— 209 —
اون دردنجى لمعه
(ايكى مقامدر. برنجى مقامى ايكى سؤالڭ جوابيدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق قارداشم رأفت بك!
ثَوْر و حوته دائر صورديغڭ سؤالڭ بعض رسالهلرده جوابى واردر. او نوع سؤاللره گوره جواب يگرمى دردنجى سوزڭ اوچنجى دالنده اون ايكى أصل ناميله اون ايكى قاعدهِٔ مهمّه بيان ايديلمشدر. او قاعدهلر أحاديثِ نبويهيه دائر مختلف تأويلاته دائر برر محكدرلر و أحاديثه گلن أوهامى دفع ايدهجك مهمّ أساسلردر.
مع التأسّف شيمديلك سنوحاتدن باشقه علمى مسائل ايله إشتغالمه مانع بعض حاللر وار. اونڭ ايچون سؤالڭزه گوره جواب ويرهمييورم. أگر سنوحاتِ قلبيه اولسه، بِالمجبوريه مشغول اولويورم. بعضًا سؤاللره، سنوحات توافق ايتديگى ايچون جواب ويريلير، گوجنمهيڭز. اونڭ ايچون هر بر سؤالڭزه لايقنجه جواب ويرهمييورم. هايدى بو دفعهكى سؤالڭزه قيصه بر جواب ويرهيم.
— 210 —
بو دفعهكى سؤالڭزده دييورسڭز كه:"خواجهلر دييورلر: أرض، اوكوز و باليق اوستنده طورييور. حالبوكه أرض، معلّقده بر ييلديز گبى گزديگنى جغرافيا گورويور. نه اوكوز وار و نه ده باليق؟"
الجواب:ابن عبّاس (رض) گبى ذاتلره إسناد ايديلن صحيح بر روايت وار كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن صورمشلر: "دنيا نه اوستندهدر؟" فرمان ايتمش: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ بر روايتده بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ديمش، ديگر دفعهده عَلَى الْحُوتِ ديمشدر. محدّثلرڭ بر قسمى، إسرائيلياتدن آلينمه و أسكيدن بَرى نقل ايديلن خرافهوارى حكايهلره بو حديثى تطبيق ايتمشلر. خصوصًا بنى إسرائيل عالملرينڭ مسلمان اولانلرندن بر قسمى، كتبِ سابقهده "ثَوْر و حوت" حقّنده گوردكلرى حكايهلرى، حديثه تطبيق ايدوب، حديثڭ معناسنى عجيب بر طرزه چويرمشلر. شيمديلك بو سؤالڭزه دائر غايت مجمل اوچ أساس و اوچ وجه سويلهنهجك.
برنجى أساس:
بنى إسرائيل علماسنڭ بر قسمى مسلمان اولدقدن صوڭره، أسكى معلوماتلرى دخى اونلرله برابر مسلمان اولمش، إسلاميته مال اولمش. حالبوكه او أسكى معلوماتلرنده ياڭليشلر وار. او ياڭليشلر، ألبته اونلره عائددر، إسلاميته عائد دگلدر.
ايكنجى أساس:
تشبيه و تمثيللر، خواصدن عوامه گچدكجه، يعنى علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشدكجه، مرورِ زمانله حقيقت تلقّى ايديلير. مثلا: كوچكلگمده قمر طوتولدى. بن والدهمه ديدم: "نهدن آى بويله اولدى؟" ديدى: "ييلان يوتمش." ديدم: "داها گورونويور؟" ديدى: "يوقاريده ييلانلر جام گبى اولوب، ايچلرنده بولونان شيئى گوستررلر." بو چوجقلق خاطرهسنى چوق زمان تخطّر ايدييوردم. و دير ايدم كه: "بو قدر حقيقتسز بر خرافه، والدهم
— 211 —
گبى جدّى ذاتلرڭ لساننده ناصل گزييور؟" دييه دوشونوردم. تا، فلكيات فنّنى مطالعه ايتديگم وقت گوردم كه: والدهم گبى اويله ديينلر، بر تشبيهى حقيقت تلقّى ايتمشلر. چونكه درجاتِ شمسيهنڭ مدارى اولان "منطقة البروج" تعبير ايتدكلرى دائرهِٔ عظيمه، منازلِ قمريهنڭ مدارى بولونان مائلِ قمر دائرهسى بربرى اوستنه گچمكله، او ايكى دائره هر برى ايكى قوس شكلنى ويرمش؛ او ايكى قوسه فلكيون علماسى لطيف بر تشبيه ايله بيوك ايكى ييلان نامى اولان "تِنّينَيْن" نامنى ويرمشلر.
ايشته او ايكى دائرهنڭ تقاطع نقطهسنه، باش معناسنه "رأس"، ديگرينه قويروق معناسنه "ذَنَبْ" ديمشلر. قمر رأسه و شمس ذنبه گلديگى وقت فلكيون إصطلاحنجه "حيلولتِ أرض" وقوع بولور. يعنى كُرهِٔ أرض تام ايكيسنڭ اورتهسنه دوشر، او وقت قمر خسف اولور. سابق تشبيه ايله "قمر، تِنّينڭ آغزينه گيردى" دينيلير.
ايشته بو علوى و علمى تشبيه، عوامڭ لساننه گيردكجه، مرورِ زمانله، قمرى يوتهجق قوجه بر ييلان شكلنى آلمش.
ايشته ثَوْر و حوت ناميله ايكى بيوك مَلك، بر تشبيهِ لطيفِ قدسى ايله و معنيدار بر إشارتله ثَوْر و حوت ناميله تسميه ايديلمشلر. قدسى، علوى لسانِ نبوّتدن عمومڭ لساننه گيردكجه، او تشبيه حقيقته إنقلاب ايتمش، عادتا غايت بيوك بر اوكوز و دهشتلى بر باليق صورتنى آلمشلر.
اوچنجى أساس:
ناصلكه قرآنڭ متشابهاتى وار؛ غايت درين مسئلهلرى تمثيلات ايله و تشبيهاتله عوامه درس ويرييور. اويله ده: حديثڭ متشابهاتى وار؛ غايت درين حقيقتلرى مأنوس تشبيهاتله إفاده ايدر. مثلا: بر ايكى رسالهده بيان ايتديگمز گبى: بر وقت حضورِ نبويده غايت درين بر گورولتى ايشيدلدى. فرمان
— 212 —
ايتدى كه: "يتمش سنهدر يووارلانوب، بو دقيقهده جهنّمڭ ديبنه دوشن بر طاشڭ گورولتيسيدر." بر قاچ دقيقه صوڭره بريسى گلدى، ديدى: "يتمش ياشندهكى مشهور منافق ئولدى." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ غايت بليغ تمثيلينڭ حقيقتنى إعلان ايتدى.
سنڭ سؤالڭ جوابنه شيمديلك "اوچ وجه" سويلهنهجك.
برنجيسى:حَمَلهِٔ عرش و سماوات دينيلن ملائكهنڭ برينڭ إسمى "نَسِرْ" و ديگرينڭ إسمى "ثَوْر" اولارق درت ملائكهيى، جنابِ حق عرش و سماواته سلطنتِ ربوبيتنه نظارت ايتمك ايچون تعيين ايتديگى گبى، سماواتڭ بر كوچك قارداشى و سيّارهلرڭ بر آرقداشى اولان كُرهِٔ أرضه دخى ايكى مَلك، ناظر و حَمَله اولارق تعيين ايتمشدر. او مَلكلرڭ برينڭ إسمى "ثَوْر" و ديگرينڭ إسمى "حوت"در. و او نامى ويرمهسنڭ سرّى شودر كه: أرض ايكى قسمدر: برى، صو؛ برى طوپراق. صو قسمنى شنلنديرن باليقدر. طوپراق قسمنى شنلنديرن، إنسانلرڭ مدارِ حياتى اولان زراعت، اوكوز ايلهدر و اوكوزڭ اوموزندهدر. كُرهِٔ أرضه مؤكّل ايكى مَلك، هم قوماندان، هم ناظر اولدقلرندن، ألبته باليق طائفهسنه و اوكوز نوعنه بر جهتِ مناسبتلرى بولونمق لازمدر. بلكه، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ او ايكى مَلگڭ عالمِ ملكوت و عالمِ مثالده ثَوْر و حوت صورتنده تمثّللرى وار.
(حاشيه): أوت كُرهِٔ أرض، بحرِ محيطِ هوائيده بر سفينهِٔ ربّانيه و نصِّ حديثله آخرتڭ بر مزرعهسى، يعنى فدانلق تارلاسى اولديغندن، او جامد و شعورسز بيوك گمىيى او دڭزده أمرِ إلٰهى ايله، إنتظام ايله، حكمت ايله يوزديرن، قپودانلق ايدن ملائكهيه "حوت" نامى و او تارلايه إذنِ إلٰهى ايله نظارت ايدن ملائكهيه "ثَوْر" إسمى نه قدر ياقيشديغى ظاهردر.
ايشته بو مناسبته و او نظارته إشارةً و كُرهِٔ أرضڭ او ايكى مهمّ نوع
— 213 —
مخلوقاتنه ايماءً لسانِ معجز البيانِ نبوى،
الْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ
ديمش، غايت درين و گنيش بر صحيفه قدر مسئلهلرى حاوى اولان بر حقيقتى، غايت گوزل و قيصه بر تك جمله ايله إفاده ايتمش.
ايكنجى وجه:مثلا ناصلكه دينيلسه: "بو دولت و سلطنت هانگى شى اوزرنده طورييور؟" جوابنده: عَلَى السَّيْفِ وَ الْقَلَمِ دينيلير. يعنى "عسكر قلنجنڭ شجاعتنه، قوّتنه و مأمور قلمنڭ درايتنه و عدالتنه إستناد ايدر." اويله ده: كُرهِٔ أرض مادام ذىحياتڭ مسكنيدر و ذىحياتڭ قوماندانلرى ده إنساندر و إنسانڭ أهلِ سواحل قسمنڭ قسمِ أعظمنڭ مدارِ تعيّشلرى باليقدر و أهلِ سواحل اولميان قسمنڭ مدارِ تعيّشلرى، زراعتله اوكوزڭ اوموزندهدر و مهمّ بر مدارِ تجارتى ده باليقدر. ألبته دولت، سيف و قلم اوستنده طورديغى گبى؛ كُرهِٔ أرض ده، اوكوز و باليق اوستنده طورييور دينيلير. زيرا نه وقت اوكوز چاليشمازسه و باليق ميليون يمورطهيى بردن طوغورمازسه، او وقت إنسان ياشايامز، حيات سقوط ايدر، خالقِ حكيم ده أرضى خراب ايدر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، غايت معجزانه و غايت علوى و غايت حكمتلى بر جواب ايله:
الْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ
ديمش. نوعِ إنسانينڭ حياتى، نه قدر جنسِ حيوانينڭ حياتيله علاقهدار اولديغنه دائر گنيش بر حقيقتى، ايكى كلمه ايله درس ويرمش.
اوچنجى وجه:أسكى قوزموغرافيا نظرنده گونش گزر. گونشڭ هر اوتوز درجهسنى، بر برج تعبير ايتمشلر. او برجلردهكى ييلديزلرڭ آرالرنده بربرينه ربط ايدهجك فرضى خطلر چكيلسه، بر تك وضعيت حاصل اولديغى وقت، بعض أسد (يعنى آرسلان) صورتنى، بعض ترازى معناسنه اولارق ميزان صورتنى، بعض
— 214 —
اوكوز معناسنه ثَوْر صورتنى، بعض باليق معناسنه حوت صورتنى گوسترمشلر. او مناسبته بناءً او برجلره او إسملر ويريلمش. شو عصرڭ قوزموغرافياسى نظرنده ايسه، گونش گزمييور. او برجلر بوش و معطّل و ايشسز قالمشلر. گونشڭ بدلنه كُرهِٔ أرض گزييور. اويله ايسه او بوش، ايشسز برجلر و يوقاريدهكى معطّل دائرهلر يرينه، يرده أرضڭ مدارِ سنويسنده كوچك مقياسده او دائرهلرى تشكيل ايتمك گركدر. شو حالده بروجِ سماويه، أرضڭ مدارِ سنويسنده تمثّل ايدهجك. و او حالده كُرهِٔ أرض هر آيده بروجِ سماويهنڭ برينڭ گولگهسنده و مثالندهدر. گويا أرضڭ مدارِ سنويسى بر آيينه حكمنده اولارق، سماوى برجلر اونده تمثّل ايدييور.
ايشته بو وجهله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، سابقًا ذكر ايتديگمز گبى بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ، بر دفعه عَلَى الْحُوتِ ديمش. أوت معجز البيان اولان لسانِ نبوّته ياقيشير بر طرزده غايت درين و چوق عصر صوڭره آڭلاشيلاجق بر حقيقته إشارةً بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ديمش. چونكه كُرهِٔ أرض، او سؤالڭ زماننده ثَوْر برجنڭ مثالنده ايدى. بر آى صوڭره ينه صورولمش، عَلَى الْحُوتِ ديمش. چونكه او وقت كُرهِٔ أرض، حوت برجنڭ گولگهسنده ايمش.
ايشته إستقبالده آڭلاشيلاجق بو علوى حقيقته إشارةً و كُرهِٔ أرضڭ وظيفهسندهكى حركتنه و سياحتنه ايماءً و سماوى برجلر، گونش إعتباريله معطّل و مسافرسز اولدقلرينه و حقيقى ايشلهين برجلر ايسه، كُرهِٔ أرضڭ مدارِ سنويسنده بولونديغنه و او برجلرده وظيفه گورن و سياحت ايدن كُرهِٔ أرض اولديغنه رمزًا عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ ديمشدر.
وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بعض كتبِ إسلاميهده ثَوْر و حوته دائر عجيب و خارجِ عقل حكايهلر، يا إسرائيلياتدر ويا تمثيلاتدر ويا بعض محدّثلرڭ تأويلاتيدر كه، بعض دقّتسزلر طرفندن
— 215 —
حديث ظن ايديلهرك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إسناد ايديلمش.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ايكنجى سؤال:آلِ عبا حقّندهدر.
قارداشم؛ آلِ عبا حقّندهكى جوابسز قالان سؤالڭزڭ چوق حكمتلرندن يالڭز بر تك حكمتى سويلهنهجك. شويله كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، گيديگى مبارك عباسنى، حضرتِ على (رض) و حضرتِ فاطمه (رض) و حضرتِ حسن و حسينڭ (رض) اوستلرينه اورتمهسى و اونلره بو صورتله
لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا
آيتيله دعا ايتمهسنڭ أسرارى و حكمتلرى وار. سرلرندن بحث ايتميهجگز. يالڭز وظيفهِٔ رسالته تعلّق ايدن بر حكمتى شودر كه:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، غيبآشنا و إستقبالبين نظرِ نبوّتله اوتوز قرق سنه صوڭره صحابهلر و تابعينلر ايچنده مهمّ فتنهلر اولوب قان دوكولهجگنى گورمش. ايچنده أڭ ممتاز شخصيتلر، عباسى آلتنده اولان او اوچ شخصيت اولديغنى مشاهده ايتمش. حضرتِ علىيى (رض) اُمّت نظرنده تطهير و تبرئه ايتمك و حضرتِ حسينى (رض) تعزيه و تسلّى ايتمك و حضرتِ حسنى (رض) تبريك ايتمك و مصالحه ايله مهمّ بر فتنهيى قالديرمقله شرفنى و أمّته عظيم فائدهسنى إعلان ايتمك و حضرتِ فاطمهنڭ ذرّيتنڭ طاهر و مشرّف اولاجغنى و أهلِ بيت عنوانِ عاليسنه لايق اولاجقلرينى إعلان ايتمك ايچون او درت شخصه كنديله برابر "خمسهِٔ آلِ عبا" عنواننى بخش ايدن او عبايى اورتمشدر.
— 216 —
أوت چندان حضرتِ على (رض) خليفهِٔ بِالحق ايدى. فقط دوكولن قانلر چوق أهمّيتلى اولديغندن اُمّت نظرنده تبرئهسى و برائتى، وظيفهِٔ رسالت حسبيله أهمّيتلى اولديغندن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او صورتله اونى تبرئه ايدييور. اونى تنقيد و تخطئه و تضليل ايدن خارجيلرى و أمويلرڭ متجاوز طرفدارلرينى سكوته دعوت ايدييور. أوت خارجيلر و أمويلرڭ مفرط طرفدارلرى حضرتِ على (رض) حقّندهكى تفريطلرى و تضليللرى و حضرتِ حسينڭ (رض) غايت فجيع جگرسوز حادثهسيله شيعهلرڭ إفراطلرى و بدعهلرى و شَيْخَيْندن تبرّيلرى، أهلِ إسلامه چوق ضررلى دوشمشدر.
ايشته بو عبا و دعا ايله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ على (رض) و حضرتِ حسينى (رض) مسئوليتدن و إتهامدن و اُمّتنى اونلر حقّنده سوءِ ظندن قورتارديغى گبى، حضرتِ حسنى (رض) ياپديغى مصالحه ايله أمّته ايتديگى اييلگنى وظيفهِٔ رسالت نقطهسنده تبريك ايدييور و حضرتِ فاطمهنڭ (رض) ذرّيتنڭ نسلِ مباركى، عالمِ إسلامده أهلِ بيت عنواننى آلارق عالى بر شرف قزانهجقلرينى و حضرتِ فاطمه (رض)
اِنِّى اُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
ديين حضرتِ مريمڭ والدهسى گبى ذرّيتجه چوق مشرّف اولاجغنى إعلان ايدييور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْاَبْرَارِ وَعَلٰى اَصْحَابِهِ الْمُجَاهِدِينَ الْمُكْرَمِينَ الْاَخْيَارِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 217 —
ايكنجى مقام
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بيڭلر أسرارندن آلتى سرّينه دائردر.
إخطار:بسملهنڭ رحمت نقطهسنده پارلاق بر نورى، سونوك عقلمه اوزاقدن گوروندى. اونى، كندى نفسم ايچون نوطه صورتنده قيد ايتمك ايستدم. و يگرمى اوتوز قدر سرلر ايله، او نورڭ أطرافنده بر دائره چويرمك ايله آولامق و ضبط ايتمك آرزو ايتدم. فقط مع التأسّف شيمديلك او آرزومه تام موفّق اولامادم. يگرمى اوتوزدن، بش آلتىيه ايندى.
"أى إنسان!" ديديگم وقت نفسمى مراد ايدييورم.
بو درس كندى نفسمه خاص ايكن، روحًا بنمله مناسبتدار و نفسى نفسمدن داها هشيار ذاتلره بلكه مدارِ إستفاده اولور نيّتيله،اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامىاولارق مدقّق قارداشلريمڭ تصويبلرينه حواله ايدييورم.
بو درس عقلدن زياده قلبه باقار، دليلدن زياده ذوقه ناظردر.
— 218 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قَالَتْ يَا اَيُّهَا اْلمَلَؤُا اِنِّى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭
شو مقامده بر قاچ سرّ ذكر ايديلهجكدر.
برنجى سرّ:بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بر جلوهسنى شويله گوردم كه: كائنات سيماسنده، أرض سيماسنده و إنسان سيماسنده بربرى ايچنده بربرينڭ نمونهسنى گوسترن اوچ سكّهِٔ ربوبيت وار.
برى: كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندهكى تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ الوهيتدر كه، بِسْمِ اللّٰه اوڭا باقييور.
ايكنجيسى: كُرهِٔ أرض سيماسنده نباتات و حيواناتڭ تدبير و تربيه و إدارهسندهكى تشابه، تناسب، إنتظام، إنسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ رحمانيتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ اوڭا باقييور.
صوڭره إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنڭ سيماسندهكى لطائفِ رأفت و دقائقِ شفقت و شعاعاتِ مرحمتِ إلٰهيهدن تظاهر ايدن سكّهِٔ علياءِ رحيميتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى الرَّحِيم اوڭا باقييور.
ديمك بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صحيفهِٔ عالمده بر سطرِ نورانى تشكيل ايدن اوچ سكّهِٔ أحديتڭ قدسى عنوانيدر و قوّتلى بر خيطيدر و پارلاق بر خطّيدر.
— 219 —
يعنى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يوقاريدن نزول ايله ثمرهِٔ كائنات و عالمڭ نسخهِٔ مصغّرهسى اولان إنسانه اوجى طايانييور. فرشى عرشه باغلار. إنسانى عرشه چيقمغه بر يول اولور.
ايكنجى سرّ:
قرآنِ معجز البيان، حدسز كثرتِ مخلوقاتده تظاهر ايدن واحديت ايچنده عقولى بوغمامق ايچون، دائما او واحديت ايچنده أحديت جلوهسنى گوسترييور. يعنى، مثلا: ناصلكه گونش، ضياسيله حدسز أشيايى إحاطه ايدييور. مجموعِ ضياسندهكى گونشڭ ذاتنى ملاحظه ايتمك ايچون غايت گنيش بر تصوّر و إحاطهلى بر نظر لازم اولديغندن؛ گونشڭ ذاتنى اونوتديرمامق ايچون، هر بر پارلاق شيده گونشڭ ذاتنى عكسى واسطهسيله گوسترييور و هر پارلاق شى، كندى قابليتنجه گونشڭ جلوهِٔ ذاتيسيله برابر ضياسى، حرارتى گبى خاصّهلرينى گوسترييور و هر پارلاق شى گونشى بتون صفاتيله قابليتنه گوره گوسترديگى گبى؛ گونشڭ ضيا و حرارت و ضيادهكى ألوانِ سبعه گبى كيفياتلرينڭ هر بريسى دخى، عموم مقابلندهكى شيلرى إحاطه ايدييور. اويله ده: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده خطا اولماسين) أحديت و صمديتِ إلٰهيه، هر بر شيده، خصوصًا ذىحياتده، خصوصًا إنسانڭ ماهيت آيينهسنده بتون أسماسيله بر جلوهسى اولديغى گبى؛ وحدت و واحديت جهتيله دخى، موجودات ايله علاقهدار هر بر إسمى بتون موجوداتى إحاطه ايدييور. ايشته واحديت ايچنده عقولى بوغمامق و قلبلر ذاتِ أقدسى اونوتمامق ايچون، دائما واحديتدهكى سكّهِٔ أحديتى نظره ويرييور كه، او سكّهنڭ اوچ مهمّ عقدهسنى إرائه ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در.
اوچنجى سرّ:
شو حدسز كائناتى شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو قراڭلقلى موجوداتى ايشيقلانديران، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بو حدسز إحتياجات
— 220 —
ايچنده يووارلانان مخلوقاتى تربيه ايدن، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هيئتيله ميوهسنه متوجّه اولديغى گبى، بتون كائناتى إنسانه متوجّه ايدن و هر طرفده اوڭا باقديران و معاونتنه قوشديران، بِالبداهه رحمتدر. و بو حدسز فضايى و بوش و خالى عالمى طولديران، نورلانديران و شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو فانى إنسانى أبده نامزد ايدن و أزلى و أبدى بر ذاته مخاطب و دوست ياپان، بِالبداهه رحمتدر.
أى إنسان، مادام رحمت بويله قوّتلى و جاذبهدار و سَويملى و مددكار بر حقيقتِ محبوبهدر. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى، او حقيقته ياپيش و وحشتِ مطلقهدن و حدسز إحتياجاتڭ ألملرندن قورتول و او سلطانِ أزل و أبدڭ تختنه ياناش و او رحمتڭ شفقتيله و شفاعتيله و شعاعاتيله او سلطانه مخاطب و خليل و دوست اول!
أوت كائناتڭ أنواعنى حكمت دائرهسنده إنسانڭ أطرافنده طوپلايوب بتون حاجاتنه كمالِ إنتظام و عنايت ايله قوشديرمق، بِالبداهه ايكى حالتدن بريسيدر: يا كائناتڭ هر بر نوعى كندى كندينه إنسانى طانييور، اوڭا إطاعت ايدييور، معاونتنه قوشييور. (بو ايسه يوز درجه عقلدن اوزاق اولديغى گبى، چوق محالاتى إنتاج ايدييور. إنسان گبى بر عاجزِ مطلقده، أڭ قوّتلى بر سلطانِ مطلقڭ قدرتى بولونمق لازم گلييور.) وياخود بو كائناتڭ پردهسى آرقهسنده بر قديرِ مطلقڭ علمى ايله بو معاونت اولويور. ديمك كائناتڭ أنواعى، إنسانى طانييور دگل؛ بلكه إنسانى بيلن و طانييان، مرحمت ايدن بر ذاتڭ طانيماسنڭ و بيلمهسنڭ دليللريدر.
أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل. هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنواعِ مخلوقاتى سڭا متوجّهًا معاونت أللرينى اوزاتديران و سنڭ حاجتلريڭه "لبّيك!" ديديرتن ذاتِ ذو الجلال سنى بيلمهسين، طانيماسين، گورمهسين؟ مادام سنى بيلييور،
— 221 —
رحمتيله بيلديگنى بيلديرييور. سن ده اونى بيل، حرمتله بيلديگڭى بيلدير و قطعيًا آڭلا كه: سنڭ گبى ضعيفِ مطلق، عاجزِ مطلق، فقيرِ مطلق، فانى، كوچك بر مخلوقه قوجه كائناتى مسخّر ايتمك و اونڭ إمدادينه گوندرمك؛ ألبته حكمت و عنايت و علم و قدرتى تضمّن ايدن حقيقتِ رحمتدر. ألبته بويله بر رحمت، سندن كلّى و خالص بر شكر و جدّى و صافى بر حرمت ايستر. ايشته او خالص شكرڭ و او صافى حرمتڭ ترجمانى و عنوانى اولان بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ى دى. او رحمتڭ وصولنه وسيله و او رحمانڭ درگاهنده شفاعتجى ياپ.
أوت، رحمتڭ وجودى و تحقّقى، گونش قدر ظاهردر. چونكه ناصل مركزى بر نقش، هر طرفدن گلن آتقى و ايپلرڭ إنتظامندن و وضعيتلرندن حاصل اولويور. اويله ده: بو كائناتڭ دائرهِٔ كبراسنده بيڭ بر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسندن اوزانان نورانى آتقيلر، كائنات سيماسنده اويله بر سكّهِٔ رحمت ايچنده بر خاتمِ رحيميتى و بر نقشِ شفقتى طوقويور و اويله بر خاتمِ عنايتى نسج ايدييور كه، گونشدن داها پارلاق كندينى عقللره گوسترييور.
أوت شمس و قمرى، عناصر و معادنى، نباتات و حيواناتى؛ بر نقشِ أعظمڭ آتقى ايپلرى گبى او بيڭ بر إسملرڭ شعاعلريله تنظيم ايدن و حياته خادم ايدن و نباتى و حيوانى اولان عموم والدهلرڭ غايت شيرين و فداكارانه شفقتلريله شفقتنى گوسترن و ذوى الحياتى حياتِ إنسانيهيه مسخّر ايدن و اوندن ربوبيتِ إلٰهيهنڭ غايت گوزل و شيرين بر نقشِ أعظمنى و إنسانڭ أهمّيتنى گوسترن و أڭ پارلاق رحمتنى إظهار ايدن او رحمٰنِ ذو الجمال، ألبته كندى إستغناءِ مطلقنه قارشى، رحمتنى إحتياجِ مطلق ايچندهكى ذىحياته و إنسانه مقبول بر شفاعتجى ياپمش.
أى إنسان، أگر إنسان ايسهڭ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى. او شفاعتجىيى بول!
— 222 —
أوت روىِ زمينده درت يوز بيڭ مختلف آيرى آيرى نباتاتڭ و حيواناتڭ طائفهلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق، شاشيرميهرق، وقتى وقتنه كمالِ إنتظام ايله حكمت و عنايت ايله تربيه و إداره ايدن و كُرهِٔ أرضڭ سيماسنده خاتمِ أحديتى وضع ايدن؛ بِالبداهه بلكه بِالمشاهده رحمتدر و او رحمتڭ وجودى، بو كُرهِٔ أرضڭ سيماسندهكى موجوداتڭ وجودلرى قدر قطعى اولديغى گبى، او موجودات عددنجه تحقّقنڭ دليللرى وار. أوت زمينڭ يوزنده اويله بر خاتمِ رحمت و سكّهِٔ أحديت بولونديغى گبى، إنسانڭ ماهيتِ معنويهسنڭ سيماسنده دخى اويله بر سكّهِٔ رحمت واردر كه، كُرهِٔ أرض سيماسندهكى سكّهِٔ مرحمت و كائنات سيماسندهكى سكّهِٔ عظماىِ رحمتدن داها آشاغى دگل. عادتا بيڭ بر إسمڭ جلوهسنڭ بر نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتى وار.
أى إنسان، هيچ ممكن ميدر كه: سڭا بو سيمايى ويرن، او سيماده بويله بر سكّهِٔ رحمتى و بر خاتمِ أحديتى وضع ايدن ذات، سنى باشى بوش بيراقسين؛ سڭا أهمّيت ويرمهسين؛ سنڭ حركاتڭه دقّت ايتمهسين؛ سڭا متوجّه اولان بتون كائناتى عبث ياپسين؛ خلقت شجرهسنى ميوهسى چوروك، بوزوق أهمّيتسز بر آغاج ياپسين! هم هيچ بر جهتله شبهه قبول ايتمهين و هيچ بر وجهله نقصانيتى اولميان، گونش گبى ظاهر اولان رحمتنى و ضيا گبى گورونن حكمتنى إنكار ايتديرسين. حاشا..
أى إنسان! بيل كه: او رحمتڭ عرشنه يتيشمك ايچون بر معراج وار. او معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و بو معراج نه قدر أهمّيتلى اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، قرآنِ معجز البيانڭ يوز اون درت سورهلرينڭ باشلرينه و هم بتون مبارك كتابلرڭ إبتدالرينه و عموم مبارك ايشلرڭ مبدألرينه باق. و بسملهنڭ عظمتِ قدرينه أڭ قطعى بر حجّت شودر كه: إمامِ شافعى (رض) گبى چوق
— 223 —
بيوك مجتهدلر ديمشلر: "بسمله تك بر آيت اولديغى حالده، قرآنده يوز اون درت دفعه نازل اولمشدر."
دردنجى سرّ:
حدسز كثرت ايچنده واحديت تجلّيسى، خطابِ اِيَّاكَ نَعْبُدُ ديمكله هركسه كافى گلمييور. فكر طاغيلييور. مجموعندهكى وحدت آرقهسنده ذاتِ أحديتى ملاحظه ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديمگه كُرهِٔ أرض وسعتنده بر قلب بولونمق لازم گلييور. و بو سرّه بناءً جزئياتده ظاهر بر صورتده سكّهِٔ أحديتى گوسترديگى گبى، هر بر نوعده سكّهِٔ أحديتى گوسترمك و ذاتِ أحدى ملاحظه ايتديرمك ايچون خاتمِ رحمانيت ايچنده بر سكّهِٔ أحديتى گوسترييور؛ تا كلفتسز هركس هر مرتبهده اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييوب طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه خطاب ايدهرك متوجّه اولسون.
ايشته قرآنِ حكيم، بو سرِّ عظيمى إفاده ايچوندر كه، كائناتڭ دائرهِٔ أعظمندن مثلا سماوات و أرضڭ خلقتندن بحث ايتديگى وقت، بردن أڭ كوچك بر دائرهدن و أڭ دقيق بر جزئيدن بحث ايدر؛ تا كه، ظاهر بر صورتده خاتمِ أحديتى گوسترسين. مثلا: خلقتِ سماوات و أرضدن بحثى ايچنده خلقتِ إنساندن و إنسانڭ سسندن و سيماسندهكى دقائقِ نعمت و حكمتدن بحث آچار؛ تا كه، فكر طاغيلماسين، قلب بوغولماسين، روح معبودينى طوغريدن طوغرىيه بولسون. مثلا:
وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتى مذكور حقيقتى معجزانه بر صورتده گوسترييور.
أوت حدسز مخلوقاتده و نهايتسز بر كثرتده وحدت سكّهلرى، متداخل دائرهلر گبى أڭ بيوگندن، أڭ كوچك سكّهيه قدر أنواعى و مرتبهلرى واردر. فقط او
— 224 —
وحدت نه قدر اولسه ينه كثرت ايچنده بر وحدتدر. حقيقى خطابى تام تأمين ايدهمييور. اونڭ ايچون، وحدت آرقهسنده أحديت سكّهسى بولونمق لازمدر. تا كه، كثرتى خاطره گتيرمهسين. طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه قارشى قلبه يول آچسين. هم سكّهِٔ أحديته نظرلرى چويرمك و قلبلرى جلب ايتمك ايچون او سكّهِٔ أحديت اوستنده غايت جاذبهدار بر نقش و غايت پارلاق بر نور و غايت شيرين بر حلاوت و غايت سَويملى بر جمال و غايت قوّتلى بر حقيقت اولان رحمت سكّهسنى و رحيميت خاتمنى قويمشدر. أوت او رحمتڭ قوّتيدر كه، ذىشعورڭ نظرلرينى جلب ايدر، كندينه چكر و أحديت سكّهسنه ايصال ايدر و ذاتِ أحديهيى ملاحظه ايتديرر و اوندن اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى حقيقى خطابه مظهر ايدر. ايشته بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ فاتحهنڭ فهرستهسى و قرآنڭ مجمل بر خلاصهسى اولديغى جهتله بو مذكور سرِّ عظيمڭ عنوانى و ترجمانى اولمش. بو عنوانى ألنه آلان، رحمتڭ طبقاتنده گزهبيلير. و بو ترجمانى قونوشديران، أسرارِ رحمتى اوگرهنير و أنوارِ رحيميتى و شفقتى گورور.
بشنجى سرّ:
بر حديثِ شريفده وارد اولمش كه:
اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ
(أو كما قال) بو حديثِ شريفى، بر قسم أهلِ طريقت، عقائدِ ايمانيهيه مناسب دوشمهين عجيب بر طرزده تفسير ايتمشلر. حتّى اونلردن بر قسم أهلِ عشق، إنسانڭ سيماىِ معنويسنه بر صورتِ رحمٰن نظريله باقمشلر. أهلِ طريقتڭ بر قسمِ أكثرنده سكر و أهلِ عشقڭ چوغنده إستغراق و إلتباس اولديغندن، حقيقته مخالف تلقّيلرنده بلكه معذوردرلر. فقط عقلى باشنده اولانلر، فكرًا اونلرڭ أساسِ عقائده منافى اولان معنالرينى قبول ايدهمز. ايتسه خطا ايدر.
أوت بتون كائناتى بر سراى، بر أو گبى منتظم إداره ايدن و ييلديزلرى ذرّهلر گبى حكمتلى و قولاى چويرن و گزديرن و ذرّاتى منتظم مأمورلر گبى إستخدام
— 225 —
ايدن ذاتِ أقدسِ إلٰهينڭ شريكى، نظيرى، ضدّى، نِدّى اولماديغى گبى،
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
سرّيله صورتى، مِثلى، مثالى، شبيهى دخى اولاماز. فقط،
وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
سرّيله، مَثل و تمثيل ايله، شئوناتنه و صفات و أسماسنه باقيلير. ديمك مَثل و تمثيل، شئونات نقطهِٔ نظرنده واردر.
شو مذكور حديثِ شريفڭ چوق مقاصدندن بريسى شودر كه: إنسان، إسمِ رحمانى تماميله گوسترر بر صورتدهدر. أوت سابقًا بيان ايتديگمز گبى، كائناتڭ سيماسنده بيڭ بر إسمڭ شعاعلرندن تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گورونديگى گبى، زمين يوزينڭ سيماسنده ربوبيتِ مطلقهِٔ إلٰهيهنڭ حدسز جلوهلريله تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گوستريلديگى گبى، إنسانڭ صورتِ جامعهسنده كوچك بر مقياسده زمينڭ سيماسى و كائناتڭ سيماسى گبى ينه او إسمِ رحمانڭ جلوهِٔ أتمّنى گوسترر ديمكدر. هم إشارتدر كه: ذاتِ رحمٰن الرحيمڭ دليللرى و آيينهلرى اولان ذىحيات و إنسان گبى مظهرلر او قدر او ذاتِ واجب الوجوده دلالتلرى قطعى و واضح و ظاهردر كه، گونشڭ تمثالنى و عكسنى طوتان پارلاق بر آيينه پارلاقلغنه و دلالتنڭ وضوحنه إشارةً "او آيينه گونشدر" دينلديگى گبى، "إنسانده صورتِ رحمٰن وار" وضوحِ دلالتنه و كمالِ مناسبتنه إشارةً دينلمش و دينلير. و أهلِ وحدت الوجودڭ معتدل قسمى لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ بو سرّه بناءً، بو دلالتڭ وضوحنه و بو مناسبتڭ كمالنه بر عنوان اولارق ديمشلر.
اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَلِيقُ بِرَحِيمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰمِينَ
— 226 —
آلتنجى سرّ:
أى حدسز عجز و نهايتسز فقر ايچنده يووارلانان بيچاره إنسان! رحمت نه قدر قيمتدار بر وسيله و نه قدر مقبول بر شفاعتجى اولديغنى بونڭله آڭلا كه: او رحمت، اويله بر سلطانِ ذو الجلاله وسيلهدر كه؛ ييلديزلرله ذرّات برابر اولارق كمالِ إنتظام و إطاعتله (برابر) اوردوسنده خدمت ايدييورلر. و او ذاتِ ذو الجلالڭ و او سلطانِ أزل و أبدڭ إستغناءِ ذاتيسى وار و إستغناءِ مطلق ايچندهدر. هيچ بر جهتله كائناته و موجوداته إحتياجى اولميان بر غنىِّ على الإطلاقدر. و بتون كائنات تحتِ أمر و إرادهسنده و هيبت و عظمتى آلتنده نهايت إطاعتده، جلالنه قارشى تذلّلدهدر. ايشته رحمت سنى أى إنسان! او مستغنئِ على الإطلاقڭ و سلطانِ سرمدينڭ حضورينه چيقارير و اوڭا دوست ياپار و اوڭا مخاطب ايدر و سَوْگيلى بر عبد وضعيتنى ويرر. فقط ناصل سن گونشه يتيشهمييورسڭ، چوق اوزاقسڭ؛ هيچ بر جهتله ياناشهمييورسڭ. فقط گونشڭ ضياسى گونشڭ عكسنى، جلوهسنى سنڭ آيينهڭ واسطهسيله سنڭ ألڭه ويرر. اويله ده: او ذاتِ أقدسه و او شمسِ أزل و أبده بز چندان نهايتسز اوزاغز، ياناشهمايز. فقط اونڭ ضياءِ رحمتى، اونى بزه ياقين ايدييور.
ايشته أى إنسان! بو رحمتى بولان، أبدى توكنمز بر خزينهِٔ نور بولويور. او خزينهيى بولماسنڭ چارهسى: رحمتڭ أڭ پارلاق بر مثالى و ممثّلى و او رحمتڭ أڭ بليغ بر لسانى و دلّالى اولان و رحمةً لِلعالمين عنوانيله قرآنده تسميه ايديلن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتيدر و تبعيتيدر. و بو رحمةً لِلعالمين اولان رحمتِ مجسّمهيه وسيله ايسه صلواتدر. أوت صلواتڭ معناسى، رحمتدر. و او ذىحيات مجسّم رحمته رحمت دعاسى اولان صلوات ايسه، او رحمةً لِلعالمينڭ وصولنه وسيلهدر. اويله ايسه سن صلواتى كنديڭه، او رحمةً لِلعالمينه اولاشمق ايچون وسيله ياپ و او ذاتى ده رحمتِ رحمانه وسيله إتّخاذ ايت. عموم اُمّتڭ رحمةً لِلعالمين اولان عليه الصلاة والسلام حقّنده حدسز بر كثرتله رحمت معناسيله