آچديغنڭ و كائناتى إنسانه مسخّر ايتديگنڭ و كائناتڭ إنسان ايله مظهر اولديغى سرِّ قيّوميتله بر جهتده قائم اولديغنڭ حكمتى ايسه، إنسانڭ مهمّ اوچ وظيفه‌سيدر:

برنجيسى:كائناتده منتشر بتون أنواعِ نعمتى إنسانله تنظيم ايتمك و إنسانڭ منفعتى ايپيله تسبيح دانه‌لرى گبى تنظيم ايدر، نعمتلرڭ ايپلرينڭ اوجلرينى إنسانڭ باشنه باغلار، رحمت خزينه‌لرينڭ عموم چشيدلرينه إنسانى بر ليسته حكمنه گتيرر.

ايكنجى وظيفه‌سى:ذاتِ حىّ قيّومڭ خطاباتنه، إنسان جامعيتى حيثيتيله أڭ مكمّل مخاطب اولمق و حيرتكارانه صنعتلرينى تقدير و تحسين ايتمكله أڭ يوكسك سسلى بر دلّال اولمق و شعوردارانه تشكّراتڭ بتون أنواعيله، بتون أنواعِ نعمتنه و چشيد چشيد حدسز إحساناتنه شكر و حمد و ثنا ايتمكدر.

اوچنجى وظيفه‌سى:حياتى ايله، اوچ جهتله ذاتِ حىّ قيّومه و شئوناتنه و صفاتِ محيطه‌سنه آيينه‌دارلق ايتمكدر.

برنجى وجه:إنسان كندى عجزِ مطلقيله، خالقنڭ قدرتِ مطلقه‌سنى و درجاتنى؛ و عجزڭ درجه‌لريله، قدرتڭ مرتبه‌لرينى حسّ ايتمكدر. و فقرِ مطلقيله رحمتنى و رحمتنڭ درجه‌لرينى إدراك ايتمك و ضعفيله اونڭ قوّتنى آڭلامقدر. و هكذا.. نقصان صفتلريله خالقنڭ أوصافِ كمالنه مقياس‌وارى آيينه اولمق. گيجه‌ده نورڭ داها زياده پارلاماسنه نظرًا، گيجه ظلمتنڭ ألكتريق لامبالرينى گوسترمگه مكمّل بر آيينه اولديغى گبى، إنسان دخى بويله ناقص صفتلريله كمالاتِ إلٰهيه‌يه آيينه‌دارلق ايدر.

ايكنجى وجه:إنسان، جزئى إراده‌سيله و آزيجق علميله و كوچوجك قدرتيله و ظاهرى مالكيتيله و خانه‌سنى بنا ايتمه‌سيله، بو كائنات اوسته‌سنڭ مالكيتنى و صنعتنى و إراده‌سنى و قدرتنى و علمنى، كائناتڭ بيوكلگى نسبتنده آڭلار، آيينه‌دارلق ايدر.

اوچنجى وجهده‌كى آيينه‌دارلغڭ ايكى يوزى وار:

بريسى، أسماءِ إلٰهيه‌نڭ آيرى آيرى نقشلرينى كندنده گوسترمكدر. عادتا إنسان، جامعيتيله كائناتڭ كوچك بر فهرسته‌سى و بر مثالِ مصغّره‌سى حكمنده اولوب، عموم أسمانڭ نقشلرينى گوسترييور.

ايكنجى يوزى، شئوناتِ إلٰهيه‌يه آيينه‌دارلق ايدر. يعنى كندى حياتيله ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه إشارت ايتديگى گبى، كندى حياتنده إنكشاف ايدن سمع و بصر گبى طويغولرڭ واسطه‌سيله، ذاتِ حىّ قيّومڭ سمع و بصر گبى صفتلرينه آيينه‌دارلق ايدر، بيلديرر. هم إنسان حياتنده بولونان و إنكشاف ايتمه‌ين و حسّ و حسّاسيت صورتنده غليان ايدن و كثرتلى بر صورتده اولان چوق اينجه حياتى طويغولر، معنالر و حسلر واسطه‌سيله، ذاتِ حىّ قيّومڭ شئوناتِ قدسيه‌سنه آيينه‌دارلق ايدر. مثلا: او حسّاسيت ايچنده؛ سومك، إفتخار ايتمك، ممنون اولمق، مسرور اولمق، مفرّح اولمق گبى معنالر ايله ذاتِ أقدسڭ قدسيتنه و غناىِ مطلقنه مناسب و لايق اولمق شرطيله، او نوعدن اولان شئوناتنه آيينه‌دارلق ايدر.

هم إنسان، ناصلكه حياتِ جامعه‌سيله ذاتِ ذو الجلالڭ صفات و شئوناتنه بر مقياسِ معرفتدر و جلوهٔ‌ِ أسماسنه بر فهرسته‌در و شعورلى بر آيينه‌در.. و هكذا چوق جهتلرله ذاتِ حىّ قيّومه آيينه‌دارلق ايدر. اويله ده: إنسان، شو كائناتڭ حقائقلرينه بر واحدِ قياسيدر، بر فهرسته‌در، بر مقياسدر و بر ميزاندر. مثلا: كائناتده لوحِ محفوظڭ غايت قطعى بر دليلِ وجودى و بر نمونه‌سى، إنسانده‌كى قوّهٔ‌ِ حافظه‌در و

عالمِ مثالڭ وجودينه قطعى دليل و نمونه، قوّهٔ‌ِ خياليه‌در

(حاشيه): أوت ناصلكه إنسانڭ عناصرلرى، كائناتڭ عنصرلرندن؛ و كميكلرى، طاش و قيالرندن؛ و صاچلرى نبات و أشجارندن؛ و بدننده جريان ايدن قان و گوزندن، قولاغندن، بورنندن و آغزندن آقان آيرى آيرى صولرى، أرضڭ چشمه‌لرندن و معدنى صولرندن خبر ويرييورلر، دلالت ايدوب اونلره إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده؛ إنسانڭ روحى عالمِ أرواحدن و حافظه‌لرى لوحِ محفوظدن و قوّهٔ‌ِ خياليه‌لرى عالمِ مثالدن.. و هكذا هر بر جهازى بر عالمدن خبر ويرييورلر. و اونلرڭ وجودلرينه قطعى شهادت ايدرلر.

و كائناتده‌كى روحانيلرڭ بر دليلِ وجودى و نمونه‌سى، إنسانده‌كى قوّه‌لردر و لطيفه‌لردر و هكذا... إنسان، كوچك بر مقياسده، كائناتده‌كى حقائقِ ايمانيه‌يى شهود درجه‌سنده گوستره‌بيلير.

ايشته إنسانڭ مذكور وظيفه‌لر گبى چوق مهمّ خدمتلرى وار. جمالِ باقى‌يه آيينه‌در، كمالِ سرمدى‌يه دلّالِ مظهردر و رحمتِ أبديه‌يه محتاجِ متشكّردر. مادام جمال، كمال، رحمت باقيدرلر و سرمديدرلر؛ ألبته او جمالِ باقينڭ آيينهٔ‌ِ مشتاقى و او كمالِ سرمدينڭ دلّالِ عاشقى و او رحمتِ أبديه‌نڭ محتاجِ متشكّرى اولان إنسان، باقى قالمق ايچون، بر دارِ بقايه گيره‌جك و او باقيلره رفاقت ايچون أبده گيده‌جك و او أبدى جمال و او سرمدى كمال و دائمى رحمته، أبد الآبادده رفاقت ايتمك گركدر، لازمدر.

چونكه أبدى بر جمال، فانى بر مشتاقه و زائل بر دوسته راضى اولماز. چونكه جمال، كندينى سَوْديگى ايچون، سومسنه مقابل محبّت ايستر. زوال و فنا ايسه، او محبّتى عداوته قلب ايدر، چويرر. أگر إنسان أبده گيدوب باقى قالمازسه، فطرتنده‌كى جمالِ سرمدى‌يه قارشى اولان أساسلى محبّت يرينه عداوت بولونه‌جقدر. اوننجى سوزڭ حاشيه‌سنده بيان ايديلديگى گبى: بر زمان بر دنيا

گوزلى، بر عاشقنى حضورندن چيقارييور. او آدمده‌كى عشق، بردن عداوته دونويور و دييور كه: "توه!.. نه قدر چركيندر" دييه‌رك، كندينه تسلّى ويرمك ايچون جمالندن كوسويور، جمالنى إنكار ايدييور. أوت إنسان بيلمديگى شيئه دشمن اولديغى گبى، ألى يتيشمديگى وياخود طوته‌مديغى شيلرڭ عداوتكارانه قصورلرينى آرار، عادتا دشمنلق ايتمك ايستر.

مادام بتون كائناتڭ شهادتيله محبوبِ حقيقى و جميلِ مطلق، بتون گوزل أسماءِ حسنى‌سيله كندينى إنسانه سَوْديرييور و إنسانلرڭ كندينى سومه‌لرينى ايسته‌يور؛ ألبته و هر حالده، كنديسنڭ هم محبوبى، هم حبيبى اولان إنسانه فطرى بر عداوتى ويروب دريندن درينه كندندن كوستورميه‌جك.. و فطرةً أڭ زياده سَويملى و محبّتلى و پرستش ايچون ياراتديغى أڭ مستثنا مخلوقى اولان إنسانڭ فطرتنه بتون بتون ضد اولارق بر گيزلى عداوتى، إنسانڭ روحنه ويرميه‌جك. چونكه إنسان، سَوْديگى و قيمتنى تقدير ايتديگى بر جمالِ مطلقدن أبدى آيريلمقدن گلن درين ياره‌سنى؛ آنجق اوڭا عداوتله، اوندن كوسمكله و اونى إنكار ايتمكله تداوى ايده‌بيلير. ايشته كافرلرڭ اللّٰهڭ دشمنى اولماسى، بو نقطه‌دن ايلرى گلييور. اويله ايسه، هر حالده او جمالِ أزلى، كنديسنڭ آيينهٔ‌ِ مشتاقى اولان إنسان ايله أبد الآباد يولنده سياحتنده برابر بولونمق ايچون، على كلّ حال بر دارِ بقاده بر حياتِ باقيه‌يه إنسانى مظهر ايده‌جك.

أوت مادام إنسان فطرةً بر جمالِ باقى‌يه مشتاق و محبّ بر صورتده خلق ايديلمشدر.. و مادام باقى بر جمال، زائل بر مشتاقه راضى اولاماز.. و مادام إنسان بيلمديگى ويا يتيشه‌مديگى ويا طوته‌مديغى بر مقصوددن گلن حزن و ألمدن تسلّى بولمق ايچون، او مقصودڭ قصورينى بولمقله، بلكه گيزلى عداوت ايتمكله كندينى تسكين ايدر.. و مادام بو كائنات، إنسان ايچون خلق ايديلمش و إنسان

ايسه معرفت و محبّتِ إلٰهيه ايچون ياراديلمش.. و مادام بو كائناتڭ خالقى، أسماسيله سرمديدر.. و مادام أسمالرينڭ جلوه‌لرى دائم و باقى و أبدى اولاجقدر؛ ألبته و هر حالده إنسان، بر دارِ بقايه گيده‌جك و بر حياتِ باقيه‌يه مظهر اولاجقدر. و إنسانڭ قيمتنى و وظيفه‌لرينى و كمالاتنى بيلديرن رهبرِ أعظم و إنسانِ أكمل اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، إنسانه دائر بيان ايتديگمز بتون كمالاتى و وظيفه‌لرى أڭ أكمل بر صورتده كندنده و ديننده گوسترمه‌سيله گوسترييور كه: ناصل كائنات إنسان ايچون ياراديلمش و كائناتدن مقصود و منتخب إنساندر؛ اويله ده، إنساندن دخى أڭ بيوك مقصود و أڭ قيمتدار منتخب و أڭ پارلاق آيينهٔ‌ِ أحد و صمد، ألبته أحمدِ محمّددر.

عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ

يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ نَسْئَلُكَ بِحَقِّ فُرْقَانِكَ الْحَكِيمِ وَ بِحُرْمَةِ حَبِيبِكَ الْاَكْرَمِ وَ بِحَقِّ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ بِحُرْمَةِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ اِحْفَظْنَا مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ اٰمِينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭