— 4 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
لمعهلر
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
— 5 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ اَنِّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ٭ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِىِّ الْعَظِيمِ ٭ يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ٭ يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ٭ لِلَّذِينَ اٰمَنُوا هُدًى وَ شِفَاءٌ
(اوتوز برنجى مكتوبڭ برنجى قسمى؛ هر زمان، خصوصًا مغرب و عشاء اورتهسنده اوتوز اوچر دفعه اوقونماسى چوق فضيلتلى بولونان مذكور كلماتِ مباركهنڭ هر برينڭ چوق أنوارندن برر نورينى گوسترهجك آلتى لمعهدر.)
برنجى لمعه
حضرتِ يونس ابن متّا على نبيّنا و عليه الصلاة والسلامڭ مناجاتى، أڭ عظيم بر مناجاتدر و أڭ مهمّ بر وسيلهِٔ إجابهِٔ دعادر. حضرتِ يونس عليه السلامڭ قصّهِٔ مشهورهسنڭ خلاصهسى: دڭزه آتيلمش، بيوك بر باليق اونى يوتمش. دڭز
— 6 —
فورطنهلى و گيجه دغدغهلى و قراڭلق و هر طرفدن اُميد كسيك بر وضعيتده
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
مناجاتى، اوڭا سرعةً واسطهِٔ نجات اولمشدر.
شو مناجاتڭ سرِّ عظيمى شودر كه: او وضعيتده أسباب بِالكلّيه سقوط ايتدى. چونكه او حالده اوڭا نجات ويرهجك اويله بر ذات لازم كه؛ حكمى هم باليغه، هم دڭزه، هم گيجهيه، هم جوِّ سمايه گچهبيلسين. چونكه اونڭ عليهنده "گيجه، دڭز و حوت" إتّفاق ايتمشلر. بو اوچنى بردن أمرينه مسخّر ايدن بر ذات اونى ساحلِ سلامته چيقارهبيلير. أگر بتون خلق اونڭ خدمتكارى و يارديمجيسى اولسه ايديلر، ينه بش پاره فائدهلرى اولمازدى. ديمك أسبابڭ تأثيرى يوق. مسبّب الأسبابدن باشقه بر ملجأ اولامديغنى عين اليقين گورديگندن، سرِّ أحديت، نورِ توحيد ايچنده إنكشاف ايتديگى ايچون شو مناجات بردن بره گيجهيى، دڭزى و حوتى مسخّر ايتمشدر. او نورِ توحيد ايله حوتڭ قارننى بر تحت البحر گميسى حكمنه گتيروب و زلزلهلى طاغوارى أمواج دهشتى ايچنده؛ دڭزى، او نورِ توحيد ايله أمنيتلى بر صحرا، بر ميدانِ جولان و تنزّهگاهى اولارق او نور ايله سما يوزينى بلوطلردن سوپوروب، قمرى بر لامبا گبى باشى اوستنده بولونديردى. هر طرفدن اونى تهديد و تضييق ايدن او مخلوقات، هر جهتده اوڭا دوستلق يوزينى گوسترديلر. تا ساحلِ سلامته چيقدى، شجرهِٔ يقطين آلتنده او لطفِ ربّانىيى مشاهده ايتدى.
ايشته حضرتِ يونس عليه السلامڭ برنجى وضعيتندن يوز درجه داها مدهش بر وضعيتدهيز. گيجهمز، إستقبالدر. إستقبالمز، نظرِ غفلتله اونڭ گيجهسندن يوز درجه داها قراڭلق و دهشتليدر. دڭزيمز، شو سرگردان كُرهِٔ زمينمزدر. بو دڭزڭ هر موجنده بيڭلر جنازه بولونويور؛ اونڭ دڭزندن بيڭ درجه داها قورقوليدر. بزم
— 7 —
هواىِ نفسمز، حوتمزدر؛ حياتِ أبديهمزى صيقوب محوينه چاليشييور. بو حوت، اونڭ حوتندن بيڭ درجه داها مضردر. چونكه اونڭ حوتى يوز سنهلك بر حياتى محو ايدر. بزم حوتمز ايسه، يوز ميليون سنهلر حياتڭ محوينه چاليشييور.
مادام حقيقى وضعيتمز بودر؛ بز ده حضرتِ يونس عليه السلامه إقتداءً، عموم أسبابدن يوزيمزى چويروب طوغريدن طوغرىيه مسبّب الأسباب اولان ربّمزه إلتجا ايدوب
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
ديمهلىيز و عين اليقين آڭلاملىيز كه: غفلت و ضلالتمز سببيله عليهمزه إتّفاق ايدن إستقبال، دنيا و هواىِ نفسڭ ضررلرينى دفع ايدهجك يالڭز او ذات اولابيلير كه؛ إستقبال تحتِ أمرنده، دنيا تحتِ حكمنده، نفسمز تحتِ ادارهسندهدر.
عجبا خالقِ سماوات و أرضدن باشقه هانگى سبب وار كه، أڭ اينجه و أڭ گيزلى خاطراتِ قلبمزى بيلهجك و بزم ايچون إستقبالى، آخرتڭ ايجاديله ايشيقلانديرهجق و دنيانڭ يوز بيڭ بوغوجى أمواجندن قورتارهجق؟ حاشا، ذاتِ واجب الوجوددن باشقه هيچ بر شى، هيچ بر جهتده اونڭ إذنى و إرادهسى اولمادن إمداد ايدهمز و خلاصكار اولاماز.
مادام حقيقتِ حال بويلهدر. ناصلكه حضرتِ يونس عليه السلامه او مناجاتڭ نتيجهسنده حوتى اوڭا بر مركوب، بر تحت البحر و دڭزى بر گوزل صحرا و گيجه مهتابلى بر لطيف صورت آلدى. بز دخى او مناجاتڭ سرّيله
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
ديمهلىيز. لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ جملهسيله إستقبالمزه، سُبْحَانَكَ كلمهسيله دنيامزه، اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فقرهسيله نفسمزه نظرِ مرحمتنى جلب ايتمهلىيز. تا كه، نورِ ايمان ايله و قرآنڭ مهتابيله إستقبالمز تنوّر ايتسين و او گيجهمزڭ دهشت و وحشتى، اُنسيت و تنزّهه
— 8 —
إنقلاب ايتسين. و متماديًا موت و حياتڭ دگيشمهسيله سنهلر و قرنلر أمواجى اوستنده حدسز جنازهلر بينوب عدمه آتيلان دنيامز و زمينمزده، قرآنِ حكيمڭ تزگاهنده ياپيلان بر سفينهِٔ معنويه حكمنه گچن حقيقتِ إسلاميت ايچنه گيروب سلامتله او دڭزڭ اوستنده گزوب، تا ساحلِ سلامته چيقهرق حياتمزڭ وظيفهسى بيتسين. او دڭزڭ فورطنهلرى و زلزلهلرى، سينهما پردهلرى گبى تنزّهڭ منظرهلرينى تازهلنديرمكله، وحشت و دهشت يرينه، نظرِ عبرت و تفكّرى كيفلنديرهرك اوقشايوب ايشيقلانديرسين. هم او سرِّ قرآنله، او تربيهِٔ فرقانيه ايله؛ نفسمز بزه بينميهجك، مركوبمز اولوب، بزى اوڭا بينديروب، حياتِ أبديهمزڭ قزانماسنه قوّتلى بر واسطهمز اولسون.
الحاصل: مادام إنسان، ماهيتنڭ جامعيتى إعتباريله صيتمهدن متألّم اولديغى گبى، أرضڭ زلزله و اهتزازاتندن و كائناتڭ قيامت هنگامنده زلزلهِٔ كبراسندن متألّم اولويور. و ناصلكه خردهبينى بر ميقروبدن قورقار؛ أجرامِ علويهدن ظهور ايدن قويروقلى ييلديزدن دخى قورقار. هم ناصلكه خانهسنى سَور، قوجه دنيايى ده اويله سَور. هم ناصلكه كوچك باغچهسنى سَور، اويله ده حدسز أبدى جنّتى دخى مشتاقانه سَور. ألبته بويله بر إنسانڭ معبودى، ربّى، ملجئى، خلاصكارى، مقصودى اويله بر ذات اولابيلير كه، عموم كائنات اونڭ قبضهِٔ تصرّفنده، ذرّات و سيّارات دخى تحتِ أمرندهدر. ألبته اويله بر إنسان دائما يونسوارى (عس)
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنِّى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
ديمگه محتاجدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 9 —
ايكنجى لمعه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِذْ نَادٰى رَبَّهُ اَنِّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
صبر قهرمانى حضرتِ أيوب عليه السلامڭ شو مناجاتى، هم مجرّب، هم تأثيرليدر. فقط آيتدن إقتباس صورتنده بزلر مناجاتمزده
رَبِّ اِنِّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
ديمهلىيز. حضرتِ أيوب عليه السلامڭ مشهور قصّهسنڭ خلاصهسى شودر كه:
پك چوق ياره، بره ايچنده أپى مدّت قالديغى حالده، او خستهلغڭ عظيم مكافاتنى دوشونهرك كمالِ صبر ايله تحمّل ايدوب قالمش. صوڭره يارهلرندن تولّد ايدن قوردلر، قلبنه و ديلنه ايليشديگى زمان، ذكر و معرفتِ إلٰهيهنڭ محللرى اولان قلب و لساننه ايليشدكلرى ايچون، او وظيفهِٔ عبوديته خلل گلير دوشونجهسيله كندى إستراحتى ايچون دگل، بلكه عبوديتِ إلٰهيه ايچون ديمش: "يا ربّ! ضرر بڭا طوقوندى، لسانًا ذكريمه و قلبًا عبوديتمه خلل ويرييور." دييه مناجات ايدوب، جنابِ حق او خالص و صافى، غرضسز، ِللّٰه ايچون او مناجاتى غايت خارقه بر صورتده قبول ايتمش. كمالِ عافيتنى إحسان ايدوب أنواعِ مرحمتنه مظهر أيلهمش. ايشته بو لمعهده"بش نكته"وار.
— 10 —
برنجى نكته:حضرتِ أيوب عليه السلامڭ ظاهرى ياره خستهلقلرينڭ مقابلى، بزم باطنى و روحى و قلبى خستهلقلريمز واردر. ايچ طيشه، طيش ايچه بر چوريلسهك، حضرتِ أيوبدن داها زياده يارهلى و خستهلقلى گورونهجگز. چونكه ايشلديگمز هر بر گناه، قفامزه گيرن هر بر شبهه، قلب و روحمزه يارهلر آچار. حضرتِ أيوب عليه السلامڭ يارهلرى، قيصهجق حياتِ دنيويهسنى تهديد ايدييوردى. بزم معنوى يارهلريمز، پك اوزون اولان حياتِ أبديهمزى تهديد ايدييور. او مناجاتِ أيوبيهيه، او حضرتدن بيڭ دفعه داها زياده محتاجز. باخصوص ناصلكه او حضرتڭ يارهلرندن نشئت ايدن قوردلر، قلب و لساننه ايليشمشلر؛ اويله ده؛ بزلرى، گناهلردن گلن يارهلر و يارهلردن حاصل اولان وسوسهلر، شبههلر (نَعُوذُ بِاللّٰه) محلِّ ايمان اولان باطنِ قلبه ايليشوب ايمانى زدهلر و ايمانڭ ترجمانى اولان لسانڭ ذوقِ روحانيسنه ايليشوب ذكردن نفرتكارانه اوزاقلاشديرهرق صوصديرييورلر.
أوت گناه قلبه ايشلهيوب، سياهلانديره سياهلانديره تا نورِ ايمانى چيقارنجهيه قدر قاتيلاشديرييور. هر بر گناه ايچنده كفره گيدهجك بر يول وار. او گناه إستغفار ايله چابوق إمحا ايديلمزسه، قورد دگل، بلكه كوچك بر معنوى ييلان اولارق قلبى ايصيرييور.
مثلا: اوتانديرهجق بر گناهى گيزلى ايشلهين بر آدم، باشقهسنڭ إطّلاعندن چوق حجاب ايتديگى زمان، ملائكه و روحانياتڭ وجودى اوڭا چوق آغير گلييور. كوچك بر أماره ايله اونلرى إنكار ايتمك آرزو ايدييور.
هم مثلا: جهنّم عذابنى إنتاج ايدن بيوك بر گناهى ايشلهين بر آدم، جهنّمڭ تهديداتنى ايشيتدكجه إستغفار ايله اوڭا قارشى سپر آلمازسه، بتون روحيله جهنّمڭ
— 11 —
عدمنى آرزو ايتديگندن، كوچك بر أماره و بر شبهه، جهنّمڭ إنكارينه جسارت ويرييور.
هم مثلا: فرض نمازينى قيلميان و وظيفهِٔ عبوديتى يرينه گتيرمهين بر آدمڭ كوچك بر آمرندن كوچك بر وظيفهسزلك يوزندن آلديغى تكديردن متأثّر اولان او آدم، سلطانِ أزل و أبدڭ مكرّر أمرلرينه قارشى فرضنده ياپديغى بر تنبللك، بيوك بر صيقنتى ويرييور و او صيقنتيدن آرزو ايدييور و معنًا دييور كه: "كاشكه او وظيفهِٔ عبوديتى بولونماسه ايدى." و بو آرزودن بر معنوى عداوتِ إلٰهيهيى إشمام ايدن بر إنكار آرزوسى اويانير. بر شبهه، وجودِ إلٰهيهيه دائر قلبه گلسه، قطعى بر دليل گبى اوڭا ياپيشمغه مَيل ايدر. بيوك بر هلاكت قپوسى اوڭا آچيلير. او بدبخت بيلمييور كه: إنكار واسطهسيله، غايت جزئى بر صيقنتى وظيفهِٔ عبوديتدن گلمگه مقابل، إنكارده ميليونلر ايله او صيقنتيدن داها مدهش معنوى صيقنتيلره كندينى هدف ايدر. سينگڭ ايصيرماسندن قاچوب، ييلانڭ ايصيرماسنى قبول ايدر. و هكذا.. بو اوچ مثاله قياس ايديلسين كه بَلْ رَانَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ سرّى آڭلاشيلسين.
ايكنجى نكته:يگرمى آلتنجى سوزده سرِّ قدره دائر بيان ايديلديگى گبى، مصيبت و خستهلقلرده إنسانلرڭ شكوايه اوچ وجهله حقلرى يوقدر.
برنجى وجه:جنابِ حق، إنسانه گيديرديگى وجود لباسنى صنعتنه مظهر ايدييور. إنسانى بر مودهل ياپمش، او وجود لباسنى او مودهل اوستنده كسر، بيچر، تبديل ايدر، تغيير ايدر؛ مختلف أسماسنڭ جلوهسنى گوسترر. شافى إسمى خستهلغى ايستديگى گبى، رزّاق إسمى ده آجلغى إقتضا ايدييور. و هكذا...
مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ
— 12 —
ايكنجى وجه:حيات مصيبتلرله، خستهلقلرله تصفّى ايدر، كمال بولور، قوّت بولور، ترقّى ايدر، نتيجه ويرر، تكمّل ايدر؛ وظيفهِٔ حياتيهيى ياپار. يكنسق إستراحت دوشگندهكى حيات، خيرِ محض اولان وجوددن زياده، شرِّ محض اولان عدمه ياقيندر و اوڭا گيدر.
اوچنجى وجه:شو دارِ دنيا، ميدانِ إمتحاندر و دارِ خدمتدر؛ لذّت و اجرت و مكافات يرى دگلدر. مادام دارِ خدمتدر و محلِّ عبوديتدر؛ خستهلقلر و مصيبتلر، دينى اولمامق و صبر ايتمك شرطيله او خدمته و او عبوديته چوق موافق اولويور و قوّت ويرييور. و هر بر ساعتى، بر گون عبادت حكمنه گتيرديگندن شكوا دگل، شكر ايتمك گركدر. أوت عبادت ايكى قسمدر: بر قسمى مثبت، ديگرى منفى. مثبت قسمى معلومدر. منفى قسمى ايسه، خستهلقلر و مصيبتلرله مصيبتزده ضعفنى و عجزينى حسّ ايدوب ربِّ رحيمنه إلتجاكارانه توجّه ايدوب، اونى دوشونوب، اوڭا يالواروب خالص بر عبوديت ياپار. بو عبوديته ريا گيرهمز، خالصدر. أگر صبر ايتسه، مصيبتڭ مكافاتنى دوشونسه، شكر ايتسه، او وقت هر بر ساعتى بر گون عبادت حكمنه گچر. قيصهجق عمرى اوزون بر عمر اولور. حتّى بر قسمى وار كه، بر دقيقهسى بر گون عبادت حكمنه گچر. حتّى بر آخرت قارداشم، مهاجر حافظ أحمد إسمنده بر ذاتڭ مدهش بر خستهلغنه زياده مراق ايتدم. قلبمه إخطار ايديلدى: "اونى تبريك ايت. هر بر دقيقهسى بر گون عبادت حكمنه گچييور." ذاتًا او ذات صبر ايچنده شكر ايدييوردى.
اوچنجى نكته:بر ايكى سوزده بيان ايتديگمز گبى: هر إنسان گچمش حياتنى دوشونسه، قلبنه و لساننه يا "آه" ويا "اوخ" گلير. يعنى يا تأسّف ايدر، يا "الحمد ِللّٰه" دير. تأسّفى ديديرتن، أسكى زمانڭ لذائذينڭ زوال و فراقندن نشئت ايدن معنوى ألملردر. چونكه زوالِ لذّت ألمدر. بعضًا موقّت بر لذّت، دائمى
— 13 —
ألم ويرر. دوشونمك ايسه او ألمى دشييور، تأسّف آقيتيور. أسكى حياتنده گچيرديگى موقّت آلامڭ زوالندن نشئت ايدن معنوى و دائمى لذّت، "الحمد ِللّٰه" ديديرتير. بو فطرى حالتله برابر، مصيبتلرڭ نتيجهسى اولان ثواب و مكافاتِ اُخرويه و قيصه عمرى، مصيبت واسطهسيله اوزون بر عمر حكمنه گچمهسنى دوشونسه صبردن زياده، شكر ايدر. "اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ سِوَى الْكُفْرِ وَ الضَّلَالِ" ديمسى إقتضا ايدر. مشهور بر سوز وار كه: "مصيبت زمانى اوزوندر." أوت مصيبت زمانى اوزوندر. فقط عُرفِ ناسده ظن ايديلديگى گبى صيقنتيلى اولديغندن اوزون دگل، بلكه اوزون بر عمر گبى حياتى نتيجهلر ويرديگى ايچون اوزوندر.
دردنجى نكته:يگرمى برنجى سوزڭ برنجى مقامنده بيان ايديلديگى گبى: جنابِ حقّڭ إنسانه ويرديگى صبر قوّتنى أوهام يولنده طاغيتمازسه، هر مصيبته قارشى كافى گلهبيلير. فقط وهمڭ تحكّميله و إنسانڭ غفلتيله و فانى حياتى باقى توهّم ايتمهسيله، صبر قوّتنى ماضى و مستقبله طاغيتوب حالِ حاضردهكى مصيبته قارشى صبرى كافى گلمز، شكوايه باشلار. عادتا (حاشا) جنابِ حقّى إنسانلره شكوا ايدر. هم چوق حقسز بر صورتده و ديوانهجهسنه شكوا ايدوب صبرسزلق گوسترر. چونكه گچمش هر بر گون، مصيبت ايسه زحمتى گيتمش، راحتى قالمش؛ ألمى گيتمش، زوالندهكى لذّت قالمش؛ صيقنتيسى گچمش، ثوابى قالمش. بوندن شكوا دگل، بلكه متلذّذانه شكر ايتمك لازم گلير. اونلره كوسمك دگل، بِالعكس محبّت ايتمك گركدر. اونڭ او گچمش فانى عمرى، مصيبت واسطهسيله باقى و مسعود بر نوع عمر حكمنه گچر. اونلردهكى آلامى وهم ايله دوشونوب بر قسم صبرينى اونلره قارشى طاغيتمق، ديوانهلكدر. امّا گلهجك گونلر ايسه مادام داها گلمهمشلر؛ ايچلرنده چكهجگى خستهلق ويا مصيبتى شيمديدن
— 14 —
دوشونوب صبرسزلق گوسترمك، شكوا ايتمك، أحمقلقدر. "يارين، اوبر گون آج اولاجغم، صوسز اولاجغم" دييه بوگون متماديًا صو ايچمك، أكمك يمك، نه قدر أحمقجهسنه بر ديوانهلكدر. اويله ده گلهجك گونلردهكى، شيمدى عدم اولان مصيبت و خستهلقلرى دوشونوب، شيمديدن اونلردن متألّم اولمق، صبرسزلق گوسترمك، هيچ بر مجبوريت اولمادن كندى كندينه ظلم ايتمك اويله بر بلاهتدر كه، حقّنده شفقت و مرحمت لياقتنى سلب ايدييور.
الحاصل:ناصل شكر، نعمتى زيادهلشديرييور؛ اويله ده شكوا، مصيبتى زيادهلشديرر، هم مرحمته لياقتى سلب ايدر.
برنجى حربِ عمومينڭ برنجى سنهسنده، أرضرومده مبارك بر ذات مدهش بر خستهلغه گرفتار اولمشدى. ياننه گيتدم، بڭا ديدى: "يوز گيجهدر بن باشمى ياصديغه قويوب ياتامدم" دييه آجى بر شكايت ايتدى. بن چوق آجيدم. بردن خاطريمه گلدى و ديدم: "قارداشم، گچمش صيقنتيلى يوز گونڭ شيمدى سرورلى يوز گون حكمندهدر. اونلرى دوشونوب، شكوا ايتمه؛ اونلره باقوب شكر ايت. گلهجك گونلر ايسه، مادام داها گلمهمشلر. ربّڭ اولان رحمٰن الرحيمڭ رحمتنه إعتماد ايدوب، دوگولمهدن آغلامه، هيچدن قورقمه، عدمه وجود رنگى ويرمه. بو ساعتى دوشون؛ سندهكى صبر قوّتى بو ساعته كافى گلير. ديوانه بر قوماندان گبى ياپمه كه: صول جناح دشمن قوّتى اونڭ صاغ جناحنه إلتحاق ايدوب اوڭا تازه بر قوّت اولديغى حالده، صول جناحندهكى دشمنڭ صاغ جناحى داها گلمديگى وقتده، او طوتار، مركز قوّتنى صاغه صوله طاغيتوب مركزى ضعيف بيراقوب، دشمن أدنا بر قوّت ايله مركزى خراب ايدر." ديدم: "قارداشم، سن بونڭ گبى ياپمه، بتون قوّتڭى بو ساعته قارشى تحشيد ايت. رحمتِ إلٰهيهيى و مكافاتِ اُخرويهيى و فانى و قيصه عمريڭى، اوزون و باقى بر
— 15 —
صورته چويرديگنى دوشون. بو آجى شكوا يرنده فرحلى بر شكر ايت." او ده تماميله بر فرح آلارق: "الحمد ِللّٰه، ديدى، خستهلغم اوندن بره ايندى."
بشنجى نكته:اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:أصل مصيبت و مضر مصيبت، دينه گلن مصيبتدر. مصيبتِ دينيهدن هر وقت درگاهِ إلٰهيهيه إلتجا ايدوب فرياد ايتمك گركدر. فقط دينى اولميان مصيبتلر، حقيقت نقطهسنده مصيبت دگلدرلر. بر قسمى إخطارِ رحمانيدر. ناصلكه چوبان، غيرڭ تارلاسنه تجاوز ايدن قويونلرينه طاش آتوب، اونلر او طاشدن حسّ ايدرلر كه: ضررلى ايشدن قورتارمق ايچون بر إخطاردر، ممنونانه دونرلر. اويله ده چوق ظاهرى مصيبتلر وار كه؛ إلٰهى برر إخطار، برر ايقاظدر و بر قسمى كفّارة الذنوبدر و بر قسمى غفلتى طاغيتوب، بشرى اولان عجزينى و ضعفنى بيلديرهرك بر نوع حضور ويرمكدر. مصيبتڭ خستهلق اولان نوعى، سابقًا گچديگى گبى او قسم، مصيبت دگل، بلكه بر إلتفاتِ ربّانيدر، بر تطهيردر. روايتده واردر كه: "ايرمش بر آغاجى سيلكمكله ناصل ميوهلرى دوشويور، صيتمهنڭ تيترهمهسندن گناهلر اويله دوكولويور."
حضرتِ أيوب عليه السلام مناجاتنده إستراحتِ نفسى ايچون دعا ايتمهمش، بلكه ذكرِ لسانى و تفكّرِ قلبىيه مانع اولديغى زمان عبوديت ايچون شفا طلب أيلهمش. بز، او مناجات ايله (برنجى مقصديمز) گناهلردن گلن معنوى روحى يارهلريمزڭ شفاسنى نيّت ايتملىيز. مادّى خستهلقلر ايچون عبوديته مانع اولديغى زمان إلتجا ايدهبيليرز. فقط معترضانه، مشتكيانه بر صورتده دگل، بلكه متذلّلانه و إستمدادكارانه إلتجا ايديلمهلى. مادام اونڭ ربوبيتنه راضىيز، او ربوبيتى نقطهسنده ويرديگى شيئه رضا لازم. قضا و قدرينه إعتراضى إشمام ايدر بر طرزده
— 16 —
"آه! اوف!" ايدوب شكوا ايتمك؛ بر نوع قدرى تنقيددر، رحيميتنى إتهامدر. قدرى تنقيد ايدن، باشنى ئورسه وورور قيرار. رحمتى إتهام ايدن، رحمتدن محروم قالير. قيريلمش أل ايله إنتقام آلمق ايچون او ألى إستعمال ايتمك، ناصل قيريلماسنى تزييد ايدييور. اويله ده: مصيبته گرفتار اولان آدم، إعتراضكارانه شكوا و مراقله اونى قارشيلامق، مصيبتى ايكيلشديرييور.
ايكنجى مسئله:مادّى مصيبتلرى بيوك گوردكجه بيور، كوچك گوردكجه كوچولور. مثلا: گيجهلرده إنسانڭ گوزينه بر خيال ايليشير. اوڭا أهمّيت ويردكجه شيشر، أهمّيت ويريلمزسه غائب اولور. هجوم ايدن آريلره ايليشدكجه فضله تهاجم گوسترمهلرى، لاقيد قالدقجه طاغيلمالرى گبى؛ مادّى مصيبتلره ده بيوك نظريله أهمّيتله باقدقجه بيور. مراق واسطهسيله او مصيبت جسددن گچهرك قلبده ده كوكلهشير، بر معنوى مصيبتى دخى نتيجه ويرر؛ اوڭا إستناد ايدر، دوام ايدر. نه وقت او مراقى، قضايه رضا و توكّل واسطهسيله إزاله ايتسه، بر آغاجڭ كوكى كسيلمسى گبى مادّى مصيبت خفيفلشه خفيفلشه كوكى كسيلمش آغاج گبى قورور گيدر. بو حقيقتى إفاده ايچون بر وقت بويله ديمشدم:
بيراق أى بيچاره فريادى، بلادن قيل توكّل.
زيرا فرياد بلا أندر، خطا أندر بلادر بيل.
أگر بلا ويرنى بولدڭسه، صفا أندر، عطا أندر بلادر بيل.
أگر بولمازسهڭ بتون دنيا جفا أندر، فنا أندر بلادر بيل.
جهان طولو بلا باشڭده واركن، نه باغيررسڭ كوچك بر بلادن، گل توكّل قيل!
توكّل ايله بلا يوزنده گول، تا او ده گولسون. او گولدكجه كوچولور، ايدر تبدّل.
— 17 —
ناصلكه مبارزهده مدهش بر خصمه قارشى گولمكله؛ عداوت مصالحهيه، خصومت شقايه دونر، عداوت كوچولور محو اولور. توكّل ايله مصيبته قارشى چيقمق دخى اويلهدر.
اوچنجى مسئله:هر زمانڭ بر حكمى وار. شو غفلت زماننده مصيبت شكلنى دگيشديرمش. بعض زمانده و بعض أشخاصده بلا، بلا دگل، بلكه بر لطفِ إلٰهيدر. بن شو زماندهكى خستهلقلى و سائر مصيبتزدهلرى (فقط مصيبت، دينه طوقونمامق شرطيله) بختيار گورديگمدن، خستهلق و مصيبت عليهدارى بولونمق خصوصنده بڭا بر فكر ويرمييور. و بڭا، اونلره آجيمق حسّنى ايراث ايتمييور. چونكه هانگى بر گنج خسته يانمه گلمش ايسه، گورويورم؛ أمثاللرينه نسبةً بر درجه وظيفهِٔ دينيهيه و آخرته قارشى مربوطيتى وار. اوندن آڭلايورم كه: اويلهلر حقّنده او نوع خستهلقلر مصيبت دگل، بر نوع نعمتِ إلٰهيهدر. چونكه چندان او خستهلق اونڭ دنيوى، فانى، قيصهجق حياتنه بر زحمت ايراث ايدييور. فقط اونڭ أبدى حياتنه فائدهسى طوقونويور، بر نوع عبادت حكمنه گچييور. أگر صحّت بولسه، گنجلك سرخوشلغيله و زمانڭ سفاهتيله ألبته خستهلق حالتنى محافظه ايدهميهجك، بلكه سفاهته آتيلاجق.
خاتمه
جنابِ حق حدسز قدرت و نهايتسز رحمتنى گوسترمك ايچون إنسانده حدسز بر عجز، نهايتسز بر فقر درج أيلهمشدر. هم حدسز نقوشِ أسماسنى گوسترمك ايچون إنسانى اويله بر صورتده خلق ايتمش كه، حدسز جهتلرله ألملر آلديغى گبى، حدسز جهتلرله ده لذّتلر آلابيلير بر ماكينه حكمنده ياراتمش. و او
— 18 —
ماكينهِٔ إنسانيهده يوزر آلَت وار. هر برينڭ ألمى آيرى، لذّتى آيرى، وظيفهسى آيرى، مكافاتى آيريدر. عادتا إنسانِ أكبر اولان عالمده تجلّى ايدن بتون أسماءِ إلٰهيه، بر عالمِ أصغر اولان إنسانده دخى او أسمانڭ عموميتله جلوهلرى وار. بونده صحّت و عافيت و لذائذ گبى نافع أمرلر، ناصل شكرى ديديرتير، او ماكينهيى چوق جهتلرله وظيفهلرينه سَوق ايدر. إنسان ده بر شكر فابريقهسى گبى اولور. اويله ده: مصيبتلرله، خستهلقلرله، آلام ايله، سائر مهيّج و محرّك عارضهلر ايله او ماكينهنڭ ديگر چرخلرينى حركته گتيرر، تهييج ايدر. ماهيتِ إنسانيهده مندرج اولان عجز و ضعف و فقر معدننى ايشلتديرييور. بر لسان ايله دگل، بلكه هر بر أعضانڭ لسانيله بر إلتجا، بر إستمداد وضعيتى ويرر. گويا إنسان او عارضهلر ايله، آيرى آيرى بيڭلر قلمى تضمّن ايدن متحرّك بر قلم اولور. صحيفهِٔ حياتنده وياخود لوحِ مثاليده مقدّراتِ حياتنى يازار، أسماءِ إلٰهيهيه بر إعلاننامه ياپار و بر قصيدهِٔ منظومهِٔ سبحانيه حكمنه گچوب، وظيفهِٔ فطرتنى ايفا ايدر.
٭ ٭ ٭
— 19 —
اوچنجى لمعه
(بو لمعهيه بر درجه حسّ و ذوق قاريشمش. حسّ و ذوقڭ جوشقونلقلرى ايسه عقلڭ دستورلرينى، فكرڭ ميزانلرينى چوق ديڭلهمدكلرندن و مراعات ايتمدكلرندن بو اوچنجى لمعه منطق ميزانلرى ايله طارتيلماملى.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
آيتنڭ مئالنى إفاده ايدن
يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ٭ يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى
ايكى جملهسى مهمّ ايكى حقيقتى إفاده ايدييورلر. اوندندر كه: نقشيلرڭ رؤساسندن بر قسم، بو ايكى جمله ايله كنديلرينه بر ختمهِٔ مخصوص ياپوب مختصر بر ختمهِٔ نقشيه حكمنده طوتويورلر. مادام او عظيم آيتڭ مئالنى بو ايكى جمله إفاده ايدييور. بز بو ايكى جملهنڭ إفاده ايتديگى ايكى حقيقتِ مهمّهنڭ بر قاچ نكتهسنى بيان ايدهجگز.
برنجى نكته:برنجى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى بر عملياتِ جرّاحيه حكمنده قلبى ماسوادن تجريد ايدييور، كسييور. شويله كه: إنسان، ماهيت
— 20 —
جامعيتى إعتباريله موجوداتڭ همان أكثريسيله علاقهداردر. هم إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنده حدسز بر إستعدادِ محبّت درج ايديلمشدر. اونڭ ايچون إنسان ده عموم موجوداته قارشى بر محبّت بسلهيور. قوجه دنيايى بر خانهسى گبى سَوييور. أبدى جنّته باغچهسى گبى محبّت ايدييور. حالبوكه محبّت ايتديگى موجودات طورمييورلر، گيدييورلر. فراقدن دائما عذاب چكييور. اونڭ او حدسز محبّتى، حدسز بر معنوى عذابه مدار اولويور. او عذابى چكمكده قباحت، قصور اوڭا عائددر. چونكه قلبندهكى حدسز إستعدادِ محبّت، حدسز بر جمالِ باقىيه مالك بر ذاته توجيه ايتمك ايچون ويريلمش. او إنسان سوءِ إستعمال ايدهرك او محبّتى فانى موجوداته صرف ايتديگى جهتله قصور ايدييور، قصورڭ جزاسنى، فراقڭ عذابيله چكييور.
ايشته بو قصوردن تبرّى ايدوب او فانى محبوباتدن قطعِ علاقه ايتمك، او محبوبلر اونى ترك ايتمهدن أوّل او اونلرى ترك ايتمك جهتيله محبوبِ باقىيه حصرِ محبّتى إفاده ايدن يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى اولان برنجى جملهسى: "باقئِ حقيقى يالڭز سنسڭ. ماسوا فانيدر. فانى اولان ألبته باقى بر محبّته و أزلى و أبدى بر عشقه و أبد ايچون ياراديلان بر قلبڭ علاقهسنه مدار اولاماز." معناسنى إفاده ايدييور. "مادام او حدسز محبوبات فانيدرلر، بنى بيراقوب گيدييورلر؛ اونلر بنى بيراقمهدن أوّل بن اونلرى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ديمكله بيراقييورم. يالڭز سن باقيسڭ و سنڭ إبقاڭ ايله موجودات بقا بولابيلديگنى بيلوب إعتقاد ايدرم. اويله ايسه سنڭ محبّتڭله اونلر سَويلير. يوقسه علاقهِٔ قلبه لايق دگللر." ديمكدر. ايشته بو حالتده قلب، حدسز محبوباتندن واز گچييور. حُسن و جماللرى اوستنده فانيلك طامغهسنى گورور، علاقهِٔ قلبى كسر. أگر كسمزسه، محبوبلرى عددنجه معنوى جريحهلر اولويور.
— 21 —
ايكنجى جمله اولان يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى او حدسز جريحهلره هم مرهم، هم ترياق اولويور. يعنى: يَا بَاقِى "مادام سن باقيسڭ، يتر؛ هر شيئه بدلسڭ. مادام سن وارسڭ، هر شى وار." أوت موجوداتده سببِ محبّت اولان حُسن و إحسان و كمال، عموميتله باقئِ حقيقينڭ حُسن و إحسان و كمالاتنڭ إشاراتى و چوق پردهلردن گچمش ضعيف گولگهلريدر؛ بلكه جلوهِٔ أسماءِ حسنىنڭ گولگهلرينڭ گولگهلريدر.
ايكنجى نكته:إنسانڭ فطرتنده بقايه قارشى غايت شديد بر عشق وار. حتّى هر سَوْديگى شيده قوّهِٔ واهمه جهتيله بر نوع بقا توهّم ايدر، صوڭره سَور. نه وقت زوالنى دوشونسه ويا گورسه، دريندن درينه فرياد ايدر. بتون فراقلردن گلن فريادلر، عشقِ بقادن گلن آغلامالرڭ ترجمانلريدر. أگر توهّمِ بقا اولمازسه محبّت ايدهمز. حتّى دينيلهبيلير كه: عالمِ بقانڭ و أبدى جنّتڭ بر سببِ وجودى، شو ماهيتِ إنسانيهدهكى او شدّتلى عشقِ بقادن چيقان غايت قوّتلى آرزوىِ بقا و بقا ايچون فطرى عمومى دعادر كه، باقئِ ذو الجلال او شديد صارصيلماز فطرى آرزويى، او تأثيرلى قوّتلى عمومى دعايى قبول ايتمشدر كه، فانى إنسانلر ايچون باقى بر عالمى خلق ايتمش. هم هيچ ممكن ميدر كه: فاطرِ كريم، خالقِ رحيم، كوچك معدهنڭ جزئى آرزوسنى و موقّت بر بقا ايچون لسانِ حال ايله دعاسنى حدسز أنواعِ مطعوماتِ لذيذيهنڭ ايجاديله قبول ايتسين ده، عموم نوعِ بشرڭ پك بيوك بر إحتياجِ فطريدن گلن پك شدّتلى بر آرزوسنى و كلّى و دائمى و حقلى و حقيقتلى، قاللى، حاللى، بقايه دائر غايت قوّتلى دعاسنى قبول ايتمهسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا. قبول ايتمهمك ممكن دگلدر. هم حكمت و عدالتنه و رحمت و قدرتنه هيچ بر جهتله ياقيشماز.
— 22 —
مادام إنسان بقايه عاشقدر، ألبته بتون كمالاتى، لذّتلرى، بقايه تابعدر. و مادام بقا، باقئِ ذو الجلاله مخصوصدر و مادام باقينڭ أسماسى باقيهدر و مادام باقينڭ آيينهلرى باقينڭ رنگنى، حكمنى آلير و بر نوع بقايه مظهر اولور. ألبته إنسانه أڭ لازم ايش، أڭ مهمّ وظيفه؛ او باقىيه قارشى علاقه پيدا ايتمكدر و أسماسنه ياپيشمقدر. چونكه باقى يولنه صرف اولونان هر شى، بر نوع بقايه مظهر اولور. ايشته او ايكنجى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى جملهسى بو حقيقتى إفاده ايدييور. إنسانڭ حدسز معنوى يارهلرينى تداوى ايتمكله برابر، فطرتندهكى غايت شدّتلى آرزوىِ بقايى اونڭله تطمين ايدييور.
اوچنجى نكته:شو دنياده زمانڭ، فنا و زوالِ أشيادهكى تأثيراتى غايت مختلفدر. و موجودات ايسه متداخل دائرهلر گبى بربرى ايچنده ايكن، حكملرى زوال نقطهسنده آيرى آيرى اولويور. ناصلكه ساعتڭ ثانيهلرينى صايان دائرهسى، دقيقهيى و ساعتى و گونلرى صايان دائرهلرى ظاهرًا بربرينه بڭزر، فقط سرعتده بربرينه مخالفدر. اويله ده: إنساندهكى جسم، نفس، قلب، روح دائرهلرى اويله متفاوتدر. مثلا: جسمڭ بقاسى، حياتى، وجودى؛ بولونديغى بر گون، بلكه بر ساعت اولديغى و ماضى و مستقبلى معدوم و ميّت بولونديغى حالده، قلبڭ حاضر گوندن چوق گون أوّل، چوق گون صوڭرهكى زمانه قدر دائرهِٔ وجودى و حياتى گنيشدر. روحڭ حاضر گوندن سنهلر أوّل و سنهلر صوڭرهكى بر دائرهِٔ عظيمه، دائرهِٔ حياتنه و وجودينه داخلدر.
ايشته بو إستعداده بناءً حياتِ قلبى و روحىيه مدار اولان معرفتِ إلٰهيه و محبّتِ ربّانيه و عبوديتِ سبحانيه و مرضياتِ رحمانيه جهتيله بو دنيادهكى فانى عمر، باقى بر عمرى تضمّن ايدر و أبدى و باقى بر عمرى إنتاج ايدر و باقى و لا يموت بر عمر حكمنه گچر. أوت باقئِ حقيقينڭ محبّت، معرفت، رضاسى يولنده بر ثانيه،
— 23 —
بر سنهدر. أگر اونڭ يولنده اولمازسه، بر سنه بر ثانيهدر. بلكه اونڭ يولنده بر ثانيه، لا يموتدر، چوق سنهلردر. و دنيا جهتنده أهلِ غفلتڭ يوز سنهسى، بر ثانيه حكمنه گچر. مشهور بويله بر سوز وار كه:
سِنَةُ الْفِرَاقِ سَنَةٌ وَ سَنَةُ الْوِصَالِ سِنَةٌ
يعنى: "فراقڭ بر ثانيهسى، بر سنه قدر اوزوندر و وصالڭ بر سنهسى، بر ثانيه قدر قيصهدر." بن بو فقرهنڭ بتون بتون عكسنه دييورم كه: وصال، يعنى باقئِ ذو الجلالڭ رضاسى دائرهسنده لِوجه اللّٰه بر ثانيه وصال، دگل يالڭز بويله بر سنه، بلكه دائمى بر پنجرهِٔ وصالدر. غفلت و ضلالت فراقى ايچنده دگل بر سنه، بلكه بيڭ سنه، بر ثانيه حكمندهدر. او سوزدن داها مشهور شو سوز وار:
اَرْضُ الْفَلَاتِ مَعَ الْاَعْدَاءِ فِنْجَانٌ سَمُّ الْخِيَاطِ مَعَ الْاَحْبَابِ مَيْدَانٌ
حكممزى تأييد ايدييور.
مشهور أوّلكى سوزڭ صحيح بر معناسى بودر كه: فانى موجوداتڭ وصالى مادام فانيدر، نه قدر اوزون ده اولسه ينه قيصه حكمندهدر. سنهسى، بر ثانيه گبى گچر؛ حسرتلى بر خيال و أسفلى بر رؤيا اولور. بقايى ايستهين قلبِ إنسانى بر سنه وصالده، يالڭز بر ثانيهجكده آنجق ذرّه گبى بر ذوقنى آلابيلير. فراق ايسه ثانيهسى بر سنه دگل، سنهلردر. چونكه فراقڭ ميدانى گنيشدر. بقايى ايستهين بر قلبه، فراق چندان بر ثانيه ده اولسه، سنهلر قدر تخريبات ياپار. چونكه حدسز فراقلرى إخطار ايدر. مادّى و سفلى محبّتلر ايچون بتون ماضى و مستقبل، فراقله طولودر.
شو مسئله مناسبتيله ديرز: أى إنسانلر! فانى، قيصه، فائدهسز عمريڭزى؛ باقى، اوزون، فائدهلى، ميوهدار ياپمق ايستر ميسڭز؟ مادام ايستهمك إنسانيتڭ إقتضاسيدر، باقئِ حقيقينڭ يولنه صرف ايديڭز. چونكه باقىيه متوجّه اولان شى، بقانڭ جلوهسنه مظهر اولور. مادام هر إنسان غايت شدّتلى بر صورتده اوزون بر
— 24 —
عمر ايستر، بقايه عاشقدر و مادام بو فانى عمرى، باقى عمره تبديل ايدن بر چاره وار و معنًا چوق اوزون بر عمر حكمنه گچيرمك ممكندر. ألبته إنسانيتى سقوط ايتمهمش بر إنسان، او چارهيى آرايهجق و او إمكانى بِالفعله چويرمگه چاليشهجق و توفيقِ حركت ايدهجك. ايشته او چاره بودر: اللّٰه ايچون ايشلهييڭز، اللّٰه ايچون گوروشوڭز، اللّٰه ايچون چاليشڭز. "للّٰه، لِوجه اللّٰه، لِاجلِ اللّٰه" رضاسى دائرهسنده حركت ايديڭز. او وقت سزڭ عمريڭزڭ دقيقهلرى، سنهلر حكمنه گچر.
بو حقيقته إشارةً ليلهِٔ قادر گبى بر تك گيجه، سكسان كسور سنهدن عبارت اولان بيڭ آى حكمنده اولديغنى نصِّ قرآن گوسترييور. هم بو حقيقته إشارت ايدن أهلِ ولايت و حقيقت بيْننده بر دستورِ محقّق اولان "بسطِ زمان" سرّيله چوق سنهلر حكمنده اولان بر قاچ دقيقهلق زمانِ معراج، بو حقيقتڭ وجودينى إثبات ايدر و بِالفعل وقوعنى گوسترييور. معراجڭ بر قاچ ساعت مدّتى، بيڭلر سنهلر حكمنده وسعتى و إحاطهسى و اوزونلغى واردر. چونكه او معراج يوليله، بقا عالمنه گيردى. بقا عالمنڭ بر قاچ دقيقهسى، شو دنيانڭ بيڭلر سنهسنى تضمّن ايتمشدر. هم شو حقيقته بنا ايديلن بَيْن الأوليا كثرتله وقوع بولمش اولان "بسطِ زمان" حادثهلريدر. بعض أوليا بر دقيقهده، بر گونلك ايشى گورمش. بعضلرى بر ساعتده، بر سنه وظيفهسنى ياپمش. بعضلرى بر دقيقهده، بر ختمهِٔ قرآنيهيى اوقومش اولدقلرينى روايت ايدوب إخبار ايدييورلر. بويله أهلِ حق و صدق، بيلهرك كذبه ألبته تنزّل ايتمزلر. هم او درجه حدسز و كثرتلى بر تواترله "بسطِ زمان"
(حاشيه): قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ آيتيله وَلَبِثُوا فِى كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا آيتى "طىِّ زمانى" گوسترديگى گبى، وَاِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَاَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ آيتى ده "بسطِ زمانى" گوسترر.
— 25 —
حقيقتنى عينًا مشاهده ايتدكلرى مدارِ شبهه اولاماز. شو "بسطِ زمان" هركسجه مصدّق بر نوعى، رؤياده گورونويور. بعضًا بر دقيقهده إنسانڭ گورديگى رؤيايى، گچيرديگى أحوالى، قونوشديغى سوزلرى، گورديگى لذّتلرى ويا چكديگى ألملرى گورمك ايچون يقظه عالمنده بر گون، بلكه گونلر لازمدر.
الحاصل:إنسان چندان فانيدر. فقط بقا ايچون خلق ايديلمش و باقى بر ذاتڭ آيينهسى اولارق ياراديلمش و باقى ميوهلرى ويرهجك ايشلرى گورمكله توظيف ايديلمش و باقى بر ذاتڭ، باقى أسماسنڭ جلوهلرينه و نقشلرينه مدار اولاجق بر صورت ويريلمشدر. اويله ايسه بويله بر إنسانڭ حقيقى وظيفهسى و سعادتى: بتون جهازاتى و بتون إستعداداتيله او باقئِ سرمدينڭ دائرهِٔ مرضياتنده أسماسنه ياپيشوب، أبد يولنده او باقىيه متوجّه اولوب گيتمكدر. لسانى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ديديگى گبى؛ قلبى، روحى، عقلى، بتون لطائفى "هُوَ الْبَاقِى، هُوَ الْاَزَلِىُّ الْاَبَدِىُّ، هُوَ السَّرْمَدِىُّ، هُوَ الدَّائِمُ، هُوَ اْلمَطْلُوبُ، هُوَ اْلمَحْبُوبُ، هُوَ اْلمَقْصُودُ، هُوَ اْلمَعْبُودُ" ديمهلى.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
٭ ٭ ٭
— 26 —
دردنجى لمعه
"مِنْهَاجُ السُّنَّه" بو رسالهيه لايق گورولمشدر.
("مسئلهِٔ إمامت" بر مسئلهِٔ فرعيه اولديغى حالده، زياده أهمّيت ويريلديگندن بر مسائلِ ايمانيه صيرهسنه گيروب، علمِ كلامده و اصول الدينده مدارِ نظر اولديغى جهتله، قرآنه و ايمانه عائد خدمتِ أساسيهمزه مناسبتى بولونديغندن جزئى بحث ايديلدى.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ٭ قُلْ لَا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى ٭
شو آيتِ عظيمهنڭ چوق حقائقِ عظيمهسندن بر ايكى حقيقتنه ايكى مقام" ايله إشارت ايدهجگز.
— 27 —
برنجى مقام
"درت نكته"در.
برنجى نكته:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ امّتنه قارشى كمالِ شفقت و مرحمتنى إفاده ايدييور. أوت روايتِ صحيحه ايله محشرڭ دهشتندن هركس حتّى أنبيا دخى "نفسى، نفسى" ديدكلرى زمان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام "اُمّتى، اُمّتى" دييه رأفت و شفقتنى گوسترهجگى گبى، يڭى دنيايه گلديگى زمان أهلِ كشفڭ تصديقيله والدهسى اونڭ مناجاتندن "اُمّتى، اُمّتى" ايشيتمش. هم بتون تاريخِ حياتى و نشر ايتديگى شفقتكارانه مكارمِ أخلاق، كمالِ شفقت و رأفتنى گوسترديگى گبى؛ امّتنڭ حدسز صلواتنه حدسز إحتياج گوسترمكله، امّتنڭ بتون سعادتلريله كمالِ شفقتندن علاقهدار اولديغنى گوسترمكله حدسز بر شفقتنى گوسترمش. ايشته بو درجه شفقتلى و مرحمتلى بر رهبرڭ سنّتِ سنيهسنه مراعات ايتمهمك، نه درجه نانكورلك و وجدانسزلق اولديغنى قياس أيله.
ايكنجى نكته:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، كلّى و عمومى وظيفهِٔ نبوّت ايچنده بعض خصوصى، جزئى مادّهلره قارشى عظيم بر شفقت گوسترمشدر. ظاهر حاله گوره او عظيم شفقتى، او خصوصى جزئى مادّهلره صرف ايتمهسى، وظيفهِٔ نبوّتڭ فوق العاده أهمّيتنه اويغون گلمييور. فقط حقيقتده او جزئى مادّه، كلّى عمومى بر وظيفهِٔ نبوّتڭ مدارى اولابيلهجك بر سلسلهنڭ اوجى و ممثّلى اولديغندن، او سلسلهِٔ عظيمهنڭ حسابنه اونڭ ممثّلنه فوق العاده أهمّيت ويريلمش. مثلا: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حضرتِ حسن و حسينه قارشى
— 28 —
كوچكلكلرنده گوستردكلرى فوق العاده شفقت و أهمّيتِ عظيمه، يالڭز جبلّى شفقت و حسِّ قرابتدن گلن بر محبّت دگل، بلكه وظيفهِٔ نبوّتڭ بر خيطِ نورانيسنڭ بر اوجى و وراثتِ نبويهنڭ غايت أهمّيتلى بر جماعتنڭ منشئى، ممثّلى، فهرستهسى جهتيلهدر. أوت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ حسنى (رض) كمالِ شفقتندن قوجاغنه آلارق باشنى اوپمهسيله؛ حضرتِ حسندن (رض) تسلسل ايدن نورانى نسلِ مباركندن غوثِ أعظم اولان شاهِ گيلانى گبى چوق مهدىمثال ورثهِٔ نبوّت و حَمَلهِٔ شريعتِ أحمديه (عصم) اولان ذاتلرڭ حسابنه حضرتِ حسنڭ (رض) باشنى اوپمش و او ذاتلرڭ إستقبالده ايدهجكلرى خدمتِ قدسيهلرينى نظرِ نبوّتله گوروب تقدير و إستحسان ايتمش و تقدير و تشويقه علامت اولارق حضرتِ حسنڭ (رض) باشنى اوپمش. هم حضرتِ حسينه قارشى گوستردكلرى فوق العاده أهمّيت و شفقت، حضرتِ حسينڭ (رض) سلسلهِٔ نورانيهسندن گلن زين العابدين، جعفرِ صادق گبى أئمّهِٔ عالىشان و حقيقى ورثهِٔ نبويه گبى پك چوق مهدىمثال ذواتِ نورانيهنڭ نامنه و دينِ إسلام و وظيفهِٔ رسالت حسابنه بويننى اوپمش، كمالِ شفقت و أهمّيتنى گوسترمشدر.
أوت ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) غيبآشنا قلبيله، دنياده عصرِ سعادتدن أبد طرفنده اولان ميدانِ حشرى تماشا ايدن و يردن جنّتى گورن و زميندن گوكدهكى ملائكهلرى مشاهده ايدن و زمانِ آدمدن بَرى ماضى ظلماتنڭ پردهلرى ايچنده گيزلنمش حادثاتى گورن، حتّى ذاتِ ذو الجلالڭ رؤيتنه مظهر اولان نظرِ نورانيسى، چشمِ إستقبالبينيسى، ألبته حضرتِ حسن و حسينڭ آرقهلرنده تسلسل ايدن أقطاب و أئمّهِٔ ورثه و مهديلرى گورمش و اونلرڭ عمومى نامنه باشلرينى اوپمش. أوت حضرتِ حسنڭ (رض) باشنى اوپمهسنده، شاهِ گيلانىنڭ حصّهِٔ عظيمهسى وار.
— 29 —
اوچنجى نكته:اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى آيتنڭ بر قَوله گوره معناسى: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، وظيفهِٔ رسالتڭ إجراسنه مقابل اجرت ايستهمز، يالڭز آلِ بيتنه مودّتى ايستهيور." أگر دينيلسه: بو معنايه گوره قرابتِ نسليه جهتندن گلن بر فائده گوزهتلمش گورونويور. حالبوكه، اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ اَتْقٰيكُمْ سرّينه بناءً قرابتِ نسليه دگل، بلكه قربيتِ إلٰهيه نقطهسنده وظيفهِٔ رسالت جريان ايدييور؟
الجواب:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، غيبآشنا نظريله گورمش كه: آلِ بيتى، عالمِ إسلام ايچنده بر شجرهِٔ نورانيه حكمنه گچهجك. عالمِ إسلامڭ بتون طبقاتنده كمالاتِ إنسانيه درسنده رهبرلك و مرشدلك وظيفهسنى گورهجك ذاتلر، أكثريتِ مطلقه ايله آلِ بيتدن چيقهجق. تشهّددهكى اُمّتڭ "آل" حقّندهكى دعاسى كه،
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
در. مقبول اولاجغنى كشف ايتمش. يعنى ناصلكه ملّتِ إبراهيميهده أكثريتِ مطلقه ايله نورانى رهبرلر حضرتِ إبراهيمڭ (عس) آلندن، نسلندن اولان أنبيا اولديغى گبى؛ اُمّتِ محمّديهده ده (عصم) وظائفِ عظيمهِٔ إسلاميتده و أكثر طُرُق و مسالكنده أنبياءِ بنى إسرائيل گبى، أقطابِ آلِ بيتِ محمّديهيى (عصم) گورمش. اونڭ ايچون
لَا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى
ديمهسيله أمر اولنهرق، آلِ بيته قارشى اُمّتڭ مودّتنى ايستهمش. بو حقيقتى تأييد ايدن ديگر روايتلرده فرمان ايتمش: "سزه ايكى شى بيراقييورم. اونلره تمسّك ايتسهڭز، نجات بولورسڭز. برى: كتاب اللّٰه، برى: آلِ بيتم." چونكه سنّتِ سنيهنڭ منبعى و محافظى و هر جهتله إلتزام ايتمهسيله مكلّف اولان آلِ بيتدر.
— 30 —
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ كتاب و سنّته إتّباع عنوانيله بو حقيقتِ حديثيه بيلديريلمشدر. ديمك آلِ بيتدن، وظيفهِٔ رسالتجه مرادى: سنّتِ سنيهسيدر. سنّتِ سنيهيه إتّباعى ترك ايدن، حقيقى آلِ بيتدن اولماديغى گبى، آلِ بيته حقيقى دوست ده اولاماز.
هم اُمّتنى آلِ بيتڭ أطرافنده طوپلامق آرزوسنڭ سرّى شودر كه: زمان گچدكجه آلِ بيت چوق تكثّر ايدهجگنى إذنِ إلٰهى ايله بيلمش و إسلاميت ضعفه دوشهجگنى آڭلامش. او حالده غايت قوّتلى و كثرتلى بر جماعتِ متسانده لازم كه، عالمِ إسلامڭ ترقّياتِ معنويهسنده مدار و مركز اولابيلسين. إذنِ إلٰهى ايله دوشونمش و اُمّتنى آلِ بيتى أطرافنه طوپلاماسنى آرزو ايتمش. أوت آلِ بيتڭ أفرادى ايسه، إعتقاد و ايمان خصوصنده سائرلردن چوق ايلرى اولماسه ده، ينه تسليم، إلتزام و طرفگيرلكده چوق ايلريدهدرلر. چونكه إسلاميته فطرةً، نسلًا و جبلّيةً طرَفداردرلر. جبلّى طرفدارلق ضعيف و شانسز، حتّى حقسز ده اولسه بيراقيلماز. نرهده قالدى كه، غايت قوّتلى، غايت حقيقتلى، غايت شانلى، بتون سلسلهِٔ أجدادى باغلانديغى و شرف قزانديغى و جانلرينى فدا ايتدكلرى بر حقيقته طرفدارلق، نه قدر أساسلى و فطرى اولديغنى بِالبداهه حسّ ايدن بر ذات، هيچ طرفدارلغى بيراقير مى؟ أهلِ بيت، ايشته بو شدّتِ إلتزام و فطرى إسلاميت جهتيله دينِ إسلام لهنده أدنا بر أمارهيى، قوّتلى بر برهان گبى قبول ايدر. چونكه فطرى طرفداردر. باشقهسى ايسه، قوّتلى بر برهان ايله صوڭره إلتزام ايدر.
دردنجى نكته:اوچنجى نكته مناسبتيله شيعهلرله أهلِ سنّت و جماعتڭ مدارِ نزاعى، حتّى عقائدِ ايمانيه كتابلرينه و أساساتِ ايمانيه صيرهسنه گيرهجك درجهده بيوتلمش بر مسئلهيه قيصهجه بر إشارت ايدهجگز. مسئله شودر:
— 31 —
أهلِ سنّت و جماعت دير كه: "حضرتِ على (رض)، خلفاءِ أربعهنڭ دردنجيسيدر. حضرتِ صدّيق (رض) داها أفضلدر و خلافته داها مستحق ايدى كه، أڭ أوّل او گچدى." شيعهلر ديرلر كه: "حق، حضرتِ علىنڭ (رض) ايدى. اوڭا حقسزلق ايديلدى. عمومندن أڭ أفضل حضرتِ عليدر. (رض)" دعوالرينه گتيردكلرى دليللرڭ خلاصهسى: ديرلر كه: حضرتِ على (رض) حقّنده وارد أحاديثِ نبويه و حضرتِ علىنڭ (رض) "شاهِ ولايت" عنوانيله أكثريتِ مطلقه ايله أوليانڭ و طريقلرڭ مرجعى و علم و شجاعت و عبادتده خارق العاده صفتلرى و حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام اوڭا و اوندن تسلسل ايدن آلِ بيته قارشى شدّتِ علاقهسى گوسترييور كه؛ أڭ أفضل اودر، دائما خلافت اونڭ حقّى ايدى، اوندن غصب ايديلدى.
الجواب:حضرتِ على (رض) مكرّرًا كندى إقرارى و يگرمى سنهدن زياده او خلفاءِ ثلاثهيه إتّباع ايدهرك اونلرڭ شيخ الإسلاملغى مقامنده بولونماسى، شيعهلرڭ بو دعوالرينى جرح ايدييور. هم خلفاءِ ثلاثهنڭ زمانِ خلافتلرنده فتوحاتِ إسلاميه و مجاهدهِٔ أعدا حادثهلرى و حضرتِ علىنڭ (رض) زمانندهكى واقعهلر، ينه خلافتِ إسلاميه نقطهسنده شيعهلرڭ دعوالرينى جرح ايدييور. ديمك أهلِ سنّت و جماعتڭ دعواسى، حقدر.
أگر دينيلسه:شيعه ايكيدر. برى؛ شيعهِٔ ولايتدر، ديگرى؛ شيعهِٔ خلافتدر. هايدى بو ايكنجى قسم غرض و سياست قاريشديرماسيله حقسز اولسون. فقط برنجى قسمده غرض و سياست يوق. حالبوكه شيعهِٔ ولايت، شيعهِٔ خلافته إلتحاق ايتمش، يعنى؛ أهلِ طُرُقدهكى أوليانڭ بر قسمى حضرتِ علىيى (رض) أفضل گورويورلر. سياست جهتنده اولان شيعهِٔ خلافتڭ دعوالرينى تصديق ايدييورلر.
— 32 —
الجواب:حضرتِ علىيه (رض) ايكى جهتله باقيلمق گركدر. بر جهتى؛ شخصى كمالات و مرتبهسى نقطهسندن. ايكنجى جهت: آلِ بيتڭ شخصِ معنويسنى تمثيل ايتديگى نقطهسندندر. آلِ بيتڭ شخصِ معنويسى ايسه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بر نوع ماهيتنى گوسترييور. ايشته برنجى نقطه إعتباريله حضرتِ على (رض) باشده اولارق بتون أهلِ حقيقت، حضرتِ أبو بكر و حضرتِ عُمَرى (رض) تقديم ايدييورلر. خدمتِ إسلاميتده و قربيتِ إلٰهيهده مقاملرينى داها يوكسك گورمشلر. ايكنجى نقطه جهتنده حضرتِ على (رض) شخصِ معنوئِ آلِ بيتڭ ممثّلى و شخصِ معنوئِ آلِ بيت، بر حقيقتِ محمّديهيى (عصم) تمثيل ايتديگى جهتله، موازنهيه گلمز. ايشته حضرتِ على (رض) حقّنده فوق العاده ثناكارانه أحاديثِ نبويه، بو ايكنجى نقطهيه باقييورلر. بو حقيقتى تأييد ايدن بر روايتِ صحيحه وار كه؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش: "هر نبىنڭ نسلى كندندندر. بنم نسلم، علىنڭ (رض) نسليدر."
حضرتِ علىنڭ (رض) شخصى حقّنده سائر خلفادن زياده ثناكارانه أحاديثڭ كثرتله إنتشارينڭ سرّى شودر كه: أمويلر ايله خارجيلر، اوڭا حقسز هجوم و تنقيص ايتدكلرينه مقابل أهلِ سنّت و جماعت اولان أهلِ حق، اونڭ حقّنده رواياتى چوق نشر ايتديلر. سائر خلفاءِ راشدين ايسه، اويله تنقيد و تنقيصه چوق معروض قالمادقلرى ايچون، اونلر حقّندهكى أحاديثڭ إنتشارينه إحتياج گورولمدى. هم إستقبالده حضرتِ على (رض) أليم حادثاته و داخلى فتنهلره معروض قالاجغنى نظرِ نبوّتله گورمش، حضرتِ علىيى (رض) مأيوسيتدن و اُمّتنى اونڭ حقّنده سوءِ ظندن قورتارمق ايچون مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلَاهُ گبى مهمّ حديثلرله علىيى (رض) تسلّى و اُمّتى إرشاد ايتمشدر.
— 33 —
حضرتِ علىيه (رض) قارشى شيعهِٔ ولايتڭ إفراطكارانه محبّتلرى و طريقت جهتندن گلن تفضيللرى، كنديلرينى شيعهِٔ خلافت درجهسنده مسئول ايتمز. چونكه أهلِ ولايت مسلك إعتباريله، محبّت ايله مرشدلرينه باقارلر. محبّتڭ شأنى إفراطدر. محبوبنى مقامندن فضله گورمك آرزو ايدييور و اويله ده گورويور. محبّتڭ طاشقينلقلرنده أهلِ حال معذور اولابيليرلر. فقط اونلرڭ محبّتدن گلن تفضيلى، خلفاءِ راشدينڭ ذمّنه و عداوتنه گيتمهمك شرطيله و اصولِ إسلاميهنڭ خارجنه چيقمهمق قيديله معذور اولابيليرلر. شيعهِٔ خلافت ايسه؛ أغراضِ سياست، ايچنه گيرديگى ايچون، غرضدن، تجاوزدن قورتولامييورلر، إعتذار حقّنى غيب ايدييورلر. حتّى لَا لِحُبِّ عَلِىٍّ بَلْ لِبُغْضِ عُمَرَ جملهسنه ماصدق اولارق حضرتِ عُمَرڭ (رض) أليله ايران ملّيتى جريحه آلديغى ايچون، إنتقاملرينى حبِّ على صورتنده گوستردكلرى گبى، عَمر ابن العاصڭ حضرتِ علىيه (رض) قارشى خروجى و عُمَر ابن سعدڭ حضرتِ حسينه (رض) قارشى فجيع محاربهسى، عُمَر إسمنه قارشى شدّتلى بر غيظ و عداوتى شيعهلره ويرمش.
أهلِ سنّت و جماعته قارشى شيعهِٔ ولايتڭ حقّى يوقدر كه، أهلِ سنّتى تنقيد ايتسين. چونكه أهلِ سنّت، حضرتِ علىيى (رض) تنقيص ايتمدكلرى گبى، جدّى سَورلر. فقط حديثجه تهلكهلى صاييلان إفراطِ محبّتدن چكينيورلر. حديثجه حضرتِ علىنڭ (رض) شيعهسى حقّندهكى ثناىِ نبوى، أهلِ سنّته عائددر. چونكه إستقامتلى محبّتله حضرتِ علىنڭ (رض) شيعهلرى، أهلِ حق اولان أهلِ سنّت و جماعتدر. حضرتِ عيسى عليه السلام حقّندهكى إفراطِ محبّت، نصارا ايچون تهلكهلى اولديغى گبى؛ حضرتِ على (رض) حقّنده ده او طرزده إفراطِ محبّت، حديثِ صحيحده تهلكهلى اولديغى تصريح ايديلمش.
— 34 —
شيعهِٔ ولايت أگر ديسه كه:حضرتِ علىنڭ (رض) كمالاتِ فوق العادهسى قبول اولوندقدن صوڭره، حضرتِ صدّيقى (رض) اوڭا ترجيح ايتمك قابل اولمايور.
الجواب:حضرتِ صدّيقِ أكبرڭ و فاروقِ أعظمڭ (رض) شخصى كمالاتيله و وراثتِ نبوّت وظيفهسيله زمانِ خلافتدهكى كمالاتى ايله برابر بر ميزانڭ كفهسنه، حضرتِ علىنڭ (رض) شخصى كمالاتِ خارقهسيله، خلافت زمانندهكى داخلى بِالمجبوريه گيرديگى أليم واقعهلردن گلن و سوءِ ظنلره معروض اولان خلافت مجاهدهلرى برابر ميزانڭ ديگر كفهسنه بيراقيلسه؛ ألبته حضرتِ صدّيقڭ (رض) وياخود فاروقڭ (رض) وياخود ذى النّوريْنڭ (رض) كفهسى آغير گلديگنى أهلِ سنّت گورمش، ترجيح ايتمش. هم اون ايكنجى و يگرمى دردنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى: نبوّت، ولايته نسبةً درجهسى او قدر يوكسكدر كه؛ نبوّتڭ بر درهم قدر جلوهسى، بر بطمان قدر ولايتڭ جلوهسنه مرجّحدر. بو نقطهِٔ نظردن حضرتِ صدّيقِ أكبرڭ (رض) و فاروقِ أعظمڭ (رض) وراثتِ نبوّت و تأسيسِ أحكامِ رسالت نقطهسنده حصّهلرى طرفِ إلٰهيدن زياده ويريلديگنه، خلافتلرى زمانلرندهكى موفّقيتلرى أهلِ سنّت و جماعتجه دليل اولمش. حضرتِ علىنڭ (رض) كمالاتِ شخصيهسى، او وراثتِ نبوّتدن گلن او زياده حصّهيى حكمدن إسقاط ايدهمديگى ايچون، حضرتِ على (رض) شيخَيْنِ مكرّميْنڭ زمانِ خلافتلرنده اونلره شيخ الإسلام اولمش و اونلره حرمت ايتمش. عجبا حضرتِ علىيى (رض) سَون و حرمت ايدن أهلِ حق و سنّت، حضرتِ علىنڭ (رض) سَوْديگى و جدّى حرمت ايتديگى شيخَيْنى ناصل سومهسين و حرمت ايتمهسين؟
بو حقيقتى بر مثال ايله ايضاح ايدهلم. مثلا: غايت زنگين بر ذاتڭ إرثيتندن أولادلرينڭ برينه يگرمى بطمان گوموش ايله درت بطمان آلتون ويريلييور. ديگرينه
— 35 —
بش بطمان گوموش ايله بش بطمان آلتون ويريلييور. اوبرينه ده اوچ بطمان گوموش ايله بش بطمان آلتون ويريلسه؛ ألبته آخردهكى ايكيسى چندان كميةً آز آلييورلر، فقط كيفيةً زياده آلييورلر. ايشته بو مثال گبى شيخَيْنڭ وراثتِ نبوّت و تأسيسِ أحكامِ رسالتندن تجلّى ايدن حقيقتِ أقربيتِ إلٰهيه آلتونندن حصّهلرينڭ آز بر فضلهلغى، كمالاتِ شخصيه و ولايت جوهرندن نشئت ايدن قربيتِ إلٰهيهنڭ و كمالاتِ ولايتڭ و قربيتڭ چوغنه غالب گلير. موازنهده بو نقطهلرى نظره آلمق گركدر. يوقسه شخصى شجاعتى و علمى و ولايتى نقطهسنده بربرى ايله موازنه ايديلسه، حقيقتڭ صورتى دگيشير. هم حضرتِ علىنڭ (رض) ذاتنده تمثّل ايدن شخصِ معنوئِ آلِ بيت و او شخصيتِ معنويهده وراثتِ مطلقه جهتيله تجلّى ايدن حقيقتِ محمّديه (عصم) نقطهسنده موازنه ايديلمز. چونكه اوراده پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ سرِّ عظيمى وار.
امّا شيعهِٔ خلافت ايسه، أهلِ سنّت و جماعته قارشى محجوبيتندن باشقه هيچ بر حقلرى يوقدر. چونكه بونلر حضرتِ علىيى (رض) فوق العاده سومك دعواسنده اولدقلرى حالده تنقيص ايدييورلر و سوءِ أخلاقده بولونديغنى اونلرڭ مذهبلرى إقتضا ايدييور. چونكه دييورلر كه: "حضرتِ صدّيق ايله حضرتِ عُمَر (رض) حقسز اولدقلرى حالده حضرتِ على (رض) اونلره مماشات ايتمش، شيعه إصطلاحنجه تقيّه ايتمش؛ يعنى اونلردن قورقمش، رياكارلق ايتمش." عجبا بويله قهرمانِ إسلام و "أسد اللّٰه" عنواننى قزانان و صدّيقلرڭ قوماندانى و رهبرى اولان بر ذاتى، رياكار و قورقاقلق ايله و سومديگى ذاتلره تصنّعكارانه محبّت گوسترمكله و يگرمى سنهدن زياده خوف آلتنده مماشات ايتمكله حقسزلره تبعيتى قبول ايتمكله متّصف گورمك، اوڭا محبّت دگلدر. او چشيد محبّتدن حضرتِ على (رض) تبرّى ايدر. ايشته أهلِ حقّڭ مذهبى هيچ بر جهتله حضرتِ علىيى (رض)
— 36 —
تنقيص ايتمز، سوءِ أخلاق ايله إتهام ايتمز. اويله بر خارقهِٔ شجاعته قورقاقلق إسناد ايتمز و ديرلر كه: "حضرتِ على (رض)، خلفاءِ راشدينى حق گورمسه ايدى، بر دقيقه طانيماز و إطاعت ايتمزدى. ديمك كه اونلرى حقلى و راجح گورديگى ايچون، غيرت و شجاعتنى حقپرستلك يولنه تسليم ايتمش."
الحاصل:هر شيئڭ إفراط و تفريطى ايى دگلدر. إستقامت ايسه حدِّ وسطدر كه، أهلِ سنّت و جماعت اونى إختيار ايتمش. فقط مع التأسّف أهلِ سنّت و جماعت پردهسى آلتنه وهّابيلك و خارجيلك فكرى قسمًا گيرديگى گبى، سياست مفتونلرى و بر قسم ملحدلر، حضرتِ علىيى (رض) تنقيد ايدييورلر. حاشا، سياستى بيلمديگندن خلافته تام لياقت گوسترمهمش، إداره ايدهمهمش دييورلر. ايشته بونلرڭ بو حقسز إتهاملرندن عَلويلر، أهلِ سنّته قارشى كوسمك وضعيتنى آلييورلر. حالبوكه أهلِ سنّتڭ دستورلرى و أساس مذهبلرى، بو فكرلرى إقتضا ايتمييور بلكه عكسنى إثبات ايدييورلر. خارجيلرڭ و ملحدلرڭ طرفندن گلن بويله فكرلر ايله أهلِ سنّت محكوم اولاماز. بلكه أهلِ سنّت، عَلويلردن زياده حضرتِ علىنڭ (رض) طرفداريدرلر. بتون خطبهلرنده، دعالرنده حضرتِ علىيى (رض) لايق اولديغى ثنا ايله ذكر ايدييورلر. خصوصًا أكثريتِ مطلقه ايله أهلِ سنّت و جماعت مذهبنده اولان أوليا و أصفيا، اونى مرشد و شاهِ ولايت بيلييورلر. عَلويلر، هم عَلويلرڭ هم أهلِ سنّتڭ عداوتنه إستحقاق كسب ايدن خارجيلرى و ملحدلرى بيراقوب، أهلِ حقّه قارشى جبهه آلمامليدرلر. حتّى بر قسم عَلويلر، أهلِ سنّتڭ عنادينه سنّتى ترك ايدييورلر. هر نه ايسه بو مسئلهده فضله سويلهدك. چونكه علمانڭ بيْننده زياده مدارِ بحث اولمشدر.
أى أهلِ حق اولان أهلِ سنّت و جماعت! و أى آلِ بيتڭ محبّتنى مسلك إتّخاذ ايدن عَلويلر!
چابوق بو معناسز و حقيقتسز، حقسز، ضررلى اولان نزاعى آراڭزدن
— 37 —
قالديريڭز. يوقسه شيمديكى قوّتلى بر صورتده حكم أيلهين زندقه جريانى، بريڭزى ديگرى عليهنده آلَت ايدوب أزمهسنده إستعمال ايدهجك. بونى مغلوب ايتدكدن صوڭره، او آلَتى ده قيرهجق. سز أهلِ توحيد اولديغڭزدن اخوّتى و إتّحادى أمر ايدن يوزر أساسلى رابطهِٔ قدسيه مابيْنڭزده واركن، إفتراقى إقتضا ايدن جزئى مسئلهلرى بيراقمق ألزمدر.
٭ ٭ ٭
ايكنجى مقام
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
آيتنڭ ايكنجى حقيقتنه دائر اولاجق.
(٭): بو ايكنجى مقام، اون برنجى لمعه اولارق تأليف ايديلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 38 —
بشنجى لمعه
(١):حضرتِ استاديمز يگرمى طوقوزنجى عربى لمعهنڭ آلتنجى بابنڭ حاشيهسنده بو ايكى جمله حقّنده: "بو ايكى مبارك كلامڭ مراتبى، علمدن زياده فكر و ذكر اولديغندن، عربى ذكر ايديلدى..." دييه بيانده بولونمقدهدر.
بديع الزمانڭ خدمتكارلرى
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
آيتنڭ غايت مهمّ بر حقيقتنى اونبش مرتبه ايله بيان ايدهجك بر رساله اولاجقدى. فقط حقيقت و علمدن زياده، ذكر و تفكّر ايله مناسبتدار اولديغندن شيمديلك تأخير ايديلدى. چندان اون برنجى لمعه اولان "مرقات السنّت و ترياق مرض البدعه" نامندهكى غايت مهمّ بر رساله بشنجى لمعه ناميله بدايةً يازيلمشدى. فقط او رساله، اون بر نكتهِٔ مهمّهيه إنقسام ايتديگندن اون برنجى لمعهيه گيردى. بشنجى لمعه آچيقده قالدى.
٭ ٭ ٭
آلتنجى لمعه
(٢): حضرتِ استاديمز يگرمى طوقوزنجى عربى لمعهنڭ آلتنجى بابنڭ حاشيهسنده بو ايكى جمله حقّنده: "بو ايكى مبارك كلامڭ مراتبى، علمدن زياده فكر و ذكر اولديغندن، عربى ذكر ايديلدى..." دييه بيانده بولونمقدهدر.
بديع الزمانڭ خدمتكارلرى
لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِىِّ الْعَظِيمِ
جملهسنڭ إفاده ايتديگى چوق آياتڭ مهمّ حقيقتنى ينه اونبش يگرمى مرتبهِٔ فكريه ايله بيان ايدهجك بر رساله اولاجقدى. بو لمعه ده، بشنجى لمعه گبى، نفسمده حسّ ايتديگم و حركاتِ روحيهمده ذكر و تفكّرله مشاهده ايتديگم مرتبهلر اولديغندن، علم و حقيقتدن زياده ذوق و حاله مدار اولمق جهتيله، حقيقت لمعهلرى ايچنده دگل، بلكه آخرلرنده يازيلماسى مناسب گورولدى.
٭ ٭ ٭
— 39 —
يدنجى لمعه
سورهِٔ فتحڭ آخرندهكى آيتڭ يدى نوع إخبارِ غيبيسنه دائردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰهُ اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا ٭ هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهِيدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظِيمًا ٭
— 40 —
سورهِٔ فتحڭ بو اوچ آيتنڭ چوق وجوهِ إعجازى واردر. قرآنِ معجز البيانڭ اون وجوهِ كلّيهِٔ إعجازيهسندن إخبارِ بِالغيب وجهى، شو اوچ آيتده يدى سكز وجهله گورونويور.
برنجيسى:
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا
إلى آخر.. فتحِ مكّهيى وقوعندن أوّل قطعيتله خبر ويرييور. ايكى سنه صوڭره خبر ويرديگى طرزده وقوع بولمشدر.
ايكنجيسى:
فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا
إفاده ايدييور كه: صلحِ حديبيه، چندان ظاهرى إسلام عليهنده گورولمش و قُريشيلر بر درجه غالب گورونمش اولديغى حالده معنًا صلحِ حديبيه، معنوى بيوك بر فتح حكمنده اولاجق و سائر فتوحاتڭ ده آناختارى اولاجق دييه إخبار ايدييور. فى الحقيقه، صلحِ حديبيه ايله چندان مادّى قلنج، غلافنه موقّةً قونولدى. فقط قرآنِ حكيمڭ بارقهآسا ألماس قلنجى چيقدى؛ قلبلرى، عقللرى فتح ايتدى. مصالحه مناسبتيله بربريله إختلاط ايتديلر. محاسنِ إسلاميت، أنوارِ قرآنيه، عناد و تعصّباتِ قَوميه پردهلرينى ييرتهرق، حكمنى إجرا ايتديلر. مثلا: بر داهيهِٔ حرب اولان خالد بن وليد و بر داهيهِٔ سياست اولان عَمر ابن العاص گبى، مغلوبيتى قبول ايتمهين ذاتلر، صلحِ حديبيه ايله جلوهسنى گوسترن سيفِ قرآنى اونلرى مغلوب ايدوب، مدينهِٔ منوّرهيه كمالِ إنقياد ايله إسلاميته گردندادهِٔ تسليم اولدقدن صوڭره حضرتِ خالد، بر "سيف اللّٰه" شكلنه گيردى و فتوحاتِ إسلاميهنڭ بر قلنجى اولدى.
مهمّ بر سؤال:فخر العالمين و حبيبِ ربّ العالمين حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ صحابهلرينڭ، مشركينه قارشى اُحُدڭ نهايتنده و حُنَيْنڭ بدايتنده مغلوبيتنڭ حكمتى نهدر؟
— 41 —
الجواب:مشركلر ايچنده، او زمانده صفِّ صحابهده بولونان أكابرِ صحابهيه إستقبالده مقابل گلهجك حضرتِ خالد گبى چوق ذاتلر بولونديغندن، شانلى و شرفلى اولان إستقباللرى نقطهِٔ نظرنده بتون بتون عزّتلرينى قيرمامق ايچون، حكمتِ إلٰهيه، حسناتِ إستقباليهلرينڭ بر مكافاتِ معجّلهسى اولارق ماضيده اونلره ويرمش، بتون بتون عزّتلرينى قيرمامش. ديمك ماضيدهكى صحابهلر، مستقبلدهكى صحابهلره قارشى مغلوب اولمشلر. تا او مستقبل صحابهلر، برقِ سيوف قورقوسيله دگل، بلكه بارقهِٔ حقيقت شوقيله إسلاميته گيرسين و او شهامتِ فطريهلرى چوق ذلّت چكمهسين.
اوچنجيسى:لَا تَخَافُونَ قيديله إخبار ايدييور كه: "سزلر أمنيتِ مطلقه ايچنده كعبهيى طواف ايدهجكسڭز." حالبوكه جزيرة العربدهكى بدوى أقوام، چوغى دشمن اولمقله برابر، مكّه أطرافى و قُريش قبيلهسى قسمِ أعظمى دشمن ايكن، ياقين بر زمانده هيچ خوف حسّ ايديلمزكن كعبهيى طواف ايدهجكسڭز إخباريله جزيرة العربى إطاعت آلتنه و بتون قُريشى إسلاميت ايچنه و أمنيتِ تامّه وضع ايديلمهسنه، دلالت و إخبار ايدر. عينًا خبر ويرديگى گبى وقوعه گلمشدر.
دردنجيسى:
هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ
كمالِ قطعيتله إخبار ايدييور كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى دين، عموم دينلره غلبه چالاجق." حالبوكه او زمانده يوزر ميليون تبعهسى بولونان نصارا و يهودى و مجوسى دينلرى و روما، چين و ايران حكومتى گبى يوزر ميليون تبعهسى بولونان جهانگير دولتلرڭ أديانِ رسميلرى ايكن، كندى كوچك قبيلهسنه قارشى تام غلبه ايدهمهين بر وضعيتده بولونان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى دين، عموم دينلره غالب و عموم
— 42 —
دولتلره مظفّر اولاجغنى إخبار ايدييور. هم غايت وضوح و قطعيتله إخبار ايدييور. إستقبال، او خبرِ غيبىيى، بحرِ محيطِ شرقيدن بحرِ محيطِ غربىيه قدر إسلام قلنجنڭ اوزاماسيله تصديق ايتمشدر.
بشنجيسى:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا
إلى آخر... شو آيتڭ باشى، صحابهلرڭ أنبيادن صوڭره نوعِ بشر ايچنده أڭ ممتاز اولدقلرينه سبب اولان سجاياىِ عاليه و مزاياىِ غاليهيى خبر ويرمكله، معناىِ صريحيله؛ طبقاتِ صحابهنڭ إستقبالده متّصف اولدقلرى آيرى آيرى ممتاز خاص صفتلرينى إفاده ايتمكله برابر، معناىِ إشاريسيله؛ أهلِ تحقيقجه وفاتِ نبويدن صوڭره مقامنه گچهجك خلفاىِ راشدينه خلافت ترتيبى ايله إشارت ايدوب هر بريسنڭ أڭ مشهور مدارِ إمتيازلرى اولان صفاتِ خاصّهيى دخى خبر ويرييور. شويله كه:
وَالَّذِينَ مَعَهُ معيتِ مخصوصه و صحبتِ خاصّه ايله و أڭ أوّل وفات ايدهرك ينه معيتنه گيرمكله مشهور و ممتاز اولان حضرتِ صدّيقى گوسترديگى گبى، اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ ايله إستقبالده كُرهِٔ أرضڭ دولتلرينى فتوحاتيله تيترهتهجك و عدالتيله ظالملره صاعقه گبى شدّت گوسترهجك اولان حضرتِ عُمَرى گوسترر. و رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ايله إستقبالده أڭ مهمّ بر فتنهنڭ وقوعى حاضرلانيركن كمالِ مرحمت و شفقتندن إسلاملر ايچنده قان دوكولمهمك ايچون روحنى فدا ايدوب تسليمِ نفس ايدهرك قرآن اوقوركن مظلومًا شهيد اولماسنى ترجيح ايدن حضرتِ عثمانى ده خبر ويرديگى گبى،
تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا
سلطنت و خلافته كمالِ لياقت و قهرمانلقله
— 43 —
گيرديگى حالده و كمالِ زهد و عبادت و فقر و إقتصادى إختيار ايدن و ركوع و سجودده دوامى و كثرتى هركسجه مصدّق اولان حضرتِ علىنڭ (رض) إستقبالدهكى وضعيتنى و او فتنهلر ايچندهكى حربلريله مسئول اولماديغنى و نيّتى و مطلوبى فضلِ إلٰهى اولديغنى خبر ويرييور.
آلتنجيسى:ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ فقرهسى، ايكى جهت ايله إخبارِ غيبيدر.
برنجيسى:حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام گبى اُمّى بر ذاته نسبةً غيب حكمنده اولان توراتدهكى أوصافِ صحابهيى خبر ويرييور. أوت توراتده (اون طوقوزنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) آخر زمانده گلهجك پيغمبرڭ صحابهلرى حقّنده توراتده بو فقره وار: "قدسيلرڭ بايراقلرى برابرلرندهدر." يعنى اونڭ صحابهلرى أهلِ طاعت و عبادت و أهلِ صلاحت و ولايتدرلر كه، او وصفلرى "قدسيلر" يعنى "مقدّس" تعبيريله إفاده ايتمشدر. توراتڭ پك چوق آيرى آيرى لسانلره ترجمه ايديلمسى واسطهسيله او قدر تحريفات اولديغى حالده، شو سورهِٔ فتحڭ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ حكمنى متعدّد آياتيله تصديق ايدييور.
ايكنجى جهت إخبارِ غيبى شودر كه:مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ فقرهسيله إخبار ايدييور كه: "صحابهلر و تابعينلر، عبادتده اويله بر درجهيه گلهجكلر كه، روحلرندهكى نورانيت، يوزلرنده پارلايهجق و جبههلرنده كثرتِ سجوددن حاصل اولان بر خاتمِ ولايت نوعنده آلنلرنده سكّهلر گورونهجك." أوت إستقبال بونى وضوح ايله و قطعيت ايله و پارلاق بر صورتده إثبات ايتمشدر. أوت او قدر عجيب فتنهلر و دغدغهِٔ سياست ايچنده، گيجه و گوندوزده زين العابدين گبى بيڭ ركعت نماز قيلان و طائوسِ يمنى گبى، قرق سنه ياتسو آبدستيله صباح
— 44 —
نمازينى أدا ايدن چوق مهمّ پك چوق ذاتلر، مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ سرّينى گوسترمشلردر.
يدنجيسى:
وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ
فقرهسى، ايكى جهتله إخبارِ غيبيدر.
برنجيسى:نبىِّ امّىيه نسبةً غيب حكمنده اولان، إنجيلڭ صحابهلر حقّندهكى إخبارينى إخباردر. أوت إنجيلده، آخر زمانده گلهجك پيغمبرڭ (عصم) وصفنده مَعَهُ قَضِيبٌ مِنْ حَدِيدٍ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ گبى آيتلر وار. يعنى: حضرتِ عيسى (عس) گبى قلنجسز دگل، بلكه صاحب السيف بر پيغمبر گلهجك، جهاده مأمور اولاجق و اونڭ صحابهلرى دخى، قلنجلى و جهاده مأمور اولاجقلردر. او قضيبِ حديد صاحبى، رئيسِ عالم اولاجق. چونكه إنجيلڭ بر يرنده دير: "بن گيدييورم، تا عالمڭ رئيسى گلسين." يعنى: عالمڭ رئيسى گلييور. ديمك اولويور كه؛ إنجيلڭ بو ايكى فقرهسندن آڭلاشيلييور كه: صحابهلر، چندان مبدأده آز و ضعيف گورونهجكلر. فقط چكردكلر گبى نشو و نما بولارق يوكسلوب قالينلاشوب قوّتلشهرك، كفّارڭ غيظلرينى اونلره يوتقونديروب بوغديرهجق وقتده، قلنجلريله نوعِ بشرى كنديلرينه مسخّر ايدوب، رئيسلرى اولان پيغمبرڭ (عصم) ايسه، عالمه رئيس اولديغنى إثبات ايدهجكلر. عينًا شو سورهِٔ فتحڭ آيتنڭ مئالنى إفاده ايدييور.
ايكنجى وجه:شو فقره إخبار ايدييور كه: صحابهلر چندان آزلغندن و ضعفندن صلحِ حديبيهيى قبول ايتمشلر؛ ألبته، هر حالده آز بر زماندن صوڭره سرعةً اويله بر إنكشاف و إحتشام و قوّت كسب ايدهجكلر كه، روىِ زمين
— 45 —
تارلاسنده دستِ قدرتله أكيلن نوعِ بشرڭ او زمانده غفلتلرى جهتيله قيصه، قوّتسز، ناقص، بركتسز سنبللرينه نسبةً غايت يوكسك و قوّتلى و ميوهدار و بركتلى بر صورتده چوغالاجقلر و قوّت بولاجقلر و حشمتلى حكومتلرى غبطهدن، حسددن و قيصقانجلقدن گلن بر غيظ ايچنده بيراقهجقلر. أوت إستقبال، بو إخبارِ غيبىيى چوق پارلاق بر صورتده گوسترمشدر.
شو إخبارده خفى بر ايما داها وار كه: صحابهيى توصيفاتِ مهمّه ايله ثنا ايدركن، أڭ بيوك بر مكافاتڭ وعدى، مقامجه لازم گلديگى حالده، مَغْفِرَةً كلمهسيله إشارت ايدييور كه: إستقبالده صحابهلر ايچنده فتنهلر واسطهسيله مهمّ قصورلر اولاجق. چونكه مغفرت، قصورڭ وقوعنه دلالت ايدر. و او زمانده صحابهلر نظرنده أڭ مهمّ مطلوب و أڭ يوكسك إحسان، "مغفرت" اولاجق و أڭ بيوك مكافات ايسه؛ عفو ايله، مجازات ايتمهمكدر. مَغْفِرَةً كلمهسى، ناصل بو لطيف ايمايى گوسترييور. اويله ده سورهنڭ باشندهكى
لِيَغْفِرَلَكَ اللّٰهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ
جملهسيله مناسبتداردر. سورهنڭ باشى، حقيقى گناهلردن مغفرت دگل؛ چونكه عصمت وار، گناه يوق. بلكه مقامِ نبوّته لايق بر معنا ايله پيغمبره مژدهِٔ مغفرت و آخرنده صحابهلره مغفرت ايله مژده ايتمكله، او ايمايه بر لطافت داها قاتار.
ايشته آخرِ فتحڭ مذكور اوچ آيتى، اون وجوهِ إعجازندن يالڭز إخبارِ غيبى وجهنڭ چوق وجوهندن يالڭز يدى وجهنى بحث ايتدك. جزءِ إختيارى و قدره دائر يگرمى آلتنجى سوزڭ آخرنده، شو آخركى آيتڭ حروفاتنڭ وضعيتندهكى مهمّ بر لمعهِٔ إعجازه إشارت ايديلمشدر. بو آخركى آيت، جملهلريله صحابهيه باقديغى گبى، قيدلريله دخى ينه صحابهنڭ أحوالنه باقييور. و ألفاظيله، صحابهنڭ أوصافنى إفاده ايتدكلرى گبى، حروفاتيله و او آيتدهكى حروفاتڭ تكرّرِ عدديله ينه
— 46 —
أصحابِ بدر، اُحُد، حنين، صفّه، رضوان گبى طبقاتِ مشهورهِٔ صحابهده بولونان ذاتلره إشارت ايتدكلرى گبى، علمِ جفرڭ بر نوعى و بر آناختارى اولان توافق جهتيله و أبجد حسابيله داها چوق أسرارى إفاده ايدييور.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
سورهِٔ فتحڭ آخرندهكى آيتڭ معناىِ إشاريسيله ويرديگى إخبارِ غيبى مناسبتيله؛ گلهجك آيتده عين خبر، عين معناىِ إشارى ايله ويرديگى مناسبتله بر نبذه اوندن بحث ايديلهجك.
بر تتمّه
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا وَمَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
بو آيتڭ بياننده بيڭلر نكتهلرندن "ايكى نكته"يه إشارت ايدهجگز.
برنجى نكته:قرآنِ معجز البيان مفاهيميله، معناىِ صريحيله إفادهِٔ حقائق ايتديگى گبى؛ اسلوبلريله، هيئاتيله چوق معانئِ إشاريهيى دخى إفاده ايدييور. هر
— 47 —
بر آيتڭ چوق طبقهِٔ معنالرى وار. قرآن، علمِ محيطدن گلديگى ايچون، بتون معنالرى مراد اولابيلير. إنسانڭ جزئى فكرى و شخصى إرادهسيله اولان كلاملر گبى، بر ايكى معنايه إنحصار ايتمز.
ايشته بو سرّه بناءً آياتِ قرآنيهنڭ أهلِ تفسير طرفندن حدسز حقائقى بيان ايديلمش. مفسّرينڭ بيان ايتمديگى داها چوق حقائقى وار. و بِالخاصّه حروفاتنده و معناىِ صريحندن باشقه، إشاراتنده چوق علومِ مهمّه واردر.
ايكنجى نكته:ايشته بو آيتِ كريمه
مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
تعبيريله، صراطِ مستقيمڭ أهلى و حقيقى نعمِ إلٰهيهيه مظهر، نوعِ بشردهكى طائفهِٔ أنبيا و قافلهِٔ صدّيقين و جماعتِ شهدا و أصنافِ صالحين و أنواعِ تابعينڭ بولوندقلرينى إفاده ايتمكله برابر، عالمِ إسلاميتده او بش قسمڭ أڭ مكمّلنى دخى آيريجه صراحةً گوستردكدن صوڭره او بش قسمڭ إماملرى و باشدهكى رؤسالرينى صفاتِ مشهورهلريله ذكر ايتمكله اونلره دلالت ايدوب إفاده ايتديگى گبى، إخبارِ غيب نوعندن بر لمعهِٔ إعجاز ايله او طائفهلرڭ إستقبالدهكى رئيسلرينڭ وضعيتلرينى بر وجهله تعيين ايدييور. أوت مِنَ النَّبِيِّينَ ناصلكه صراحتله حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامه باقييور. وَالصِّدِّيقِينَ فقرهسيله أبو بكر الصدّيقه باقييور. هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامدن صوڭره ايكنجى اولديغنه و أڭ أوّل يرينه گچهجگنه و "صدّيق" إسمى، اُمّتجه اوڭا عنوانِ مخصوص و صدّيقينلرڭ باشنده گورونهجگنه إشارت ايتديگى گبى؛ وَالشُّهَدَاءِ كلمهسيله حضرتِ عُمَر، حضرتِ عثمان، حضرتِ على رضوان اللّٰهِ عليهم أجمعينى اوچنى برابر إفاده ايدييور. هم اوچى صدّيقدن صوڭره نبوّتڭ خلافتنه مظهر اولاجقلرينى و اوچى ده شهيد
— 48 —
اولاجقلرينى، فضيلتِ شهادتلرى ده سائر فضائللرينه علاوه ايديلهجگنى إشارت و غيبى بر صورتده إفاده ايدييور. وَالصَّالِحِينَ كلمهسيله أصحابِ صفّه، بدر، رضوان گبى ممتاز ذواته إشارت ايدهرك وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا جملهسيله معناىِ صريحيله اونلرڭ إتّباعنه تشويق و تابعينلردهكى تبعيتى چوق مشرّف و گوزل گوسترمكله، معناىِ إشاريسيله خلفاءِ أربعهنڭ بشنجيسى اولارق و اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدِى ثَلَاثُونَ سَنَةً حديثِ شريفڭ حكمنى تصديق ايتديرن مدّتِ خلافتى آزلغيله برابر قيمتنى عظيم گوسترمك ايچون او معناىِ إشاريسيله حضرتِ حسن رضى اللّٰه عنهى گوسترر.
الحاصل: سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى، خلفاءِ أربعهيه باقديغى گبى، بو آيت دخى تأييدًا، إخبارِ غيب نوعندن اونلرڭ إستقبالدهكى وضعيتلرينه قسمًا إشارت صورتيله باقار. ايشته قرآنڭ أنواعِ إعجازندن اولان إخبارِ غيب نوعنڭ لمعاتِ إعجازيهسى آياتِ قرآنيهده او قدر چوقدر كه، حصره گلمز. أهلِ ظاهرڭ قرق أللى آيته حصر ايتمهلرى، نظرِ ظاهرى ايلهدر. حقيقتده ايسه بيڭدن گچر. بعضًا بر آيتده درت بش وجهله إخبارِ غيبى بولونور.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 49 —
بو تتمّهيه ايكنجى بر ايضاح
(٭): قارداشلرم هر ايكيسنى فائدهلى بولماسندن، ايكى ايضاحى برابر قيد ايتمشلر؛ يوقسه برى كافى ايدى.
شو آخرِ فتحڭ إشارتِ غيبيهسنى تأييد ايدن، هم فاتحهِٔ شريفهدهكى صراطِ مستقيم أهلى و صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آيتندهكى مراد كيملر اولديغنى بيان ايدن، هم أبد الآبادڭ پك اوزون يولنده أڭ نورانى، انسيتلى، كثرتلى، جاذبهدار بر قافلهِٔ رفقايى گوسترن و أهلِ ايمان و أصحابِ شعورى شدّتله او قافلهيه تبعيت نقطهسنده إلتحاق و رفاقته معجزانه سَوق ايدن شو آيت
فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
ينه آخرِ فتحڭ آخركى آيتى گبى علمِ بلاغتده "معَارِيضُ الكلام" و "مُسْتتْبعاتُ التراكيب" تعبير ايديلن معناىِ مقصوددن باشقه إشارى و رمزى معنالرله خلفاءِ أربعه و بشنجى خليفه اولان حضرتِ حسنه (رض) إشارت ايدييور. غيبى اموردن بر قاچ جهتده خبر ويرييور. شويله كه:
ناصلكه شو آيت، معناىِ صريحى ايله نوعِ بشرده نعمِ عاليهِٔ إلٰهيهيه مظهر اولان أهلِ صراطِ مستقيم اولان قافلهِٔ أنبيا و طائفهِٔ صدّيقين و جماعتِ شهدا و أنواعِ صالحين و صنفِ تابعين؛ "محسنين" اولديغنى إفاده ايتديگى گبى، عالمِ إسلامده دخى او طائفهلرڭ أڭ أكملى و أڭ أفضلى بولونديغنى و نبىِّ آخر زمانڭ سرِّ وراثتِ نبوّتدن تسلسل ايدن طائفهِٔ ورثهِٔ أنبيا و صدّيقِ أكبرڭ معدنِ صدّيقيتندن
— 50 —
تسلسل ايدن قافلهِٔ صدّيقين و خلفاىِ ثلاثهنڭ شهادت مرتبهسيله مربوط بولونان قافلهِٔ شهدا،
وَ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
سرّيله باغلانان جماعتِ صالحين و
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
سرّينى إمتثال ايدن و صحابهلرڭ و خلفاىِ راشدينڭ رفاقتنده گيدن أصنافِ تابعينى إخبارِ غيبى نوعندن گوسترديگى گبى، وَالصِّدِّيقِينَ كلمهسيله معناىِ إشارى جهتنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن صوڭره مقامنه گچهجك و خليفهسى اولاجق و اُمّتجه "صدّيق" عنوانيله شهرت بولاجق و صدّيقين قافلهسنڭ رئيسى اولاجق حضرتِ أبو بكر الصدّيقى إخبار ايدييور. وَالشُّهَدَاءِ كلمهسيله خلفاىِ راشديندن اوچينڭ شهادتنى خبر ويرييور و صدّيقدن صوڭره اوچ شهيد، خليفه اولاجقلر. چونكه "شهداء" جمعدر. جمعڭ أقلّى اوچدر. ديمك حضرتِ عُمَر، حضرتِ عثمان، حضرتِ على (رضى اللّٰه عنهم) صدّيقدن صوڭره رياستِ إسلاميته گچهجكلر و شهيد اولاجقلر. عين خبرِ غيبى وقوع بولمشدر. هم وَالصَّالِحِينَ قيديله أهلِ صفّه گبى طاعت و عبادتده توراتڭ ثناسنه مظهر اولمش أهلِ صلاحت و تقوا و عبادت، إستقبالده كثرتله بولونهجغنى إخبار ايتمكله برابر، وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا جملهسى؛ صحابهيه، علم و عملده رفاقت و تبعيت ايدن تابعينلرڭ تبعيتنى تحسين ايتمكله، أبد يولنده او درت قافلهنڭ رفاقتلرينى حسن و گوزل گوسترمكله برابر؛ حضرتِ حسنڭ (رض) بر قاچ آى گبى قيصهجق مدّتِ خلافتى، چندان آز ايدى. فقط اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدِى ثَلَاثُونَ سَنَةً حكميله و او إخبارِ غيبيهِٔ نبويهنڭ تصديقى ايله و
اِنَّ ابْنِى حَسَنٌ هٰذَا سَيِّدٌ سَيُصْلِحُ اللّٰهُ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ
— 51 —
حديثندهكى معجزانه إخبارِ غيبئِ نبوىيى تصديق ايدن؛ و ايكى بيوك اوردو، ايكى جماعتِ عظيمهِٔ إسلاميهنڭ مصالحهسنى تأمين ايدن و نزاعى اورتهلرندن قالديران حضرتِ حسنڭ (رض) قيصهجق مدّتِ خلافتنى أهمّيتلى گوستروب، خلفاءِ أربعهيه بر بشنجى خليفه گوسترمك ايچون، إخبارِ غيبى نوعندن معناىِ إشاريسيله و وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا كلمهسنده بشنجى خليفهنڭ إسمنه علمِ بلاغتده "مُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَاكِيب" تعبير ايديلن بر سرّ ايله إشارت ايدييور.
ايشته مذكور إشارى إخبارلر گبى داها چوق سرلر وار. صدديمزه گلمديگى ايچون شيمديلك قپو آچيلمهدى. قرآنِ حكيمڭ چوق آياتى وار كه، هر بر آيت چوق وجهلرله إخبارِ غيبى نوعندندر. بو نوع إخباراتِ غيبيهِٔ قرآنيه بيڭلردر.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 52 —
خاتمه
قرآنِ حكيمڭ توافق جهتندن تظاهر ايدن إعجازى نكتهلرندن بر نكتهسى شودر كه: قرآنِ حكيمده إسم اللّٰه، رحمٰن، رحيم، ربّ و إسمِ جلال يرندهكى هُوَنڭ مجموعى، درت بيڭ كسوردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(حسابِ أبجدڭ ايكنجى نوعى كه، حروفِ هجا ترتيبيلهدر) او ده درت بيڭ كسور ايدر. بيوك عددلرده كوچك كسرلر، توافقى بوزماديغندن كوچك كسرلردن قطعِ نظر ايديلدى.
هم الٓمٓ تضمّن ايتديگى ايكى واوِ عطف ايله برابر ايكى يوز سكسان كسور ايدر. عينًا سورهِٔ البقرهنڭ ايكى يوز سكسان كسور إسمِ جلالنه و هم ايكى يوز سكسان كسور آياتڭ عددينه توافق ايتمكله برابر، أبجدڭ هجائى طرزندهكى ايكنجى حسابيله، ينه درت بيڭ كسور ايدر. او ده يوقاريده ذكرى گچمش بش أسماءِ مشهورهنڭ عددينه توافق ايتمكله برابر بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ كسرلرندن قطعِ نظر، عددينه توافق ايدييور.
ديمك بو سرِّ توافقه بناءً الٓمٓ هم مسمّاسنى تضمّن ايدن بر إسمدر، هم البقرهيه إسم، هم قرآنه إسم، هم ايكيسنه مختصر بر فهرسته، هم ايكيسنڭ أنموذجى و خلاصهسى و چكردگى، هم بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ مجمليدر.
أبجدڭ مشهور حسابيله بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ إسمِ ربّ عددينه مساوى اولمقله برابر، الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى مشدّد ر ايكى ر
— 53 —
صاييلسه؛ او وقت طوقوز يوز طقسان اولوب، پك چوق أسرارِ مهمّهيه مدار اولوب، اون طوقوز حرفيله اون طوقوز بيڭ عالمڭ مفتاحيدر.
قرآنِ معجز البيانده لفظهِٔ جلالڭ توافقاتِ لطيفهسندندر كه، بتون قرآنده صحيفهنڭ آخركى سطرڭ يوقارى قسمنده سكسان لفظهِٔ جلال، بربرينه توافقله باقديغى گبى، آشاغيكى قسمده ده عينًا سكسان لفظهِٔ جلال، بربرينه توافقله باقار. تام او آخركى سطرڭ اورتهسنده ينه أللى بش لفظهِٔ جلال، بربرى اوستنه دوشوب إتّحاد ايدهرك گويا أللى بش لفظهِٔ جلالدن تركّب ايتمش بر تك لفظهِٔ جلالدر. آخركى سطرڭ باشنده يالڭز و بعض اوچ حرفلى قيصه بر كلمه فاصله ايله يگرمى بش تام توافقله تام اورتهدهكى أللى بشڭ تام توافقنه ضمّ ايديلنجه سكسان توافق اولوب، او سطرڭ نصفِ أوّلندهكى سكسان توافقه و نصفِ آخردهكى ينه سكسان توافقه توافق ايدييور.
عجبا بويله لطيف، ظريف، منتظم، موزون، إعجازلى بو توافقات؛ نكتهسز، حكمتسز اولور مى؟ حاشا، اولاماز. بلكه او توافقاتڭ اوجيله مهمّ بر دفينه آچيلابيلير.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 54 —
سكزنجى لمعه
غوثِ أعظمڭ حزب القرآنه دائر كرامتِ غيبيهسيدر.
(حاشيه): استاديمزڭ شخصنه صريحًا إشارت ايدن بو گبى غيبى كرامت و إشاراتڭ نشرينى استاديمز بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى آرزو ايتمييور. فقط بزلر دوشوندك كه؛ بو گبى دلالت درجهسنده اولان غيبى إشارتلرڭ أهلِ ايمانجه بيلينمهسنه بو زمانده قطعى لزوم و إحتياج وار. بوڭا بناءً نشر ايدييورز.
ناشرلر
شو رساله ايچندهكى إمضالر ايله گوستريلديگى گبى، خدمتِ قرآنيهدهكى آرقداشلريمه إشتراكم وار. بر قسمى بنم إمضام ايلهدر. بر قسمى اونلرڭ تصويب و إستخراجيله و تصديقلريله اولديغندن بڭا عائد حدّمدن فضله حصّهيى اونلرڭ خاطرى ايچون سكوت ايله قبول ايتدم. يوقسه بو رسالهنڭ باشنده سويلهديگم گبى، بونده اويله بر حصّهِٔ شرفه حقّم يوقدر. اون سنه مقدَّم، او قصيدهِٔ غيبيهيى گوردكجه بڭا معنوى بر إخطار گبى "دقّت ايت!" دييه قلبمه گلييوردى. او خاطرهيى ايكى جهتله ديڭلهمييوردم:
برنجيسى:بنم گبى أهمّيتلى عمرى شان و شرف پردهسى آلتنده حبِّ جاه زهريله زهرلنوب ئولديگى ايچون، يڭيدن بو صورتله نفسِ أمّارهيه ديگر بر شرف قپوسى آچمق ايستهمهمكدى.
— 55 —
ايكنجى جهت:بو معنّد زمانده، بديهى دعوالرى و ظاهرى حجّتلرى قبول ايتمهينلره قارشى، بويله إشاراتِ غيبيه نوعندن خودفروشانه بر طرزده إظهار ايتمك خوشمه گيتمهمكدى.
أڭ نهايت أسارتمڭ سكزنجى سنهسنده، أڭ إشكنجهلى و أڭ صيقنتيلى بر زمانده غايت قوّتلى بر تسلّى و تشويقه محتاج اولديغمزدن بڭا إخطار ايديلدى كه: "بونى، تحديثِ نعمت و بر شكرِ معنوى نوعندن إظهار ايت. هم قورقمه، قناعت ويرهجك درجهده قوّتليدر."
بو إظهارده أڭ مهمّ مقصدم، أسرارِ قرآنيهيه عائد اولان رسالهلرڭ مقبوليتنه غوثِ أعظمڭ إمضا باصماسى نوعندن اولديغيدر.
ايكنجى مقصدم، او قدسى استاديمڭ كرامتنى إظهار ايتمكله، كراماتِ أوليايى إنكار ايدن ملحدلرى إسكات ايدوب، خدمتِ قرآنيهيه فتور ويرهجك چوق أسبابه معروض و چوق عوائقه هدف اولان آرقداشلريمڭ قوّهِٔ معنويهسنى تقويه و شوقلرينى تزييد و فتورلرينى إزاله ايتمك ايدى.
بنم ايچون بر نوع خودفروشلق نوعندن اولديغى ايچون أهمّيتلى ضرردر. فقط او ضرريمى، او قدسى استادم و آرقداشلريمڭ خاطرى ايچون قبول ايتدم. شو "كرامتِ غوثيه رسالهسى" تدريجًا إستخراج ايديلديگى ايچون، بر قاچ پارچه و تتمّهلره إنقسام ايتدى. گيتدكجه بربرينى تنوير و تأييد ايتدكجه وضوح پيدا ايدييور. إشاراتڭ بعضسنده ضعف وارسه ده، سائر آرقداشلرينڭ إتّفاقندن آلديغى قوّت، او ضعفى إزاله ايدر.
٭ ٭ ٭
— 56 —
شايانِ حيرت بر تفأل و مهمّ بر إخبارِ غيبى
صبرى و سليمان، بكر و غالب و توفيقڭ فقرهسيدر.
هم خسرو، حافظ على و رأفت و عاصمڭ و قلهاوڭندن مصطفىلرڭ فقرهسيدر.
لطيف و مژدهلى بر تفأل:استاد، غالب و سليمان، اُمّى سنان ديواننده مسلگمزه و سوزلره دائر تفأل ايديلدى، شو بيتلر چيقدى. باقدق، "سوزلر" لفظى، بتون ديواننده يالڭز بو قافيهلرده گورونويور. ديمك سوزلر، "حق سوز" هم "نور سوز" اولويور.
ديرم كه يارديمجم اللّٰه،
شفاعتجيم رسول اللّٰه.
كه برهانم كتاب اللّٰه،
بودر بندهكى حق سوز.
سنڭ قپوڭده قول چوقدر،
حسابى، حدّى هيچ يوقدر،
ولٰكن بر دخى يوقدر،
سنانِ اُمّى گبى نور سوز.
٭ ٭ ٭
— 57 —
مهمّ بر إخبارِ غيبى
(شيخ گيلانىنڭ كندندن سكز يوز سنه صوڭره غيبآشنا گوزيله گوروب خبر ويرديگى بر حادثهِٔ قرآنيهدر.)
قرآنِ معجز البيانڭ خدمتندهكى قدسيته، كرامتكارانه سكز يوز كسور سنه أوّل "غوثِ أعظم" عنوانيله بِحقٍّ إشتهار ايدن قطبِ أعظم شيخ گيلانى،
نَظَرْتُ بِعَيْنِ الْفِكْرِ فِى حَانِ حَضْرَتِى ٭ حَبِيبًا تَجَلّٰى لِلْقُلُوبِ فَجَنَّتِ
فقرهسيله باشلايان قصيدهسنڭ آخرنده "مجموعة الأحزاب"ڭ برنجى جلدينڭ بشيوز آلتمش ايكنجى صحيفهسنده، بش سطرله شو زمانده خدمتِ قرآنيهدهكى هيئته و باشنده بولونان استاديمزه بش وجهله باقييور و گوسترييور. ايشته او بش سطر شودر:
تَوَسَّلْ بِنَا فِى كُلِّ هَوْلٍ وَشِدَّةٍ ٭ اَغِيثُكَ فِى الْاَشْيَاءِ دَهْرًا بِهِمَّتِى
اَنَا لِمُرِيدِى حَافِظًا مَا يَخَافُهُ ٭ وَاَحْرُسُهُ فِى كُلِّ شَرٍّ وَ فِتْنَةٍ
مُرِيدِى اِذَا مَا كَانَ شَرْقًا وَ مَغْرِبًا ٭ اَغِثْهُ اِذَا مَا سَارَ فِى اَىِّ بَلْدَةٍ
فَيَا مُنْشِدًا نَظْمِى فَقُلْهُ وَلَا تَخَفْ ٭ فَاِنَّكَ مَحْرُوسٌ بِعَيْنِ الْعِنَايَةِ
وَكُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ مُخْلِصًا ٭ تَعِيشُ سَعِيدًا صَادِقًا بِمُحَبَّتِى
بشنجى سطردن صوڭره گلن خاتمهِٔ قصيده:
وَ جَدِّى رَسُولُ اللّٰهِ اَعْنِى مُحَمَّدًا ٭ اَنَا عَبْدُ الْقَادِرِ دَامَ عِزِّى وَ رِفْعَتِى
— 58 —
ايشته أوّلكى بش سطرده، بش وجهله و بش توافقله شيمدى خدمتِ قرآنيهنڭ باشنده بولونانى گوسترييور.
برنجى وجه:آخردهكى سطرده تَعِيشُ سَعِيدًا إسمنى صراحتله خبر ويرمكله برابر، معيشت خصوصنده عزّت و سعادتله گچينهجگنى خبر ويرييور. أوت خواجهمز، كوچكلگندن بَرى فقرِ حاليله إستغناءِ تام ايله برابر، معيشت خصوصنده أڭ مسعود بر ذاتدر.
ايكنجى وجه:عين سطرڭ باشنده وَكُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ فقرهسيله او مريدينه دييور كه: "وقتڭ عبد القادريسى اول." بو قَادِرِى كلماتى، حسابِ أبجدى ايله اوچ يوز يگرمى بش (٣٢٥) ايدر. استاديمزڭ لقبى "نورسى" اولديغى جهتله، "نورسى"نڭ مقامِ أبجديسى اوچ يوز يگرمى آلتى (٣٢٦) ايدييور. بر تك فرق وار. او تك ألفدر. بيڭ معناسنده "ألف"ه رمز ايدر. ديمك بيڭ اوچ يوز يگرمى بشده (١٣٢٥) شيخ گيلانىيه منسوب بر ذات، شيخ گيلانى طرزنده حقيقتِ قرآنيهيى مدافعه ايتمگه چاليشهجق. حقيقةً استاديمز، بيڭ اوچ يوز يگرمى آلتى (١٣٢٦) سنهسنده (حرّيتڭ ايكنجى سنهسى) مجاهدهِٔ معنويهيه آتيلمشدر.
اوچنجى وجه:اونڭ ايكى إسمى وار: "سعيد"، "بديع الزمان." بو ايكى إسمڭ مجموعنڭ مقامِ أبجديسى "الزّمان"دهكى شدّه صاييلمازسه اوچ يوز يگرمى طوقوز (٣٢٩) ايدييور. ايكى "دال" بر صاييلسه اوچ يوز يگرمى بش (٣٢٥). عينًا كُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ دهكى مخاطب او اولماسنه إشارت ايدييور، بلكه دلالت ايدييور. أگر "الزّمان"دهكى اوقونميان ألف لام صاييلسه، قاعدةً قَادِرِى يه دخى بر ألف لام داخل اولمق لازم گلير. چونكه تعريف
— 59 —
ايچون، مضاف اليه قالقدقدن صوڭره ألف لام لازم گلير، او حالده دخى مساوى اولورلر.
دردنجى وجه:بو بش سطرده حضرتِ شيخ، إستقبالده بر مريدينه تأمينات ويرييور. قُلْ وَلَا تَخَفْ "قورقمه، سوزلريڭى سويله" دييور. "سن شرق و غربه گيدهجكسڭ؛ چوق فتنهلره و شرلره گيروب، عمومنده أسبابِ عاديهنڭ فوقنده بر طرز ايله قورتولارق محفوظ قالاجقسڭ." أوت، بو خدمتِ قرآنيه ايچندهكى ذات، حقيقةً أسارتله شرقه گيتدى. و ينه عجيب بر أسارتله آسيانڭ غربنده اون طوقوز سنه قالدى. حضرتِ شيخڭ ديديگى گبى، چوق شهرلرى گزدى. مجاهدهسى سوزلرلهدر. قُلْ وَلَا تَخَفْ حكميله، چكينميهرك حضرتِ شيخڭ ديديگى گبى ياپمش. يگرمى سنه ظرفنده يگرمى فتنه و مهالكِ عظيمهيه دوشديگى حالده، بر حفظِ غيبى ايله حضرتِ شيخڭ ديديگى گبى محفوظ قالمش. هم فوق المأمول، بر غربت ديارنده فوق العاده عنايته مظهريتى او درجهيه گلمش كه، بر رساله صِرف او عناياتڭ تعدادنده يازيلمشدر. حضرتِ غوثڭ ديديگى گبى، بز اونڭ أطرافنده مَحْرُوسٌ بِعَيْنِ الْعِنَايَةِ فقرهسنڭ مئالنى گوزيمزله گورويورز.
بشنجى وجه:استاديمز كنديسى سويلهيور كه: "بن سكز طوقوز ياشنده ايكن، بتون ناحيهمزده و أطرافنده أهالى نقشى طريقتنده و اوراجه مشهور غوثِ هيزان ناميله بر ذاتدن إستمداد ايدركن، بن أقربامه و عموم أهالىيه مخالف اولارق "يا غوثِ گيلانى" ديردم. چوجقلق إعتباريله أليمدن بر جويز گبى أهمّيتسز بر شى غائب اولسه، "يا شيخ! سڭا بر فاتحه، سن بنم بو شيئمى بولدير." عجيبدر و يمين ايدييورم كه، بيڭ دفعه بويله حضرتِ شيخ، همّت و دعاسيله إمداديمه يتيشمش. اونڭ ايچون بتون حياتمده عموميتله فاتحه و أذكار نه قدر اوقومش ايسهم، ذاتِ رسالتدن
— 60 —
(عصم) صوڭره شيخ گيلانىيه هديه ايديلييوردى. بن اوچ درت جهتله نقشى ايكن، قادرى مشربى و محبّتى بنده إختيارسز حكم ايدييوردى. فقط طريقتله إشتغاله، علمڭ مشغوليتى مانع اولويوردى.
صوڭره بر عنايتِ إلٰهيه إمداديمه يتيشوب غفلتى طاغيتديغى بر زمانده، حضرتِ شيخڭ "فتوح الغيب" نامندهكى كتابى حسنِ تصادفله أليمه گچمش. يگرمى سكزنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى، حضرتِ شيخڭ همّت و إرشاديله أسكى سعيد يڭى سعيده إنقلاب ايتمش. او فتوح الغيبڭ تفألنده أڭ أوّل شو فقره چيقدى:
اَنْتَ فِى دَارِ الْحِكْمَةِ فَاطْلُبْ طَبِيبًا يُدَاوِى قَلْبَكَ
يعنى، "أى بيچاره! سن دار الحكمة الإسلاميهده بر أعضا اولمق جهتيله گويا بر حكيمسڭ، أهلِ إسلامڭ معنوى خستهلقلرينى تداوى ايدييورسڭ. حالبوكه أڭ زياده خسته سنسڭ. سن أوّل كنديڭه طبيب آرا، شفا بول؛ صوڭره باشقهسنڭ شفاسنه چاليش." ايشته او وقت، او تفأل سرّيله، مادّى خستهلغم گبى معنوى خستهلغمى ده قطعيًا آڭلادم. او شيخمه ديدم: "سن طبيبم اول." الحقّ او طبيبم اولدى. فقط پك شدّتلى عملياتِ جرّاحيه ياپدى. "فتوح الغيب" كتابنده "يا غلام!" تعبير ايتديگى بر طلبهسنه پك مدهش عملياتِ جرّاحيه ياپييور. بن كنديمى او غلام يرينه وضع ايتدم. فقط پك شدّتلى خطاب ايدييوردى. "أيّها المنافق" "أى ديننى دنيايه صاتان رياكار" دييه دييه ياريسنى آنجق اوقويهبيلدم. صوڭره او رسالهيى ترك ايتدم. بر هفته باقهمدم. فقط عملياتِ جرّاحيهنڭ آرقهسندن بر لذّت گلدى؛ إشتياق ايله او مبارك أثرى آجى ترياق گبى ويا صولْفاتو گبى ايچدم. الحمد ِللّٰه قباحتلريمى آڭلادم، يارهلريمى حسّ ايتدم، غرور بر درجه قيريلدى." خواجهمزڭ سوزى بيتدى.
— 61 —
ايشته خواجهمزڭ بو ماجراىِ حياتيهسى گوسترييور كه، حضرتِ شيخڭ متوجّه اولديغى و أهمّيتله بحث ايتديگى و إستقبالده گلهجك مريدى بو اولمق ايچون قوّتلى بر إحتمالدر. حضرتِ شيخڭ وفاتندن صوڭره حياتده اولدقلرى گبى تصرّفى أهلِ ولايتجه قبول ايديلن اوچ أولياءِ عظيمهنڭ أڭ أعظمى، او حضرتِ غوثِ گيلانىدر. و ديمش:
اَفَلَتْ شُمُوسُ الْاَوَّلِينَ وَ شَمْسُنَا ٭ اَبَدًا عَلٰى فَلَكِ الْعُلٰى لَا تَغْرُبُ
فقرهسيله بَعْدَ الْممات دعا و همّتيله مريدلرينڭ آرقهسنده و اوڭنده بولونماسيله، بويله خارقه كرامتِ عجيبه ايله مشهور بر ذات، ألبته بويله بر زمانده قيمتدار بر خدمتِ قرآنيه بر مريدينڭ واسطهسيله اولاجغنى اونڭ گورمسى و گوسترمسى شأنندندر. حضرتِ شيخڭ بحث ايتديگى أهمّيتلى مريدى و طلبهسى و حمايهگردهسى اولان شخص؛ بيڭدن صوڭره، اون دردنجى عصرده گلهجگنه بر ايمادر.
سليمان، صبرى، ذكائى، عاصم، رأفت، على، أحمد خسرو، مصطفى أفندى (رح)،
رشدى، لطفى، شاملى توفيق، أحمد غالب (رح)، زهدى، بكر بك، لطفى (رح)،
مصطفى، مصطفى، مسعود، مصطفى چاوش (رح)، حافظ أحمد (رح)،
حاجى حافظ (رح)، محمد أفندى (رح)، على رضا.
٭ ٭ ٭
— 62 —
شيخ گيلانىنڭ فقرهسيله كرامتكارانه ويرديگى خبرِ غيبينڭ تتمّهسيدر.
اَنَا لِمُرِيدِى فقرهسنده مُرِيدِى "منلا سعيد" كلمهسنه تام توافق ايدييور. يالڭز بر ألف فرق وار. ألف ايسه، قاعدهِٔ صرفيهجه "اَلْفٌ" اوقونور. اَلْفٌ ايسه، بيڭدر. ديمك بيڭ ايكى يوز طقسان درتده (١٢٩٤) دنيايه گلهجك بر مريدى، بو مُرِيدِى لفظنده مراددر. چونكه لِمُرِيدِى ده لام صاييلسه ايكى يوز طقسان درت (٢٩٤) ايدر كه، بر تك فرق ايله سعيدڭ تاريخِ ولادتنه توافق ايدر. أساس عربى صاييلسه فرق يوقدر. لامسز مُرِيدِى ايسه ايكى يوز آلتمش درت (٢٦٤) ايدر. "منلا سعيد" دخى ايكى يوز آلتمش بش (٢٦٥) ايدر. "منلا"دهكى ألف، بيڭه إشارت اولديغى ايچون متباقيسى ايكى يوز آلتمش درت (٢٦٤) قالير.
الحاصل: شو زمانده دلّالِ قرآن و خادمِ فرقان اولان او آدمڭ ايكى إسمى و ايكى لقبى وار. "الْكُرْدى" لقبى ايله "منلا سعيد" إسمى، اَنَا لِمُرِيدِى فقرهسنده ظاهر گورونويور. "نورسى" لقبيله "بديع الزمان سعيد" إسمى كُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ فقرهسنده آشكار گورونويور. حتّى خدمتِ قرآنيهده أڭ مهمّ بر آرقداشى و خالص بر طلبهسى اولان خلوصى بگه لِلّٰهِ مُخْلِصًا تَعِيشُ سَعِيدًا صَادِقًا بِمُحَبَّتِى فقرهسنده إشارت اولديغى گبى، ديگر بر قسم طلبهلرينه إشارتلر وار.
رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه
رشدى، خسرو
٭ ٭ ٭
— 63 —
سعيد كندى سويلهيور:
حضرتِ شيخ گيلانى، خدمتِ قرآنيهيه نظرِ دقّتى جلب ايتمك و او خدمتِ قرآنيه آخر زمانده طاغ گبى بيوك بر حادثه اولديغنه إشارت ايچون، كرامتكارانه شو خدمتده إستعداد و لياقتمڭ پك فوقنده بولونماسى و فداكار، چاليشقان قارداشلرمله چاليشديغمزه فضيلت نقطهسندن دگل، بلكه سبقتيت نقطهسندن إسممى بر درجه گوسترمسى بنى أپى زماندر دوشونديرييوردى. عجبا بونڭ إظهارنده معنوى بر ضرر بڭا ترتّب ايدر، بر غرور، بر خودفروشلق گتيرر دييه سكز اون سنهدر توقّف ايتدم. بوگونلرده إظهاره بر إخطار حسّ ايتدم.
هم قلبمه گلدى كه: حضرتِ شيخ بڭا بر پايه ويرمدى. بلكه سعيد إسمنده بر مريدم مهمّ بر خدمتده بولونهجق، فتنه و بلالردن إذنِ إلٰهى ايله و شيخڭ دعاسيله و همّتيله محفوظ قالاجق.
هم اوزاق يرده طاشلر گورونمز، طاغلر گورونور. ديمك سكز يوز سنه بر مسافهده گورونن، خدمتِ قرآنيهنڭ شاهقهسيدر؛ يوقسه سعيد گبى قارينجهلر دگل. مادام بو كرامتِ غوثيهيى إعلان و إظهارندن، قرآن شاكردلرينڭ و خدمتكارلرينڭ شوقى آرتييور، ألبته آرقهلرنده شيخ گيلانى گبى قهرمانلر قهرمانى ذاتلر همّت و دعالريله و إذنِ إلٰهى ايله حمايه ايتدكلرينى بيلسهلر، شوق و غيرتلرى داها آرتار.
الحاصل:بونى، قارداشلريمى فضله شوقه و زياده غيرته گتيرمك ايچون إظهار ايتدم. أگر قصور ايتمش ايسهم، جنابِ حق عفو ايتسين.
اِنَّمَا الْاَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ
شو آخركى بيت
وَكُنْ قَادِرَىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ مُخْلِصًا ٭ تَعِيشُ سَعِيدًا صَادِقًا بِمُحَبَّتِى
— 64 —
(حاشيه-١): صَادِقًا بِمُحَبَّتِى فقرهسنده ناصلكه صادق ايكى قارداشمزه إشارت ايدييور. اويله ده: بِمُحَبَّتِى كلمهسيله ده سعيدڭ برنجى و أڭ مهمّ طلبهسى و إشارات الإعجازڭ تأليفنده مخاطب، مسوّد، مبيّض اولان شهيد مرحوم ملا حبيبه (رحمة اللّٰه عليه) ايمادن خالى دگلدر.
سعيد نورسىيى ايكى اوچ وجهله گوسترديگى گبى، مدارِ إمتيازى اولان إخلاصى ايما ايدهرك و خدمتده ايكنجى اولمق جهتيله ايكى فرقله مُخْلِصًا كلمهسى خلوصى بگه توافقله إشارت ايدييور. قَادِرِىَّ الْوَقْتِ ده قَادِر كلمهسى اوچ فرق ايله اوچنجى آرقداشى تقدير و إستحسان ايله خلوصئِ ثانى اولان صبرىيه
(حاشيه-٢): صبرينڭ حقيقى إسمى محمد صبريدر. بو إسم حسابِ أبجدله تك بر فرق ايله عبد القادرى اولور. ديمك ايكنجى خلوصى برنجى خلوصى گبى برنجيدر. هم حافظ على و قلهاوڭنده مصطفىلر، هم ده ذكائى و كوچك لطفى اونلر گبى إشارتِ غوثيهده ظاهردر.
توافقله إشارت ايدييور.
صادقًا كلمهسيله خارقه بر صداقتله ممتاز دردنجى آرقداشى اولان سليمانه درت فرق ايله توافق جهتيله إشارت ايدييور. صادقًا كلمهسندهكى تنوين داخل ايديلسه، خدمتِ صادقانهده ممتاز اولان بكر آغايه "بكر بك" عنوانيله بر فرق ايله إشارت ايدر. مادام بو بيتِ آخر بو هيئتڭ أفرادينه باقار. بعضلرينه صراحته ياقين إشارت وار. اوتهكيلره أدنا بر ايما دخى قناعت ويرر كه، اونلر دخى مراددر.
الحاصل:بو درت ذات، بو فقيرله برابر خدمتده سبقت ايدوب خلوصى إخلاصيله، صبرى تقديريله، سليمان صداقتيله، بكر خدمت و غيرتيله خدمتِ قرآنيهده بولونديلر. هم مرتبهلرينه ايما صورتنده بو بيت إخبار ايدييور. ألبته دينيلهبيلير كه؛ حضرتِ شيخ اونلرى إذنِ إلٰهيله سعيدڭ أطرافنده گورمش، خبر
— 65 —
ويرمش. داها سائر آرقداشلره إشارتلر وار.
(حاشيه): سليمان اوچ فرق ايله سعيدده داخل اولديغى گبى، عبد اللّٰه (٭) إسمنده بر قاچ مهمّ قارداشلريمز، مسعود ايله برابر سعيدڭ ايچندهدرلر. (٭) بِالخاصّه إسلامكويلى و عطابگلى عبد اللّٰهلر.
شيمدى إظهاره مأذون اولماديغمدن بڭا تام گورونمييور.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
فَيَا مُنْشِدًا نَظْمِى فقرهسنده دخى حضرتِ شيخڭ (رض) مخاطبى شبههسز بديع الزمان ملا سعيددر (رض).
الحاصل: شو عجيب قصيدهسنڭ آخرندهكى شو بش بيتده بش كلمه، مدارِ نظرِ شيخ و محلِّ خطابِ غوثيدر. و او بش كلمه ايسه،
لِمُرِيدِى و مُرِيدِى و مُنْشِدًا و قَادِرِى و سَعِيدًا
لفظلريدر. سعيدڭ دخى ايكى لقبى اولان "نورسى"، "الْكُرْدى"؛ ايكى إسمى "منلا سعيد"، "بديع الزمان" بو بش كلمهده بولونور. حضرتِ غوثڭ مدارِ توجّه و خطابى اولان شو بش كلمهسنده، آشكار بر صورتده، مذكور ايكى إسم و لقب، علمِ جفر قاعدهسنده مقامِ أبجد ايله گورونمسى شبهه بيراقمييور كه، حضرتِ شيخ قصيدهسنڭ آخرنده اونڭله قونوشويور، اوڭا تسلّى ويروب تشجيع ايدييور. وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ سرّيله موفّقيتنه تأمينات ويرييور.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
فَيَا مُنْشِدًا نَظْمِى فقرهسنده، نَظْمِى كلمهسى، مقامِ أبجديسى بيڭ اولوب؛ رِسَالَةُ النُّورِ ايكى فرقله، رَسَائِلُ كِتَابِ النُّورِ ڭ (ايكى مدّه صاييلمازسه و شدّه ده لام صاييلسه) مقامِ أبجديسى ينه بيڭدر. ديمك
— 66 —
فَيَا مُنْشِدًا نَظْمِى فَقُلْهُ وَلَا تَخَفْ فقرهسنڭ مئالِ غيبيسى شودر كه:
يَا مُؤَلِّفَ رِسَالَةِ النُّورِ جَاهِدْ بِهَا فَقُلْ وَلَا تَخَفْ
يعنى "قورقمه، سوزلرينى سويله، نشرينه چاليش."
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
امّا فَقُلْهُ وَلَا تَخَفْ فقرهسنده شايانِ حيرت بر توافق وار كه: علمِ جفر قاعدهسيله مقامِ أبجديسى بيڭ اوچ يوز اوتوز ايكى (١٣٣٢) ايدر. شو حالده
يَا مُنْشِدًا نَظْمِى فَقُلْهُ وَلَا تَخَفْ
مئالِ غيبيسى "يا رسالة النور و سوزلر صاحبى! بڭا باق. غافل طاورانمه! بيڭ اوچ يوز اوتوز ايكيده مجاهدهيه باشلا؛ سوزلرى قورقمه ياز، سويله!" فى الحقيقه سعيد حرّيتدن صوڭره آز بر زمانده مجاهدهسنده توقّف ايتمش ايسه، بيڭ اوچ يوز اوتوز ايكيده إشارات الإعجازى تأليف ايله برابر أسكى سعيددن صيريلمق نيّت ايدوب، يڭى سعيد صورتنده بتون قوّتيله مجاهدهِٔ معنويهيه باشلايوب، ايكى اوچ سنه صوڭره ده دار الحكمتِ الإسلاميهده بر ايكى سنه حضرتِ غوثِ گيلانىنڭ شو وصيتنى و أمرينى إمتثال ايدهرك أنوارِ قرآنيهيى نشر ايتمش. ِللّٰه الحمد، شيمدىيه قدر دوام ايدييور.
بو شايانِ حيرت فقرهده جاىِ دقّت شو نقطه وار كه؛ حضرتِ غوث، طوغريدن طوغرىيه آلتنجى عصردن شو عصريمزه باقييور. او آلتنجى عصرڭ آخرلرنده هلاكو فلاكتى گبى فجيع، دهشتلى مشهور فتنهنڭ چوق أليم و فجيع و قبوردهكى أمواتى آغلاتديرهجق درجهده دهشتلى بر نوعى، شو اون دردنجى عصرده بولونويور. بو ايكى عصر بربرينه توافق ايدييور كه، حضرتِ شيخ اوندن بوڭا باقييور.
رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه
رأفت، خسرو، حافظ على، صبرى
٭ ٭ ٭
— 67 —
شو كرامتِ غوثيه مناسبتيله اوچ نقطه بيان ايديلهجك:
برنجى نقطه:
حضرتِ غوثڭ قصيدهسنڭ باشنده بو بش سطردن أوّل، عجيب، پك غريب، چوق بليغ، نازدارانه تحديثِ نعمت صورتنده بر دعواىِ إفتخاركارانه إفاده ايدن ايكى صحيفهلك قصيدهسندهكى خارقه دعواسنه دليل اولارق بر كرامتِ باهرهيى، عادتا معجزهيه ياقين بر خارقهيى گوسترمك لازم گلييوردى. ايشته او عقللرى حيرتده بيراقان مرتبهيه لايق اولديغنى گوسترر بر كرامت إظهار ايتدى كه؛ سكز يوز سنه بر مسافهده جنابِ حقّڭ إذنيله، إعلاميله زمانمزى تفصيلاتيله گورور طرزنده، بزم گبى عاجز، ضعيف طلبهلرينه درس ويروب تشويق ايدر. ايشته حضرتِ غوثڭ دعواسنه بو إخبارِ غيبيسى أڭ باهر برهان اولديغى گبى، رسالهِٔ نورڭ أجزالرينڭ حقّانيت و علويتنه بر حجّتِ قاطعه حكمندهدر. أوت حضرتِ شيخ، بو قصيدهسيله سوزلرڭ حقّانيتنى إمضا ايدييور.
ايكنجى نقطه:
أهلِ طريقت و حقيقتجه متّفقٌ عليه بر أساس وار كه: طريقِ حقده سلوك ايدن بر إنسان، نفسِ أمّارهسنڭ أنانيتنى و سركشلگنى قيرمق ايچون لازم گلير كه؛ نظرينى نفسندن قالديروب شيخنه حصرِ نظر ايده ايده تا فنا فى الشيخ حكمنه گلير. "بن" ديديگى وقت، شيخنڭ حسّياتيله قونوشور و هكذا.. تا فنا فىِ الرسول، فنا فِى اللّهه قدر گيدر. مثلا: ناصلكه غايت فداكار و صادق بر خدمتكار، بر ياور، أفنديسنڭ حسّياتيله گويا كنديسى كنديسنڭ أفنديسيدر و پادشاهيدر گبى قونوشور. "بن بويله ايستهيورم" دير؛ يعنى "بنم سيّدم، استادم، سلطانم بويله ايستهيور." چونكه كندينى اونوتمش، يالڭز اونى دوشونويور. "بويله أمر ايدييور" دير. اويله ده غوثِ گيلانى، او خارقه قصيدهسنڭ تضمّن ايتديگى أذواقِ فوق العاده، حضرتِ شيخڭ سرِّ عظيمِ أهلِ بيتڭ إرثيتيله آلِ بيتڭ شخصِ معنويسنڭ مقامى نقطهسنده و ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ وراثتيله
— 68 —
حقيقتِ محمّديهسنده (عصم) كندينى گورديگى گبى، فناءِ مطلق ايله جنابِ حقّڭ تجلّئِ ذاتيسنه مظهريت نقطهسنده، قصيدهسنده او سوزلرى سويلهمش. اونڭ گبى اولميان و او مقامه يتيشمهين اونى سويلهيهمز؛ سويلهسه مسئولدر.
حضرتِ شيخ وراثتِ مطلقه نقطهسنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ قدمِ مباركنى اوموزنده گورديگى ايچون، كندى قدمنى أوليانڭ اوموزينه او سردن بيراقييور. قصيدهسنده ظاهر گورونن تمدّح و إفتخار دگل، بلكه تحديثِ نعمت و عالى بر شكردر. يالڭز بو قدر وار كه، محبّيت مقامى اولان مقامِ نيازدن، محبوبيت مقامى اولان نازدارلق مقامنه چيقمش. يعنى طريقِ عجز و فقردن، مشربِ عشق و إستغراقه گيرمش. و كندينه اولان نعمِ عظيمهِٔ إلٰهيهيى ياد ايدوب، بِحقٍّ مفتخرانه شكر ايتمشدر.
اوچنجى نقطه:
كرامت، معجزه گبى جنابِ حقّڭ فعليدر، هديهسيدر، إحسانيدر و إكراميدر؛ بشرڭ فعلى دگلدر. او كرامته مظهر اولان ذات ايسه بعضًا بيلييور، بعضًا بيلمييور (وقوعندن صوڭره بيلير). كرامته مظهريتنى قبل الوقوع بيلن و إكرامِ إلٰهىيه إختياريله توفيقِ حركت ايدن قسم، أگر أنانيتدن بتون بتون تجرّد ايتمش ايسه و حضرتِ غوث گبى قدسيت كسب ايتمش ايسه، جنابِ حقّڭ إذنيله، او كرامتڭ هر طرفنى بيلهرك كنديسى صاحب چيقار، بيلير و بيلديرر. فقط بونڭله برابر، مادام او كرامت إكرامدر؛ بتون تفصيلاتيله كرامت صاحبنه ده مشهود اولمق لازم دگلدر. بو سرّه بناءً حضرتِ شيخ إعلامِ ربّانى و إذنِ إلٰهى ايله بو عصرى گورمش و خدمتِ قرآنيهنڭ أطرافنده بزلرى مشاهده ايدوب نظرِ شفقتيله باقمش. او بش سطر، صِرف بر كرامت و إنطاقِ بِالحق و بر إكرامِ إلٰهى و وراثتِ نبويه إعتباريله ظهور ايتديگندن؛ معجزهوارى، قدرتِ بشر فوقنده بر شكل آلمش. صنعى، إرادهِٔ شيخ ايله اولديغى دگلدر. چونكه إنطاقدر. روحِ قدسيسى حسّ
— 69 —
ايتمش، گورمش. إراده و إختيار يتيشهمييور. عقل ايسه روحڭ حركاتنى إحاطه ايدهمز. لسان، نه قدر عقلڭ دقائقِ تصوّراتنڭ ترجمهسنده عاجز ايسه، إختيار دخى روحڭ دقائقِ حركاتنڭ دركنده او درجه عاجزدر.
حضرتِ غوث، او درجه يوكسك بر مرتبهيه مالك و او درجه خارقه بر كرامته مظهردر كه، كافرلرڭ بر قسمى ديمش: "بز إسلاميتى قبول ايدهمييورز؛ فقط عبد القادرِ گيلانىيى ده إنكار ايدهمييورز." هم أوليايى إنكار ايدن وهّابينڭ مفرط قسمى دخى، حضرتِ شيخى إنكار ايدهمييورلر. أولياء اونڭ درجهِٔ جلالتنه يتيشمديگى، بتون أهلِ طريقتجه تسليم ايديلمشدر.
ايشته بويله گونش گبى بر معجزهِٔ محمّديه (عليه الصلاة والسلام)، يوكسك و سونمز بر بارقهِٔ إسلاميت اولان بر ذاتِ نورانينڭ غيبآشنا نظريله عصريمزى گوروب، بويله بر كرامت إظهاريله تسلّى ويروب تشجيع ايتمك شأنندندر. عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ "سلطان الأولياء" مقامنى إحراز ايتمش و حميتِ إسلاميه ايله زمانندهكى پادشاهلرى تيترهتمش و قوّهِٔ قدسيه ايله ماضى و مستقبلى حاضر گبى إذنِ إلٰهى ايله گورمش و مماتنده دخى حياتندهكى گبى دائمى تصرّفى بولونديغى تصديق ايديلمش اولان بر قهرمانِ ولايت، بو عصريمزه و بو عصر ايچندهكى كمالِ عجز و ضعف ايله قرآنڭ خدمتنده چاليشان و إنصافسز دشمنلرڭ هجومنه معروض و تسلّى و تأمينه محتاج بيچاره قرآنڭ خادملرينه و طلبهلرينه لاقيد قالابيلير مى؟ هيچ ممكن ميدر كه، بزمله مناسبتدار اولماسين؟ سكز، طوقوز، بلكه اونبش قوّتلى دليلدن قطعِ نظر، أدنا بر إشارت كلامنده بولونسه، بزه باقديغنه دلالت ايدر؛ خفى بر إشارت ايتسه كافيدر. چونكه مقام إقتضا ايدييور، مطابقِ مقتضاىِ حالدر و مناسبت قويدر.
أى بنمله برابر حضرتِ شيخڭ توجّه و دعاسنه مظهر قارداشلرم! شو استاديمز،
— 70 —
بزى إستقبالده عدم ظلماتى ايچنده دوشونوب بزمله مشغول اولوركن، بز او ماضيده موجود و نور پردهلرى ايچنده استاديمزى و استاديمزڭ استادى و جدّى اولان فخر العالمين عليه الصلاة والسلام أفنديمزڭ توجّهلرندن غفلت ايتمك، اونلره إستناد ايتمهمك لايق ميدر؟ مادام اونلر بزى دوشونويورلر؛ بز ده بتون قوّت و روحمزله اونلره إعتماد ايدوب و أمرلرينه بِلا قيد و شرط إطاعت ايتملىيز.
أهلِ دنيانڭ تلسز تلغراف و تلفونلرى شرقدن غربه گيتديگى گبى، ايشته أهلِ حقيقتڭ ده ماضيدن، طوقوز يوز سنه مسافهِٔ عظيمهدن مستقبله بويله معنوى تلفونلرى ايشلهيهبيلير و معنوى تلسقوبلرى گورهبيلير. معلومدر كه ضعيف أمارهلر إجتماع ايتدكجه قوّت بولور، دليل حكمنه گچر. اينجهجك ايپلر، إجتماع ايتدكجه قوپماز خلاط اولور. كلّى عمومى قيدلر، إجتماع ايتدكجه خصوصيت پيدا ايدوب تعيّن ايدر. بو سرّه بناءً، حضرتِ شيخڭ بو بش سطرنده سكز طوقوز قوّتلى إشارتڭ إجتماعنده هيچ شكّ و شبهه بيراقمدى كه؛ حضرتِ شيخ، شيمديكى قرآنِ حكيمڭ شاكردلرينه بِاِذْنِ اللّٰه استادلق ايدييور، بِحَوْلِ اللّٰه شفقتى آلتنده حمايه ايدييور.
جمعِ قطبيت و فرديت و غوثيت
ايله اوچ ستون اوزرنه طورور
رايت علويت شيخ حقّانيدر خطاب عبد القادر
إلهام خدا كتابِ عبد القادر
باز الأشهب فردِ فريدِ دوران
غوثِ أعظم جنابِ عبد القادر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 71 —
رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ بر فقرهسيدر
وَكُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ مُخْلِصًا ٭ تَعِيشُ سَعِيدًا صَادِقًا بِمُحَبَّتِى
علمِ جفر ايله معناسى:
"أى سعيد! سن، زمانڭ عبد القادرى اول، إخلاصِ تامّى قزان، فقرڭله برابر معيشتڭى دوشونمه، ناسدن منّت آلمه، إسمڭ "سعيد" اولديغى گبى معيشتده ده مسعود اولاجقسڭ! محبّتمده صادق اولديغڭدن و إخلاصه چاليشديغڭدن، خلوصى گبى مخلص طلبهلر و يارديمجيلر و سليمان، بكر گبى صادق خدمتكارلر و صبرى گبى تام تقدير ايديجى و جدّى مشتاق طلبهلر سزه ويريلمش." أوت ِللّٰه الحمد، غوثڭ صراحت درجهسنده إخبار ايتديگى حال وقوع بولمشدر. غوثِ أعظم، "سعيد" ناميله تسميه ايتديگى مريدينڭ تاريخچهِٔ حياتنده أڭ مهمّ نقطهلرى بيان ايتمكله برابر، علمِ جفر أسراريله سكز طوقوز جهتده سعيدڭ باشنه پارمغنى باصييور. بيتلرڭ معناىِ ظاهريسى ايله معانئِ جفريهسى بربرينه چوق ياقين اولمقله، طوقوز وجهدهكى إشارتلر بربرينى تأييد ايتديگندن صراحت درجهسنه چيقمش.
اَنَا لِمُرِيدِى حَافِظًا مَا يَخَافُهُ ٭ وَاَحْرُسُهُ فِى كُلِّ شَرٍّ وَ فِتْنَةٍ
علمِ جفر ايله معناسى:
"اون دردنجى عصرده "الْكُرْدى" لقبيله ياد ايديلن ملا سعيد، بنم مريدمدر. او فتنه و بلا عصرينڭ هر شر و فتنهسندن، اللّٰهڭ إذنيله و حول قوّتيله اونڭ محافظىيم." أوت حرّيتدن يگرمى اوتوز سنه صوڭرهيه قدر، يگرمى فتنهِٔ عظيمه ايچنده فوق العاده بر صورتده غوثڭ او مريدى محفوظ قالمشدر. قورقديغى شر و مهالكدن بر حفظِ غيبى ايله قورتولمشدر.
— 72 —
مُرِيدِى اِذَا مَا كَانَ شَرْقًا وَ مَغْرِبًا ٭ اَغِثْهُ اِذَا مَا سَارَ فِى اَىِّ بَلْدَةٍ
علمِ جفر ايله معناسى:
"او غوثڭ مريدى اولان سعيد الكردى، روسيهده أسارتله آسيانڭ شرقِ شماليسنده و أهلِ بدعهنڭ أليله آسيانڭ غربنه نفى اولونهرق قالديغى مقدارجه و سبريا طرفلرندن فرار ايدوب فوق العاده چوق بلادى سير و سياحت ايتمگه مجبور اولديغى زمان، اللّٰهڭ إذنيله، حول و قوّتِ ربّانى ايله اوڭا إمداد ايتمشم و إستمدادينه يتيشمشم." أوت حضرتِ غوثڭ مريدى عنوانيله إراده ايتديگى سعيد (رض)، اوچ سنه أسارتله آسيانڭ شرقِ شماليسنده مهالك ايچنده محفوظ قالوب، اوچ درت آيلق مسافهيى فرار صورتيله قطع ايدهرك چوق شهرلرى گزوب غوثڭ ديديگى گبى محفوظ قالمشدر.
فَيَا مُنْشِدًا نَظْمِى فَقُلْهُ وَلَا تَخَفْ ٭ فَاِنَّكَ مَحْرُوسٌ بِعَيْنِ الْعِنَايَةِ
علمِ جفرله معناسى:
بديع الزمان ملا سعيد ناميله ياد اولنان و أورادِ منتظمهسنى اوقويان مريدينه دير كه: "بنم نظممى، يعنى مسلك و مشربمى و مجاهداتمى گوسترن مقالاتمى سويله. يعنى نظممدن مراد، سنڭ رسالهلرڭ و سوزلرڭ و مكتوباتڭدر. فَقُلْهُ وَ لَا تَخَفْ بيڭ اوچ يوز اوتوز ايكيده (١٣٣٢) او سوزلر ايله مجاهدهيه باشلا. سن عنايتِ إلٰهيهنڭ حفظندهسڭ."
أوت مُنْشِدًا علمِ جفرله "ملا سعيد"ى گوسترديگى گبى، نَظْمِى ظ ايله رسالة النورى گوسترر. و مِى ايله هم مكتوباتى هم كَلِمَاتُ سَعِيدِ الْكُرْدِى گوسترر. "كلمات" سوزلر ديمكدر. فَقُلْهُ وَ لَا تَخَفْ بيڭ اوچ يوز اوتوز ايكىيى (١٣٣٢) گوسترر. او تاريخ، مبدأِ جهاديدر. او تاريخده إشارات الإعجاز تفسيرينڭ نشريله مجاهدهيه باشلامش.
٭ ٭ ٭
— 73 —
كرامتِ غيبيهِٔ غوثيهنڭ إشاراتنى تأييد ايدن اوچ رمز:
برنجى رمز:
اَنَا لِمُرِيدِى حَافِظًا
علمِ جفر إعتباريله، مقامِ أبجدى حسابيله، بيڭ اوچ يوز اوتوز آلتىيى (١٣٣٦) گوسترر. ديمك حضرتِ غوث، بو تاريخده إستقبالده گلهجك مريدينى أمرِ إلٰهى ايله محافظه ايدهجك دييور. أوت بو بيچاره سعيد دخى دييور: نوعِ بشره گلن أڭ بيوك بر مصيبت حربِ عمومى هنگامنده، چوق تهلكهلره معروض قالدم. حضرتِ غوثڭ گوسترديگى عربى تاريخده ويا آز أوّل، خارقه بر صورتده قورتولدم. حتّى بر دفعه، بر دقيقهده اوچ گلّه ئولديرهجك يره مقابل بڭا إصابت ايتديگى حالده تأثير ايتمديلر. بيتليسڭ سقوطنده، بر مقدار طلبهلرمله روس عسكرلرينڭ بر طابورى ايچنه دوشدك. بزى صارديلر، هر طرفده أل أله آتش ايديلدى. درت دانهسى مستثنا، بتون آرقداشلرم شهيد اولدقدن صوڭره، طابورڭ درت صيرهلرينى ياردق؛ ينه اونلرڭ ايچنده بر يره گيردك. اونلر اوستمزده، أطرافمزده سسمزى، اوكسوروگمزى ايشيتدكلرى حالده بزى گورمييورديلر. اوتوز ساعت، او حالده چامور ايچنده، بن يارهلى ايكن حفظِ إلٰهى ايله إستراحتِ قلب ايچنده محافظه ايديلدم.
بونڭ گبى متعدّد تهلكهده حضرتِ غوثڭ گوسترديگى تاريخِ عربى إعتباريله، حقيقةً بر حفظِ إلٰهى ايچنده بولونديغمى حسّ ايدييوردم. ديمك جنابِ حق او قدسى استاديمى، بر ملائكهِٔ صيانت گبى بڭا محافظ قيلمش.
ايشته بو اَنَا لِمُرِيدِى حَافِظًا فقرهسى، بو فقيرڭ مهمّ سرگذشتلرينه إشارت ايتديگى گبى، بو فقيرڭ أطرافنده خدمتِ قرآنيه ايشنده طوپلانان
— 74 —
آرقداشلرندن طوقوز طلبهسنى "حافظ" إسميله إشارت ايدييور. وَاَحْرُسُهُ فِى كُلِّ شَرٍّ وَ فِتْنَةٍ فقرهسنده ايكى حكم وار. برى شردن، ديگرى فتنهدندر. ديمك ايكنجيسى اَحْرُسُهُ فِى كُلِّ فِتْنَةٍ و بو جمله كُلِّ دهكى شدّه صاييلمازسه بيڭ اوچ يوز قرق درت (١٣٤٤) ايدر. أوت، بو تاريخدن شيمدىيه قدر چوق فتنهِٔ مهمّهدن، بر حمايتِ غيبى ايله محفوظ قالديغمى "تحديثًا لِلنعمة" إعلان ايدييورم.
ايكنجى رمز:
مُرِيدِى اِذَا مَا كَانَ شَرْقًا وَ مَغْرِبًا ٭ اَغِثْهُ اِذَا مَا سَارَ فِى اَىِّ بَلْدَةٍ
فقرهسنده بحث ايتديگى و قونوشديغى مريدى ايسه شرقه أسارةً گيتديگى تاريخى گوسترديگى گبى، غربه نفى اولديغى تاريخى ده گوسترر. شويله كه:
شو فقرهنڭ حقيقى تعبيرى
اِذَا مَا كَانَ مُرِيدِى اَسِيرًا فِى شَرْقٍ
اولويور. ديمك زمانِ أسارت
مَا كَانَ مُرِيدِى اَسِيرًا فِى شَرْقٍ
ده چيقييور. و بيڭ اوچ يوز اوتوز يدى (١٣٣٧) ايدييور. ايشته بو فقير، او تاريخِ عربيده روس أسارتنده، تك باشمله پتروغراددن بر آى شمالِ شرق طرفندن فرار ايدوب، چوق أنواعِ مهالك واركن، روسجه بيلمديگم حالده، بر محافظهِٔ غيبيه آلتنده پك چوق بلادى سير و سياحت ايتدم. تا وارشووا، آووستريا طريقيله إستانبوله گلوب اوزون بر دائرهِٔ أرضده سياحت ايتدم. حضرتِ غوثڭ ديديگى گبى، او أسارتِ شرقيه و او سيرِ بلادِ كثيره ايچنده إذنِ إلٰهى ايله إستغاثهمه مدد گورويوردم. ديمك إذنِ إلٰهى ايله حضرتِ غوث، مَلك گبى بو وظيفهيى دعاسيله ياپمش.
— 75 —
امّا مَا كَانَ مَغْرِبًا قيدى، تاريخِ عربى اولارق بيڭ اوچ يوز أللى بر (١٣٥١)، مشهور رومى تاريخيله ايكى سنه فرق وار. ايشته (حضرتِ غوثڭ ديديگى گبى) بو فقير، تاريخِ عربى ايله بيڭ اوچ يوز أللى برده (١٣٥١)، شعائرِ إسلام ايچنده مهمّ تحوّلات زماننده بتون قوّتمله شعائرڭ محافظهسنه خدمتله مكلّف اولديغم حالده، او معنوى هرج و مرجدهكى فورطنهلر بزى صارصمدى.
هم مَغْرِبًا كلمهسى، آخردهكى تنوين ايله برابر بيڭ ايكى يوز طقسان ايكى (١٢٩٢) ايدر كه، بو فقيرڭ دنيايه گلمهسندن بر سنه أوّل وياخود رحمِ مادردهكى تاريخه إشارتله برابر، كَانَ مَغْرِبًا بيڭ اوچ يوز اون درت (١٣١٤) ايدر. بيڭ اوچ يوز اون درت سنهلرنده موضوعِ بحث اولان مريدى، مهمّ ورطهدن قورتولمسنه غوث (رض) إشارت ايدييور، اونڭ إمدادينه يتيشدم دييور. حياتده اولان أسكى طلبهلرم بيلييورلر كه؛ بيڭ اوچ يوز اون درت، بيڭ اوچ يوز اون بش اون آلتى سنهلرنده، وان قلعهسى كه، ايكى مناره يوكسكلگنده صِرف طاغ گبى بر طاشدن عبارتدر، أسكيدن قالمه اوطه گبى بر اين قپوسنه گيدييوردق. آياغمدن قوندورهلر قايدى، ايكى آياغم بردن قايدى. تهلكه يوزده يوز... باشقهجه نقطهِٔ إستناد قالماديغى حالده، بيوك بر إستناده باصمش گبى اوچ مترهلك بر قوسله او مغارهنڭ قپوسنه آتيلمشم. هم بن، هم برابرمدهكى اوراده حاضر آرقداشلرم، أجل گلمديگى ايچون صِرف بر حفظِ إلٰهى، خارقه بر إمدادِ غيبى تلقّى ايتدك.
ايشته حضرتِ غوث، مادام بو قصيدهسنده سرگذشتِ حياتمڭ مهمّ نقطهلرينه إشارت ايدييور؛ ألبته بو عجيب و أڭ تهلكهلى بر سرگذشتِ حياتمه شو جملهسيله إشارت ايدييور دينيلهبيلير.
— 76 —
الحاصل:حضرتِ غوثڭ مذكور كلماتلرى، بو فقيرڭ تاريخِ حياتمده گچن أڭ مهمّ نقطهلرى معناسيله إفاده ايتدكلرى گبى، حسابِ أبجد مقاميله مهمّ نقطهلرڭ تاريخِ وقوعلرينه توافقلرى، ألبته تصادفى و تصادف ايشى اولاماز. سائر إشاراتڭ قوّتى، قطعيتى، تصادفى محال درجهسنه گتيرمشدر. مادام بو بش سطر قصيدهسى، بر كرامتدر؛ كرامت ايسه معجزه گبى جنابِ حق طرفندندر، إنطاقِ بِالحق نوعندندر، داها بيان ايتمديگمز چوق أسرارى حاويدر، إختيارِ بشر يتيشهمز.
اوچنجى رمز:خدمتِ قرآنيهدهكى آرقداشلرڭ بر قسمى "حافظ" لقبيله، بر قسم "مخلص" كلمهسيله إشارت ايديلديگى گبى، "صادق" كلمهسنده سليمان، بكره إشارت اولونمقله برابر؛ عينًا اونلر گبى صداقتده ممتاز و قلمى بر ألماس قلنج گبى عاصمه دخى إشارت ايدييور. هم مقاميله برابر فداكار آرقداشلرڭ آلتنجيسى اولديغنه إشارت ايدييور. عاصم گبى ألماس قلملى أحمد خسروى تَعِيشُ سَعِيدًا جملهسى بشنجى گوسترييور. رأفت بك صَادِقًا بِمُحَبَّتِى جملهسيله، مقامنه إشارتله عاصم گبى آلتنجى آرقداش اولديغنه آلتى فرق ايله گوسترمشدر. و هكذا سائر خاص آرقداشلر ده ايچنده مندرجدر. حتّى تَعِيشُ سَعِيدًا دهكى "سعيد" كلمهسنده بش آلتى قارداشلرم داخل اولديغى، بنجه قطعى بر صورتده تحقّق ايتمشدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 77 —
لطيف بر تفأل
شيخ سعدئِ شيرازينڭ "بوستان"ندن سوزلر حقّنده بن، حافظ خالد، غالب، سليمان نيّت ايدوب آچدق.
تفأل بو چيقدى:
نِگَرْ تَا گُلِسْتَان مَعْنَا شُگُفْت
بَرُو هِيچْ بُلْبُلْ چُنِينْ خُوشْ نَگُفْت
عَجَبْ گَرْ بِمِيرَدْ چُنِينْ بُلْبُلى
كِه اَزْ اُسْتُخَوانَشْ نَرُويَدْ گُلِى
مئالى: يعنى "گل، باق، گللر باغى شكلنده حقيقت گللرى آچيلمش. بويله حقيقت باغچهسنده هيچ بر بلبل، بويله شيرين، خوش نغمه ايتمهمشدر. ناصل اولويور كه، بويله بر بلبل ئولدكدن صوڭره اونڭ كميكلرندن گللر آچيلمهسين."
بو مئال، مقصديمزه او قدر ياقيندر كه تعبيره لزوم يوقدر. يالڭز گلستانمز؛ أبدى قرآن جنّتندندر، اوندن گلمشدر.
محمد توفيق، غالب، سليمان، حافظ خالد، سعيد
٭ ٭ ٭
— 78 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
غوث، مشهور قصيدهسنده (صراحت درجهسنده) بزلردن، يعنى حزب القرآندن خبر ويرديگى گبى، داها بر قاچ يرده ينه إشارى بر طرزده خبر ويرييور.
أزجمله،او قصيدهنڭ آرقهسنده "مجموعة الأحزاب"ڭ (٥٦٣) نجى صحيفهسنده، ينه او معلوم مريدندن بحث ايدييور و بيتنده دييور كه:
فَمُرِيدِى اِذَا دَعَانِى بِشَرْقٍ اَوْ بِغَرْبٍ اَوْ غَارٍ فِى بَحْرِ طَامِى اَغِثْهُ
"غربده بنى چاغيرديغى وقت، اونڭ إمدادينه يتيشهجگم." أوت طوغريدر. عربى تاريخ ايله بيڭ اوچ يوز اوتوز طوقوزده (١٣٣٩) مدهش بر بحرانِ روحى و دهشتلى بر هيجانِ قلبى و دغدغهلى بر تشوّشِ فكرى گچيرديگم صيرهلرده، پك شدّتلى بر صورتده حضرتِ غوثدن إستمداد أيلدم. بر ايكى يرده بحث ايتديگم گبى، "فتوح الغيب" كتابى ايله و دعا و همّتيله إمداديمه يتيشدى و او بحرانى گچيردم. ايشته او مريدى ايسه، بيچاره سعيد الكردى اولديغنى مشهور قصيدهسنده قطعى گوسترديگى گبى، بو قصيدهده ده فَمُرِيدِى دن مراد اودر. چونكه دَعَانِى بِغَرْبٍ أبجد حسابيله بيڭ اوچ يوز اوتوز طوقوز (١٣٣٩) ايدر. او زمان مملكتمه نسبةً غرب صاييلان إستانبولده ايدم. دَعَانِى بِغَرْبٍ مقامِ أبجديسى زمانِ إستمداديمه توافق ايدييور. حسابده اِذَا لفظى داخل اولماز. چونكه اِذَا زمانى گوسترييور، دَعَانِى بِغَرْبٍ جملهسى او مبهم زمانى تعيين ايدييور.
— 79 —
هم أزجمله،"مجموعة الأحزاب"ڭ ايكنجى جلدينڭ (٣٧٩) نجى صحيفهسنده حضرتِ غوثڭ "ورد العشاء" نامندهكى مناجاتنده شو فقره وار:
فَالْوَاصِلُ (حاشيه-١): فَالْوَاصِل كلمهسى متعدّى اولمق جهتيله، سوزلريله سلامته ايصال ايديجى ديمكدر.
اِلٰى سَاحِلِ السَّلَامَةِ هُوَ السَّعِيدُ الْمُقَرَّبُ
(حاشيه-٢): اَلْمُقَرَّب مشدّد راء بر صاييلسه، استاديمزڭ لقبى اولان "النّورسى" كلمهسنڭ عينيدر. يالڭز عطف ايچون "واو" وار. تام توافقله، مُقرّبدن مراد نورسلى اولديغنى گوسترييور. اَلْمُقَرَّب ده شدّهلى راء ايكى صاييلسه "بديع الزمان النورسى" ياءِ مخفّفله عينيدر. يالڭز ايكى فرق وار. ايكى همزهِٔ وصل صاييلسه، تام تامنه توافقله اَلْمُقَرَّب طوغريدن طوغرىيه اوڭا إشارت ايدييور.
شاملى توفيق، سليمان، على
وَ ذُو الْهَلَاكِ هُوَ الشَّقِىُّ الْمُبَعَّدُ وَ الْمُعَذَّبُ
ايشته غوثڭ شو فقرهسى، فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ آيتنڭ بر نوع تفسيريدر. شو كلّى آيتڭ بر قسم أفرادينى، آلتنجى عصر و اون دردنجى عصرده آيتڭ كلّيتنده داخل بر قسم أفرادِ مخصوصهيى إرائه ايتديگنه متعدّد أمارهلر وار. آيتڭ كلّيتنده
(حاشيه-٣): آيتڭ كلّيتنده سعادت نقطهسنده مظهريتنه ماصدق اولمق ايچون ميليارلر درجهدن يالڭز بر درجه مراد اولديغمزى آڭلاسهق، أبده قدر شكر ايتسهك او نعمتلرڭ حقّنى أدا ايدهمهيز. حضرتِ غوثڭ إشارتندن آڭلاشيلييور كه، او محيط آيتڭ دڭزندن بر قطره قدر حصّهمز وار. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
توافق سرّيله فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ كلمهسنده بو زمانڭ أڭ بيوك شقيلرندن اوچنه جفرجه توافق ايتمهسى، او كلّى آيتده بونلر دخى قصدًا
— 80 —
مراد اولدقلرينه أمارهدر، بلكه إشارتدر. ايشته حضرتِ غوث بو آيتدهكى بو أمارهدن، بو زمانه باقمش. مذكور فقرهسنى كلّى آيته بر نوع خصوصى تفسير ياپارق، قصيدهسنده كرامتكارانه بحث ايتديگى فتنهِٔ آخر زمان ايچندهكى شاكردلرينى گوروب، او زمانڭ شقيلرينڭ شرّندن محافظه ايديلديگى و بوراده مناجاتنده دخى او قصيدهنڭ مئالنه باقييور.
شو فقرهِٔ غوثيهده بر ايما وار. بورادهكى "سعيد" لفظنده، مشهور قصيدهسندهكى تَعِيشُ سَعِيدًا كلمهسنه خفى بر إشارت اولديغى گبى؛ ذُو الْهَلَاكِ هُوَ الشَّقِىُّ الْمُبَعَّدُ فقرهسيله كنديسندن صوڭره وقوع بولان و علومِ إسلاميهيى محو ايتمك نيّتيله كتبخانهلرى دجله و فرات نهرينه آتان هلاكو فلاكتنى خبر ويرمكله برابر؛ هلاكو گبى علومِ إسلاميهيه پرده چكن شقيلرى دخى، مذكور آيته إستنادًا خبر ويرييور.
أوت فَالْوَاصِلُ اِلٰى سَاحِلِ السَّلَامَةِ فقرهسيله حزب القرآنه إشارت ايتديگى گبى، ذُو الْهَلَاكِ هُوَ الشَّقِىُّ الْمُبَعَّدُ وَ الْمُعَذَّبُ فقرهسيله علومِ إسلاميهيى إمحا نيّتيله هلاكو و وزراسى گبى طاورانان بعض معلوم إنسانلرڭ إسملرى علمِ جفرجه دخى مذكور آيتڭ إشارتنه إستنادًا تام توافق ايدييور، گوسترييور.
معلومدر كه توافق، علمِ جفرڭ آناختارلرندن مهمّ بر آناختاردر. أگر بر توافق ايسه، دلالت دينيلمز؛ فقط خفى بر ايما اولور. أگر ايكى جهت ايله عين مسئلهيه توافق گلسه، ايمادن رمز درجهسنه چيقار. أگر ايكى اوچ جهتله عين مسئلهيه گلسه إشارت اولور. أگر معانئِ ألفاظ، إشاراتِ حرفيهيه مناسب گلسه و إشارتله بحث ايديلن إنسانلرڭ أحوالى او معنايه مطابق و موافق اولسه، او إشارت او وقت دلالت
— 81 —
درجهسنه چيقار. أگر آلتى يدى وجهله توافقله برابر، معناىِ كلمات إشارتِ حرفيهيه موافق گلسه و مقتضاىِ حاله ده مطابق اولسه، او دلالت او وقت صراحت درجهسنه چيقار. ايشته بو دستوره بناءً، شيخ گيلانى او مشهور قصيدهسنده صراحت درجهسنده حزب القرآندن بحث ايتديگى گبى، وِرْدُ الْعِشَاءِ مناجاتنده دخى مذكور آيته إستنادًا حزب القرآنڭ بر خادمنى تصريحًا و آرقداشلرينى ده إشارت درجهسنده خبر ويرييور.
غوثِ أعظمڭ إستقبالدن خبر ويرديگى نوعندن، مشهور شيخ الإسلام أحمدِ جامى دخى إمامِ ربّانى (رض) اولان أحمدِ فاروقيدن خبر ويرديگى گبى، جلال الدينِ رومى نقشبنديلردن خبر ويرمش. داها بو نوعدن چوق أوليالر، واقعه مطابق خبر ويرمشلر. فقط اونلرڭ بر قسمى صراحته ياقين خبر ويرمشلر، ديگر بر قسمى خبرلرى چندان بر درجه مبهم، مطلقدر؛ فقط بحث ايتدكلرى ذاتلر مقام صاحبى و بيوك اولدقلرندن، بيوكلكلرى و تعيّنلرى جهتيله او مبهم إخبارِ غيبىيى بِالإستحقاق كنديلرينه آلمشلر. مثلا: أحمدِ جامى (قس) ديمش كه: "هر درت يوز سنه باشنده مهمّ بر أحمد گلير. بيڭ تاريخى باشندهكى أحمد أڭ مهمّيدر." يعنى او ألفڭ مجدّديدر. ايشته بويله مطلق بر صورتده سويلهديگى حالده، إمامِ ربّانينڭ (قس) بيوكلگى و تشخّصى، او خبرِ غيبىيى قطعيًا كندينه آلمش. حضرتِ مولانا جلال الدينِ رومى (قس) ده نقشبنديدن مبهم بر صورتده بحث ايتمش؛ فقط نقشيلرڭ بيوكلگى و يوكسكلگى و تشخّصلرى، او خبرى ده بِالإستحقاق كنديلرينه آلمشلر.
ايشته بو كرامتكارانه إخبارِ غيبى نوعندن غوثِ أعظم (قس) دخى، حزب القرآندن (إشارى بر صورتده) خبر ويرديگى گبى؛ حزب القرآنڭ بر خادمى اولان بو بيچاره سعيدى (رض) ايكى يرده صراحةً خبر ويرييور. مبهم و مطلق
— 82 —
بيراقمديغنڭ سرّى بودر كه: بو بيچاره سعيد، مقام صاحبى اولمامش ايكن و بيوك دگل ايكن و مطلق تعبيرى تشخيص ايدهجك بر تشخّص يوقكن، لطفِ إلٰهى ايله بيوك بر مقامڭ خدمتنده بولونماسيدر. عادتا بر نفر ايكن، مشيريت مقامى خدمتنده بولونماسيدر. ايشته كوچكلگى و أهمّيتسزلگى ايچوندر كه، حضرتِ غوث اوتهكى أوليايه مخالف اولارق يالڭز إشارتله قالمهيوب (صراحت درجهسنده) پارمغنى اونڭ باشنه باصييور.
سرگذشتِ حياتمده گچن و چوغنى گيزلديگم چوق خارقه واقعهلر واردى. كنديمى هيچ بر وجهله كرامته لايق گورمهديگم ايچون اونلرى بعضًا تصادفه، بعضًا ده باشقه أسبابه إسناد ايدييوردم. شيمدى قناعتم گلييور كه، او خارقهلر، غوثِ أعظمڭ بر سلسلهِٔ كرامتنى تشكيل ايدرلر. ديمك اونڭ دعاسيله، همّتيله، اوڭا كرامةً و بزه إكرام نوعندن، بر نوع عنايتِ إلٰهيهيه مظهر اولمشز.
أزجمله:بن منفى اولارق إستانبوله گتيريلديگم وقت، بر زمان مشيختِ إسلاميه دائرهسنده بولونان دار الحكمة الإسلاميهدهكى خدمتِ قرآنيهيه چاليشديغم ايچون، او علاقهدارلق جهتنده "مشيخت دائرهسى نه حالدهدر؟" دييه صوردم. أيواه! اويله بر جواب آلدم كه؛ روحم، قلبم و فكرم تيترهديلر و آغلاديلر. صورديغم آدم ديدى كه: "يوزر سنه أنوارِ شريعتڭ مظهرى اولمش اولان او دائره، شيمدى بيوك قيزلرڭ ليسهسى و ملعبهگاهيدر." ايشته او وقت اويله بر حالتِ روحيهيه گرفتار اولدم كه، دنيا باشمه ييقيلمش گبى اولدى. قوّتم يوق، كرامتم يوق، كمالِ مأيوسيتله آه واه دييهرك درگاهِ إلٰهيهيه متوجّه اولدم. و بزم گبى قلبلرى يانان چوق ذاتلرڭ حرارتلى آهلرى، بنم آهيمه إلتحاق ايتديلر. خاطريمه گلمييور كه، عجبا شيخ گيلانىنڭ دعاسنى و همّتنى، دعامزه يارديم ايچون ايستدم مى، ايستهمدم مى بيلمييورم. فقط هر حالده او أسكيدن بَرى نورلر يرى
— 83 —
اولمش بر يرى ظلمتدن قورتارمق ايچون، بزم گبيلرڭ آهلرينى آتشلنديرن اونڭ دعاسيدر و همّتيدر. ايشته او گيجه مشيخت قسمًا ياندى. هركس وا أسفا ديدى. بن و بنم گبى يانانلر، الحمد ِللّٰه ديدك. ظن ايدرم كه، بو فقير ملّته ايكى يوز ميليون ضرر ويرن عدليه دائرهسندهكى يانغينده ده بويله بر معنا وار. إن شاء اللّٰه بو ده بر ايقاظ و إنتباهى ويرهجكدر. آتش بعضًا صودن زياده تميزلك ياپار.
حقيقتلى بر لطيفه:سلطان سليمانِ قانونى، كثرتلى قرق چشمه صولرينى إستانبوله گتيرديگى وقت، شيخ الإسلام زنبيللى على أفندى اوڭا ديمش: "خلافِ شريعت قانونلرى آوروپادن گتيرديگڭ جهتله، إستانبوله اويله بر بوق صيچدڭ كه؛ او گتيرديگڭ صولرڭ جملهسى اوزرندن آقوب گچسه، يوز سنهده تميزلهيهمز."
سؤال:غوثِ أعظم گبى بيوك وليلر، بعض أوقاتده، ماضى و مستقبلى حاضر گبى مشاهده ايدرلر. نهدن ماضىيه عائد جهتده صراحت صورتنده خبر ويرييورلر ده، إستقبالدن خفى رمزلرله، گيزلى إشارتلرله بحث ايدييورلر؟
الجواب:
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
آيتيله
عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلٰى غَيْبِهِ اَحَدًا اِلَّا مَنِ ارْتَضٰى مِنْ رَسُولٍ
آيتى إفاده ايتدكلرى قدسى ياساغه قارشى عبوديتكارانه بر حسنِ أدب طاقينمق ايچون تصريحدن إشارت مسلگنه گيرمشلر. تا كه إشارتلر ايله، رمز ايله آڭلاشيلسين كه، إختيارسز نيّتسز بر صورتده تعليمِ إلٰهى ايله اولمشدر. چونكه إستقبالى اولان غيبيات، نيّت و إختيار ايله ويريلمديگى گبى نيّت ايله ده مداخله ايتمك، او ياساغه قارشى عدمِ إطاعتى إشمام ايدييور.
٭ ٭ ٭
— 84 —
حضرتِ غوثڭ كرامتِ غيبيهسنى تأييد ايدن
بر آيتڭ إشاراتندهكى بر نكتهِٔ إعجازيهدر
قرآندن ترشّح ايدن او سوزلر و رسالهلر، قرآنِ حكيمڭ بر نوع مستقيم تفسيرى و حقائقِ ايمانيهنڭ إستقامتلى و قوّتلى دليللرى اولديغندن؛ او رسالهلر و سوزلره گلن شرف و تقدير و تحسين، قرآنه و حقائقِ ايمانه عائددر. مادام اويلهدر بِلا پروا ديرم كه:
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
سرّيله، قرآنده ألبته بو إستقامتلى تفسيرينڭ إستقامتنه إشارت وار. أوت وار. قرآن او تفسيرينه خصوصى باقييور. چونكه آياتِ مهمّهدن سورهِٔ هوددهكى
(حاشيه): حتّى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش كه: شَيَّبَتْنِى سُورَةُ هُود يعنى سورهِٔ هوددهكى فَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ آيتى بنى إختيارلاتديردى. چونكه أهمّيتى عظيمدر. إستقامتِ تامّهيى أمر ايدييور.
فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ
آيتى بولونان صحيفهنڭ قارشيسنده
فَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
آيتى، فاىِ عطف خارج اولارق
اِسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
مقامِ أبجديسى بيڭ اوچ يوز ايكيدر (١٣٠٢). ديمك اِستَقِمْ دهكى أمرِ خاص ايچنده بولونان خطابِ عامّڭ حدسز مستقيم أفرادلرى ايچنده، او بيڭ اوچ يوز ايكى (١٣٠٢) تاريخنده بر فردڭ بر جهتده إستقامت أمرينڭ إمتثالى بر خصوصيت قزانهجق. ديمك اون دردنجى عصرده قرآندن إقتباس ايدوب، إستقامتسز سقيم يوللر ايچنده صراطِ مستقيمى گوسترهجك آثارى نشر ايدن بر آدمى، او حدسز أفراد ايچنده
— 85 —
داخل ايدييور. هم او إستقامتڭ بر خصوصيتى وار كه، تاريخيله إشارت ايدييور. حالبوكه، او عصرده شخصًا إستقامتده ممتاز بر خصوصيت كسب ايتمك چوق اوزاقدر. ديمك، شخصى إستقامت دگل. اويله ايسه، او آدمڭ تشبّثيله نشر ايديلن أسرارِ قرآنيه، او عصرده إستقامتده إمتياز كسب ايدهجك. او آدم شخصًا غيرِ مستقيم اولديغى حالده، مستقيملر ايچنه إدخالى، او إمتيازه رمز ايدر.
مادام حقيقت بودر، بن قطعى بر صورتده إعتراف ايدييورم كه؛ حياتم إستقامتسز گيتمش، قلبم سقامتدن قورتولمامش، او قدسى أمرڭ إمتثالندن بلكه يوز درجه اوزاغم. فقط
وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ
سرّيله او نعمته بر شكر اولارق ديرم كه: او بيڭ اوچ يوز ايكى (١٣٠٢) تاريخى ايسه، (عربى تاريخ إعتباريله اولسه) قرآن اوقومغه باشلاديغم عين تاريخه توافق ايدر. و رومى تاريخى حسابيله، علمه باشلاديغم تاريخه توافق ايدر. اويله ايسه او ايما ايديلن فرد اولابيليرز. حالبوكه شخصًا بتون حياتى سقيم و إستقامتسز اولان بر فرده إستقامتله ايما ايديلسه و غيرِ مستقيم ايكن مستقيملر ايچنه إدخال ايديلسه، ألبته او فردڭ مظهر اولاجغى آثارڭ إستقامتنه ايمادر. و او آثارڭ إستقامتى، او تاريخده باشلايوب ضلالت يوللرى و ظلمات طريقلرى ايچنده صراطِ مستقيمى گوسترهجك اِسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ أمرينى إمتثال ايدهجك ديمكدر. أوت ِللّٰه الحمد رسالهِٔ نور أجزالرى، قرآنڭ بو معجزانه ايماءِ غيبيسنى بِالفعل گوسترمش، ميداندهدر.
شو آيتڭ گيزلى ايماسنى اِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغَالِبُونَ آيتى تأييد ايدييور. چونكه اِنَّ دهكى شدّهلى نون بر صاييلسه تام أوّلكى آيته توافق ايله، حزب القرآنڭ فعاليتنه واسطه اولان بر خادمنڭ قرآن اوقومغه باشلاديغى بيڭ اوچ يوز ايكى (١٣٠٢) تاريخنه، ايكى فرق ايله توافق ايتمكله برابر، شدّهلى نون
— 86 —
ايكى نون صاييلسه، بيڭ اوچ يوز أللى (١٣٥٠) ايدر كه، بو تاريخده قرآندن مقتبس اولان رسالهِٔ نور أطرافنده طوپلانان، بتون قوّتلريله قرآنڭ خدمتلرينه چاليشان حزب القرآنڭ فعاليتى و ضلالت و زندقهيه معنًا غلبه ايتدكلرى بر زمانه توافقى ايسه، إستقبالده تام غلبهلرينه بر ايماءِ غيبيدر.
٭ ٭ ٭
كرامتِ غيبيهِٔ غوثيهنڭ بر تتمّهسيدر.
تَوَسَّلْ بِنَا فِى كُلِّ هَوْلٍ وَ شِدَّةٍ ٭ اَغِيثُكَ فِى الْاَشْيَاءِ دَهْرًا بِهِمَّتِى
حضرتِ غوثڭ كرامتِ غوثيهسنده بش سطردن بحث ايديلمشدى. او بشدن دردى، هر برى بر جهتده حزب القرآنه إشارت ايتديگنى آڭلامشدق. بوراده يازيلان باشده تَوَسَّلْ ايله باشلايان سطردن ايسه، هيچ بر إشارتنى آڭلامامشدق. اونڭ ايچون اونڭ آلتنده حاشيه اولارق بر شى يازيلمامشدى.
بو دفعه اوطهمده تعليق ايديلن او لوحهيه باقدم. بردن بره قلبمه إخطار ايديلدى كه: "باشدهكى سطرڭ سزه عائديتى وار. علمِ جفرڭ قاعدهلريله سزه باقييور. نه ايچون دقّت ايتمييورسڭ؟" بن دقّت ايتدم، بر شى آڭلامدم. تكرار إخطار ايديلدى كه: "بو سطر بريسنه أمر ايدييور، ندا ايدييور. هر حالده بر آدمڭ إسمى ياءِ ندا ايله برابر عرفًا و مقامًا و قاعدةً معنا جهتنده موجود بولونمق لازم گلير. بوندن صوڭره گلن بيتلرده مدارِ خطاب اولان مريد كلمهسندن مراد كيم ايسه، بوراده دخى او مراددر. اويله ايسه تَوَسَّلْ كلمهسندن صوڭره بر إسم ندا ايله
— 87 —
مراد و مقدّردر. هم اَغِيثُكَ دهكى خطاب كيمه عائد اولديغى آڭلاشيلمق ايچون، ندا ايله بر إسم ذكر ايتمك لازم گلييور. مادام هر حالده بر إسم لازمدر. ألبته او إسمه دلالت ايدن بر قرينه، بر أماره واردر."
او وقت بر أماره آرادم. گوردم كه: آخردهكى سطرده سعيد إسمى ياءِ ندا ايله برابر بو ايكى يرده مراد اولديغنه ايكى دليل وار:
برنجى دليل:بو بيتڭ درت آرقداشى، سعيد إسمنه إشارتلريدر.
ايكنجى دليل:هم برنجى، هم ايكنجى فقره ده عين بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر كه؛ متعدّد يرده جنابِ غوثڭ إشارتِ غيبيهسندن فتنهِٔ آخر زمانڭ باشلانغيجى اولان تاريخى گوسترييور. او تاريخ ايسه هم بو إسم صاحبنڭ عربى تاريخِ ولادتنه، هم عالمِ إسلامڭ باشنه گلن حادثاتِ أليمهنڭ، هول و شدّتڭ أڭ بيوك سببى اولان طقسان اوچ روس حربنڭ شدّت تاريخنه تصادف ايدييور. او وقت هم طاعون و وبا و قحط و غلا و هم روسڭ ظلم و إستيلا زماننه تصادف ايدييور. حضرتِ غوث بو بيتنده و بو قصيدهسنده فتنهِٔ آخر زمانه باقييور. او فتنهنڭ باشلانغيجى اولان بيڭ ايكى يوز طقسان اوچ و درت تاريخنه تَوَسَّلْ سطرينڭ هر فقرهسى "يا سعيد" كلمهسيله برابر عين تاريخى گوسترييور. برى بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤)، ديگرى بيڭ ايكى يوز طقسان بش (١٢٩٥) تاريخنى گوسترييور. او تاريخ رومى حساب ايله اولسه، سعيدڭ مبدأِ طفوليتنه؛ أگر عربى تاريخيله اولسه ولادت زماننه توافق ايدييور. أگر فقرهِٔ اولٰىدهكى هَوْلٍ كلمهسنڭ اوستندهكى تنوين و ايكنجى فقرهدهكى دَهْرًا كلمهسندهكى تنوين نون صاييلسهلر، او وقت هر بر فقره بيڭ اوچيوز
— 88 —
قرق درت و بش تاريخنى گوسترهجك كه؛ فتنهِٔ آخر زمانڭ معنويات جهتنده أڭ أليم زماننه و إذنِ إلٰهى ايله حمايه و همّت و دعاىِ غوثيهده بولونان سعيدڭ دخى أڭ أليم، أڭ صيقنتيلى زمانِ أسارتنه توافق ايدييور.
بو تَوَسَّلْ بيتنڭ إشارتِ غيبيهسى چندان ضعيف ايسه، اوتهكى درت بيتڭ صراحته ياقين إشارتلرى بونڭ ضعيف إشارتنى تقويه ايدييور. چونكه غايت ضعيف و اينجهجك ايپلرڭ إجتماعنده قوپاريلميهجق بر درجهده قوّت بولديغندن، ألبته بر ضعيف أماره، قوى إشارتلرڭ إشارت ايتدكلرى عينِ شيئه إشارت ايتسه، دلالت درجهسنده بر إشارتدر دينيلهبيلير.
مختصر بر تحليل:
تَوَسَّلْ بِنَا فِى كُلِّ هَوْلٍ وَ شِدَّةٍ
فقرهسى شِدَّةٍ لفظندهكى (تاء)، كلمهسنڭ حروفِ أصليهسندن اولماديغندن وقف وقتنده قاعدةً (ها) يه قلب اولديغى جهتله او (تاء) (ها) صاييلير. باشدهكى تَوَسَّلْ ده (تاء) ايله شِدَّةٍ دهكى (شين) يدى يوز (٧٠٠)، شدّهلى (سين) يوز يگرمى (١٢٠)، (فى) دهكى (فاء) سكسان (٨٠). مجموعى طوقوز يوز (٩٠٠). درت (لام) يوز يگرمى (١٢٠)، (نون، باء، اوچ واو، ايكى ها، كاف، يا و بر الف) يوز اون بر (١١١)، شِدَّةٍ دهكى شدّهلى (دال) سكز (٨)، مجموعى بيڭ يوز اوتوز طوقوز (١١٣٩). تَوَسَّلْ دن أوّل وياخود صوڭره (يا سعيد) كلمهسى يوز أللى بش (١٥٥) ايدييور. يكونى بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر.
ايكنجى فقره:
اَغِيثُكَ فِى الْاَشْيَاءِ دَهْرًا بِهِمَّتِى
فقرهسنده اَغِيثُكَ كلمهسى حسابه داخل دگلدر. او كلمهدهكى كافِ خطابدن مراد سعيد
— 89 —
اولديغندن، ألبته (يا سعيد) كلمهسى مقدّردر. اويله ايسه
اَغِيثُكَ يَا سَعِيد فِى الْاَشْيَاءِ دَهْرًا بِهِمَّتِى
عينًا أوّلكى فقره گبى بيڭ ايكى يوز طقسان بش (١٢٩٥) ايدر. أگر اوقونميان همزهِٔ وصل صاييلمازسه بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر. چونكه (شين) ايله (تاء) يدى يوز (٧٠٠)، (راء) ايكى يوز (٢٠٠). (فاء)، ايكى (يا) ايله برابر يوز (١٠٠)، اولدى بيڭ (١٠٠٠). مشدّد (ميم) سكسان (٨٠)، دال، باء، درت الف، بر (ى) ايله برابر يگرمى (٢٠)، او سكسان (٨٠) ايله يوز (١٠٠) ايدوب أوّلكى يكون ايله بيڭ يوز (١١٠٠). (لام) اوتوز، ايكى (ها) ايله برابر قرقدر. (يا سعيد) ده اولان يوز أللى بش (١٥٥) ايله برابر بيڭ ايكى يوز طقسان بش (١٢٩٥). أگر ساقط اولان همزهِٔ وصل صاييلمازسه بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) ايدر. عينًا أوّلكى فقره ايله تام توافق ايدوب، هر بريسى فتنهِٔ آخر زمانڭ هم باشلانغيجى تاريخنه كه؛ بيڭ ايكى يوز طقسان درت (١٢٩٤) در. هم تنوينلر ايله برابر او فتنهنڭ أڭ قراڭلقلى زمانى اولان بيڭ اوچيوز قرق درت (١٣٤٤) تاريخنه و فتنهلرڭ ايچنده محفوظيتله برابر پك چوق چالقانان بيچاره سعيدڭ هم تاريخِ ولادتنه هم إشكنجهلى تاريخِ أسارتنه توافق ايدييور. هر حالده بو عجيب توافق، إتّفاقى و تصادفى بر توافق دگلدر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سؤال:سن بو زمانڭ حادثاتنه، فتنهِٔ آخر زمان دييورسڭ. حالبوكه حديثده وارد اولمش كه: "آخر زمانده اللّٰه اللّٰه دينيلميهجك؛ صوڭره قيامت قوپاجق."
الجواب:أوّلا: فتنهِٔ آخر زمانڭ مدّتى اوزوندر، بز بر فصلندهيز.
ثانيًا: يرده اللّٰه اللّٰه دينيلميهجكدن مراد؛ اللّٰهه ايمان قالقهجق ديمك دگلدر.
— 90 —
(حاشيه-١): چونكه حديثده واردر كه، لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ اُمَّتِى ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ اِلٰى قِيَامِ السَّاعَةِ . بو حديث، ديگر حديثى تقييد ايدييور.
بلكه اللّٰهڭ نامنى دگيشديرهجكلر ديمكدر. ناصلكه يرده اللّٰه اللّٰه دينيلمزسه قيامتِ كبرا قوپاجق، بر مملكتده ده اللّٰه اللّٰه دينيلمزسه بر نوع قيامت قوپماسنه إشارتدر
(حاشيه-٢): يدى سنه أوّل يازيلان بو إشارتِ غيبيه عينًا وقوعه گلدى. هركس گوردى. أوت بو گچن زلزله، قيامتڭ زلزلهِٔ كبراسندن خبر ويرر گبى صارصدى؛ فقط عقللرى باشلرينه گلمدى.
تَوَسَّلْ بِنَا فِى كُلِّ هَوْلٍ وَشِدَّةٍ ٭ اَغِيثُكَ فِى الْاَشْيَاءِ دَهْرًا بِهِمَّتِى
علمِ جفرله معناسى: "يا سعيد! آخر زمانڭ فتنهلرينه يتيشوب دوشديگڭ زمان، بنم دعا و همّتمى كنديڭه وسيله و شفاعتجى ياپ. إن شاء اللّٰه سنڭ هر شيئڭده و هر ايشڭده اوزون بر زمانده، يعنى طفوليت زمانڭدن تا إختيارلغڭ وقتنده إشكنجهلى أسارتڭه قدر.. يعنى، بيڭ ايكى يوز طقسان درتدن (١٢٩٤) تا بيڭ اوچ يوز قرق بش (١٣٤٥)، بلكه آلتمش درده (١٣٦٤)، داها زياده بر زمانه قدر اللّٰهڭ إذنيله و قوّتيله سنڭ إمداديڭه يتيشهجگم."
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 91 —
رأفت، مصطفى، مصطفى، رشدى، حافظ خالد، مسعود
و سليمانڭ و خسروڭ بر نكتهسيدر
فَاِنَّكَ مَحْرُوسٌ بِعَيْنِ الْعِنَايَةِ
شويله كه:
بو فقره اِنَّكَ خطابيله بريسيله قونوشويور. اَغِيثُكَ دهكى گبى يا سعيد بوراده دخى مقدّردر. ذاتًا اِنَّكَ آلتندهكى مبارك توافقڭ نهايتى گورونن سعيد، اِنَّكَ ده گورونمهين يا سعيد ى گوسترييور.
شو حالده
فَاِنَّكَ يَا سَعِيدُ مَحْرُوسٌ بِعَيْنِ الْعِنَايَةِ
بيڭ اوچيوز اون درت (١٣١٤) ايدر (أگر شدّهلى نون بر تك صاييلسه). أگر ايكى نون صاييلسه، بيڭ اوچيوز آلتمش درت (١٣٦٤) ايدر. ديمك سعيد أللى سنهلك مدّتده عنايته مظهر اولاجقدر. بيڭ اوچيوز اون درتده (١٣١٤) وانده تدريسه باشلاماسى و آوروپادن گلن أفكارِ باطلهيه قارشى مجاهدهسى او تاريخده باشلايور. شيمدىيه قدر او أساس اوزرينه عنايت فيضى آلتنده بيڭ اوچيوز أللى ايكىيه (١٣٥٢) قدر دوام ايتمش. ديمك داها اون ايكى سنه إشاراتِ غوثيه ايله عنايته مظهر اولماسنى رحمتِ إلٰهيهدن بكلهيورز. كنديسى بو دنيادن گيتسه ده، اونڭ يرنده اونڭ طلبهلرى و آثارى او عنايته الى ماشاء اللّٰه مظهر اولماسنه بر ايمادر.
إجمالًا بر تحليل:فَاِنَّكَ دهكى شدّهلى ايكى نون صاييلسه ايكى يوز بر (٢٠١). مَحْرُوسٌ اوچيوز اون درت (٣١٤). بِعَيْنِ يوز اوتوز ايكى (١٣٢). العِنَايَةِ بش يوز آلتمش ايكى (٥٦٢). اِنَّكَ دن صوڭرهكى "يا سعيد" لفظى يوز أللى بش (١٥٥). يكونى بيڭ اوچيوز آلتمش
— 92 —
درت (١٣٦٤). أگر شدّهلى نون بر نون اولوب، أللى طرح ايديلسه بيڭ اوچيوز اون درت (١٣١٤) قالير.
جاىِ دقّتدر كه؛ غوثڭ بو بش سطرنده اوچ يرنده "يا سعيد" لفظيله سرِّ غيبيسى تظاهر ايدييور. "يا سعيد" يرينى باشقهسى طوتمييور. ديمك بو بش سطرنده درت سعيد إسمى تصريح ايديلمش حكمندهدر. مدارِ حيرتدر كه؛ شيخڭ بو بش سطرنده سكز اون دفعه شو زمانمزى و سعيدڭ باشنه گلن أڭ مهمّ حادثاتڭ عين تاريخنى گوسترييور.
وَكُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ شو فقرهده اولان وَكُنْ خطاب ايدييور. هر حالده سائر فقرهلرڭ إشاراتيله وَ كُنْ يَا مُرِيدِى وياخود وَكُنْ يَا سَعِيد كُرْدِى وياخود كُنْ يَا نُورْسِى معناسنده و تقديرنده اولاجق. چونكه بو اوچ إسم اوچ فقرهده ايكيسى صراحةً، بريسى ضمنًا مراد اولديغندن؛ بورادهكى أمرده ده اونلردن بريسى هر حالده مقدّردر. بلكه اوچى ده برابر مراد اولابيلير. ايشته شو فتنهِٔ آخر زمانڭ اوچ أهمّيتلى تاريخلرينه و شو بيچاره سعيدڭ أڭ مهمّ اوچ حادثهِٔ حياتيهسنڭ تاريخلرينه بو اوچ إسمله برابر شو فقره تام توافق ايدييور. شويله كه:
وَكُنْ يَا مُرِيدِى قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ
مشدّد لام ايكى لام صاييلمق جهتيله تام بيڭ اوچيوز طوقوز (١٣٠٩) تاريخنه توافق ايدييور كه؛ او تاريخ، بو عصرِ عجيبڭ مبدأِ باشلانغيجى، هم خدمتِ قرآنيه ايچون ياشايان سعيدڭ دخى اون سنه مدرسه اصولنجه اوقونان علومى اوچ درت آيده پك خارقه بر صورتده تحصيل ايتديگى بر تاريخدر.
الحاصلكُنْ أمرندن صوڭره ندا ايله بر إسم معنًا وار. هم بو اوچ إسمڭ بو اوچ تاريخه توافقى قطعيًا تصادف اولاماز. هم اونلرڭ يرنده باشقه بر إسم
— 93 —
بولونمق هيچ مناسبت، هيچ بر أماره، هيچ بر نتيجه گورونمييور وياخود گورمييورز. ديمك قصدى بر توفيقدر. هم سائر فقرهلرده بولونان اونبش إشارتله تأيّد ايدن بر إشارتِ غيبيهدر. هم ده سعيدڭ أڭ صيقنتيلى و إشكنجهلى اولان شيمديكى بو مصيبت زماننده غوثڭ بو إشارتِ غيبيهسنڭ ظهورى و آڭلاشيلماسى، قدسى و أڭ مهمّ بر تسلّيدر.
وَكُنْ يَا سَعِيدِ كُرْدِى قَادِرِىَّ الْوَقْتِ
جفر و أبجد حسابيله تام بيڭ اوچيوز يگرمى يدى (١٣٢٧) تاريخِ مشهورهسنه و او إنقلابِ عظيمڭ و سعيدڭ مبدأِ مجاهدهسنه توافق ايتديگى گبى؛
وَكُنْ يَا نُورْسِى قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ
مشدّد لام بر صاييلمق شرطيله شو بيڭ اوچيوز أللى بر (١٣٥١) تاريخِ عجيبهسنه و سعيدڭ بر جهتده منتهاىِ مجاهدهسنه توافق ايدييور. بو صورتده لِلّٰهِ كلمهسى وار، اونڭله إشارت ايدر كه؛ إن شاء اللّٰه بدايتده اولديغى گبى وقت و زمانه اويمق دگل، بلكه ِللّٰه ايچون مجاهده ايدهجك و ايدييور. هم كرامتِ غوثيه إشارتلرى و بو إشارتِ غيبيهسى عين بو مصيبتلى تاريخده و أڭ صيقنتيلى بر زمانده آڭلاشيلماسى و إنتشار ايتمهسى، بيوك بر لطفِ إلٰهيدر و قرآن خدمتكارلرينه قوّتلى و قطعى بر تسلّيدر. يوقسه بو چوق صيقنتيلى مصيبت ايسه، چكيلير بلالردن دگلدر. تام غوث كندى مريدينڭ و او مريدڭ آرقداشلرينڭ إمدادينه بو صورتله يتيشوب تسلّى ايتدى.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
عبد اللّٰه (رح)، مصطفى (رح)، مصطفى (رح)، رشدى (رح)، خسرو (رح)،
رأفت (رح)، مصطفى چاوش (رح)، عبد اللّٰه چاوش (رح)،
دائمى خدمتكارى سليمان (رح)
٭ ٭ ٭
— 94 —
رسالهِٔ نورڭ تسويد و تبييضنده چوق خدمتى سبقت ايدن شاملى حافظ توفيقڭ رسالهِٔ نورڭ حقّانيتنه دائر إستخراجى بر فقرهسيدر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
معلوم اولسون كه: "زبدة الرسائل عمدة الوسائل" نامنده قطب العارفين ضياء الدّين مولانا شيخ خالد (قُدِّسَ سِرُّهُ)نڭ مكتوبات و رسائلِ شريفهلرندن مقتبس نصايحِ قدسيهنڭ ترجمهسنه دائر بر رسالهيى اون اوچ سنه مقدَّم، بروسهده خواجه حسن أفنديدن آلمشدم. ناصلسه مطالعهسنه موفّق اولامامشدم. تا بوگونلرده كتابلريمڭ ايچريسنده بر شى آراركن أليمه گچدى. ديدم: "بو حضرتِ مولانا خالد، استاديمڭ همشهريسيدر. هم إمامِ ربّانيدن صوڭره، طريقِ نقشينڭ أڭ مهمّ قهرمانيدر. هم طريقِ خالديهِٔ نقشيهنڭ پيريدر." رسالهيى مطالعه ايدركن حضرتِ مولانانڭ ترجمهِٔ حالنده شو فقرهيى گوردم:
أصحابِ كتبِ ستّهدن إمامِ حاكم مُسْتَدْرَكنده و أبو داود كتابِ سُنَنِنْده، بيهقى شعبِ ايمانده تخريج بيوردقلرى:
اِنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ لِهٰذِهِ الْاُمَّةِ عَلٰى رَاْسِ كُلِّ مِاَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا
يعنى "هر يوز سنهده جنابِ حق بر مجدّدِ دين گوندرييور." حديثِ شريفنه مظهر و ماصدق و مُظْهرِ تام اولان مولانا الشّهير قطب العارفين، غوث الواصلين، وارثِ محمّدى، كامل الطريقة العلية و المجدّدية خالد ذو الجناحيْن قُدِّسَ سِرُّهُ.. إلخ...
— 95 —
صوڭره تاريخچهِٔ حياتنده گوردم كه، تولّدى (١١٩٣) تاريخندهدر. صوڭره گوردم كه، (١٢٢٤) تاريخنده سلطنتِ هندڭ پاىتختى اولان جهانآباده داخل اولمش. طريقِ نقشى سلسلهسنه گيروب مجدّديته باشلامش.
صوڭره (١٢٣٨) ده، أهلِ سياستڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدوب، وطننى ترك ايدهرك ديارِ شامه هجرتله گيتمشدر. هم ايچنده گوردم كه، حضرتِ مولانانڭ (قس) نسلى، حضرتِ عثمان بن عفّان رضى اللّٰه عنهه منسوبدر.
صوڭره گوردم كه؛ ترجمهِٔ حالنده إستعدادِ فطرى و قابليتِ خارقه ايله، سنّى يگرمىيه بالغ اولمادن أوّل أعلمِ علماءِ عصر و علّامهِٔ وقت اولمش. سليمانيه قصبهسنده تدريسِ علوم ايله إشتغال أيلهمشدر.
صوڭره استاديمڭ تاريخچهِٔ حياتنى دوشوندم. باقدم، درت مهمّ نقطهده توافق ايدييورلر:
برنجيسى:حضرتِ مولانا (١١٩٣) ده دنيايه گلمش. استادم ايسه عربى (١٢٩٣) ده، تام مولانا خالدڭ يوز سنهسى ختام بولدقدن صوڭره دنيايه گلمش.
ايكنجيسى:حضرتِ مولانانڭ (قس) تجديدِ دين مجاهدهسنه باشلانغيجى و مقدّمهسى، هندستانڭ پاىتختنه (١٢٢٤) ده گيرمش. استاد ايسه عينًا يوز سنه صوڭره، (١٣٢٤) ده عثمانلى سلطنتنڭ پاىتختنه گيرمش، مجاهدهِٔ معنويهسنه حاضرلانمش.
اوچنجيسى:أهلِ سياست، حضرتِ مولانانڭ فوق العاده شهرتندن توهّم ايدهرك ديارِ شامه نقل ايتديرلمهسى (١٢٣٨) ده واقع اولمشدر. استاد ايسه عينًا
— 96 —
يوز سنه صوڭره (١٣٣٨) ده آنقرهيه گيدوب، اونلرله اويوشامايوب؛ اونلرى ردّ ايدهرك، كوسهرك تكرار وانه گيدوب، بر طاغده إنزوا ايدركن (١٣٣٨) سنهسنى متعاقب، شيخ سعيد حادثهسنڭ وقوعى مناسبتيله أهلِ سياستڭ وهمنه طوقونمش، اوندن قورقهرق بوردور و إسپارطه، قسطمونى، آفيون ولايتلرنده سكزر سنه، يگرمى بش سنه إقامت ايتديرلمش.
دردنجيسى:حضرتِ مولانا، ياشى يگرمىيه بالغ اولمادن أوّل علّامهِٔ زمان حكمنده، فُحولِ علمانڭ اوستنده گورونمش، درس اوقوتمش. استاد ايسه، تاريخچهِٔ حياتنى گورنلره و بيلنلره معلومدر كه؛ اون درت ياشنده إجازت آلوب أعلمِ علماءِ زمانه قارشى معارضهيه گيريشمش، اون درت ياشنده ايكن، إجازت آلمغه ياقين طلبهلرى تدريس ايتمشدر.
هم حضرتِ مولانا، نسلًا عثمانلى اولديغى و سنّتِ سنيهيه بتون قوّتيله چاليشديغى گبى، استادم قرآنِ حكيمه خدمت نقطهسنده، مشربًا حضرتِ عثمانِ ذى النّوريْنڭ آرقهسنده گيدوب، حضرتِ مولانا (قس) گبى، رسالهِٔ نور أجزالريله (بتون قوّتيله) سنّتِ سنيهنڭ إحياسنه چاليشدى.
ايشته بو درت نقطهدهكى توافقات، تام يوز سنه فاصله ايله رسالهِٔ نورڭ تقويهِٔ دين خصوصندهكى تأثيراتى؛ حضرتِ مولانانڭ (قس) طريقِ نقشيه واسطهسيله خدمتى گبى عظيم گورونويور.
(حاشيه): حضرتِ مولانا (قس) ميليونلر أتباعلرينڭ إتّفاقيله مجدّددر و باشدهكى حديثِ شريفڭ بر ماصدقيدر. و مادام تام يوز سنه صوڭره، درت مهمّ جهتله توافقله برابر رسالهِٔ نور عين وظيفهيى گورويور. ديمك نصِّ حديث ايله، رسالهِٔ نور أجزالرى تجديد و تقويهِٔ دين وظيفهسنى گورويورلر.
— 97 —
استادم كندينه عائد مدح و ثنايى قبول ايتمييور. فقط رسالهِٔ نور قرآنه عائد اولوب، مدح و ثنا قرآنڭ أسرارينه عائددر.
يالڭز استادمله حضرتِ مولانانڭ بر قاچ فرقى وار:
برنجيسى:حضرتِ مولانا، ذو الجناحيْندر. يعنى هم قادرى، هم نقشى طريقت صاحبى ايكن، نقشيلك طريقتى اونده داها غالبدر. استادم بِالعكس قادرى مشربى و شاذلى مسلگى اونده داها زياده حكم ايدييور. بن استادمدن ايشيتدم كه: حضرتِ مولانا (قس) هندستاندن طريقِ نقشىيى گتيرديگى وقت، بغداد دائرهسى شاهِ گيلانىنڭ (قس) بَعْدَ الْممات حياتده اولديغى گبى، تصرّفنده ايدى. حضرتِ مولانانڭ (قس) معنًا تصرّفى جاىِ قبول گورهمدى. شاهِ نقشبندله (قس) إمامِ ربّانينڭ (قس) روحانيتلرى بغداده گلوب شاهِ گيلانىنڭ زيارتنه گيدهرك رجا ايتمشلر كه: "مولانا خالد (قس) سنڭ أولادڭدر، قبول ايت!" شاهِ گيلانى (قس)، اونلرڭ إلتماسنى قبول ايدهرك مولانا خالدى قبول ايتمش. اوندن صوڭره بردن مولانا خالد (قس) پارلامش. بو واقعه؛ أهلِ كشفجه واقع و مشهود اولمشدر. او حادثهِٔ روحانيهيى، او زمان أهلِ ولايتڭ بر قسمى مشاهده ايتمش، بعض ده رؤيا ايله گورمشلر. (استاديمڭ سوزى بوراده تمام اولدى.)
ايكنجى فرق شودر كه:استادم كندى شخصيتنى مرجعيتدن عزل ايدييور. يالڭز رسالهِٔ نورى مرجع گوسترييور. حضرتِ مولانانڭ (قس) شخصيتى ايسه؛ قطب الإرشاد، مرجع الخاص و العام اولمشدر.
اوچنجى فرق:حضرتِ مولانا (قس) ذو الأجنحهدر. فقط زمانڭ مقتضاسيله سنّتِ سنيهيه چوق قوّت ويرمكله برابر (علمِ طريقتى أساس طوتمق
— 98 —
جهتيله) طريقتى داها زياده طوتمش، او نقطهده صرفِ همّت ايتمش. استادم ايسه شو دهشتلى زمانڭ مقتضاسيله علمِ حقيقتى و حقائقِ ايمانيه جهتنى إلتزام ايدهرك، طريقته اوچنجى درجهده باقمشلر.
الحاصل:باشدهكى حديثِ شريفڭ "هر يوز سنه باشنده دينى تجديد ايدهجك بر مجدّد گوندرييور" وعدِ إلٰهيسنه بناءً، حضرتِ مولانا خالد، أكثر أهلِ حقيقتجه بيڭ ايكى يوز سنهسنڭ يعنى اون ايكنجى عصرڭ مجدّديدر. مادام تام يوز سنه صوڭره، عينًا درت جهتده توافق ايدهرك رسالهِٔ نور أجزالرى عين وظيفهيى گورمشدر. قناعت ويرر كه (نصِّ حديثله) رسالهِٔ نور تجديدِ دين خصوصنده بر مجدّد حكمندهدر.
بنم استادم دائما دييور كه: "بن بر نفرم، فقط مشير خدمتنى گورويورم. يعنى قيمت بنده دگل. بلكه قرآنِ حكيمڭ فيضندن ترشّح ايدن رسالهِٔ نور أجزالرى، بر مشيريتِ معنويه خدمتنى گورويور."
استاديمى قيزديرمامق ايچون شخصنى ثنا ايتمييورم.
شاملى حافظ توفيق
٭ ٭ ٭
— 99 —
رأفت بك و خسرو و رشدى گبى رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ رسالهِٔ نور بركتنه إشارت ايدن بولدقلرى
بر توافقِ لطيفدر.
رسالهِٔ نورڭ إسپارطهيه نه درجه رحمت اولديغنه دلالت ايدن بر توافقاتِ عجيبه:
رسالهِٔ نورڭ مظهر اولديغى عناياتڭ كلّيتندن مهمّ بر فردى ده شودر كه: إسپارطه ولايتى سكز سنهدن بَرى رسالهِٔ نورڭ مؤلّفنى سينهسنده صاقلامشدى و بارلا گبى شيرين بر ناحيهسنده (جنابِ حقّڭ لطف و كرميله) محافظه ايتمشدى. بو مدّت ظرفنده يواش يواش إنتشار ايدن رسالهِٔ نوردن بيڭلر آدم إسپارطهده ايمانلرينى تقويه ايتديلر. بِالخاصّه گنجلر پك چوق إستفاده و إستفاضه ايتدى.
وقتا كه، استاديمزڭ بارلا گبى لطيف و شيرين بر محلدهكى صيقنتيلى و پك آجيقلى و أڭ قاتى قلبلرى آغلاتان إشكنجهلى أسارتى بيتدى. رسالهِٔ نورڭ مؤلّفى اولان استاديمزڭ نظرى جنابِ حقّڭ عنايتيله إسپارطهيه متوجّه اولدى. أوهامه دوشن بعض ظالم أهلِ دنيانڭ تشبّثكارانه حركاتِ ظاهريهسى بر سببِ عادى اولارق، استاديمز إسپارطهيه گتيريلدى.
فقط استاديمزڭ تشريف ايتديگى زمان، ياز موسمنڭ أڭ حرارتلى زمانى ايدى. ياغمورلر كسيلمش، إسپارطهيى إسقا ايدن صولر آزالمش، بر قسمِ مهمّنڭ منبعى كسيلمش؛ آغاجلر صارارمغه، اوتلر قورومغه، چيچكلر بوروشمغه باشلامشدى.
— 100 —
رسالهِٔ نورڭ أڭ زياده إنتشار ايتديگى محل إسپارطه ولايتى اولديغى ايچون رسالهِٔ نور حقّندهكى عناياتِ ربّانيهيى پك ياقيندن تماشا ايدن رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى اولان بزلر، عجيب بر واقعهيه داها شاهد اولدق.
بو حادثه ايسه: رسالهِٔ نور مؤلّفنڭ إسپارطهيه تشريفنى متعاقب بر عصر ايچنده بر ويا ايكى دفعه وقوعه گلن، بو ياز موسمندهكى ياغمورڭ كثرتله ياغماسى اولمشدر. پك خارقه بر صورتده ياغان بو ياغمور إسپارطهنڭ هر طرفنى تمامًا إسقا ايتمش، نباتاته يڭيدن حيات بخش ايديلمش؛ باغلر، باغچهلر باشقه بر لطافت كسب ايتمش؛ أكثريسى همان همان زراعتله إشتغال ايدن خلقڭ يوزلرى (رسالهِٔ نورڭ نائل اولديغى عنايتدن و بركتندن اولان بو ياغموردن إستفاده ايدهرك) گولمش، روحلرى إنبساط ايتمشدى. جنابِ حق كمالِ رحمتيله، بو ياز موسمنڭ بو شدّتلى و حرارتلى وضعيتنى، بهارڭ أڭ لطافتلى، أڭ شيرين و أڭ خوش وضعيتنه تبديل ايتدى. گويا رسالهِٔ نور يوز اون طوقوز پارچهسيله، مؤلّفى اولان استاديمزه بر طرفدن خوش آمدى ايتمك و محزون اولان قلبنه تسلّى ويرمك و غمناك روحنى تطييب ايتمك و ديگر طرفدن ده، سكز سنهدن بَرى ياشاديغى بارلايى اونوتديرمق و او محتشم چنار آغاجنى و دوستلرينى و علاقهدار اولديغى شيلردن گلن فراق حزننى خاطرلاتمامق ايچون، جنابِ حقدن يوز اون طوقوز رسالهنڭ أليله، يوز اون طوقوز بيڭ كلمهلرى ديليله دعا ايتدى، ياغمور ايستدى. جنابِ حق اويله بركتلى بر ياغمور إحسان ايتدى كه، بر مِثلى طقسان اوچ تاريخنده ياغديغنى إختيارلريمزدن ايشيدييورز كه؛ بو تاريخ، استاديمزڭ تاريخِ ولادتنه تصادف ايتمكله برابر، بو عمومى حادثهِٔ رحمت اولان كثرتلى ياغمور، خصوصى بر صورتده رسالهِٔ نوره باقديغنه بر دليلى ده شودر كه:
— 101 —
رسالهِٔ نورڭ نشرينه واسطه اولان استاديمز گلديگى گون، إسپارطهيى غايت حرارتلى و ياغمورسزلقدن توز طوپراق ايچنده گورمش. بارلا گبى بر يايلادن گلوب بويله بر يرده طايانهميهجغم، دييه تلاش ايدييوردى. اوچنجى و دردنجى گونى باغچهلرى قسمًا گزديگى وقت، سبزه و اوت و چيچكلرڭ صوسزلقدن بوروشدقلرينى گورهرك غايت متأثّرانه صو ايستهيور، ياغمور طلب ايدييوردى. آرقداشمز اولان بكر بگدن (دگرمنلرى چويرن صويى گوسترهرك) "إسپارطهنڭ صويى بو قدر ميدر؟" دييه صورمشدى. بكر بك جواب ويردى: "گولجگڭ صويى كسيلمش، گلمييور. إسپارطهنڭ درتده برينى صولايان بو صودن باشقه يوقدر." ديدى.
استاديمزڭ إسپارطهده چوق طلبهلرى بولونديغندن، روحًا ياغمورڭ گلمهسنى ايستهيوردى. عين گونده اويله بر ياغمور گلدى كه، أللى سنهدن بَرى إسپارطه بويله حادثهيى گورمهمش. او ياغمور يوزده طقسان طوقوز منفعت ويرمشدر. بوندن آڭلاشيلييور كه، او توافق تصادفى دگل؛ بو رحمت، إسپارطهيه رحمت اولان رسالهِٔ نوره باقييور. ِللّٰه الحمد. بو كرمِ إلٰهى نتيجهسى اولارق استاديمز، "بڭا بارلايى اونوتديردى. اونوتهميهجغم بر شى وارسه، او ده (هر يرده اولديغى گبى) بارلاده بولونان جدّى دوست و طلبهلرمدر." دييور.
مصطفى، رشدى، لطفى، خسرو، بكر بك، رأفت
٭ ٭ ٭
— 102 —
رسالهِٔ نور بركتنه عائد ياغمور حادثهسنى تأييد ايدن مهاجر حافظ أحمد، سليمان، مصطفى چاوش و بكر بك و شمعىنڭ بر فقرهسيدر.
(إسپارطهدهكى قارداشلرينڭ فقرهسندهكى دعوايى إثبات ايدن قوّتلى ايكى دليلى گوسترييور.)
أوت رأفت بك و خسرو گبى قارداشلريمزڭ خارقه بر صورتده ياغان عمومى ياغمور ايچنده رسالهِٔ نور بركتنه خصوصى باقديغنه، قناعتمز گلييور. چونكه گوزيمزله ياغمور حادثهسنڭ، خصوصى بر شكلده خدمتِ قرآن و رسالهِٔ نوره باقديغنى ايكى صورتله گوردك.
برنجى صورت:رسالهِٔ نورڭ واسطهِٔ نشرى اولان استاديمزڭ جامعى سدّ ايديلدى. رسالهِٔ نورى يازاجق خارجدهكى طلبهلرينڭ ياننه گلمهلرى منع ايديلديگى هنگامده قوراقلق باشلادى. ياغموره إحتياجِ شديد اولدى. صوڭره ياغمور باشلادى، هر طرفده ياغدى. يالڭز قرهجه أحمد سلطاندن إعتبارًا، بر دائره ايچنده قالان بارلا منطقهسنه ياغمور گلمدى. استاديمز بوندن پك متأثّر اولارق دعا ايدييوردى. صوڭره ديدى كه: "قرآنڭ خدمتنه سد چكيلدى، بو كويدهكى مسجديمز قپاندى. بونده بر أثرِ عتاب وار كه، ياغمور گلمييور. اويله ايسه، مادام قرآنڭ عتابى وار. يٰس سورهسنى شفاعتجى ياپوب قرآنڭ فيضنى و بركتنى ايستهيهجگز."
استاديمز، مهاجر حافظ أحمد أفندىيه ديدى كه: "سن قرق بر يٰس شريف اوقو." مهاجر حافظ أحمد أفندى (رح) بر قامشه اوقودى. او قامشى صويه
— 103 —
قويديلر. داها ياغمور علامتى گورونمزكن، ايكندى نمازى وقتنده، استاديمز دائما إعتماد ايتديگى بر خاطرهسنه بناءً مهاجر حافظ أحمد أفندىيه (رح) سويلهدى كه: "يٰس شريفلر طلسمى آچدى، ياغمور گلهجك."
عين گيجهده أوّلجه ياغمهديغى بارلا دائرهسى ايچنه اويله ياغدى كه، استاديمزڭ اوطهسنڭ آلتندهكى چوبان أحمدڭ باغچهسندهكى ديوار ياغموردن ييقيلدى. حالبوكه قرهجه أحمد سلطانڭ آرقهسنده و دڭز كنارنده باليق آولامقله مشغول اولان شمعى ايله آرقداشلرى بر طامله ياغمور گورمديلر.
ايشته بو حادثه، قطعيًا دلالت ايدييور كه؛ او ياغمور، خدمتِ قرآن ايله مناسبتداردر. او رحمتِ عامّه ايچنده بر خصوصيت وار. سورهِٔ يٰس آناختار و شفاعتجى اولدى و ياغمور كافى مقدارده ياغدى.
ايكنجى صورت:قوراقلق زماننده، يگرمى اوتوز گون ايچنده ياغمور بارلايه ياغمهمشكن، يوقوش باشى چشمهسى ياپيلديغى بر زمانده منبعنه ياقين استاديمز و بز (يعنى، سليمان، مصطفى چاوش، أحمد چاوش، عبّاس محمد... فلان فلان) برابر جماعتله نماز قيلدق. تسبيحاتدن صوڭره دعا ايچون ألمزى قالديردق، استاديمز ياغمور دعاسى ايتدى. قرآنى شفاعتجى ياپدى. بردن او گونش آلتنده، هر بريمزڭ أللرينه يدى سكز طامله ياغمور دوشدى. ألمزى اينديردك، ياغمور كسيلدى. جملهمز بو حاله حيرت ايتدك. او وقته قدر يگرمى اوتوز گوندر ياغمور گلمهمشدى. يالڭز او ياغمور دعاسى آننده دعا ايدن هر أله، يدى سكز طامله دوشمهسى گوسترييور كه، بونده بر سرّ وار. استاديمز ديدى كه: "بو بر إشارتِ إلٰهيهدر. جنابِ حق معنًا دييور كه: بن دعايى قبول ايدييورم، فقط شيمدى ياغمور ويرمييورم." ديمك صوڭره سورهِٔ يٰس شفاعت ايدهجك. و نتهكيم ده اويله اولمشدر.
— 104 —
الحاصل:إسپارطهدهكى قارداشلريمزڭ عمومى رحمت ايچندهكى رسالهِٔ نورڭ بركتنه دائر دعوا ايتدكلرى خصوصيتى، شو ايكى قوّتلى دليل ايله تصديق ايدييورز.
شمعى (رح)، مصطفى چاوش (رح)،
بكر بك (رح)، سليمان (رح)،
مهاجر حافظ أحمد (رح)
٭ ٭ ٭
صداقتده مشهور اولان بارلالى سليمانڭ وظيفهِٔ صداقتنى تماميله ياپان إسپارطهلى سليمان رشدينڭ بر فقرهسيدر.
عزيز استادم!
قارداشلريمڭ يگرمى يدنجى مكتوبه گيرن فقرهلرينى، كندى فكريمه و حسّياتمه موافق بولديغمدن، اونلر بو نقطهِٔ نظردن كندى فقرهلرمدر دييه باشقه فقره يازمغه لزوم گورمدم. فقط بو آخرلرده رسالهِٔ نورڭ كرامتنه تماس ايدن بعض حادثهلر بنمله ده مناسبتدار اولارق وجوده گلديگندن، اوندن بر إخطار حكمنده ايدى كه، اونلر مناسبتيله بنم ده بر خصوصى فقرهم قارداشلريمڭ خصوصى فقرهلرى ايچنه گيرسين دييه او حادثهلردن بعض لطيف توافقاتى و بعض رؤياىِ صادقهيى و بر قاچ حادثهيى يازييورم.
— 105 —
بو رؤيالر، بربرينه ياقين و بر قاچ گون ظرفنده گورولمش و حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام ايچنده بولونديغى جهتله، رؤياىِ صادقهدر. چونكه حديثجه ثابتدر كه، پيغمبر عليه الصلاة والسلام گورولن رؤياده شيطان او رؤيايه قاريشهمييور. بو رؤياىِ صادقهدن هر برى، (گرچه رؤيادر، دليل و حجّت اولاماز) فقط هر برينڭ عين مئالده إتّفاقلرى، بر مژده ويرييور و رسالهِٔ نورڭ مقبوليتنه و حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ دائرهِٔ رضاسنده بولونديغنه بزلره قناعت ويرييور. أزجمله:
برنجيسى:رسالهِٔ نور شاكردلرندن رضا گورويور: حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، جامعده حضرتِ أبو بكر الصديقه (رض) أمر ايدييور: "چيق خطبه اوقو." أبو بكر الصدّيق قوشارق منبرڭ أڭ يوقارى باصامغنه قدر چيقار، خطبه اوقور. خطبه ايچنده جماعته دير كه: "بو سويلهديگم حقيقتلرڭ ايضاحاتى يگرمى طوقوزنجى سوزدهدر."
ايكنجيسى:رسالهِٔ نورڭ شاكردلرندن عثمان نورى دييور كه: رؤيامده، شمائلِ شريفه موافق، غايت نورانى بر صورتده حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى اوطورديغى يره طايانمش بر وضعيتده گوردم. بو آنده بر صدا گلدى كه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ بر ياورى گلييور. قپولر بردن بره كندى كندينه آچيلدى. رسالهِٔ نور ناشرلرينڭ استادى اولان ذات ايچرىيه گيردى. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، استاديمزه شفقتكارانه بر إلتفات گوسترهرك، طايانديغى وضعيتدن طوغرولدى. بن ده آغلايهرق اوياندم.
اوچنجيسى:رسالهِٔ نور شاكردلرينه كوشكنى تخصيص ايدن شكرى أفنديدر. رؤياده اوڭا دييورلر كه: "سنڭ او كوشكنه حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة
— 106 —
والسلام گلمش." او ده قوشارق گيدوب، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى چوق نورانى و سرورلى بر حالده بولوب زيارت ايتمش.
دردنجيسى:رسالهِٔ نور شاكردلرندن نظمىدر. رؤياسنده اوڭا دييورلر كه: "رسالهِٔ نور شاكردلرى ايمانسز ئولمزلر، قبره ايمان ايله گيررلر."
بو رؤيالر حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام ايله مناسبتدار اولمق جهتيله، او رؤيالر زماننده "معجزاتِ أحمديه رسالهسى" مناسبتيله لطيف و كوچك بر ايكى توافقڭ لطائفنى ذكر ايدهجگم. شويله كه:
رسالهِٔ نور أجزالرندن بر قاچ وجهله كرامتى گورولن، معجزاتِ أحمديهيه دائر اون طوقوزنجى مكتوبڭ تصحيحى زماننده، يدى معجزاتِ أحمديهيه (عصم) مظهر يدى چوجغڭ بحثنه گلديگى وقتده، مليحه إسمنده يدى ياشندهكى قيزم، اومولمدق بر وقتده خانهمدن چيقوب استاديمڭ اوطورديغى كوشكه گلدى، او يدى چوجق بحثنى معصومانه چوجقجهسنه ديڭلهمگه باشلادى. چاى ايچمهسنى چوق سَوْديگى حالده، كندينه ويريلدى، چوجقلرڭ بحثى بيتنجهيه قدر ايچمهدى.
او ساعتدن اون دقيقه أوّل، هم اون طوقوزنجى مكتوب، هم معراج رسالهسى آيرى آيرى تصحيح ايديلييوردى. اون طوقوزنجى مكتوبڭ يوز أللى صحيفهسى ايچنده بر تك صحيفهده قورو ديرگڭ آغلاماسندن بحث وار. معراج رسالهسنده آلتى يوز سطردن بر تك سطر اوندن بحث ايدر. مختلف طرزلرده، مختلف وقتده، مختلف آدملر، مختلف كتابلرده بردن بر تك سوزى سويلهدكلرينى بن ايشيتدم. او ده، قورو ديرگڭ آغلامهسى ايدى. هر برى ايكى كيشيدن عبارت ايكى قسم تصحيحجيلر، عين كلمه اوستندهدرلر، او كلمهيى سويلهيورلردى. بن حيرت ايله
— 107 —
ديدم: "ايكى طرف ده بر كلمهيى سويلهيورسڭز." صوڭره باقدق. معراجڭ تصحيحى عين كلمهيه گلديگى گبى، اون طوقوزنجى مكتوبڭ تصحيحى ده عين كلمه اوزرندهدر. بز حاضر اولانلر شبههمز قالمادى كه، يدى ياشنده مليحهنڭ يدى چوجق بحثنه توافقى و بو ايكى قسم مصحّحلرڭ عين كلمهده إتّفاقلرى، او معجزاتِ أحمديه بحثنڭ بر كرامتنڭ بر شعاعيدر.
ينه پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ مكتوبيله مناسبتدار اوچنجى بر توافق: ميلاسدن گلن و اورايه گوندريلن كتابلرڭ ليستهسنى بر سببه بناءً صاقلامق لازم گلمشدى. استادم، بو ليستهيى صاقلامق ايچون بڭا ويرديگنى بيلييورمش. بر گون او ليستهيه لزوم اولاجغنى دوشونهرك، بندن ايستيهجكدى. فقط ايستهمهمشدى. او گيجه قالقار، او ليستهيى سجّادهسنڭ ياننده گورور، حيرت ايدر. بو صاقلانديغى يردن چيقوب، ناصل بوراده بولونسون؟ صباحلين بندن صورويور. "بن گتيرمدم، خبرم يوق" ديدم. ذاتًا گيجه ياننه چيقمامشدم. بونده بر معنا وار. بز دوشوندك، عين گون ميلاسدن ليستهيه گوره كتاب ايستهمگه بر حق قزانمق ايچون، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ، مصر عزيزى مُقَوْقِسه يازديغى مكتوب، أسكى مصرليلره عائد كتابلر ايچنده بولونهرق إستانبوله گوندريلمش. بو مكتوبڭ فوطوغرافله آلينان عيننڭ بر صورتى، او گيجهنڭ گوندوزنده بزه گلدى، او گيجهكى ليسته حادثهسنه توافق ايتدى. بونده شبههمز قالمادى كه، صاقلى اولان او ليستهنڭ كندى كندينه اوراده بولونماسى، بو مكتوبِ نبوينڭ گلمهسنه بر إستقبال و بر إشارت ايدى.
ايشته او گونلرده حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام رؤياده رسالهِٔ نورله مناسبتدار گورولمهسى و مكتوب ده عين وقتده گلمهسى، او گونلرده تأليف ايديلن
— 108 —
خستهلره عائد يگرمى بش دواءِ معنويهيى بيان ايدن يگرمى بشنجى لمعه و إقتصاده عائد اون طوقوزنجى لمعه و اونلرڭ عقبنده إختيارلره عائد يگرمى آلتى رجايى بيان ايدن يگرمى آلتنجى لمعهنڭ تأليف زمانلرينه توافق ايتمهسى شبهه بيراقمييور كه؛ بو اوچ رساله، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ مقبوليتنه مظهر اولمش.
ينه رسالهِٔ نورله مناسبتى تحقّق ايدن حادثهلردن بريسى ده شودر كه: رسالهِٔ نورڭ إسپارطهيه مدارِ بركت اولديغنى چوق أمارهلرله گوردك و گورويورز. أزجمله:
شكرى أفندى هم كندى كوشكنى، هم مرحوم قارداشى نورى أفندينڭ كوشكنى رسالهِٔ نورڭ درس و تأليفنه ويرديگى بر زمانده، اونڭ شهردهكى أوينه متّصل بيوك بر خاليچه بناسى آتش آلدى. بتون او بيوك بنا يانديغى حالده، شكرى أفندينڭ أوينه سرايت ايتمدى، حتّى يانان خاليچه بناسنڭ مشتملاتندن اولوب، خاليچه بناسى ايله شكرى أفندينڭ خانهسنه بتيشيك اولان أخشاب اودونلق دخى يانمادى. بو وضعيتى گورن هركس حيرت ايچنده قالدى. فقط رسالهِٔ نور ايله علاقهلرى اولانلرڭ شبههلرى قالمادى كه؛ شكرى أفندى رسالهِٔ نورڭ تأليفنه بو ايكى كوشكى ويرديگى ايچون، اونڭ بركتيله خارقه بر صورتده هم كندى خانهسى، هم مرحوم قارداشنڭ خانهسى او مدهش يانغيندن قورتولدى.
هم رسالهِٔ نور يازڭ ناصلكه بيوك بر ياغمور و رحمته سبب اولديغى دليللريله بيان ايديلوب، غوثِ گيلانىنڭ (قس) كرامتنه دائر رسالهده قيد ايديلن حادثه رسالهِٔ نورڭ بر كرامتى اولديغى گبى؛ بو سنهكى قيشده رسالهِٔ نورڭ مركزِ فعاليتى، بارلادن إسپارطهنڭ باغلرينه نقل ايديلمش ايدى. باغلرده صوغوق و فورطنه، شهردن چوق شدّتلى اولويوردى. بو شدّتلى قيشده رسالهِٔ نورڭ درسى تعطيل
— 109 —
اولمامق و ناشرى ده طايانهبيلمك ايچون، بر أثرِ رحمت اولارق بو سنهنڭ قيشى غايت معتدل گچدى. أوت هركس بيلييور كه، شيمدىيه قدر بويله معتدل و بعض گونلرى يازه بڭزر طرزده بر قيش، بو ياقين زمانلرده گورولمهمشدى. ايشته بوگون، يڭى مارت اون ايكى، أسكى شباط يگرمى يديدر. ستّهِٔ ثَوْر دينيلن فورطنهلى آلتى مشهور گونڭ اوچنجى گونى اولان بوگون، نَوْروز گونى گبى آچيقدر، گوزلدر. ناصلكه رسالهِٔ نورڭ بركتى يوزندن رحمتِ إلٰهيه ياز اورتهسنده بر بهار گتيرديگنى قناعت ويرهجك أمارهلر ايله گورمشدك؛ اويله ده بو قيش اورتهسنده رسالهِٔ نورڭ بركتى يوزندن بر گوز موسمى اولماسنه بر وسيله اولديغنه قناعت ايتدك.
هم رسالهِٔ نور أجزاسندن إقتصاد رسالهسنڭ تأليفنه چوق ياقين بر زمانده، استاديمڭ معيشتندهكى إقتصادى إفراط درجهسنه گيرمشدى. بن و خسرو و داها ديگر آرقداشلريمز بتون بيلييورز كه: استاديمز خسته اولماديغى حالده بتون رمضانده يديگى غدايى حساب ايتدك؛ بر تك فرنجه أكمگى، ياريم اوقّه كيسه يوغردى، يوز أللى درهم پرنج ايدى. بز تخمين ايتدك كه، يگرمى درت ساعتده اوچ خرما دانهسى قدر غدا ايله كلفتسز إداره ايتدى. فضلهيه إشتهاسى اولماديغى ايچون يمييوردى. بو حال، رمضاندن صوڭره اوڭا يازديريلاجق اولان إقتصاد رسالهسنڭ بركتنه و مباركيتنه و كرامتنه بر إشارت ايدى.
و بر ده رسالهِٔ نورڭ تقويهِٔ دين حقّنده خدمتنه إشارت ايدن بر ديگر حادثه شودر كه: إسپارطهنڭ مهمّ بر عالمنڭ، تقريبًا اوتوز قرق سنه أوّل يازديغى إستقباله دائر قصيدهسنڭ فقرهلرى، رسالهِٔ نوره تام توافق ايدييور و رسالهِٔ نورى گوسترييور. شويله كه:
— 110 —
اللّٰه رحمت ايتسين و قبرى پرنور اولسون، طوپال شكرى أفندى نامنده أهلِ قلب و إسپارطهنڭ بر مدارِ فخرى اولان ذاتڭ كرامتكارانه بوراجه مشهور بر شعرينى گوردم، گتيروب آرقداشلريمه گوستردم. ديدم: بو ذات بو ضلالتلى زمانمزدن بحث ايتديگى گبى، بر فقرهسى ده حربِ عموميدن بحث ايدييور گبى گورونويور. چونكه بو شعرنده دييور:
"آفرين چرخه كه، چاتديردى قودوزى قودوزه."
يعنى، بتون دنيا كافرلرينى بربرينه مسلّط ايتديردى. و ايكى سطر صوڭره ينه دييور:
"سُوقِ عصر ايچره بتون داد سِتَدْ، كفر ضلال
مشترى قالمادى، دين ايندى اوجوزدن اوجوزه."
يعنى او عصرڭ چارشوسنده آليش ويريش دينسزلك ألنده اولاجق، دينسزلك حكم ايدهجك، دين غايت اوجوزه دوشهجك و إسلامڭ شعائرى گيزلنهجك. صوڭره دييور:
"شكريا بيلمزم أسرارِ غيبدن امّا
يا ايلرى، يا گرى، تقريب ايدرم اوچ اوتوزه."
كندى تفسير ايدييور، يعنى اوتوز اوچه. شدّتلى قافيهسنى مراعات ايچون، اوتوز اوچ يرينه "اوچ اوتوز" ديمشدر. هم حربِ عمومىيه إشارت ايتديگى
— 111 —
فقرهسيله، "دينسزلك دستورلرى، قانونلرى، او عصر چارشوسنده حكم ايتديگى..." فقرهسنڭ اورتهسنده شويله دييور:
"ايريش أى عونِ شريعت (حاشيه-١): شريعت جفرله طوقوز يوز سكسان (٩٨٠) ايدر. رسالت النور دخى اَلنُّور دهكى لام أصلى لام اولسه جفرله طوقوز يوز يتمش سكز (٩٧٨) ايدوب ايكى فرقله توافق ايدر. ايريش أى محيى الدين! ألمِ ريشِ (حاشيه-٢): ريش: جريحه، ياره ديمكدر. جفا سينهدن ايريشدى ئوزه."
شيمدى بنم قناعتم گلييور كه، بو ذات، اوتوز اوچ سنهسندن صوڭره رسالهِٔ نورى إسپارطهنڭ إمدادينه چاغيرييور. "أى عونِ شريعت! أى محيى الدين يتيش!" دييور. يعنى وفاتندن تقريبًا اوتوز اوچ سنه صوڭره شريعته و دينڭ شعائرينه، إسپارطهيه يتيشهجك بر نورى چاغيرييور. جنابِ حق دعاسنى قبول ايتمش كه، وفاتندن اوتوز قرق سنه صوڭره رسالهِٔ نور او وظيفهيى گورمش.
طلبهڭز و خدمتكاريڭز
سليمان رشدى
٭ ٭ ٭
— 112 —
رسالهِٔ نورڭ مصادره حادثهسى مناسبتيله إسپارطه سليمانى رشدينڭ، أوّلكى فقرهسنه ذيل اولارق يازديغى بر فقرهسيدر.
رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ مركزى اولان شكرى أفندينڭ كوشكنڭ قومشوسى سكسان ياشنده محترم عليل عثمان چاوش نامنده بر ذات، رسالهِٔ نور ناشرلرينه هجوم زمانندن بر گون صوڭره رؤياسنده گورويور كه: گونش ايله قمر، برابر اولارق كوشكڭ ايچنه گيروب پارلايورلر.
ديگر بر رؤياده كچهجى مصطفى أفندينڭ حفيدى بكر ينه حادثهِٔ أليمهدن بر ايكى گون صوڭره گورويور كه: گونش قبله طرفندن چيقييور. شعاعاتى ايچنده گونش يوزنده رسالهِٔ نور ناشرينڭ صورتى تمثّل ايدوب، عينًا گونشڭ قُرْصنده گورونويور.
هم متديّن بر قادين، ينه حادثهدن صوڭره گورويور كه: سماواتدن مبارك كاغدلر ياغييور. صورويورلر: "بو نهدر؟" رؤياده ديمشلر: "رسالهِٔ نورڭ صحيفهلريدر." يعنى، تعبيرجه رسالهِٔ نور، قرآنڭ تفسيرى اولديغى جهتله، وحىِ سماوى اولان قرآنڭ سماوى و إلهامى بر تفسيريدر. هم ياغمور گبى، إنسانلره كثرتلى بر رحمتدر.
حادثهنڭ وقوعندن أوّل، رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ هر برى بر جسدڭ أعضالرى گبى، بر جهتده او جسده گلن مؤثّر بر عارضهيى بتون أعضانڭ حسّ ايتمهسى نوعندن؛ بو حادثهيى رسالهِٔ نورڭ درت شاكردى، وقوعندن بر ايكى گون أوّل
— 113 —
شويله گورديلر: اوچى، يعنى محمد زهدى، خليل روحى، محمد نيازى، رسالهِٔ نور ناشرلرينڭ استادينى وفات ايتمش گورويورلر كه؛ وفات ايسه تعبيرجه رسالهِٔ نورڭ تعطيلنى خبر ويرييور. دردنجيسى: فاضل بك گورويور كه: (حادثهدن بر گون أوّل) رافده كتابلرى قاريشديرر، بعض كتابلرى دوشورور. استاد بڭا حدّت ايدييور، بن ده دييورم: "رأفت دوشوردى." بردن خانهيه پوليسلر طولويورلر، هر شيئى آلييورلر.
هم بوندن يدى بچق آى أوّل رسالهِٔ نور ناشرلرينه گلن أليم پوليسخانهيه چاغيرمه مسئلهسنده رسالهِٔ نورڭ شاكردلرينڭ درت دانهسى (عين حادثهيى بر ايكيسى، يعنى رشدى ايله لطفى عينًا گورويورلر، ايكيسى ده آز بر تعبيرله) عين حادثهيى گورمهلرى و بو دفعهكى حادثهيى، ينه درت دانه شاكردلر عينًا گورمسى گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى، بر جسدڭ أعضالرى گبيدرلر كه، رسالهِٔ نوره گلن حادثهيى، بر جسدڭ أعضالرى گبى حسّ ايدييورلر.
هم رسالهِٔ نور شاكردلرندن بكره او مصيبت گونندن بر گون أوّل برى ديمش: "استادڭ سنى چاغيرييور!" بر حسِّ قبل الوقوع ايله ايكنجى گون استادينڭ باشنه گلن و رحمتِ إلٰهيه ايله خفيف گچن مدهش مصيبتى، دشمنلرڭ پلانلرى درجهسنده بيوك، آغير حسّ ايتمش طرزنده، آغلايهرق غايت قورقاقلق و خلجان ايله قوشوب گلدى. او خلجان و آغلامهسنه هيچ سببِ ظاهرى يوقكن، ينه هيجاننى، آغلاماسنى تسكين ايدهمييوردى. ديمك رسالهِٔ نوره گلن مصيبت، شاكردلرينى كرامتكارانه ايقاظ ايدييوردى.
هم مصيبتڭ عين گوننده استاديمز گزمكدن دونركن، (خسرو و محمدڭ إخباريله) بردن بره سببسز أهلِ دنيايه قارشى حدّته باشلامش. يگرمى بش سنه
— 114 —
أوّل ديوانِ حربِ عُرفيده كندى إعدام قرارينى بكلركن، سببسز، قلبسز، رتبهلى ايكى آدم، محبوس اولديغى قوغوشه تحقير ايچون گلدكلرى زمان غايت عجيب بر صورتده سويلهديگى او حاله مخصوص مشهور بر شتمى اوچ دفعه ظالم و غرضكار أهلِ دنيايه قارشى صرف ايدييور. "بندن نه ايستهيورسڭز؟" دييه باغيرهرق تكرار ايدييور. صوڭره صوصويور. عين دقيقهده ضابطه، كوشكى باصمق ايچون يدى سكز پوليس كوشكڭ أطرافنه گيردكلرى زمانه توافق ايدييور.
مدارِ عبرت بر حادثه:رسالهِٔ نور ناشرلرينڭ تضييقى يوزندن آمرلرينڭ ياننده يوز بولمق نيّتيله رسالهِٔ نور ناشرلرينه ايليشنلرڭ عكسِ مقصديله طوقات ييدكلرينڭ يوز حادثهدن بر حادثهسى شودر كه:
سببسز، صِرف بعض غرضكارلرڭ كيفى ايچون رسالهِٔ نور ناشرلرينه بر قولپ طاقوب محكمهلرده سورونديرمك و بلكه محو ايتمك ايچون صورةً كندينى دوست گوستروب غايت خائنانه بر رياكارلقله دائرهمزه صوقولوب، بر طاقم يالانلرله آمرلرينى إغفال ايدوب رسالهِٔ نور ناشرلرينه مدهش ضربه گلمهسنه وسيله اولان بر آدم؛ توجّه و مقام قزانمق دگل، بِالعكس اويله بر طوقات يدى كه، دنياده قالدقجه وجدانى وارسه وجدان عذابى چكديرهجك. هم او قولاى وظيفهسندن مشكل بر وظيفهيه تحويل ايتديلر و هم ده اوڭا يالانجى نظريله باقديلر. و هم نفرتِ عامّهيى قزاندى. و هم تحرّى حادثهسندن ايكى گون صوڭره بر إختيار آدمى خانهسندن چيقاروب يولده گتيرركن، او إختيار ذات فجئةً وفات ايدوب هم مسؤليتِ مادّيهيه و معنويهيه معروض قالمشدر.
أوت، رسالهِٔ نوره هجوم ايدنلر، وقتيله كفننى بويننه طاقينمالى و رذالته بورونملى و معنوى جهنّمه دنياده گيرمگى گوزه آلمالى.
— 115 —
هم او مصيبت حادثهسندن ايكى گون أوّل، رسالهِٔ نور شاكردلرندن اولميان و هيچ بزمله ذهنًا مشغول اولميان برى رؤياده گورويور كه: إسپارطهنڭ آلتندهكى اوواده چوق اورمانلر بولونويور. قوّتلى بر سيل گلييور، بو اورمانڭ چوق آغاجلرينى دويرييور. بردن بره بر زلزلهِٔ أرض اولويور، رسالهِٔ نور ناشرى، ألبسهسيله هيبتلى بر صورتده ير ياريلوب چيقييور.
(حاشيه): ديمك بو گچن سنهكى زلزله يعنى إزمير زلزلهسى، رسالهِٔ نورڭ ديريلمهسنه و ميدانه چيقماسنه بر أمارهدر و او رؤيايى تعبير ايدييور. أوت او زلزلهدن أوّل رسالهِٔ نور دفن اولونمش گبى غايت گيزلى پرده آلتنده إنتشار ايدييوردى. زلزله باشلادقدن صوڭره أسكى ألبسهِٔ فاخرهسيله ميدانِ ظهوره چيقدى.
او ده قورقوسندن اويانييور. ايكى گون صوڭره رسالهِٔ نورى تعطيل و معنًا طوپراغه دفن ايتمك نيّتيله كُرهِٔ أرضى تيترهتهجك درجهده بر خطا ايله، رسالهِٔ نورڭ أجزالرينى أوراقِ مضرّه نوعندن تحرّى ايدوب، طوپلايوب مركزِ حكومته، تا داخليه وكالتنه گوندرر. هيچ بر دائره قانونجه موجبِ مؤاخذه و مسئوليت بر شى رسالهِٔ نورده بولامديغندن، او معنوى زلزله ايچنده ئولديردك، دفن ايتدك ظن ايتدكلرى رسالهِٔ نور ديريلوب، ير ياريلوب ميدانه چيقديغى گبى؛ ينه او رؤيا إشارت ايدييور كه، بر زلزلهِٔ عظيمه و بر سيل ايچنده رسالهِٔ نور بو وطن و ملّته بر خلاصكار، بر منجى صورتنده مصيبتزدهلرڭ إمدادينه يتيشهجك.
رسالهِٔ نور شاكردلرندن
(ييلديرم) سليمان رشدى
٭ ٭ ٭
— 116 —
خسرو، رشدى قارداشلريمزڭ فقرهلرينه كوچك بر حاشيهدر.
حاشيه:أميرطاغنده ياغمورسزلق زماننده استاديمه آرا صيره بنمله خدمت ايدن محمد، على، إسماعيل و بن استاديمزدن ياغمور دعاسنى كويليلرڭ رجاسيله ايستدك. استادم بزلرى معصوم چوجقلر دييوب خاطريمزى قيرمامق ايچون سوز ويردى. هم ديدى: بويله مصيبتِ عامّهدن خصوصى دعا مقابل گلهمييور. بونڭ چارهسى رسالهِٔ نورى سربست بيراقوب اوقوسونلر كه؛ بو بلايى دفعه وسيله اولور. ايكنديدن صوڭره جامعه گيتديگى وقت هيچ بر بلوط يوقدى، بزم رجامز خاطرينه گلدى. حزب النوريهنڭ ايكنجى مرتبهسندهكى
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ وَ عَلٰى غَايَةِ وُسْعَةِ رَحْمَتِهِ فِى سُرْعَةِ فَعَّالِيَّةِ قُدْرَتِهِ الْجَوُّ الشَّاهِدُ بِكَلِمَاتِ السَّحَابِ وَالرِّيَاحِ وَالرُّعُودِ وَالْبُرُوقِ وَالْاَمْطَارِ
اوقوركن وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ آيتنى اوقودى. عين كلمهده ايكى آيدن بَرى ايشيتمديگى قوّتلى رعد صداسى اولان گوك گورولتيسى باشلادى. او كلمهدن بر مقدار صوڭره، ياغمور علامتى يوقكن، بزه ويرديگى سوز ايچون اَللّٰهُمَّ اَسْقِنَا غَيْثًا مُغِيثًا ديديگى عين كلمهده، ياغمورڭ سسلرينى ايشيتدى.
(حاشيه): گوزل بر توافقدر كه؛ استاديمز بو يازديغمزى، ايچنده إسمى گچن إسماعيله، بڭا تكرار ايدركن اَللّٰهُمَّ اَسْقِنَا غَيْثًا مُغِيثًا كلمهسنى اوقوركن، عين جامعدهكى گبى ياغمور شدّتلى سس ويرهرك گلديگنى گوردك. استاديمز او گون فضله ياغمور دعاسنى ايتديگنى آڭلادق.
جيلان، إسماعيل
صوڭره صباحلين بڭا، "كيمسهيه سويلهمه" دييه حكايه ايتدى.
— 117 —
بن ده ديدم: عينًا گوك گورولتيسندن ياريم دقيقه أوّل حزبِ نوريهنڭ او مقامڭ ترجمهسنى حجّة اللّٰه البالغهده بابامله برابر خانهمزده اوقوركن، بلوطلرڭ اوردو گبى طوپلانماسى، رعدڭ باغيرماسى كلمهسنده جامعدهكى استاديمڭ عين كلمهسنه توافقى و مَلكِ رعدڭ باغيرماسنه تام تطابقى بزه قناعت ويردى كه؛ رسالهِٔ نورله ياغمور علاقهداردر. اوقونماسنه، يازيلماسنه مانعهلر اولديغى زمان قوراقلق باشلار. و إنتشارى رحمت اولديغى ايچون، رحمتڭ گلمهسنه وسيله اولديغنه ايناندق. هم إسپارطهدهكى قارداشلريمزڭ فقرهلرينى تصديق ايتدك.
أوت گچن قيشڭ باشنده بوراده رسالهِٔ نور سربست اوقونديغى ايچون ياز گبى گچدى. نه وقت رسالهِٔ نوره ايليشديلر، بردن گورولمهمش بر قيش باشلادى. بو ايكى آيدر بتون بتون تضييق نتيجهسنده بو قوراقلق باشلادى. ديمك رسالهِٔ نور عينِ رحمتدر.
محمد، جيلان
بارلادهكى قارداشلريمزڭ ديدكلرى گبى، قوراقلق رسالهِٔ نورڭ تعطيليله مناسبتدار اولديغنى تصديق ايدييورز. چونكه ايكى آيدن بَرى، تحرّى ايله اوقومقدن منع ايديلدى. قوراقلق ده باشلادى. بوگونلرده بن بابامله برابر درت بش قارداشلريمز، رسالهِٔ نورى يازمغه باشلاديغى حالده ياغمور داها گلمهدن، آنقرهيه گيدن إستدعانڭ تأثيرى اولارق ايكى مأمور استاديمڭ بر درجه خاطرينى آلمق ايچون ياننه گلديلر. مادام إعاشهيى قبول ايتمييورسڭ، هيچ اولمازسه أو كراسى ايچون باقى قالان سنڭ خرجِ راهندن قرق بانقنوطى قبول ايت ديديلر. هم ده إصرار ايتديلر. استادم ده او گون يوز طقسان غروش بر خيره صرف ايتديگى مناسبتيله، يعنى بڭا كيسه يوغردى ييمديگى ايچون هايدى جيلان سن بو
— 118 —
مدرسهنڭ طلبهسيسڭ تبرّك اولارق بونى ييهجكسڭز. ايكى اوچ ساعت صوڭره اميدڭ خلافنده او قرق بانقنوط إصرار ايله ويريلمسى، ديمك بو يوغردڭ خيرى بره اون دگل يگرمىيه چيقدى دييه او خاطره ايچون قبول ايتدى. او ايكى مأمور گيتدكدن درت بش ساعت صوڭره استادم جامعه گيتدى. عين دعايى اَللّٰهُمَّ اَسْقِنَا غَيْثًا مُغِيثًا اوقوركن بش دقيقه فاصله ايله عينًا او ايكى دفعهكى گبى گورولتولى ياغمورڭ طاتلى شيريلتيلرى فضلهجه باشلادى. ديمك تضييق قوراقلغه و تطييب ايسه رحمته وسيلهدر.
محمد، جيلان
٭ ٭ ٭
— 119 —
طوقوزنجى لمعه
(بو لمعهيى هركس اوقوماسين. وحدت الوجودڭ اينجه قصورلرينى هركس گورهمز و محتاج دگل.)
بِاسْمِهِ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز، صدّيق، مخلص، خالص قارداشم!
قارداشمز عبد المجيده آيرى مكتوب يازمديغمڭ سببى، سزه يازديغم مكتوبلرى كافى گورديگمدندر كه؛ عبد المجيد، بنم ايچون خلوصيدن صوڭره قيمتدار بر قارداشم، بر طلبهمدر. هر صباح، آقشام خلوصى ايله برابر، بعضًا داها أوّل دعامده إسميله حاضر اولويور. سزه يازديغم مكتوبلردن، أوّل صبرى، صوڭره حقّى أفندى إستفاده ايدييورلر. اونلره ده آيرى مكتوب يازمييورم. جنابِ حق سنى اونلره مبارك، بيوك بر قارداش ياپمش. سن بنم يريمه عبد المجيد ايله مخابره ايت، مراق ايتمهسين، خلوصيدن صوڭره اونى دوشونويورم. فقط طلبهلگنى حقّيله ايفا ايتمييور. اونڭ ايچون بِالذّات اونڭله مخابره ايتمييورم.
— 120 —
برنجى سؤالڭز:
جدلريڭزدن بريسنڭ إمضاسى (السيد محمّد) ه دائر محرم سؤالڭز وار.
قارداشم بوڭا جوابِ علمى و تحقيقى و كشفى ويرمك أليمده دگل. فقط بن آرقداشلريمه ديردم كه: "خلوصى نه شيمديكى توركلره و نه ده كردلره بڭزر. بونده باشقه بر خاصيت گورويورم." آرقداشلرم ده بنى تصديق ايدييورديلر.
دَادِ حَقْ رَا قَابِلِيَّتْ شَرْطْ نِسْتْ
سرّيله "خلوصيده بيوك بر أصالت تظاهرى، بر دادِ حقدر." دير ايدك.
هم قطعيًا بيل كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ايكى آلى وار:
برى؛ نسبى آل.
برى ده؛ شخصِ معنوى و نورانيسنڭ رسالت نقطهسنده آلى وار.
بو ايكنجى آلده قطعيًا سن داخل اولمقله برابر، برنجى آلده دخى دليلسز بر قناعتم وار كه جدّيڭڭ إمضاسى سببسز دگلدر.
عزيز قارداشم، سنڭ ايكنجى سؤالڭ خلاصهسى:محيى الدينِ عربى ديمش: "روحڭ مخلوقيتى إنكشافندن عبارتدر."
او سؤال ايله بنم گبى ضعيف بر بيچارهيى، محيى الدينِ عربى گبى مدهش بر خارقهِٔ حقيقت، بر داهيهِٔ علمِ أسراره قارشى مبارزهيه مجبور ايدييورسڭ. فقط مادام نصوصِ قرآنه إستنادًا بحثه گيريشهجگم. بن سينك دخى اولسهم، او قارتالدن داها يوكسك اوچابيليرم. قارداشم بيل كه: حضرتِ محيى الدين
— 121 —
آلداتماز، فقط آلدانير. هاديدر فقط، هر كتابنده مُهْدى اولامييور. گورديگى طوغريدر، فقط حقيقت دگلدر.
يگرمى طوقوزنجى سوزده روح بحثنده مدارِ سؤالڭز اولان او حقيقت ايضاح ايديلمشدر. أوت روح، ماهيتى إعتباريله بر قانونِ أمريدر. فقط وجودِ خارجى گيديرلمش بر ناموسِ ذىحياتدر و وجودِ خارجى صاحبى بر قانوندر. حضرتِ محيى الدين يالڭز ماهيتى نقطهسنده دوشونمشدر.
وحدت الوجود مشربنجه أشيانڭ وجودينى خيال گورويور. او ذات خارقه كشفياتيله و مشاهداتيله و مهمّ بر مشرب صاحبى و مستقل بر مسلك إختيار ايتديگندن بِالمجبوريه ضعيف تأويلاتيله تكلّفلى بر صورتده بعض آياتى مشربنه، مشهوداتنه تطبيق ايدييور. آياتڭ صراحتنى اينجيتييور. سائر رسالهلرده جادّهِٔ مستقيمهِٔ قرآنيه و منهاجِ قويمِ أهلِ سنّت بيان ايديلمشدر. او ذاتِ قدسينڭ كندينه مخصوص بر مقامى وار، هم مقبوليندندر. فقط ميزانسز كشفياتنده حدودلرى چيگنهمش و جمهورِ محقّقينه چوق مسئلهلرده مخالفت ايتمش. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، او قدر يوكسك و خارقه بر قطب، بر فريدِ دوران اولديغى حالده؛ كندينه مخصوص طريقتى غايت قيصهجق صدر الدينِ قنوىيه منحصر قالييور گبيدر. و آثارندن إستقامتكارانه إستفاده نادر اولويور. حتّى چوق محقّقينِ أصفيا او قيمتدار آثارينى مطالعه ايتمگه رواج گوسترمييورلر. حتّى بعضلرى منع ايدييورلر.
حضرتِ محيى الدينڭ مشربيله أهلِ تحقيقڭ مشربنڭ مابيْنندهكى أساسلى فرقى و اونلرڭ مأخذلرينى گوسترمك، چوق اوزون تدقيقاته و چوق يوكسك و گنيش نظرلره محتاجدر. أوت، فرق او قدر دقيق و درين و مأخذ او قدر يوكسك و
— 122 —
گنيشدر كه؛ حضرتِ محيى الدين خطاسندن مؤاخذه ايديلمهمش، مقبول اولارق قالمش. يوقسه أگر علمًا، فكرًا و كشفًا او فرق و او مأخذ گورونسه ايدى، اونڭ ايچون غايت بيوك بر سقوط و آغير بر خطا اولوردى.
مادام فرق او قدر دريندر. بر تمثيل ايله او فرقى و او مأخذلرى، حضرتِ محيى الدينڭ او مسئلهده ياڭليشنى گوسترمگه مختصرًا چاليشهجغز. شويله كه:
مثلا بر آيينهده گونش گورونويور. شو آيينه گونشڭ هم ظرفى، هم موصوفيدر. يعنى گونش بر جهتده اونڭ ايچنده بولونور، بر جهتده آيينهيى زينتلنديروب پارلاق بر بوياسى، بر صفتى اولور. أگر او آيينه فوطوغراف آيينهسى ايسه، گونشڭ مثالنى ثابت بر صورتده كاغده آلييور.
شو حالده آيينهده گورونن گونش فوطوغرافڭ رسم كاغدندهكى گورونن ماهيتى هم آيينهيى سوسلنديروب صفتى حكمنه گچديگى جهتده حقيقى گونشڭ غيريدر. گونش دگل، بلكه گونشڭ جلوهسى باشقه بر وجوده گيرمسيدر. آيينه ايچنده گورونن گونشڭ وجودى ايسه خارجدهكى گورونن گونشڭ عينِ وجودى دگل ايسه ده، اوڭا إرتباطى و اوڭا إشارت ايتديگى ايچون اونڭ عينِ وجودى ظن ايديلمش.
ايشته بو تمثيله بناءً "آيينهده حقيقى گونشدن باشقه بر شى يوقدر" دينيلمك و آيينهيى ظرف و ايچندهكى گونشڭ وجودِ خارجيسى مراد اولمق جهتيله دينيلهبيلير. آيينهنڭ صفتى حكمنه گچمش منبسط عكسى و فوطوغراف كاغدينه إنتقال ايدن رسم جهتيله، گونشدر دينيلسه خطادر. "گونشدن باشقه ايچنده بر شى يوقدر" ديمك ياڭليشدر. چونكه آيينهنڭ پارلاق يوزندهكى عكس و
— 123 —
آرقهسنده تشكّل ايدن رسم وار. بونلرڭ ده آيرى آيرى برر وجودى وار. چندان او وجودلر گونشڭ جلوهسندندر، فقط گونش دگللر.
إنسانڭ ذهنى، خيالى، بو آيينه مثالنه بڭزر. شويله كه:
إنسانڭ آيينهِٔ فكرندهكى معلوماتڭ دخى ايكى وجهى وار: بر وجهله علمدر و بر وجهله معلومدر. أگر ذهنى او معلومه ظرف ياپسهق، او وقت او معلوم موجودِ ذهنى بر معلوم اولور؛ وجودى آيرى بر شيدر. أگر ذهنى او شيئڭ حصوليله موصوف ياپسهق، ذهنه صفت اولور؛ او شى او وقت علم اولور، بر وجودِ خارجيسى واردر. او معلومڭ وجودى جوهرى دخى اولسه، بونڭ گبى عرضى بر وجودِ خارجيسى اولور.
ايشته بو ايكى تمثيله گوره؛ كائنات بر آيينهدر، هر بر موجوداتڭ ماهيتى ده بر آيينهدر. قدرتِ أزليه ايله ايجادِ إلٰهىيه معروضدرلر. هر بر موجود بر جهتله شمسِ أزلينڭ بر إسمنڭ بر نوع آيينهسى اولوب بر نقشنى گوسترر.
حضرتِ محيى الدين مشربنده اولانلر، يالڭز آيينهلك و ظرفيت جهتنده و آيينهدهكى وجودِ مثالى نفى نقطهسنده و عكس عينِ منعكس اولمق اوزره كشف ايدوب، باشقه مرتبهيى دوشونميهرك لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو دييهرك ياڭليش ايتمشلر؛ حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ قاعدهِٔ أساسيهيى إنكار ايتمك درجهسنه دوشمشلر.
امّا أهلِ حقيقت ايسه، وراثتِ نبوّتڭ سرّيله و قرآنڭ قطعى إفاداتيله گورمشلر كه؛ آيينهِٔ موجوداتده قدرت و إرادهِٔ إلٰهيه ايله وجود بولان نقشلر، اونڭ أثرلريدر.
— 124 —
هَمَه اَزْ اُوستْ در، هَمَه اوست دگل. (٭): يعنى هر شى اوندندر، او ايجاد ايدر. هر شى او دگل. أشيانڭ بر وجودى واردر و او وجود بر درجه ثابتدر. چندان او وجود، وجودِ واجبه نسبةً وهمى و خيالى حكمنده ضعيفدر. فقط قديرِ أزلينڭ ايجاد و إراده و قدرتيله واردر.
ناصلكه تمثيلده آيينه ايچندهكى گونشڭ حقيقى وجودِ خارجيسندن باشقه بر وجودِ مثاليسى وار. و آيينهيى زينتلى بويالايان منبسط عكسنڭ دخى عرضى و آيرى بر وجودِ خارجيسى وار. و آيينهنڭ آرقهسندهكى فوطوغرافڭ رسم كاغدينه إنتقاش ايدن صورتِ شمسيهنڭ دخى آيرى و عرضى بر وجودِ خارجيسى واردر. هم بر درجه ثابت بر وجوددر.
اويله ده كائنات آيينهسنده و ماهياتِ أشيا آيينهلرنده أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ إراده و إختيار و قدرت ايله حاصل اولان جلوهلريله تظاهر ايدن نقوشِ مصنوعاتڭ، وجودِ واجبدن آيرى، حادث بر وجودى وار. هم او وجوده قدرتِ أزليه ايله ثبات ويريلمش. فقط أگر إرتباط كسيلسه، بتون أشيا بردن فنايه گيدر. بقاءِ وجود ايچون هر آن، هر شى خالقنڭ إبقاسنه محتاجدر. چندان حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ در، فقط اونڭ إثبات و تثبيتيله ثابتدر.
ايشته حضرتِ محيى الدين "روح مخلوق دگل، عالمِ أمردن و صفتِ إرادهدن گلمش بر حقيقتدر." ديمسى چوق نصوصڭ ظاهرينه مخالف اولديغى گبى؛ مذكور تحقيقاته بناءً إلتباس ايتمش، آلدانمش، ضعيف وجودلرى گورمهمش. أسماءِ إلٰهيهدن خلّاق، رزّاق گبى چوق إسملرڭ مظهرلرى، وهمى و خيالى شيلر اولاماز. مادام او أسماء حقيقتليدرلر، ألبته مظهرلرينڭ ده حقيقتِ خارجيهلرى واردر.
— 125 —
اوچنجى سؤالڭز:علمِ جفره آناختار اولاجق بر درس ايستهيورسڭز.
الجواب:بز كندى آرزو و تدبيريمزله بو خدمتده بولونمييورز. إختياريمزڭ فوقنده، بزه داها خيرلى بر إختيار ايشمزه حاكمدر. علمِ جفر، مراقلى و ذوقلى بر مشغله اولديغندن، وظيفهِٔ حقيقيهدن آليقويوب مشغول ايدييور. حتّى قاچ دفعهدر أسرارِ قرآنيهيه قارشى، او آناختار ايله بعض سرلر آچيلييوردى؛ كمالِ إشتياق و ذوق ايله متوجّه اولديغم وقت قپانييوردى. بونده ايكى حكمت بولدم:
بريسى؛ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ياساغنه قارشى خلافِ أدبده بولونمق إحتمالى وار.
ايكنجيسى: حقائقِ أساسيهِٔ ايمانيه و قرآنيهنڭ براهينِ قطعيه ايله أمّته درس ويرمك خدمتى ايسه، علمِ جفر گبى علومِ خفيهنڭ يوز درجه داها فوقنده بر مزيت و قيمتى واردر. بو وظيفهِٔ قدسيهده قطعى حجّتلر و محكم دليللر، سوءِ إستعماله ميدان ويرمييورلر. فقط جفر گبى محكم قاعدهلره مربوط اولميان علومِ خفيهده سوءِ إستعمال گيروب، شارلاتانلرڭ إستفاده ايتمهلرى إحتماليدر. ذاتًا حقيقتلرڭ خدمتنه نه وقت إحتياج گورولسه، إحتياجه گوره بر نبذه إحسان ايديلير. ايشته علمِ جفرڭ آناختارلرى ايچنده أڭ قولاى و بلكه أڭ صافيسى و بلكه أڭ گوزلى، إسمِ بديعدن گلن و قرآنده لفظهِٔ جلالده جلوهسنى گوسترن و بزم نشر ايتديگمز آثارى زينتلنديرن توافقڭ أنواعلريدر. كرامتِ غوثيهنڭ بر قاچ يرنده بر نبذه گوستريلمش. أزجمله: توافق بر قاچ جهتده بر شيئى گوسترسه، دلالت درجهسنده بر إشارتدر. بعضًا بر تك توافق، بعض قرائنله دلالت حكمنه گچر. هر نه ايسه شيمديلك بو قدر يتر. جدّى إحتياج اولسه سزه بيلديريلهجكدر.
— 126 —
دردنجى سؤالڭز:
يعنى سزڭ دگل عُمَر أفندينڭ سؤالى كه؛ بدبخت بر دوقتور، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ پدرى وارمش دييه
(حاشيه): نوعِ بشرڭ بر ربعنڭ باشنه رئيس اولارق گچن و نوعِ بشردن نوعِ ملائكهيه بر جهتده إنتقال ايدن و أرضى بيراقوب سماواتى وطن إتّخاذ ايدن خارقه بر فردِ إنسانى بو خارقه وضعيتلرى، قانونِ تناسلڭ خارقه بر صورتنى إقتضا ايدركن؛ قانونِ تناسلڭ شبههلى، مجهول، غيرِ فطرى، بلكه أدنا بر طرز ايله او قانون ايچنه آلمق، هيچ ياقيشمديغى گبى، هيچ مجبوريت ده يوقدر.
هم صراحتِ قرآنيه تأويل قالديرماز. يوز جهتده زدهلهنن قانونِ تناسلڭ تعميرى حسابنه؛ هيچ بر جهتده زدهلنمهين و تناسلڭ خارجنده بولونان قانونِ جنسيتِ مَلك، هم قانونِ صراحتِ قرآنيه گبى قوّتلى قانونلر ناصل تخريب ايديلير؟
ديوانهجهسنه بر تأويل ايله بر آيتدن كندينه گويا شاهد گوسترييور.
او بيچاره آدم بر زمان حروفِ مقطّعه ايله بر خطّ ايجادينه چاليشييوردى. هم پك حرارتلى چاليشييوردى. او وقت آڭلادم كه؛ او آدم زنديقلرڭ طورندن حسّ ايتمش كه، حروفاتِ إسلاميهنڭ قالديريلماسنه تشبّث ايدهجكلر. او آدم گويا او سَيْله قارشى بر خدمت ايدهجگم دييه چوق بيهوده چاليشمش. شيمدى بو مسئلهده و هم ايكنجى مسئلهسنده ينه زنديقلرڭ أساساتِ إسلاميهيه قارشى مدهش هجومنى حسّ ايتمش كه، بويله معناسز تأويلات ايله بر مصالحه يولنى آچمق ايستديگنى ظن ايدييورم.
اِنَّ مَثَلَ عِيسٰى عِندَ اللّٰهِ كَمَثَلِ اٰدَمَ
گبى نصوصِ قطعيه ايله حضرتِ عيسى عليه السلام پدرسز اولديغى قطعيتى واركن، تناسلدهكى بر قانونڭ مخالفتنى غيرِ ممكن تلقّى ايتمكله، واهى تأويلات ايله بو متين و أساسلى حقيقتى دگيشديرمگه تشبّث ايدنلرڭ سوزينه أهمّيت ويريلمز و أهمّيته دگمز. چونكه هيچ
— 127 —
بر قانون يوقدر كه، شذوذلرى و نادرلرى بولونماسين و خارجنه چيقمش فردلر بولونماسين. و هيچ بر قاعدهِٔ كلّيه يوقدر كه، خارقه فردلر ايله تخصيص ايديلمسين. زمانِ آدمدن بَرى بر قانوندن هيچ بر فرد شذوذ ايتمهمك و خارجنه چيقمهمق اولاماز.
أوّلا: بو قانونِ تناسل، مبدأ إعتباريله ايكى يوز بيڭ أنواعِ حيواناتڭ مبدألريله خرق ايديلمش و نهايت ويريلمش. يعنى أڭ أوّلكى پدرلرى عادتا آدملرى حكمنده ايكى يوز بيڭ او أوّلكى پدرلرى قانونِ تناسلى خرق ايتمشلر. پدر و والدهدن گلمهمشلر و او قانون خارجنده وجود ويريلمش.
هم هر بهارده گوزيمزله گورديگمز يوز بيڭ أنواعڭ قسمِ أعظمى حدسز أفرادلرى قانونِ تناسل خارجنده (ياپراقلرڭ يوزنده، تعفّن ايتمش مادّهلرده) او قانون خارجنده ايجاد ايديلير.
عجبا مبدئنده و حتّى هر سنهده بو قدر شاذلريله ييرتيلمش، زدهلنمش بر قانونى، بيڭ طوقوز يوز سنهده بر فردڭ شذوذينى عقلنه صيغيشديرهميان و نصوصِ قرآنيهيه قارشى بر تأويله ياپيشان بر عقل، قاچ درجه عقلسزلق ايتديگنى قياس ايت.
او بدبختلرڭ قانونِ طبيعى تعبير ايتديگى شيلر، أمرِ إلٰهى و إرادهِٔ ربّانيهنڭ كلّى بر جلوهسى اولان عادت اللّٰه قانونلريدر كه، جنابِ حق او عاداتنى بعض حكمت ايچون دگيشديرر. هر شيده و هر قانونده إراده و إختيارينڭ حكم ايتديگنى گوسترر. خارق العاده بعض فردلرده خرقِ عادت ايدر.
اِنَّ مَثَلَ عِيسٰى عِندَ اللّٰهِ كَمَثَلِ اٰدَمَ
فرمانيله بو حقيقتى گوسترر.
— 128 —
عُمَر أفندينڭ او دوقتوره دائر ايكنجى سؤالى:
او دوقتور، او مسئلهده او قدر أبلهانه حركت ايدييور كه، سوزلرينى ديڭلهمك ياخود أهمّيت ويروب جواب ويرمكدن چوق آشاغيدر. بو بيچاره، كفر و ايمان اورتهسنى بولمق ايستهيور. اونڭ أهمّيتسز بحثنه قارشى دگل، يالڭز عُمَر أفندينڭ إستفسارينه گوره ديرم:
مأمورات و منهياتِ شرعيهده علّت، أمرِ إلٰهيدر و نهىِ إلٰهيدر. مصلحتلر و حكمتلر ايسه، مرجّحدرلر؛ أمر و نهيڭ تعلّقلرينه إسمِ حكيم نقطهسنده سبب اولابيليرلر.
مثلا: سفر ايدن، نمازينى قصر ايدر. بو نمازڭ قصرينه بر علّت و بر حكمت وار. علّت سفردر، حكمت مشقّتدر. سفر بولونسه، مشقّت اولماسه ده نماز قصر ايديلير. سفر اولماسه، خانهسنده يوز مشقّت گورسه، ينه نماز قصر ايديلمز. چونكه مشقّت فى الجمله بعضًا سفرده بولونماسى، قصرِ نمازه حكمت اولماسنه كافيدر و سفرى علّت ياپماسنه ده ينه كافيدر.
ايشته بو قاعدهِٔ شرعيهيه بناءً، أحكامِ شرعيه حكمتلره گوره تغيّر ايتمييور، حقيقى علّتلره باقار.
مثلا او دوقتورڭ بحث ايتديگى گبى، خنزيرڭ أتندن بيلديگى ضرردن، خستهلقدن باشقه "خنزير أتى يين، بر جهتده خنزيرلهشير."
(حاشيه): عجبا فرنگستانڭ بو قدر خارقه ترقّياتِ مدنيتيله و كمالاتِ فنّيهسيله و إنسانيتپرورانه علوميله ايلرى گيتديگى حالده؛ او ترقّيات و كمالاته و علومه بتون بتون ضد اولان مادّيونلق و طبيعيّونلق ظلماتنده خنزيرجهسنه صاپلانمالرنده، خنزير أتنڭ يمهسنڭ مدخلى يوق ميدر؟ صورويورم. إنسان بسلنديگى شى ايله مزاجى متأثّر اولديغنه دليل، "قرق گونده هر گون أت يين، قساوتِ قلبيهيه دوچار اولديغى" ضربِ مَثل حكمنه گچمشدر.
قاعدهسيله او حيوان، سائر حيواناتِ أهليه گبى ضررسز ياييلمييور. أتندن گلن منفعتدن زياده،
— 129 —
چوق ضرر ايراث ايتمكله برابر؛ أتندهكى قوّتلى ياغ، قوّتلى صوغوق مملكتى اولان فرنگستاندن باشقه طبًّا مضر اولديغى گبى، معنًا و حقيقةً چوق ضررلى اولديغى تحقّق ايتمش.
ايشته بو گبى حكمتلر اونڭ حرام اولماسنه و نهىِ إلٰهى تعلّقنه بر حكمت اولمشدر. حكمت هر فردده و هر وقتده بولونمق لازم دگلدر. او حكمتڭ تبدّلى ايله علّت دگيشمز. علّت دگيشمزسه حكم دگيشمز. ايشته بو قاعدهيه گوره او بيچاره آدمڭ نه قدر شريعتڭ روحندن اوزاق قونوشديغى آڭلاشيلسين. شريعت نامنه اونڭ سوزينه أهمّيت ويريلمز. خالقڭ چوق عقلسز فيلسوفلر صورتنده حيوانلرى واردر.
٭ ٭ ٭
(محيى الدينِ عرب حقّندهكى سؤالڭ جوابنه ذيلدر)
سؤال:محيى الدينِ عرب وحدت الوجود مسئلهسنى، أڭ يوكسك بر مرتبه تلقّى ايتديگى گبى، أهلِ عشق بر قسم أولياءِ عظيمه دخى اوڭا إتّباع ايتمشلر. بو مسئلهنڭ أڭ يوكسك مرتبه اولماديغنى، هم حقيقى اولماديغنى، بلكه بر درجه أهلِ سكر و إستغراقڭ و أصحابِ شوق و عشقڭ مشربى اولديغنى دييورسڭ. اويله ايسه مختصرًا، سرِّ وراثتِ نبوّتله و قرآنڭ صراحتيله گوستريلن توحيدڭ يوكسك مرتبهسى هانگيسيدر؟ گوستر.
الجواب:بنم گبى، هيچ أندر هيچ عاجز بر بيچارهنڭ قيصه فكريله، بو يوكسك مرتبهلرى محاكمه ايتمك، يوز درجه حدّمڭ فوقندهدر. يالڭز قرآنِ حكيمڭ فيضندن گلن، غايت مختصر بر ايكى نكته سويلهيهجگم. بلكه بو مسئلهده فائدهسى اولاجق.
— 130 —
برنجى نقطه:وحدت الوجودڭ مشربنه و صاپلانماسنه چوق أسباب وار، اونلردن بر ايكيسى قيصهجه بيان ايديلهجك.
برنجى سبب:مرتبهِٔ ربوبيتڭ خلّاقيتنى أعظمى درجهسنده ذهنلرينه صيغيشديرهمدقلرندن و سرِّ أحديتله، هر شيئى بِالذّات قبضهِٔ ربوبيتنده طوتديغنى و هر شى قدرت و إختيار و إرادهسيله وجود بولديغنى، قلبلرينه تام يرلشديرهمدكلرندن، هر شى اودر وياخود يوقدر ويا خيالدر ويا تظاهريتيدر ويا جلوهلريدر دييه، كنديلرينى مجبور بيلمشلر.
ايكنجى سبب:فراقى هيچ ايستهمهين و فراقدن شدّتله قاچان و آيريلقدن تيترهين و بعديتدن جهنّم گبى قورقان و زوالدن غايت درجهده نفرت ايدن و وصالى روحى و جانى گبى سَون و قربيّتى جنّت گبى، حدسز بر إشتياق ايله آرزولايان "عشق" صفتى؛ هر شيدهكى أقربيتِ إلٰهيهنڭ بر جلوهسنه ياپيشمقله فراق و بعديتى هيچه صايوب، لقاء و وصالى دائمى ظن ايدهرك، لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو دييه، عشقڭ سكريله و او شوقِ بقا و لقاء و وصالڭ مقتضاسيله، غايت ذوقلى بر مشربِ حالى وحدت الوجودده بولونديغنى تصوّر ايدهرك، مدهش فراقلردن قورتولمق ايچون، او وحدت الوجود مسئلهسنى ملجأ إتّخاذ ايتمشلر.
ديمك برنجى سببڭ منشئى، عقلڭ ألى غايت گنيش و غايت يوكسك اولان بعض حقيقتِ ايمانيهيه يتيشمديگندن و إحاطه ايدهمديگندن و عقلڭ ايمان نقطهسنده تماميله إنكشاف ايتمديگندن و ايكنجى سببڭ منشئى، قلبڭ عشق نقطهسنده فوق العاده إنكشافندن و خارق العاده إنبساطندن و گنيشلگندن ايلرى گلمشدر.
امّا صراحتِ قرآنيه ايله، وراثتِ نبوّتڭ أولياءِ عظيمهسى و أهلِ صحو اولان أصفيانڭ گوردكلرى مرتبهِٔ عظماىِ توحيدى ايسه، هم چوق يوكسكدر، هم ربوبيت
— 131 —
و خلّاقيتِ إلٰهيهنڭ مرتبهِٔ عظماسنى، هم بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ حقيقى اولدقلرينى إفاده ايدييور. و أساساتنى محافظه ايدوب و أحكامِ ربوبيتڭ موازنهسنى بوزمييور.
چونكه ديرلر كه: جنابِ حق أحديتِ ذاتيهسيله و مكاندن منزّهيتيله برابر، هر شى بتون شئوناتيله طوغريدن طوغرىيه علميله إحاطه و تشخيص ايديلمش و إرادهسيله ترجيح و تخصيص ايديلمش و قدرتيله إثبات و ايجاد ايديلمشدر. بتون كائناتى بر تك موجود گبى ايجاد و تدبير ايدييور. بر چيچگى قولايلقله خلق ايتديگى گبى، قوجه بهارى او سهولتله خلق ايدر. بر شى، بر شيئه مانع اولماز. توجّهنده تجزّى يوق، عين آنده هر يرده قدرت و علميله تصرّف نقطهسنده بولونويور. تصرّفنده توزيع و إنقسام يوق. اون آلتنجى سوز و اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنڭ ايكنجى مقصدنده بو سرّ تماميله ايضاح و إثبات ايديلمشدر. لَا مُشَاحَةَ فِى التَّمْثِيلِ قاعدهسيله تمثيلدهكى قصوره باقيلمديغندن، غايت قصورلى بر تمثيل سويلهيهجگم، تا ايكى مشربڭ بر درجه فرقى آڭلاشيلسين. مثلا: خارقه و أمثالسز غايت بيوك و غايت زينتلى، شرق و غربه بر آنده اوچهجق و شمالدن جنوبه اولاشان قنادلرينى قپايوب آچاجق، يوز بيڭلر نقشلرله تزيين ايديلمش، او قنادينڭ هر بر توينده غايت داهيانه صنعتلر درج ايديلمش اولان بر طاووس قوشى فرض ايدييورز.
شيمدى سيرجى ايكى آدم وار، عقل و قلب قنادلريله بو قوشڭ يوكسك مزيتلرينه و خارقه زينتلرينه اوچمق ايستهيورلر. بريسى بو طاووس قوشنڭ وضعيتنه و هيكلنه و خارق العاده هر بر تويندهكى قدرت نقشلرينه باقار، غايت عشق و شوق ايله سَور، دقيق تفكّرى قسمًا بيراقير و عشقه ياپيشير. فقط گورور كه، هر گون او سَويملى نقشلر، تحوّل و تبدّل ايدر. سَوْديگى و پرستش ايتديگى او محبوبلر غائب اولويور، زوال بولويور.
— 132 —
او آدم كندينه تسلّى ويرمك و عقلنه صيغيشديرهمديغى وحدتِ حقيقيه ايله، ربوبيتِ مطلقه و أحديتِ ذاتيله خلّاقيتِ كلّيهيه مالك بر نقّاشڭ بر نقشِ صنعتيدر ديمك لازم گليركن؛ او إعتقاد يرينه، بو طاووس قوشندهكى روح او قدر عاليدر كه، اونڭ صانعى اونڭ ايچندهدر ويا او او اولمش، هم او روح وجوديله متّحد و وجودى ايسه صورتِ ظاهرى ايله ممتزج اولديغندن او روحڭ كمالى و او وجودڭ يوكسكلگى بو جلوهلرى بويله گوسترر، هر دقيقه باشقه بر نقشى و آيرى بر حسنى إظهار ايدر، حقيقى إختياريله بر ايجاد دگل، بلكه بر جلوهدر، بر تظاهردر.
ديگر آدم دير كه: بو ميزانلى و نظاملى غايت صنعتكارانه نقشلر، قطعى بر صورتده بر إراده و إختيار و قصد و مشيئت إقتضا ايدر. إرادهسز بر جلوه، إختيارسز بر تظاهر اولاماز. أوت طاووسڭ ماهيتى گوزل و يوكسكدر. فقط اونڭ ماهيتى فاعل اولاماز، بلكه منفعلدر. فاعلى ايله هيچ بر جهتله إتّحاد ايدهمز. روحى گوزل و عاليدر، فقط موجد و متصرّف دگل، بلكه آنجق مظهر و مداردر. چونكه هر بر توينده بِالبداهه نهايتسز بر حكمتله بر صنعت و نهايتسز بر قدرتله بر نقشِ زينت گورونويور. بو ايسه إرادهسز، إختيارسز اولاماز.
بو كمالِ قدرت ايچنده كمالِ حكمتى و كمالِ حكمت ايچنده كمالِ ربوبيتى و مرحمتى گوسترن صنعتلر؛ جلوه ملوه ايشى دگل. بو يالديزلى دفترى يازان كاتب ايچنده اولاماز، اونڭله إتّحاد ايدهمز. بلكه يالڭز او دفتر، او كاتبڭ يازى قلمنڭ اوجى ايله تماسى وار؛ اويله ايسه او كائنات دينيلن مثالى طاووسڭ خارق العاده زينتلرى، طاووس خالقنڭ يالديزلى بر مكتوبيدر.
ايشته شيمدى طاووسه باق، او مكتوبى اوقو. كاتبه ما شاء اللّٰه، تبارك اللّٰه، سبحان اللّٰه دى. مكتوبى كاتب ظن ايدن ويا كاتبى مكتوب ايچنده تخيّل ايدن ويا مكتوبى خيال توهّم ايدن، ألبته عقلنى عشق پردهسنده صاقلامش، حقيقتڭ حقيقى صورتنى گورمهمش.
— 133 —
وحدت الوجود مشربنه سببيت ويرن عشقڭ أنواعندن أڭ مهمّ سبب، عشقِ دنيادر. مجازى اولان عشقِ دنيا، عشقِ حقيقىيه إنقلاب ايتديگى زمان، وحدت الوجوده إنقلاب ايدر. ناصلكه إنساندن شخصى بر محبوبى، محبّتِ مجازى ايله سَون، صوڭره زوال و فناسنى قلبنه يرلشديرمهين بر عاشق، محبوبنه عشقِ حقيقى ايله بر بقا قزانديرمق ايچون، معبود و محبوبِ حقيقينڭ بر آيينهِٔ جماليدر دييه كندينى تسلّى ايدر، بر حقيقته ياپيشير.
اويله ده قوجه دنيايى و كائناتى هيئتِ مجموعهسيله محبوب إتّخاذ ايدن، صوڭره او محبّتِ عجيبه، دائمى زوال و فراق قامچيلرى ايله محبّتِ حقيقىيه إنقلاب ايتديگى وقت، او چوق بيوك محبوبنى زوال و فراقدن قورتارمق ايچون، وحدت الوجود مشربنه إلتجا ايدر.
أگر غايت يوكسك و قوّتلى ايمان صاحبى ايسه، محيى الدينِ عربڭ أمثالى گبى ذاتلره ذوقلى، نورانى، مقبول بر مرتبه اولور. يوقسه ورطهلره دوشمك، مادّياته گيرمك، أسبابده بوغولمق إحتمالى وار. وحدت الشهود ايسه او ضررسزدر. أهلِ صحوڭ ده، يوكسك بر مشربيدر.
اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَ ارْزُقْنَا اِتِّبَاعَهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 134 —
اوننجى لمعه
شفقت طوقاتلرى رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ اَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ
آيتنڭ بر سرّينى، خدمتِ قرآنيهده آرقداشلريمڭ بشريت مقتضاسى اولارق سهو و خطالرينڭ نتيجهسنده ييدكلرى شفقت طوقاتلرينى بيان ايتمكله تفسير ايدييور. خدمتِ قرآنيهنڭ بر سلسلهِٔ كرامتى و او خدمتِ قدسيهنڭ أطرافنده إذنِ إلٰهى ايله نظارت ايدن و همّت و دعاسيله يارديم ايدن غوثِ أعظمڭ بر نوع كرامتى بيان ايديلهجك. تا كه، بو خدمتِ قدسيهده بولونانلر، جدّيتلرنده، خدمتلرنده ثبات ايتسينلر.
— 135 —
بو خدمتِ قدسيهنڭ كرامتى اوچ نوعدر:
برنجى نوعى:او خدمتى إحضار ايتمك و خادملرينى او خدمته سَوق ايتمك جهتيدر.
ايكنجى قسم:مانعلرى بَرطرف ايتمك و مضرلرڭ شرّينى دفع ايدوب، اونلرى طوقاتلامقدر.
بو ايكى قسمڭ حادثهلرى چوقدر، هم چوق اوزوندر.
(٭): مثلا: خلق پارتيسى، نور طلبهلرينه ويردكلرى عذاب و صيقنتى و إهانتلردن، كنديلرى دنياده داها زياده جزاسنى چكديلر، عيننى گورديلر.
باشقه وقته تعليقًا، أڭ خفيف اولان اوچنجى بر قسمدن بحث ايدهجگز.
اوچنجى قسم شودر كه:خدمتده خالصًا چاليشانلره فتور گلديگى وقت، شفقتلى بر طوقات يرلر، إنتباهه گلهرك ينه او خدمته گيررلر. بو قسمڭ حادثاتى، يوزدن فضلهدر. يالڭز يگرمى حادثهدن اون اوچ اون دردى شفقتلى طوقات يميشلر، آلتى يديسى زجر طوقادى گورمشلر.
برنجيسى:بو بيچاره سعيددر. هر نه وقت خدمته فتور ويرر، "نهمه لازم" دييوب خصوصى نفسمه عائد ايشلرله مشغول اولديغم زمان طوقات ييمشم. هم ده قناعتم گلييور كه؛ إهمالمدن طوقات ييدم. چونكه هانگى مقصدم بنى إغفاله سَوق ايتمش ايسه، اونڭ عكسى ايله طوقات يردم. سائر خالص آرقداشلريمڭ ده ييدكلرى شفقت طوقاتلرى، دقّت ايده ايده، بنم گبى هانگى مقصد ايچون إهمال ايتمشسه، اونڭ عكسيله شفقت طوقاتلرينى ييدكلرندن قناعتمز گلمش كه: او حادثهلر، خدمتِ قرآنيهنڭ كرامتندندر.
— 136 —
مثلا: بو بيچاره سعيد، وانده درسِ حقائقِ قرآنيه ايله مشغول اولديغم مقدارجه شيخ سعيد حادثاتى زماننده وسوسهلى حكومت، هيچ بر جهتده بڭا ايليشمدى و ايليشهمدى. وقتا كه "نهمه لازم" ديدم، كندى نفسمى دوشوندم. آخرتمى قورتارمق ايچون أرَكْ طاغنده خرابه مغاره گبى بر يره چكيلدم. او وقت سببسز بنى آلديلر نفى ايتديلر. بوردوره گتيريلدم.
اوراده ينه خدمتِ قرآنيهده بولونديغم مقدارجه، (او وقت منفيلره چوق دقّت ايديلييوردى، هر آقشام إثباتِ وجود ايتمكله مكلّف اولدقلرى حالده) بن و خالص طلبهلرم مستثنا قالدق. بن هيچ بر وقت إثباتِ وجوده گيتمهدم، حكومتى طانيمادم. اورانڭ واليسى، اورايه گلن فوزى پاشايه شكايت ايتمش. فوزى پاشا ديمش: "اوڭا ايليشمهيڭز، حرمت ايديڭز!" بو سوزى اوڭا سويلتديرن، خدمتِ قرآنيهنڭ قدسيتيدر. نه وقت نفسمى قورتارمق، يالڭز آخرتمى دوشونمك فكرى بڭا غلبه ايتدى. خدمتِ قرآنيهده موقّت فتور گلدى؛ عكسِ مقصدمله طوقات ييدم. يعنى، بر منفادن ديگرينه (إسپارطهيه) گوندريلدم.
إسپارطهده ينه خدمت باشنه گچدم. يگرمى گون گچدكدن صوڭره بعض قورقاق إنسانلرڭ إخطارلريله: "بلكه بو وضعيتى حكومت خوش گورميهجك، بر پارچه تأنّى ايتسهڭ، داها ايى اولور." ديديلر. بنده تكرار يالڭز كنديمى دوشونمك خاطرهسى قوّت بولدى. "امان خلقلر گلمهسين" ديدم. ينه او منفادن دخى اوچنجى نفى اولارق بارلايه ويريلدم.
بارلاده نه وقت بڭا فتور گلمش ايسه، يالڭز كنديمى دوشونمك خاطرهسى قوّت بولمش ايسه، بو أهلِ دنيانڭ ييلانلرندن، منافقلرندن بريسى بڭا مسلّط اولمش. بو سكز سنهده سكسان حادثهيى، كندى باشمدن گچديگى ايچون حكايه ايدهبيليرم. اوصانديرمامق ايچون قيصه كسييورم.
— 137 —
أى قارداشلرم! باشمه گلن شفقت طوقاتلرينى سويلهدم. سزلرڭ ده باشڭزه گلن شفقت طوقاتلرينى، إذن ويرسهڭز و حلال ايتسهڭز سويلهيهجگم. گوجنمهيڭز. گوجهنن اولورسه إسمنى تصريح ايتميهجگم.
ايكنجيسى:ئوز قارداشم و أڭ برنجى و يوكسك و فداكار بر طلبهم اولان عبد المجيدڭ وانده گوزل بر أوى واردى. إدارهسى يرنده، هم معلّم ايدى. خدمتِ قرآنيهنڭ داها رواجلى بر يرى اولان حدوده گيتمكلگم ايچون آرزومڭ خلافنه اولارق تشبّث ايدنلره، إجتهادنجه گويا منفعتم ايچون إشتراك ايتمدى، رأى ويرمدى. گويا بن حدوده گيتسه ايدم، هم خدمتِ قرآنيه سياستسز، صافى اولميهجق، هم اونى واندن چيقارهجق ايديلر دييه إشتراك ايتمدى. مقصدينڭ عكسيله شفقتلى بر طوقات يدى. هم واندن، هم او گوزل أويندن، هم مملكتندن آيريلدى؛ أرغنىيه گيتمگه مجبور قالدى.
اوچنجيسى:خدمتِ قرآنيهنڭ پك مهمّ بر أعضاسى اولان خلوصى بك، أگيرديردن مملكته گيتديگى وقت، سعادتِ دنيويهيى تام ذوق ايتديرهجك و تأمين ايدهجك أسباب بولونديغندن، بر درجه صِرف اُخروى اولان خدمتِ قرآنيهده فتوره يوز گوسترمگه دائر أسباب خاضرلاندى. چونكه هم چوقدن گورمديگى پدر و والدهسنه قاووشدى، هم وطننى گوردى، هم شرفلى، رتبهلى بر صورتده گيتديگى ايچون دنيا اوڭا گولدى، گوزل گوروندى. حالبوكه خدمتِ قرآنيهده بولونانه؛ يا دنيا اوڭا كوسملى ويا او دنيايه كوسملى. تا إخلاص ايله، جدّيت ايله خدمتِ قرآنيهده بولونسون.
ايشته خلوصينڭ قلبى چندان لايتزلزل ايدى. فقط بو وضعيت اونى فتوره سَوق ايتديگندن شفقتلى طوقات يدى. تام بر ايكى سنه بعض منافقلر اوڭا مسلّط
— 138 —
اولديلر. دنيانڭ لذّتنى ده قاچيرديلر. هم دنيايى اوندن، هم اونى دنيادن كوستورديلر. او وقت وظيفهِٔ معنويهسندهكى جدّيته تام معناسيله صاريلدى.
دردنجيسى:مهاجر حافظ أحمددر. او كنديسى سويلهيور: أوت بن إعتراف ايدييورم كه: خدمتِ قرآنيهده آخرتم نقطهِٔ نظرنده إجتهادمده خطا ايتدم. خدمته فتور ويرهجك بر آرزوده بولوندم. شفقتلى، فقط شدّتلى و كفّارتلى بر طوقات ييدم. شويله كه: استادم يڭى ايجادلره (٭): يعنى: توركجه أذان گبى، شعائرِ إسلاميهيه مخالف بدعتلردر. طرفدار اولماديغى ايچون (بنم جامعم اونڭ قومشوسيدر؛ شهورِ ثلاثه گلييور، جامعمى ترك ايتسهم هم بن چوق ثواب غائب ايدييورم، هم محلّه نمازسزلغه آليشهجق. يڭى اصول ياپمازسهم منع ايديلهجگم. ايشته بو إجتهاده گوره) روحم قدر سَوْديگم استاديمڭ موقّةً باشقه بر كويه گيتمهسنى آرزو ايتدم. بيلمهدم كه، او يرينى دگيشديرسه، باشقه بر مملكته گيتسه، خدمتِ قرآنيهيه موقّةً فتور گلير. تام او صيرهلرده بن طوقات ييدم. شفقتلى، فقط اويله دهشتلى بر طوقات ييدم كه، اوچ آيدر داها عقلم باشمه گلمدى. فقط ِللّٰه الحمد، استاديمڭ قطعى إخباريله، اوڭا إخطار ايديلمش كه؛ او مصيبتڭ هر دقيقهسى، بر گون عبادت حكمنده اولديغنى رحمتِ إلٰهيهدن اميدوار اولابيليرز. چونكه او خطا، بر غرضه بناءً دگلدى. صِرف آخرتمى دوشونمك نقطهسنده او آرزو گلدى.
بشنجيسى:حقّى أفنديدر. شيمدى بوراده اولماديغى ايچون، خلوصىيه وكالت ايتديگم گبى، اوڭا ده وكالةً ديرم كه: حقّى أفندى طلبهلك وظيفهسنى حقّيله ايفا ايدركن، أخلاقسز بر قائمِمقام گلدى. هم استادينه، هم ده كندينه ضرر گلمهمك ايچون، يازدقلرينى صاقلادى. موقّةً خدمتِ نوريهيى ترك ايتدى. بردن بر شفقت طوقادى معناسنده بيڭ ليرايى ويرمگه مكلّف اولاجق بر دعوا باشنه
— 139 —
آچيلدى. بر سنه او تهديد آلتنده قالدى. تا گلدى، بوراده گوروشدك، عودتنده خدمتِ قرآنيهيه طلبهلك وظيفهسنه گيردى. شفقت طوقادينڭ حكمى قالقدى، تبرئه ايتدى.
صوڭره قرآنى يڭى بر طرزده
(حاشيه): توافق معجزهسنى گوسترر بر صورتده ديمكدر.
يازمق خصوصنده طلبهلره بر وظيفه آچيلدى. حقّى أفندىيه ده حصّه ويريلدى. الحقّ او، حصّهسنه صاحب چيقدى. بر جزئى گوزل يازدى، فقط دردِ معيشت ضرورتيله كندينى مجبور بيلوب گيزلى دعوا وكالتنه تشبّث ايتدى. بردن بر شفقت طوقادى داها يدى. قلمى طوتان پارمغى، موقّةً قيريلدى. بو پارمقله هم دعوا وكالتى ياپمق، هم قرآنى يازمق اولميهجق دييه، لسانِ معنا ايله إخطار ايديلدى. دعوا وكالتنه تشبّثنى بيلمديگمز ايچون پارمغنه حيرت ايدييوردق. صوڭره آڭلاشيلدى كه: قدسى، صافى خدمتِ قرآنيه، غايت تميز كندينه مخصوص پارمقلرى باشقه ايشه قاريشديرمق ايستهمييور. هر نه ايسه... خلوصى بگى كندم گبى بيلدم، اوڭا بدل قونوشدم. حقّى أفندى ده عينًا اونڭ گبيدر. أگر بنم وكالتمه راضى اولمازسه، كندى طوقادينى كندى يازسين.
آلتنجيسى:بكر أفنديدر. شيمدى حاضر اولماديغى ايچون؛ بن، قارداشم عبد المجيده وكالت ايتديگم گبى، اونڭ إعتماد و صداقتنه إعتمادم و شاملى حافظ و سليمان أفندى گبى بتون خاص دوستلريمڭ حكملرينه (بيلدكلرينه) إستنادًا دييورم كه: بكر أفندى، اوننجى سوزى طبع ايتدى. إعجازِ قرآنه دائر يگرمى بشنجى سوزى يڭى حروف چيقمهدن طبع ايتمك ايچون اوڭا گوندردك. اوننجى سوزڭ مطبعه فيآتنى گوندرديگمز گبى، اونى ده گوندرهجگز دييه يازدق. بكر أفندى، بنم فقرِ حالمى دوشونوب مطبعه فيآتى درت يوز بانقنوط قدر اولديغنى
— 140 —
ملاحظه ايدهرك و كندى كيسهسندن ويرمك، بلكه خواجه راضى اولماز دييه اونڭ نفسى اونى آلداتدى. طبع ايديلمدى. خدمتِ قرآنيهيه مهمّ بر ضرر اولدى. ايكى آى صوڭره طوقوز يوز ليرا خيرسزلرڭ ألنه گچدى. شفقتلى و شدّتلى بر طوقات يدى. إن شاء اللّٰه ضياعه گيدن طوقوز يوز ليرا، صدقه حكمنه گچدى.
يدنجيسى:شاملى حافظ توفيقدر. او كنديسى دييور: أوت إعتراف ايدييورم كه: بن بيلميهرك و ياڭليش دوشونهرك، خدمتِ قرآنيهده فتور ويرهجك حركاتم سببيله ايكى شفقتلى طوقات ييدم. شبههم قالمادى كه، بو طوقات او جهتدن گلدى.
برنجيسى:للّٰه الحمد، بنم خطِّ عربيهم قرآنه بر درجه اويغون بر طرزده إحسان ايديلمشدى. استادم أڭ أوّل اوچ جزء بڭا يازديرمقله سائر آرقداشلريمه تقسيم ايتدى. قرآن يازمق إشتياقى، رسالهلرڭ تبييض و تسويدندهكى خدمتمه آرزومى قيردى. هم عربى خطّى بولونميان سائر آرقداشلره تفوّق ايدهجگم دييه غروركارانه بر طورده بولوندم. حتّى استادم يازىيه عائد بر تدبير بڭا سويلهديگى وقت، "بو ايش بڭا عائددر" او وقت ديدم؛ "بن بونى بيلييورم، درس آلمغه إحتياجم يوقدر" گبى مغرورانه سويلهدم. ايشته بو خطامه گوره فوق العاده هيچ خاطره گلمهين بر طوقات ييدم. أڭ آز عربى خطّى اولان بر قارداشمه (خسروه) يتيشهمدم. بزلر بتون حيرت ايتدك. شيمدى آڭلادق كه؛ او بر طوقاتدر.
ايكنجيسى:بن إعتراف ايدييورم كه: خدمتِ قرآنيهدهكى كمالِ إخلاص و صِرف لِوجه اللّٰه ايچون خدمتى، ايكى وضعيتم إخلال ايدييوردى. شدّتلى بر طوقات ييدم. چونكه بن بو مملكتده غريب حكمندهيم، غريبم. هم شكوا اولماسين، استاديمڭ أڭ مهمّ بر دستورى اولان إقتصاده و قناعته رعايت ايتمديگمدن فقرِ حاله معروضم. خودبين، مغرور إنسانلرله إختلاطه مجبور
— 141 —
اولديغمدن (جنابِ حق عفو ايتسين) مروّتكارانه بر صورتده ريايه و تبصبصه ده مجبور اولويوردم. استادم چوق دفعه بنى ايقاظ و إخطار و تكدير ايدييوردى. مع التأسّف كنديمى قورتارهمييوردم. حالبوكه قرآنِ حكيمڭ روحِ خدمتنه ضد اولان بو وضعيتمدن شيطانِ جنّى و إنسى إستفاده ايتمكله برابر خدمتمزه ده بر صوغوقلق، بر فتور ويرييوردى.
ايشته بن بو قصوريمه قارشى شدّتلى، فقط إن شاء اللّٰه شفقتلى بر طوقات ييدم. شبههمز قالمادى كه؛ بو طوقات، او قصوره بناءً گلمش. او طوقات ده شودر: سكز سنهدر بن، استاديمڭ هم مخاطبى، هم مسوّدى، هم مبيّضى اولديغم حالده، سكز آى قدر نورلردن إستفاده ايدهمدم. بو حاله حيرت ايتدك. بن ده و استادم ده "بو نهدن بويله اولويور؟" دييه أسباب آرايوردق. شيمدى قطعى قناعتمز گلدى كه: او حقائقِ قرآنيه نوردر، ضيادر. تصنّع، تملّق، تذلّل ظلمتلريله برلشهمييور. اونڭ ايچون بو نورلرڭ حقيقتلرينڭ مئالى، بندن اوزاقلاشييور طرزنده بولونهرق، بڭا يبانى گورونويور، يبانى قالييوردى. جنابِ حقدن نياز ايدييورم كه: بوندن صوڭره جنابِ حق بڭا او خدمته لايق إخلاص إحسان ايتسين، أهلِ دنيايه تصنّع و ريادن قورتارسين. باشده استادم اولارق، قارداشلرمدن دعا رجا ايدييورم.
پرقصور
شاملى حافظ توفيق
سكزنجيسى:سيرانيدر. بو ذات، خسرو گبى نوره مشتاق و درايتلى بر طلبهمدى. أسرارِ قرآنيهنڭ بر آناختارى و علمِ جفرڭ مهمّ بر مفتاحى اولان توافقاته دائر إسپارطهدهكى طلبهلرڭ فكرلرينى إستمزاج ايتدم. اوندن باشقهلرى، كمالِ شوق ايله إشتراك ايتديلر. او ذات باشقه بر فكرده و باشقه بر مراقده بولونديغى ايچون، إشتراك ايتمهمكله برابر، بنى ده قطعى بيلديگم حقيقتدن واز گچيرمك
— 142 —
ايستدى. جدًّا بڭا طوقونمش بر مكتوب يازدى. أيواه ديدم، بو طلبهمى غائب ايتدم! چندان فكرينى تنوير ايتمك ايستدم. باشقه بر معنا داها قاريشدى. بر شفقت طوقاتنى يدى. بر سنهيه قريب بر خلوتخانهده (يعنى حپسده) بكلهدى.
طوقوزنجيسى:بيوك حافظ زهديدر. بو ذات، آغروسدهكى نور طلبهلرينڭ باشنده ناظرلرى حكمنده اولديغى بر زمان، سنّتِ سنيهيه إتّباع و بدعهلردن إجتنابى مسلك إتّخاذ ايدن طلبهلرڭ معنوى شرفنى كافى گورميهرك و أهلِ دنيانڭ نظرنده بر موقع قزانمق أمليله مهمّ بر بدعهنڭ معلّملگنى درعهده ايتدى. تماميله مسلگمزه ضد بر خطا ايشلدى. پك مدهش بر شفقت طوقاتنى يدى. خانَداننڭ شرفنى زير و زبر ايدهجك بر حادثهيه معروض قالدى. فقط مع التأسّف كوچك حافظ زهدى، هيچ طوقاته إستحقاقى يوقكن، او أليم حادثه اوڭا ده تماس ايتدى. بلكه إن شاء اللّٰه او حادثه، اونڭ قلبنى دنيادن قورتاروب تماميله قرآنه ويرمك ايچون بر عملياتِ جرّاحيهِٔ نافعه حكمنه گچر.
اوننجيسى:حافظ أحمد (رح) نامنده بر آدمدر. بو ذات، رسالهلرڭ يازمهسنده ايكى اوچ سنه تشويقكارانه بر صورتده بولونويوردى و إستفاده ايدييوردى. صوڭره أهلِ دنيا، ضعيف بر طمارندن إستفاده ايتدى. او شوق زدهلندى. أهلِ دنيايه تماس ايتدى. بلكه او جهتله أهلِ دنيانڭ ضررينى گورمهسين، هم اونلره سوزينى گچيرسين و بر نوع موقع قزانسين و طار اولان معيشتنه بر سهولت اولسون.
ايشته خدمتِ قرآنيهيه او صورتله او يوزدن گلن فتور و ضرره مقابل ايكى طوقات يدى. برى؛ طار معيشتيله برابر بش نفوس داها علاوه ايديلدى، پريشانيتى أهمّيت كسب ايتدى. ايكنجى طوقات: شرف و حيثيت نقطهسنده حسّاس و
— 143 —
حتّى بر تك آدمڭ تنقيد و إعتراضنى چكهمهين او ذات، بيلميهرك بعض دسّاس إنسانلر اونى اويله بر صورتده كنديلرينه پرده ايتديلر كه، شرفى زير و زبر اولدى، يوزده طقساننى غائب ايتدى و يوزده طقسان آدمى عليهنه چويردى. هر نه ايسه... اللّٰه عفو ايتسين، بلكه إن شاء اللّٰه بوندن إنتباهه گلير، ينه قسمًا وظيفهسنه دونر.
اون برنجيسى:بلكه رضاسى يوق دييه يازيلمادى...
اون ايكنجيسى:معلّم غالبدر (رح). أوت بو ذات، صادقانه و تقديركارانه، رسالهلرڭ تبييضنده چوق خدمت ايتدى و هيچ بر مشكلات قارشيسنده ضعف گوسترمدى. أكثر گونلرده گلييوردى، كمالِ شوق ايله ديڭلهيوردى و إستنساخ ايدييوردى. صوڭره كندينه، اوتوز ليرا اجرت مقابلنده عموم سوزلرى و مكتوباتى يازديردى. اونڭ مقصدى، مملكتنده نشر ايتمك و هم همشهريلرينى تنوير ايتمك ايدى. صوڭره بعض دوشونجهلر نتيجهسنده رسالهلرى تصوّر ايتديگى گبى نشر ايتمدى، صنديغه بيراقدى. بردن أليم بر حادثه يوزندن بر سنه غم و غصّه چكدى. رسالهلرڭ نشرى ايله اوڭا عداوت ايدهجك رسمى بر قاچ دشمنلره بدل، ظالم إنصافسز چوق دشمنلرى بولدى؛ بر قسم دوستلرينى غائب ايتدى.
اون اوچنجيسى:حافظ خالددر (رح). كنديسى دير: "أوت إعتراف ايدييورم، استاديمڭ خدمتِ قرآنيهده نشر ايتديگى آثارڭ تسويدنده حرارتلى بر صورتده بولونديغم زمان محلّهمزده بر جامع إماملغى واردى. أسكى كسوهِٔ علميهمى، صاريغى باغلامق نيّتيله موقّةً او خدمته فتور ويروب، بيلميهرك چكيلدم. مقصديمڭ عكسيله شفقتلى بر طوقات ييدم. سكز طوقوز آى إماملق ايتديگم
— 144 —
حالده، مفتينڭ چوق وعدلرينه رغمًا، فوق العاده بر صورتده صاريغى صارامدم. شبههمز قالمادى كه، او قصوردن بو شفقتلى طوقات گلدى. بن استاديمڭ هم بر مخاطبى، هم بر مسوّدى ايدم. بنم چكيلمهم ايله تسويد خصوصنده صيقنتى چكمشدى. هر نه ايسه... ينه شكر كه؛ قصوريمزى آڭلادق و بو خدمتڭ ده نه قدر قدسى اولديغنى بيلدك و شاهِ گيلانى گبى آرقهمزده مَلكِ صيانت گبى بر استاد بولونديغنه إعتماد ايتدك.
أضعف العباد
حافظ خالد
اون دردنجيسى:اوچ مصطفىنڭ كوچوجك "اوچ طوقات" ييمهلريدر.
برنجيسى:مصطفى چاوش (رح) سكز سنهدر بزم خصوصى كوچك جامعه، هم صوباسنه، هم غازياغنه، هم كبريتنه قدر خدمت ايدييوردى. حتّى غازياغنى و كبريتنى سكز سنهدر كندى كيسهسندن صرف ايتديگنى صوڭره اوگرندك. جماعته، خصوصًا جمعه گيجهلرنده غايت ضرورى بر ايش اولماينجه گرى قالمييوردى. صوڭره أهلِ دنيا اونڭ صفوتِ قلبندن إستفاده ايدهرك ديديلر كه: "سوزلرڭ بر كاتبى اولان حافظڭ صاريغنه ايليشهجكلر. هم گيزلى أذان، موقّةً ترك ايديلسين. سن كاتبه سويله، جبر گورمهدن أوّل صاريغى چيقارسين."
او بيلمييوردى كه: خدمتِ قرآنيهده بولونان بريسنڭ صاريغنى چيقارمغه دائر سوزى تبليغ ايتمك، مصطفى چاوش گبى يوكسك روحليلره پك آغيردر. اونلرڭ سوزلرينى تبليغ ايتمش. او گيجه رؤياده بن گورويوردم كه: مصطفى چاوشڭ أللرى كيرلى، قائمِمقام آرقهسنده اولارق اوطهمه گلدى. ايكنجى گون اوڭا ديدم: مصطفى چاوش، سن بوگون كيم ايله گوروشدڭ؟ سنى ألڭ ملوّث بر صورتده
— 145 —
قائمِمقامڭ آرقهسنده گوردم. ديدى: "أيواه! بڭا بويله بر سوز، مختار سويلهدى، كاتبه سويله. بن آرقهسنده نه اولديغنى بيلمهدم."
هم عين گونده بر اوقّهيه ياقين غازياغنى جامعه گتيرمش. هيچ وقوع بولميان، او گون قپو آچيق قالمش، بر كچى ياوروسى ايچرىيه گيرمش، بيوك بر آدم گلمش، كچى ياوروسنڭ سجّادهمه ياقين بيراقديغى مزخرفاتى ييقامق ايچون، ابريقدهكى غازياغنى صو ظن ايدوب بتون او غازياغنى تميزلك ياپييورم دييه جامعڭ هر طرفنه سرپمش. عجائبدر كه، قوقوسنى طويمامش. ديمك او مسجد لسانِ حال ايله مصطفى چاوشه دييور: "سنڭ غازياغڭ بزه لازم دگل. ايتديگڭ خطا ايچون غازياغنى قبول ايتمدم." دييه إشارت ويرمك ايچون او آدمه قوقو ايشيتديرلمدى. حتّى او هفته ايچنده جمعه گيجهسنده و بر قاچ مهمّ نمازده، او قدر چاليشديغى حالده جماعته يتيشهمييوردى. صوڭره جدّى بر ندامت، بر إستغفار ايتدكدن صوڭره صفوتِ أصليهسنى بولدى.
ايكنجى مصطفىلر:قلهاوڭندهكى قيمتدار، چاليشقان مهمّ بر طلبهم اولان مصطفى ايله، اونڭ چوق صادق و فداكار آرقداشى حافظ مصطفىدر. (رح) بن بايرامدن صوڭره، أهلِ دنيا بزه صيقنتى ويروب خدمتِ قرآنيهيه فتور ويرمهمك ايچون شيمديلك گلمهسينلر، دييه خبر گوندرمشدم. شايد گلهجك اولورلرسه برر برر گلسينلر. حالبوكه بونلر اوچ آدم بردن، بر گيجه گلديلر. فجردن أوّل هوا مساعد ايسه گيتمك نيّت ايديلدى. هيچ وقوع بولماديغى بر طرزده هم مصطفى چاوش، هم سليمان أفندى، هم بن، هم اونلر، ظاهر بر تدبيرى دوشونهمدك، بزه اونوتديريلدى. هر بريمز اوتهكينه بيراقوب إحتياطسزلق ايتدى. اونلر فجردن أوّل گيتديلر. اويله بر فورطنه اونلرى ايكى ساعت متماديًا طوقاتلادى كه؛ بو فورطنهدن
— 146 —
قورتولميهجقلر، دييه تلاش ايتدم. شيمدىيه قدر بو قيشده نه اويله بر فورطنه اولمش و نه ده بو قدر كيمسهيه آجيمشدم. صوڭره سليمانى، إحتياطسزلغنڭ جزاسى اولارق آرقهلرندن گوندروب صحّت و سلامتلرينى آڭلامق ايچون گوندرهجكدم. مصطفى چاوش ديدى: او گيتسه، او ده قالاجق. بن ده اونڭ آرقهسندن گيدوب آرامق لازم. بنم آرقهمدن ده عبد اللّٰه چاوش گلمك لازم." بو خصوصده "تَوَكَّلْنَا على اللّٰه" ديدك، إنتظار ايتدك.
سؤال:خاص دوستلريڭزه گلن مصيبتلرى، طوقات أثرى دييوب خدمتِ قرآنيهده فتورلرى جهتنده بر عتاب تلقّى ايدييورسڭ. حالبوكه سزه و خدمتِ قرآنيهيه حقيقى دشمنلق ايدنلر، سلامتده قالييورلر. نهدن دوسته طوقات وورولييور، دشمنه ايليشيلمييور؟
الجواب:
اَلظُّلْمُ لَا يَدُومُ وَالْكُفْرُ يَدُومُ
سرّنجه: دوستلرڭ خطالرى، خدمتمزده بر نوع ظلم حكمنه گچديگى ايچون، چابوق چارپيلييور. شفقتلى طوقات ير، عقلى وارسه إنتباهه گلير. دشمن ايسه، خدمتِ قرآنيهيه ضدّيتى، ممانعتى، ضلالت حسابنه گچر. بيلهرك ويا بيلميهرك خدمتمزه تجاوزى، زندقه حسابنه گچر. كفر دوام ايتديگى ايچون، اونلر أكثريتله چابوق طوقات ييمييورلر. ناصلكه كوچك قباحتلرى ايشلهينلرڭ، ناحيهلرده جزالرى ويريلير. بيوك قباحتلرى ده بيوك محكمهلره گوندريلير. اويله ده: أهلِ ايمانڭ و خاص دوستلرڭ حكمًا كوچك خطالرى، چابوق اونلرى تميزلهمك ايچون قسمًا دنياده و سرعةً ويريلير. أهلِ ضلالتڭ جنايتلرى، او قدر بيوكدر كه: قيصهجق حياتِ دنيويهيه جزالرى صيغيشمديغندن، مقتضاىِ عدالت اولارق عالمِ بقادهكى محكمهِٔ كبرايه حواله ايديلديگى ايچون، أكثريتله بوراده جزايه چارپيلمييورلر.
— 147 —
ايشته حديثِ شريفده اَلدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ مذكور حقيقته دخى إشارت ايدييور. يعنى: دنياده شو مؤمن، قسمًا قصوراتندن جزاسنى گورديگى ايچون دنيا اونڭ حقّنده بر دارِ جزادر. دنيا، اونلرڭ سعادتلى آخرتلرينه نسبةً بر زندان و جهنّمدر. و كافرلر مادام جهنّمدن چيقميهجقلر. حسناتلرينڭ مكافاتلرينى قسمًا دنياده گوردكلرى و بيوك سيّئاتلرى تأخير ايديلديگى جهتله، اونلرڭ آخرتنه نسبةً دنيا، جنّتلريدر. يوقسه مؤمن بو دنياده دخى كافردن معنًا و حقيقت نقطهِٔ نظرنده چوق زياده مسعوددر. عادتا مؤمنڭ ايمانى، مؤمنڭ روحنده بر جنّتِ معنويه حكمنه گچييور؛ كافرڭ كفرى، كافرڭ ماهيتنده معنوى بر جهنّمى آتشلنديرييور.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 148 —
اون برنجى لمعه
مرقات السنّة و ترياق مرض البدعة
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
(شو آيتڭ برنجى مقامى، منهاج السنّة؛ ايكنجى مقامى، مرقات السنّةدر.)
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ٭
قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ ٭
(بو ايكى آيتِ عظيمهنڭ يوزر نكتهسندن اون بر نكتهسى إجمالًا بيان ايديلهجك.)
— 149 —
برنجى نكته:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتِى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتِى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَهِيدٍ
يعنى: "فسادِ اُمّتم زماننده كيم بنم سنّتمه تمسّك ايتسه، يوز شهيدڭ أجرينى، ثوابنى قزانهبيلير."
أوت سنّتِ سنيهيه إتّباع، مطلقا غايت قيمتداردر. خصوصًا بدعهلرڭ إستيلاسى زماننده سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتمك داها زياده قيمتداردر. خصوصًا فسادِ اُمّت زماننده سنّتِ سنيهنڭ كوچك بر آدابنه مراعات ايتمك، أهمّيتلى بر تقوايى و قوّتلى بر ايمانى إحساس ايدييور. طوغريدن طوغرىيه سنّته إتّباع ايتمك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى خاطره گتيرييور. او إخطاردن او خاطره، بر حضورِ إلٰهى خاطرهسنه إنقلاب ايدر. حتّى أڭ كوچك بر معاملهده، حتّى يمك، ايچمك و ياتمق آدابنده سنّتِ سنيهيى مراعات ايتديگى دقيقهده، او عادى معامله و او فطرى عمل، ثوابلى بر عبادت و شرعى بر حركت اولويور. چونكه او عادى حركتيله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إتّباعنى دوشونويور و شريعتڭ بر أدبى اولديغنى تصوّر ايدر و شريعت صاحبى او اولديغى خاطرينه گلير. و اوندن شارعِ حقيقى اولان جنابِ حقّه قلبى متوجّه اولور، بر نوع حضور و عبادت قزانير.
ايشته بو سرّه بناءً سنّتِ سنيهيه إتّباعى كندينه عادت ايدن، عاداتنى عبادته چويرر، بتون عمرينى ثمرهدار و ثوابدار ياپابيلير.
ايكنجى نكته:
إمامِ ربّانى أحمدِ فاروقى (رض) ديمش كه: "بن سيرِ روحانيده قطعِ مراتب ايدركن، طبقاتِ أوليا ايچنده أڭ پارلاق، أڭ حشمتلى، أڭ لطافتلى، أڭ أمنيتلى؛ سنّتِ سنيهيه إتّباعى، أساسِ طريقت إتّخاذ ايدنلرى گوردم. حتّى او طبقهنڭ عامى أوليالرى، سائر طبقاتڭ خاص وليلرندن داها محتشم
— 150 —
گورونويوردى." أوت مجدّدِ ألفِ ثانى إمامِ ربّانى (رض) حق سويلهيور. سنّتِ سنيهيى أساس طوتان، حبيب اللّٰهڭ ظلّى آلتنده مقامِ محبوبيته مظهردر.
اوچنجى نكته:
بو فقير سعيد، أسكى سعيددن چيقمغه چاليشديغى بر زمانده، رهبرسزلكدن و نفسِ أمّارهنڭ غرورندن غايت مدهش و معنوى بر فورطنه ايچنده عقل و قلبم حقائق ايچريسنده يووارلانديلر. كاه ثريّادن ثرايه، كاه ثرادن ثريّايه قدر بر سقوط و صعود ايچريسنده چالقانييورلردى.
ايشته او زمان مشاهده ايتدم كه: سنّتِ سنيهنڭ مسئلهلرى، حتّى كوچك آدابلرى، گميلرده خطِّ حركتى گوسترن قبلهنامهلى برر پوصولا گبى، حدسز ضررلى، ظلماتلى يوللر ايچنده برر دوگمه حكمنده گورويوردم. هم او سياحتِ روحيهده چوق تضييقات آلتنده غايت آغير يوكلر يوكلنمش بر وضعيتده كنديمى گورديگم زمانده، سنّتِ سنيهنڭ او وضعيته تماس ايدن مسئلهلرينه إتّباع ايتدكجه، بنم بتون آغيرلقلريمى آلييور گبى بر خفّت بولويوردم. بر تسليميتله تردّدلردن و وسوسهلردن، يعنى "عجبا بويله حركت حق ميدر، مصلحت ميدر؟" دييه أنديشهلردن قورتولويوردم. نه وقت أليمى چكديسهم، باقييوردم: تضييقات چوق. نرهيه گيتدكلرى آڭلاشيلميان چوق يوللر وار. يوك آغير، بن ده غايت عاجزم. نظرم ده قيصه، يول ده ظلماتلى. نه وقت سنّته ياپيشسهم؛ يول آيدينلاشييور، سلامتلى يول گورونويور، يوك خفيفلشييور، تضييقات قالقييور گبى بر حالت حسّ ايدييوردم. ايشته او زمانلرمده إمامِ ربّانينڭ حكمنى بِالمشاهده تصديق ايتدم.
دردنجى نكته:
بر زمان رابطهِٔ موتدن و اَلْمَوْتُ حَقٌّ قضيهسندهكى تصديقدن و عالمڭ زوال و فناسندن گلن بر حالتِ روحيهدن كنديمى عجيب بر عالمده گوردم. باقدم كه: بن بر جنازهيم، اوچ مهمّ بيوك جنازهنڭ باشنده طورويورم.
— 151 —
بريسى:بنم حياتمله علاقهدار و ماضى قبرينه گيرن ذىحيات مخلوقاتڭ هيئتِ مجموعهسنڭ جنازهِٔ معنويهسى باشنده بر مزار طاشى حكمندهيم.
ايكنجيسى:كُرهِٔ أرض مزارستاننده، نوعِ بشرڭ حياتيله علاقهدار أنواعِ ذىحياتڭ هيئتِ مجموعهسنڭ ماضى مزارينه دفن ايديلن عظيم جنازهنڭ باشنده بولونان، مزار طاشى اولان بو عصرڭ يوزنده چابوق سيلينهجك بر نقطه و چابوق ئولهجك بر قارينجهيم.
اوچنجيسى:شو كائناتڭ قيامت وقتنده ئولمسى محقّق الوقوع اولديغى ايچون، نظرمده واقع حكمنه گچدى. او عظيم جنازهنڭ سكراتندن دهشت و وفاتندن بهت و حيرت ايچنده كنديمى گورمكله برابر، إستقبالده ده محقّق الوقوع اولان وفاتم، او زمان وقوع بولويور گبى گوروندى و فَاِنْ تَوَلَّوْا إلٰى آخر.. سرّيله: بتون موجودات، بتون محبوبات، بنم وفاتمله بڭا آرقهلرينى چويروب بنى ترك ايتديلر، يالڭز بيراقديلر. حدسز بر دڭز صورتنى آلان أبد طرفندهكى إستقباله روحم سَوق ايديلييوردى. او دڭزه ايستر ايستهمز آتيلمق لازم گلييوردى.
ايشته او پك عجيب و چوق حزين حالتده ايكن، ايمان و قرآندن گلن بر مددله
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
آيتى إمداديمه يتيشدى و غايت أمنيتلى و سلامتلى بر گمى حكمنه گچدى. روح، كمالِ أمنيتله و سرورله او آيتڭ ايچنه گيردى. أوت آڭلادم كه؛ آيتڭ معناىِ صريحندن باشقه بر معناىِ إشاريسى، بنى تسلّى ايتدى كه، سكونت بولدم و سكينت ويردى. أوت ناصلكه معناىِ صريحى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه دير: "أگر أهلِ ضلالت آرقه ويروب سنڭ شريعت و سنّتندن إعراض ايدوب قرآنى ديڭلهمسهلر، مراق ايتمه! و دى كه: جنابِ حق بڭا كافيدر.
— 152 —
اوڭا توكّل ايدييورم. سزڭ يرلريڭزه إتّباع ايدهجكلرى يتيشديرر. تحتِ سلطنتى هر شيئى محيطدر. نه عاصيلر، حدودندن قاچهبيليرلر و نه ده إستمداد ايدنلر مددسز قاليرلر!" اويله ده معناىِ إشاريسيله دير كه: أى إنسان و أى إنسانڭ رئيسى و مرشدى! أگر بتون موجودات سنى بيراقوب فنا يولنده عدمه گيدرسه، أگر ذىحياتلر سندن مفارقت ايدوب ئولوم يولنده قوشارسه، أگر إنسانلر سنى ترك ايدوب مزارستانه گيررسه، أگر أهلِ غفلت و ضلالت سنى ديڭلهميوب ظلماته دوشرسه، مراق ايتمه! دى كه: جنابِ حق بڭا كافيدر. مادام او وار، هر شى وار. و او حالده، او گيدنلر عدمه گيتمهديلر. اونڭ باشقه مملكتنه گيدييورلر. و اونلرڭ بدلنه او عرشِ عظيم صاحبى، نهايتسز جنود و عسكرندن باشقهلرينى گوندرر. و مزارستانه گيرنلر محو اولماديلر، باشقه عالمه گيدييورلر. اونلرڭ بدلنه باشقه وظيفهدارلرى گوندرر. و ضلالته دوشنلره بدل، طريقِ حقّى تعقيب ايدهجك مطيع قوللرينى گوندرهبيلير. مادام اويلهدر، او هر شيئه بدلدر. بتون أشيا، بر تك توجّهنه بدل اولاماز! دير.
ايشته شو معناىِ إشارى واسطهسيله؛ بڭا دهشت ويرن اوچ مدهش جنازه، باشقه شكل آلديلر. يعنى: هم حكيم، هم رحيم، هم عادل، هم قدير بر ذاتِ ذو الجلالڭ تحتِ تدبير و ربوبيتنده و حكمت و رحمتى ايچنده حكمتنما بر سيران، عبرتنما بر جولان، وظيفهدارانه بر سياحت صورتنده بر سير و سفردر، بر ترخيص و توظيفدر كه، بويلهجه كائنات چالقالانييور، گيدييور، گلييور!..
بشنجى نكته:
قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
آيتِ عظيمهسى، إتّباعِ سنّت نه قدر مهمّ و لازم اولديغنى پك قطعى بر صورتده إعلان ايدييور. أوت شو آيتِ كريمه، قياساتِ منطقيه ايچنده، قياسِ إستثنائى قسمنڭ أڭ قوّتلى و قطعى بر قياسيدر. شويله كه: ناصل منطقجه قياسِ إستثنائى مثالى اولارق
— 153 —
دينيلييور: "أگر گونش چيقسه، گوندوز اولاجق." مثبت نتيجه ايچون دينيلير: "گونش چيقدى، اويله ايسه نتيجه ويرييور كه: شيمدى گوندوزدر." منفى نتيجه ايچون دينيلييور: "گوندوز يوق، اويله ايسه نتيجه ويرييور كه: گونش چيقمامش". منطقجه، بو مثبت و منفى ايكى نتيجه قطعيدرلر. عينًا بويله ده: شو آيتِ كريمه دير كه: "أگر اللّٰهه محبّتڭز وارسه، حبيب اللّٰهه إتّباع ايديلهجك. إتّباع ايديلمزسه، نتيجه ويرييور كه: اللّٰهه محبّتڭز يوقدر." محبّت اللّٰه وارسه، نتيجه ويرر كه: حبيب اللّٰهڭ سنّتِ سنيهسنه إتّباعى إنتاج ايدر.
أوت جنابِ حقّه ايمان ايدن، ألبته اوڭا إطاعت ايدهجك. و إطاعت يوللرى ايچنده أڭ مقبولى و أڭ مستقيمى و أڭ قيصهسى، بِلا شبهه حبيب اللّٰهڭ گوسترديگى و تعقيب ايتديگى يولدر. أوت بو كائناتى بو درجه إنعامات ايله طولديران ذاتِ كريمِ ذو الجمال، ذىشعورلردن او نعمتلره قارشى شكر ايستهمسى، ضرورى و بديهيدر. هم بو كائناتى بو قدر معجزاتِ صنعتله تزيين ايدن او ذاتِ حكيمِ ذو الجلال، ألبته بِالبداهه ذىشعورلر ايچنده أڭ ممتاز بريسنى كندينه مخاطب و ترجمان و عبادينه مبلّغ و إمام ياپهجقدر. هم بو كائناتى حدّ و حسابه گلمز تجلّياتِ جمال و كمالاتنه مظهر ايدن او ذاتِ جميلِ ذو الكمال، ألبته بِالبداهه سَوْديگى و إظهارينى ايستديگى جمال و كمال و أسماء و صنعتنڭ أڭ جامع و أڭ مكمّل مقياس و مدارى اولان بر ذاته، هر حالده أڭ أكمل بر وضعيتِ عبوديتى ويرهجك و اونڭ وضعيتنى سائرلرينه نمونهِٔ إمتثال ايدوب هركسى اونڭ إتّباعنه سَوق ايدهجك، تا كه او گوزل وضعيتى باشقهلرنده ده گورونسون.
الحاصل:محبّت اللّٰه، سنّتِ سنيهنڭ إتّباعنى إستلزام ايدوب إنتاج ايدييور. نه موطلى او كيمسهيه كه، سنّتِ سنيهيه إتّباعندن حصّهسى زياده اوله. ويل او كيمسهيه كه، سنّتِ سنيهيى تقدير ايتمهيوب، بدعهلره گيرييور.
— 154 —
آلتنجى نكته:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ
يعنى اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ سرّى ايله: قواعدِ شريعتِ غرّا و دساتيرِ سنّتِ سنيه، تمام و كمالنى بولدقدن صوڭره، يڭى ايجادلرله او دستورلرى بگنمهمك وياخود حاشا و كلّا، ناقص گورمك حسّنى ويرن بدعهلرى ايجاد ايتمك، ضلالتدر، آتشدر.
سنّتِ سنيهنڭ مراتبى وار. بر قسمى واجبدر، ترك ايديلمز. او قسم، شريعتِ غرّاده تفصيلاتيله بيان ايديلمش. اونلر محكماتدر، هيچ بر جهتده تبدّل ايتمز. بر قسمى ده، نوافل نوعندندر. نوافل قسمى ده، ايكى قسمدر. بر قسم، عبادته تابع سنّتِ سنيه قسملريدر. اونلر دخى شريعت كتابلرنده بيان ايديلمش. اونلرڭ تغييرى بدعتدر. ديگر قسمى، "آداب" تعبير ايديلييور كه، سِيَرِ سنيه كتابلرنده ذكر ايديلمش. اونلره مخالفته، بدعه دينيلمز. فقط آدابِ نبوىيه بر نوع مخالفتدر و اونلرڭ نورندن و او حقيقى أدبدن إستفاده ايتمهمكدر. بو قسم ايسه عُرف و عادات و معاملاتِ فطريهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تواترله معلوم اولان حركاتنه إتّباع ايتمكدر. مثلا: سويلهمك آدابنى گوسترن و يمك و ايچمك و ياتمق گبى حالاتڭ آدابنڭ دستورلرينى بيان ايدن و معاشرته تعلّق ايدن چوق سنّتِ سنيهلر وار. بو نوع سنّتلره "آداب" تعبير ايديلير. فقط او آدابه إتّباع ايدن، عاداتنى عبادته چويرر، او آدابدن مهمّ بر فيض آلير. أڭ كوچك بر آدابڭ مراعاتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى تخطّر ايتديرييور، قلبه بر نور ويرييور.
سنّتِ سنيهنڭ ايچنده أڭ مهمّى، إسلاميت علامتلرى اولان و شعائره ده تعلّق ايدن سنّتلردر. شعائر، عادتا حقوقِ عموميه نوعندن جمعيته عائد بر
— 155 —
عبوديتدر. بريسنڭ ياپماسيله او جمعيت عمومًا إستفاده ايتديگى گبى، اونڭ تركيله ده عموم جماعت مسئول اولور. بو نوع شعائره ريا گيرهمز و إعلان ايديلير. نافله نوعندن ده اولسه، شخصى فرضلردن داها أهمّيتليدر.
يدنجى نكته:
سنّتِ سنيه، أدبدر. هيچ بر مسئلهسى يوقدر كه، آلتنده بر نور، بر أدب بولونماسين! رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
اَدَّبَنِى رَبِّى فَاَحْسَنَ تَاْدِيبِى
يعنى: "ربّم بڭا أدبى، گوزل بر صورتده إحسان ايتمش، أدبلنديرمش." أوت سِيَرِ نبويهيه دقّت ايدن و سنّتِ سنيهيى بيلن، قطعيًا آڭلار كه: أدبڭ أنواعنى، جنابِ حق حبيبنده جمع ايتمشدر. اونڭ سنّتِ سنيهسنى ترك ايدن، أدبى ترك ايدر.
بِى اَدَبْ مَحْرُومْ بَاشَدْ اَزْ لُطْفِ رَبْ
قاعدهسنه ماصدق اولور، خسارتلى بر أدبسزلگه دوشر.
سؤال:هر شيئى بيلن و گورن و هيچ بر شى اوندن گيزلنهمهين علّام الغيوبه قارشى أدب ناصل اولور؟ سببِ خجالت اولان حالتلر، اوندن گيزلنهمز. أدبڭ بر نوعى تستّردر، موجبِ إستكراه حالاتى ستر ايتمكدر. علّام الغيوبه قارشى تستّر اولاماز؟
الجواب:أوّلا: صانعِ ذو الجلال ناصلكه كمالِ أهمّيتله صنعتنى گوزل گوسترمك ايستهيور و مستكره شيلرى پردهلر آلتنه آلييور و نعمتلرينه، او نعمتلرى سوسلنديرمك جهتيله نظرِ دقّتى جلب ايدييور. اويله ده: مخلوقاتنى و عبادينى سائر ذىشعورلره گوزل گوسترمك ايستهيور. چركين وضعيتلرده گورونمهلرى، جميل و مزيِّن و لطيف و حكيم گبى إسملرينه قارشى بر نوع عصيان و خلافِ أدب اولويور.
— 156 —
ايشته سنّتِ سنيهدهكى أدب، او صانعِ ذو الجلالڭ أسمالرينڭ حدودلرى ايچنده بر محضِ أدب وضعيتنى طاقينمقدر.
ثانيًا:ناصلكه بر طبيب، دوقتورلق نقطهسنده بر نامحرمڭ أڭ نامحرم عضوينه باقار و ضرورت اولديغى وقت اوڭا گوستريلير. خلافِ أدب دينيلمز. بلكه أدبِ طب اويله إقتضا ايدر، دينيلير. فقط او طبيب، رجوليت عنوانيله ياخود واعظ إسميله ياخود خواجه صفتيله او نامحرملره باقهماز. اوڭا گوستريلمهسنى أدب فتوا ويرهمز. و او جهتده اوڭا گوسترمك، حياسزلقدر. اويله ده صانعِ ذو الجلالڭ چوق أسماسى وار. هر بر إسمڭ آيرى بر جلوهسى وار. مثلا: "غفّار" إسمى، گناهلرڭ وجودينى و "ستّار" إسمى، قصوراتڭ بولونماسنى إقتضا ايتدكلرى گبى؛ "جميل" إسمى ده، چركينلگى گورمك ايستهمز. "لطيف، كريم، حكيم، رحيم" گبى أسماءِ جماليه و كماليه، موجوداتڭ گوزل بر صورتده و ممكن وضعيتلرڭ أڭ اييسنده بولونمالرينى إقتضا ايدرلر. و او أسماءِ جماليه و كماليه ايسه، ملائكه و روحانى و جنّ و إنسڭ نظرنده گوزللكلرينى، موجوداتڭ گوزل وضعيتلريله و حسنِ أدبلريله گوسترمك ايسترلر.
ايشته سنّتِ سنيهدهكى آداب، بو علوى آدابڭ إشارتيدر و دستورلريدر و نمونهلريدر.
سكزنجى نكته:
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ
دن أوّلكى اولان لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ إلى آخر.. آيتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ امّتنه قارشى كمالِ شفقت و نهايت رأفتنى گوستردكدن صوڭره، شو فَاِنْ تَوَلَّوْا آيتيله دير كه: "أى إنسانلر! أى مسلمانلر! بويله حدسز بر شفقتيله سزى إرشاد
— 157 —
ايدن و سزڭ منفعتڭز ايچون بتون قوّتنى صرف ايدن و معنوى يارهلريڭز ايچون كمالِ شفقتله گتيرديگى أحكام و سنّتِ سنيهسيله تداوى ايدوب مرهم ووران شفقتپرور بر ذاتڭ بديهى شفقتنى إنكار ايتمك و گوز ايله گورونن رأفتنى إتهام ايتمك درجهسنده اونڭ سنّتندن و تبليغ ايتديگى أحكامدن يوزلريڭزى چويرمك، نه قدر وجدانسزلق، نه قدر عقلسزلق اولديغنى بيليڭز! و أى شفقتلى رسول و أى رأفتلى نبى! أگر سنڭ بو عظيم شفقتڭى و بيوك رأفتڭى طانيمايوب عقلسزلقلرندن سڭا آرقه ويروب ديڭلهمسهلر، مراق ايتمه! سماوات و أرضڭ جنودى تحتِ أمرنده اولان، عرشِ عظيمِ محيطڭ تحتنده سلطنتِ ربوبيتى حكم ايدن ذاتِ ذو الجلال سڭا كافيدر. حقيقى مطيع طائفهلرى، سنڭ أطرافڭه طوپلاتديرر، سنى اونلره ديڭلتديرر، سنڭ أحكامڭى اونلره قبول ايتديرر!"
أوت شريعتِ محمّديه و سنّتِ أحمديهده هيچ بر مسئله يوقدر كه، متعدّد حكمتلرى بولونماسين. بو فقير، بتون قصور و عجزمله برابر بونى إدّعا ايدييورم و بو دعوانڭ إثباتنه ده حاضرم. هم شيمدىيه قدر يازيلان يتمش سكسان رسالهِٔ نوريه، سنّتِ أحمديهنڭ و شريعتِ محمّديهنڭ (عصم) مسئلهلرى، نه قدر حكمتلى و حقيقتلى اولديغنه يتمش سكسان شاهدِ صادق حكمنه گچمشدر. أگر بو موضوعه دائر إقتدار اولسه يازيلسه، يتمش دگل، بلكه يدى بيڭ رساله او حكمتلرى بيترهميهجك. هم بن شخصمده بِالمشاهده و ذوقًا، بلكه بيڭ تجرباتم وار كه؛ مسائلِ شريعتله سنّتِ سنيه دستورلرى، أمراضِ روحانيهده و عقليهده و قلبيهده، خصوصًا أمراضِ إجتماعيهده غايت نافع برر دوادر بيلديگمى و اونلرڭ يرينى باشقه فلسفى و حكمتلى مسئلهلر طوتامديغنى، بِالمشاهده كندم حسّ ايتديگمى و باشقهلرينه ده بر درجه رسالهلرده إحساس ايتديگمى إعلان ايدييورم. بو دعوامده تردّد ايدنلر، رسالهِٔ نور أجزالرينه مراجعت ايدوب باقسينلر.
— 158 —
ايشته بويله بر ذاتڭ سنّتِ سنيهسنه ألدن گلديگى قدر إتّباعه چاليشمق، نه قدر كارلى و حياتِ أبديه ايچون نه قدر سعادتلى و حياتِ دنيويه ايچون نه قدر منفعتلى اولديغى قياس ايديلسين.
طوقوزنجى نكته:
سنّتِ سنيهنڭ هر بر نوعنه تمامًا بِالفعل إتّباع ايتمك، أخصِّ خواصّه دخى آنجق ميسّر اولور. اوڭا بِالفعل اولماسه ده، بِالنيّت، بِالقصد طرفدارانه و إلتزامكارانه طالب اولمق، هركسڭ ألندن گلير. فرض و واجب قسملره ذاتًا إتّباعه مجبوريت وار. و عبوديتدهكى مستحب اولان سنّتِ سنيهنڭ تركنده گناه اولماسه دخى، بيوك ثوابڭ ضايعاتى وار. تغييرنده ايسه، بيوك خطا واردر. عادات و معاملاتدهكى سنّتِ سنيه ايسه، إتّباع ايتدكجه، او عادات، عبادت اولور. ايتمسه عتاب يوق. فقط حبيب اللّٰهڭ آدابِ حياتيهسنڭ نورندن إستفادهسى آزالير. أحكامِ عبوديتده يڭى ايجادلر بدعتدر. بدعتلر ايسه،
اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
سرّينه منافى اولديغى ايچون، مردوددر. فقط، طريقتده أوراد و أذكار و مشربلر نوعندن اولسه و أصللرى كتاب و سنّتدن أخذ ايديلمك شرطيله آيرى آيرى طرزده، آيرى آيرى صورتده اولمقله برابر، مقرّر اولان اصول و أساساتِ سنّتِ سنيهيه مخالفت و تغيير ايتمهمك شرطيله، بدعه دگللردر. لٰكن بر قسم أهلِ علم، بونلردن بر قسمنى بدعهيه داخل ايدوب، فقط "بدعهِٔ حسنه" نامنى ويرمش. إمامِ ربّانى مجدّدِ ألفِ ثانى (رض) دييور كه: "بن سير سلوكِ روحانيده گورويوردم كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن مروى اولان كلمات نورليدر، سنّتِ سنيه شعاعى ايله پارلايور. اوندن مروى اولميان پارلاق و قوّتلى وردلرى و حاللرى گورديگم وقت، اوستنده او نور يوقدى. بو قسمڭ أڭ پارلاغى، أوّلكينڭ أڭ آزينه مقابل گلمييوردى. بوندن آڭلادم كه؛ سنّتِ سنيهنڭ شعاعى، بر إكسيردر. هم او سنّت، نور ايستهينلره كافيدر، خارجده نور آرامغه إحتياج يوقدر."
— 159 —
ايشته بويله حقيقت و شريعتڭ بر قهرمانى اولان بر ذاتڭ بو حكمى گوسترييور كه: سنّتِ سنيه، سعادتِ داريْنڭ تمل طاشيدر و كمالاتڭ معدنى و منبعيدر.
اَللّٰهُمَّ ارْزُقْنَا اِتِّبَاعَ السُّنَّةِ السَّنِيَّةِ
رَبَّنَا اٰمَنَّا بِمَا اَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
اوننجى نكته:
قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
آيتنده إعجازلى بر ايجاز واردر. چونكه چوق جملهلر، بو اوچ جملهنڭ ايچنده درج ايديلمشدر. شويله كه: شو آيت دييور كه: اللّٰهه (جلّ جلاله) ايمانڭز وارسه، ألبته اللّٰهى سَوهجكسڭز. مادام اللّٰهى سَورسڭز، اللّٰهڭ سَوْديگى طرزى ياپاجقسڭز. و او سَوْديگى طرز ايسه، اللّٰهڭ سَوْديگى ذاته بڭزهمليسڭز. اوڭا بڭزهمك ايسه، اوڭا إتّباع ايتمكدر. نه وقت اوڭا إتّباع ايتسهڭز، اللّٰه ده سزى سَوهجك. ذاتًا سز اللّٰهى سَورسڭز، تا كه اللّٰه ده سزى سوسين."
ايشته بتون بو جملهلر، شو آيتڭ يالڭز مجمل و قيصه بر مئاليدر. ديمك اولويور كه؛ إنسان ايچون أڭ مهمّ عالى مقصد، جنابِ حقّڭ محبّتنه مظهر اولماسيدر. بو آيتڭ نصّيله گوسترييور كه؛ او مطلبِ أعلانڭ يولى، حبيب اللّٰهه إتّباعدر و سنّتِ سنيهسنه إقتدادر. بو مقامده "اوچ نقطه" إثبات ايديلسه، مذكور حقيقت تماميله تظاهر ايدر.
برنجى نقطه:
بشر، فطرةً شو كائناتڭ خالقنه قارشى حدسز بر محبّت اوزرينه ياراديلمشدر. چونكه فطرتِ بشريهده جماله قارشى بر محبّت و كماله قارشى پرستش ايتمك و إحسانه قارشى سومك واردر. جمال و كمال و إحسان درجاتنه
— 160 —
گوره، او محبّت تزايد ايدر. عشقڭ أڭ منتها درجهسنه قدر گيدر. هم بو كوچك إنسانڭ كوچوجك قلبنده، كائنات قدر بر عشق يرلشير. أوت قلبڭ مرجمك قدر بر صندوقچهسى اولان قوّهِٔ حافظه، بر كتبخانه حكمنده بيڭلر كتاب قدر يازى، ايچنده يازيلماسى گوسترييور كه: قلبِ إنسان، كائناتى ايچنه آلابيلير و او قدر محبّت طاشييهبيلير. مادام فطرتِ بشريهده إحسان و جمال و كماله قارشى بويله حدسز بر إستعدادِ محبّت واردر. و مادام بو كائناتڭ خالقى، كائناتده تظاهر ايدن آثاريله، بِالبداهه تحقّقى ثابت اولان حدسز جمالِ مقدّسى؛ بو موجوداتده تظاهر ايدن نقوشِ صنعتيله بِالضروره ثبوتى تحقّق ايدن حدسز كمالِ قدسيسى؛ و بتون ذىحياتلرده تظاهر ايدن حدسز أنواعِ إحسان و إنعاماتيله بِاليقين و بلكه بِالمشاهده وجودى تحقّق ايدن حدسز إحساناتى واردر. ألبته ذىشعورلرڭ أڭ جامعى و أڭ محتاجى و أڭ متفكّرى و أڭ مشتاقى اولان بشردن، حدسز بر محبّتى إقتضا ايدييور. أوت هر بر إنسان، او خالقِ ذو الجلاله قارشى حدسز بر محبّته مستعد اولديغى گبى، او خالق دخى هركسدن زياده جمال و كمال و إحساننه قارشى حدسز بر محبوبيته مستحقدر. حتّى إنسانِ مؤمنده حياتنه و بقاسنه و وجودينه و دنياسنه و نفسنه و موجوداته قارشى درلو درلو محبّتلرى و شديد علاقهلرى، او إستعدادِ محبّتِ إلٰهيهنڭ ترشّحاتيدر. حتّى إنسانڭ متنوّع حسّياتِ شديدهسى، او إستعدادِ محبّتڭ إستحالهلريدر و باشقه شكللره گيرمش رشحهلريدر.
معلومدر كه، إنسان كندى سعادتيله متلذّذ اولديغى گبى، علاقهدار اولديغى ذاتلرڭ سعادتلريله دخى متلذّذ اولويور. و كندينى بلادن قورتارانى سَوْديگى گبى، سَوْدكلرينى ده قورتارانى اويله سَور.
ايشته بو حالتِ روحيهيه بناءً؛ إنسان، أگر هر إنسانه عائد أنواعِ إحساناتِ إلٰهيهدن يالڭز بونى دوشونسه كه: بنم خالقم بنى ظلماتِ أبديه اولان عدمدن
— 161 —
قورتاروب بو دنياده بر گوزل دنيايى بڭا ويرديگى گبى، أجلم گلديگى زمان بنى إعدامِ أبدى اولان عدمدن و محودن ينه قورتاروب باقى بر عالمده أبدى و چوق شعشعهلى بر عالمى بڭا إحسان و او عالمڭ عموم أنواعِ لذائذ و محاسنندن إستفاده ايدهجك و جولان ايدوب تنزّه ايدهجك ظاهرى و باطنى حاسّهلرى، طويغولرى بڭا إنعام ايتديگى گبى، چوق سَوْديگم و چوق علاقهدار اولديغم بتون أقارب و أحباب و أبناىِ جنسمى دخى اويله حدسز إحسانلره مظهر ايدييور و او إحسانلر بر جهتده بڭا عائد اولويور. زيرا اونلرڭ سعادتلريله مسعود و متلذّذ اولويورم. مادام الْاِنْسَانُ عَبِيدُ الْاِحْسَانِ سرّيله، هركسده إحسانه قارشى پرستش وار. ألبته بويله حدسز أبدى إحساناته قارشى؛ كائنات قدر بر قلبم اولسه، او إحسانه قارشى محبّتله طولمق إقتضا ايدر و طولديرمق ايسترم. بن بِالفعل او محبّتى ايتمزسهم ده بِالإستعداد، بِالايمان، بِالنيّة، بِالقبول، بِالتقدير، بِالإشتياق، بِالإلتزام، بِالإراده صورتنده ايدييورم، دييهجك و هكذا... جمال و كماله قارشى إنسانڭ گوسترهجگى محبّت ايسه، إجمالًا إشارت ايتديگمز إحسانه قارشى محبّته قياس ايديلسين. كافر ايسه، كفر جهتيله حدسز بر عداوت ايدر. حتّى كائناته و موجوداته قارشى ظالمانه و تحقيركارانه بر عداوت طاشييور.
ايكنجى نقطه:
محبّت اللّٰه، إتّباعِ سنّتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامى إستلزام ايدر. چونكه اللّٰهى سومك، اونڭ مرضياتنى ياپمقدر. مرضياتى ايسه، أڭ مكمّل بر صورتده ذاتِ محمّديهده (عصم) تظاهر ايدييور. ذاتِ أحمديهيه (عصم) حركات و أفعالده بڭزهمك، ايكى جهتلهدر:
بريسى: جنابِ حقّى سومك جهتنده أمرينه إطاعت و مرضياتى دائرهسنده حركت ايتمك، او إتّباعى إقتضا ايدييور. چونكه بو ايشده أڭ مكمّل إمام، ذاتِ محمّديهدر (عصم).
— 162 —
ايكنجيسى: مادام ذاتِ أحمديه (عصم)، إنسانلره اولان حدسز إحساناتِ إلٰهيهنڭ أڭ مهمّ بر وسيلهسيدر. ألبته جنابِ حق حسابنه، حدسز بر محبّته لايقدر. إنسان، سَوْديگى ذاته أگر بڭزهمك قابل ايسه، فطرةً بڭزهمك ايستر. ايشته حبيب اللّٰهى سَونلرڭ، سنّتِ سنيهسنه إتّباع ايله اوڭا بڭزهمگه چاليشمهلرى، قطعيًا إقتضا ايدر.
اوچنجى نقطه:
جنابِ حقّڭ حدسز مرحمتى اولديغى گبى، حدسز بر محبّتى ده واردر. بتون كائناتدهكى مصنوعاتڭ محاسنى ايله و سوسلنديرمسيله كندينى حدسز بر صورتده سَوْديرديگى گبى؛ مصنوعاتنى، خصوصًا سَوْديرمسنه سومك ايله مقابله ايدن ذىشعور مخلوقاتى سَور. جنّتڭ بتون لطائف و محاسنى و لذائذى و نعماتى، بر جلوهِٔ رحمتى اولان بر ذاتڭ نظرِ محبّتنى كندينه جلبه چاليشمق، نه قدر مهمّ و عالى بر مقصد اولديغى بِالبداهه آڭلاشيلير. مادام نصِّ كلاميله؛ اونڭ محبّتنه، يالڭز إتّباعِ سنّتِ أحمديه (عصم) ايله مظهر اولونور. ألبته إتّباعِ سنّتِ أحمديه (عصم)، أڭ بيوك بر مقصدِ إنسانى و أڭ مهمّ بر وظيفهِٔ بشريه اولديغى تحقّق ايدر.
اون برنجى نكته:"اوچ مسئله"در.
برنجى مسئله:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتِ سنيهسنڭ منبعى اوچدر: أقوالى، أفعالى، أحواليدر. بو اوچ قسم دخى، اوچ قسمدر: فرائض، نوافل، عاداتِ حسنهسيدر. فرض و واجب قسمنده إتّباعه مجبوريت وار؛ تركنده، عذاب و عقاب واردر. هركس اوڭا إتّباعه مكلّفدر. نوافل قسمنده، أمرِ إستحبابى ايله ينه أهلِ ايمان مكلّفدر. فقط، تركنده عذاب و عقاب يوقدر. فعلنده و إتّباعنده عظيم ثوابلر وار و تغيير و تبديلى بدعه و ضلالتدر و بيوك خطادر. عاداتِ سنيهسى
— 163 —
و حركاتِ مستحسنهسى ايسه حكمةً، مصلحةً، حياتِ شخصيه و نوعيه و إجتماعيه إعتباريله اونى تقليد و إتّباع ايتمك، غايت مستحسندر. چونكه هر بر حركتِ عاديهسنده، چوق منفعتِ حياتيه بولونديغى گبى، متابعت ايتمكله او آداب و عادتلر، عبادت حكمنه گچر. أوت مادام دوست و دشمنڭ إتّفاقيله، ذاتِ أحمديه (عصم) محاسنِ أخلاقڭ أڭ يوكسك مرتبهلرينه مظهردر. و مادام بِالإتّفاق نوعِ بشر ايچنده أڭ مشهور و ممتاز بر شخصيتدر. و مادام بيڭلر معجزاتڭ دلالتيله و تشكيل ايتديگى عالمِ إسلاميتڭ و كمالاتنڭ شهادتيله و مبلّغ و ترجمان اولديغى قرآنِ حكيمڭ حقائقنڭ تصديقيله، أڭ مكمّل بر إنسانِ كامل و بر مرشدِ أكملدر. و مادام ثمرهِٔ إتّباعيله ميليونلر أهلِ كمال، مراتبِ كمالاتده ترقّى ايدوب سعادتِ داريْنه واصل اولمشلردر. ألبته او ذاتڭ سنّتى، حركاتى، إقتدا ايديلهجك أڭ گوزل نمونهلردر و تعقيب ايديلهجك أڭ صاغلام رهبرلردر و دستور إتّخاذ ايديلهجك أڭ محكم قانونلردر. بختيار اودر كه، بو إتّباعِ سنّتده حصّهسى زياده اوله. سنّته إتّباع ايتمهين، تنبللك ايدر ايسه، خسارتِ عظيمه؛ أهمّيتسز گورور ايسه، جنايتِ عظيمه؛ تكذيبنى إشمام ايدن تنقيد ايسه، ضلالتِ عظيمهدر.
ايكنجى مسئله:
جنابِ حق قرآنِ حكيمده: وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظِيمٍ فرمان ايدر. رواياتِ صحيحه ايله حضرتِ عائشهِٔ صدّيقه (رض) گبى صحابهِٔ گزين، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تعريف ايتدكلرى زمان خلُقُهُ اْلقُرْآنُ دييه تعريف ايدييورلردى. يعنى: "قرآنڭ بيان ايتديگى محاسنِ أخلاقڭ مثالى، محمّد عليه الصلاة والسلامدر. و او محاسنى أڭ زياده إمتثال ايدن و فطرةً او محاسن اوستنده ياراديلان اودر."
— 164 —
ايشته بويله بر ذاتڭ أفعال، أحوال، أقوال و حركاتنڭ هر بريسى، نوعِ بشره برر مودهل حكمنه گچمگه لايق ايكن، اوڭا ايمان ايدن و امّتندن اولان غافللرڭ، (سنّتنه أهمّيت ويرمهين وياخود تغيير ايتمك ايستهين) نه قدر بدبخت اولديغنى ديوانهلر ده آڭلار.
اوچنجى مسئله:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، خلقةً أڭ معتدل بر وضعيتده و أڭ مكمّل بر صورتده خلق ايديلديگندن، حركات و سكناتى، إعتدال و إستقامت اوزرينه گيتمشدر. سِيَرِ سنيهسى، قطعى بر صورتده گوسترر كه: هر حركتنده إستقامت و إعتدال اوزره گيتمش، إفراط و تفريطدن إجتناب ايتمشدر.
أوت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام،
فَاسْتَقِمْ كَمَا اُمِرْتَ
أمرينى تماميله إمتثال ايتديگى ايچون، بتون أفعال و أقوال و أحوالنده إستقامت، قطعى بر صورتده گورونويور. مثلا: قوّهِٔ عقليهنڭ فساد و ظلمتى حكمندهكى إفراط و تفريطى اولان غباوت و جربزهدن مبرّا اولارق، حدِّ وَسَط و مدارِ إستقامت اولان حكمت نقطهسنده قوّهِٔ عقليهسى دائما حركت ايتديگى گبى؛ قوّهِٔ غضبيهنڭ فسادى و إفراط و تفريطى اولان قورقاقلق و تهوّردن منزّه اولارق، قوّهِٔ غضبيهنڭ مدارِ إستقامتى و حدِّ وسطى اولان شجاعتِ قدسيه ايله قوّهِٔ غضبيهسى حركت ايتمكله برابر؛ قوّهِٔ شهويهنڭ فسادى و إفراط و تفريطى اولان خُمود و فجوردن مصفّا اولارق، او قوّهنڭ مدارِ إستقامتى اولان عفّتده، قوّهِٔ شهويهسى دائما عفّتى، أعظمى معصوميت درجهسنده رهبر إتّخاذ ايتمشدر. و هكذا... بتون سننِ سنيهسنده، أحوالِ فطريهسنده و أحكامِ شرعيهسنده، حدِّ إستقامتى إختيار ايدوب ظلم و ظلمات اولان إفراط و تفريطدن، إسراف و تبذيردن إجتناب ايتمشدر. حتّى تكلّمنده و أكل و شربنده، إقتصادى رهبر و إسرافدن قطعيًا إجتناب ايتمشدر.
— 165 —
بو حقيقتڭ تفصيلاتنه دائر بيڭلر جلد كتاب تأليف ايديلمشدر.
اَلْعَارِفُ تَكْفِيهِ الْاِشَارَةُ
سرّنجه، بو دڭزدن بو قطره ايله إكتفا ايدوب، قصّهيى قيصه كسهرز.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى جَامِعِ مَكَارِمِ الْاَخْلَاقِ وَ مَظْهَرِ سِرِّ (وَ اِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظِيمٍ) اَلَّذِى قَالَ: مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتِى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتِى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَهِيدٍ ٭
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَ مَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَائَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ ٭
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 166 —
اون ايكنجى لمعه
(رأفت بگڭ ايكى جزئى سؤالى مناسبتيله، ايكى نكتهِٔ قرآنيهنڭ بياننه دائردر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ عَلٰى اِخْوَانِكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق قارداشم رأفت بك! سنڭ بو مساعدهسز زمانمده سؤاللرڭ، بنى مشكل بر موقعده بولونديرييور. بو دفعهكى ايكى سؤالڭ چندان جزئيدر. فقط ايكى نكتهِٔ قرآنيهيه مناسبتدار اولدقلرندن و كُرهِٔ أرضه دائر سؤالڭز، جغرافيا و قوزموغرافيانڭ يدى قات زمين و يدى طبقه سماواته تنقيدلرينه تماس ايتديگندن، بڭا أهمّيتلى گلدى. اونڭ ايچون سؤالڭ جزئيتنه باقميهرق علمى و كلّى بر صورتده، ايكى آيتِ كريمهيه دائر ايكى نكته إجمالًا بيان ايديلهجك. سن ده جزئى سؤالنه قارشى اوندن حصّه آليرسڭ.
برنجى نكته:"ايكى نقطه"در.
برنجى نقطه:
وَكَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ ٭ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
آيتلرينڭ سرّنجه: رزق طوغريدن طوغرىيه
— 167 —
قديرِ ذو الجلالڭ ألندهدر و خزينهِٔ رحمتندن چيقار. هر بر ذىحياتڭ رزقى، تعهّدِ ربّانيسى آلتنده اولديغندن، آجلقدن ئولمك، اولمامق لازم گلير. حالبوكه ظاهرًا آجلقدن و رزقسزلقدن ئولنلر چوق گورونويور. شو حقيقتڭ و شو سرّڭ حلّى شودر كه: تعهّدِ ربّانى حقيقتدر. رزقسزلق يوزندن ئولنلر يوقدر. چونكه او حكيمِ ذو الجلال، ذىحياتڭ بدننه گوندرديگى رزقڭ بر قسمنى إحتياط ايچون شحم و ايچ ياغى صورتنده إدّخار ايدر. حتّى بدنڭ هر حجيرهسنه گوندرديگى رزقڭ بر قسمنى، ينه او حجيرهنڭ بر كوشهسنده إدّخار ايدر. إستقبالده خارجدن رزق گلمديگى زمان، صرف ايديلمك اوزره بر إحتياط ذخيرهسى حكمنده بولونديرر.
ايشته بو إدّخار ايديلمش إحتياط رزق بيتمهدن أوّل ئولويورلر. ديمك او ئولمك، رزقسزلقدن دگلدر. بلكه سوءِ إختياردن تولّد ايدن بر عادت و او سوءِ إختياردن و عادتڭ تركندن نشئت ايدن بر مرضله ئولويورلر. أوت ذىحياتڭ بدننده شحم صورتنده إدّخار ايديلن رزقِ فطرى، حدِّ وَسَط اولارق قرق گون مكمّلًا دوام ايدر. حتّى بر مرضڭ ويا بر إستغراقِ روحانى نتيجهسنده ايكى قرقى گچر. حتّى بر آدم، شديد بر عناد يوزندن لوندره محبوسخانهسنده يتمش گون صحّت و سلامتله، هيچ بر شى ييمهدن حياتى دوام ايتديگنى، اون اوچ (شيمدى اوتوز طوقوز) سنه أوّل غزتهلر يازمشلر. مادام قرق گوندن يتمش سكسان گونه قدر رزقِ فطرى دوام ايدييور و مادام رزّاق إسمى، غايت گنيش بر صورتده روىِ زمينده جلوهسى گورونويور و مادام هيچ اُميد ايديلمديگى بر طرزده، ممهدن و اودوندن رزقلر آقييور، باش گوسترييور. أگر پرشرّ بشر، سوءِ إختياريله مداخله ايدوب قاريشمازسه، هر حالده رزقِ فطرى بيتمهدن أوّل، او ذىحياتڭ إمدادينه او إسم يتيشييور، آجلقله ئولومه يول ويرمييور. اويله ايسه: آجلقدن ئولنلر، أگر قرق گوندن أوّل ئولسهلر، قطعيًا رزقسزلقدن دگلدر. بلكه
تَرْكُ الْعَادَاتِ مِنَ الْمُهْلِكَاتِ
— 168 —
سرّيله، سوءِ إختياردن گلن بر عادت و تركِ عادتدن نشئت ايدن بر علّتدن، بر مرضدن ايلرى گلمشدر. اويله ايسه: آجلقدن ئولمك اولماز، دينيلهبيلير.
أوت بِالمشاهده گورونويور كه: رزق، إقتدار و إختيار ايله معكوسًا متناسبدر. مثلا: داها دنيايه گلمهدن أوّل بر ياورو، رحمِ مادرده إختيار و إقتداردن بتون بتون محروم اولديغى بر زمانده، آغزينى قيميلداتهجق قدر محتاج اولميهجق بر صورتده رزقى ويريلييور. صوڭره دنيايه گلديگى وقت، إقتدار و إختيار يوق، فقط بر درجه إستعدادى و بِالقوّه بر حسّى اولديغندن، يالڭز آغزينى ياپيشديرمق قدر بر حركته إحتياج ايله أڭ مكمّل و أڭ مُغَدّى و هضمى أڭ قولاى و أڭ لطيف بر صورتده و أڭ عجيب بر فطرتده، ممهلر موصلغندن آغزينه ويريلييور. صوڭره إقتدار و إختياره بر درجه علاقه پيدا ايتدكجه، او قولاى و گوزل رزق، بر درجه، چوجغه قارشى نازلانمغه باشلار. او ممهلر چشمهلرى كسيلير، باشقه يرلردن رزقى گوندريلير. فقط إقتدار و إختيارى، رزقى تعقيب ايتمگه مساعد اولماديغى ايچون، رزّاقِ كريم پدر و والدهسنڭ شفقت و مرحمتلرينى، إقتدار و إختيارينه يارديمجى گوندرييور. هر نه وقت إقتدار و إختيار تكمّل ايدر، او وقت رزقى اوڭا قوشماز و قوشديريلماز. رزق يرنده طورور. دير: "گل بنى آرا و بول و آل!" ديمك رزق، إقتدار و إختيار ايله معكوسًا متناسبدر. حتّى چوق رسالهلرده بيان ايتمشز كه: أڭ إختيارسز و إقتدارسز حيوانلر، داها ايى ياشايورلر، داها ايى بسلهنييورلر.
ايكنجى نقطه:
إمكانڭ أنواعى وار. إمكانِ عقلى، إمكانِ عُرفى، إمكانِ عادى گبى قسملرى واردر. بر حادثه، أگر إمكانِ عقلى دائرهسنده اولمازسه، ردّ ايديلير؛ إمكانِ عُرفى دائرهسنده اولمازسه دخى، معجزه اولور فقط قولايجه كرامت اولاماز. أگر عرفًا و قاعدةً نظيرى بولونمازسه، شهود درجهسنده بر برهانِ قطعى ايله آنجق قبول ايديلير.
— 169 —
ايشته بو سرّه بناءً قرق گون أكمك ييمهين سيّد أحمدِ بدوينڭ خارق العاده حاللرى، إمكانِ عُرفى دائرهسندهدر. هم كرامت اولور، هم خارق العاده بر عادتى ده اولابيلير. أوت سيّد أحمدِ بدوينڭ (قس) عجيب و إستغراقكارانه حاللرده بولونديغى، تواتر درجهسنده نقل ايديلييور. قرق گونده بر دفعه يمك يمهسى، واقع اولمشدر. فقط هر وقت اويله دگل. كرامت نوعندن بعض دفعه اولمشدر. بر إحتمال وار كه: حالتِ إستغراقيهسى، ييمگه إحتياج گورمديگى ايچون، اوڭا نسبةً عادت حكمنه گيرمشدر. سيّد أحمدِ بدوى (قس) نوعندن چوق أوليالردن بو طرز خارقهلر موثوقًا روايت ايديلمش. مادام برنجى نقطهده إثبات ايتديگمز گبى؛ مدّخر رزق، قرق گوندن فضله دوام ايدر و او مقدار ييمهمك، عادةً ممكندر و موثوقًا خارقه آدملردن او حال روايت ايديلمشدر. ألبته إنكار ايديلميهجكدر.
ايكنجى سؤالمناسبتيله ايكى مسئلهِٔ مهمّه بيان ايديلهجك. چونكه جغرافيا و قوزموغرافيا فنلرينڭ قيصهجق قانونلريله و طاراجق دستورلريله و كوچوجك ميزانلريله قرآنڭ سماواتنه چيقامدقلرندن و آياتڭ ييلديزلرندهكى يدى قات معنالرى كشف ايدهمدكلرندن آيتى تنقيد، بلكه إنكارينه ديوانهجهسنه چاليشمشلر.
برنجى مسئلهِٔ مهمّه:
سماوات گبى أرضڭ ده يدى طبقه اولماسنه دائردر. شو مسئله، يڭى زمانڭ فيلسوفلرينه حقيقتسز گورونويور. اونلرڭ أرضه و سماواته دائر اولان فنلرى قبول ايتمييور. بونى واسطه ايدهرك بعض حقائقِ قرآنيهيه إعتراض ايدييورلر. بوڭا دائر مختصرًا بر قاچ إشارت يازاجغز.
برنجيسى:أوّلا: آيتڭ معناسى آيريدر و او معنالرڭ أفرادى و ماصدقلرى آيريدر. ايشته او كلّى معنانڭ متعدّد أفرادندن بر فردى بولونمازسه، او معنا إنكار ايديلمز.
— 170 —
سماواتڭ يدى طبقهسنه و أرضڭ يدى قاتنه دائر معناىِ كلّيسنڭ چوق أفرادندن يدى ماصدق ظاهرًا گورونويور.
ثانيًا: آيتڭ صراحتنده "يدى قات أرض" ديمهمش.
اَللّٰهُ الَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَموَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ
إلٰى آخر. آيتڭ ظاهرى دييور كه: "أرضى ده او سبعه سماوات گبى خلق ايتمش و مخلوقاتنه مسكن إتّخاذ ايتمش." يدى طبقه اولارق خلق ايتدم، ديمييور. مِثليت ايسه مخلوقيت و مخلوقاته مسكنيت جهتيله بر تشبيهدر.
ايكنجيسى:كُرهِٔ أرض هر نه قدر سماواته نسبةً چوق كوچكدر، فقط حدسز مصنوعاتِ إلٰهيهنڭ مشهرى، مظهرى، محشرى، مركزى حكمنده اولديغندن؛ قلب، جسده مقابل گلديگى گبى، كُرهِٔ أرض دخى، قوجه حدسز سماواته قارشى بر قلب و معنوى بر مركز حكمنده اولارق مقابل گلير. اونڭ ايچون زمينڭ كوچك مقياسده أسكيدن بَرى يدى
(٭): سبعه ايله برابر يدى كلمهسى يدى كرّه توافقى پك گوزل دوشمش.
إقليمى؛ هم آوروپا، آفريقا، اوقيانوسيا، ايكى آسيا، ايكى آمريقا ناملريله معروف يدى قطعهسى؛ هم دڭزله برابر شرق، غرب، شمال، جنوب، بو يوزدهكى و يڭى دنيا يوزندهكى معلوم يدى قطعهسى؛ هم مركزندن تا قشرِ ظاهرىيه قدر حكمةً، فنًّا ثابت اولان متّصل و متنوّع يدى طبقهسى، هم ذىحيات ايچون مدارِ حيات اولمش يتمش بسيط و جزئى عنصرلرى تضمّن ايدوب و "يدى قات" تعبير ايديلن مشهور يدى نوع كلّى عنصرى؛ هم درت عنصر دينيلن صو، هوا، نار، طوپراق (تراب) ايله برابر، "مواليدِ ثلاثه" دينيلن معادن، نباتات و حيواناتڭ يدى طبقهلرى و يدى قات عالملرى؛ هم جنّ و عفريت و سائر مختلف ذىشعور و ذىحيات مخلوقلرڭ عالملرى و مسكنلرى
— 171 —
اولديغى، چوق كثرتلى أهلِ كشف و أصحابِ شهودڭ شهادتيله ثابت يدى قات أرضڭ عالملرى؛ هم كُرهِٔ أرضمزه بڭزهين يدى كُرهِٔ اُخرا دخى بولونماسنه، ذىحياته مقرّ و مسكن اولماسنه إشارةً يدى طبقه يعنى يدى كُرهِٔ أرضيه بولونماسنه إشارةً كُرهِٔ أرض دخى، يدى طبقه آياتِ قرآنيهدن فهم ايديلمشدر.
ايشته يدى نوع ايله يدى طرزده، أرضڭ يدى طبقهسى موجود اولديغى تحقّق ايدييور. سكزنجيسى اولان آخركى معنا، باشقه نقطهِٔ نظرده أهمّيتليدر؛ او يديده داخل دگلدر.
اوچنجيسى:مادام حكيمِ مطلق إسراف ايتمييور، عبث شيلرى ياراتمييور. و مادام مخلوقاتڭ وجودلرى، ذىشعور ايچوندر و ذىشعورله كمالنى بولور و ذىشعورله شنلهنير و ذىشعورله عبثيتدن قورتولور. و مادام بِالمشاهده او حكيمِ مطلق، او قديرِ ذو الجلال، هوا عنصرينى، صو عالمنى، طوپراق طبقهسنى حدسز ذىحياتلرله شنلنديرييور. و مادام هوا و صو، حيواناتڭ جولاننه مانع اولماديغى گبى؛ طوپراق، طاش گبى كثيف مادّهلر، ألكتريق و رونتگن گبى مادّهلرڭ سيرينه مانع اولمايورلر. ألبته او حكيمِ ذو الكمال، او صانعِ بىزوال، كُرهِٔ أرضمزڭ مركزندن طوت، تا مسكنمز و مركزيمز اولان بو قشرِ ظاهرىيه قدر بربرينه متّصل يدى كلّى طبقهيى و گنيش ميدانلرينى و عالملرينى و مغارهلرينى بوش و خالى بيراقماز. ألبته اونلرى شنلنديرمش. او عالملرڭ شنلنمهسنه مناسب و موافق ذىشعور مخلوقلرى خلق ايدوب اوراده إسكان ايتمشدر. او ذىشعور مخلوقلر، مادام كه ملائكه أجناسندن و روحانى أنواعلرندن اولمق لازم گلير. ألبته أڭ كثيف و أڭ سرت طبقه، اونلره نسبةً، باليغه نسبةً دڭز و قوشه نسبةً هوا گبيدر. حتّى زمينڭ مركزندهكى مدهش آتش دخى، او ذىشعور مخلوقلره نسبتى، بزلره نسبةً گونشڭ حرارتى گبى اولمق إقتضا ايدر. او ذىشعور روحانيلر نوردن اولدقلرى ايچون، نار اونلره نور گبى اولور.
— 172 —
دردنجيسى:اون سكزنجى مكتوبده طبقاتِ أرضڭ عجائبنه دائر أهلِ كشفڭ طورِ عقل خارجنده بيان ايتدكلرى تصويراته دائر بر تمثيل ذكر ايديلمشدر. خلاصهسى شودر كه: كُرهِٔ أرض، عالمِ شهادتده بر چكردكدر؛ عالمِ مثاليه و برزخيهده بر بيوك آغاج گبى، سماواته اوموز اوموزه وورهجق بر عظمتدهدر. أهلِ كشفڭ كُرهِٔ أرضده عفريتلره مخصوص طبقهسنى بيڭ سنهلك بر مسافه گورمهلرى، عالمِ شهادته عائد كُرهِٔ أرضڭ چكردگنده دگل، بلكه عالمِ مثاليدهكى داللرينڭ و طبقهلرينڭ تظاهريدر. مادام كُرهِٔ أرضڭ ظاهرًا أهمّيتسز بر طبقهسنڭ بويله باشقه عالمده عظمتلى تظاهراتى وار؛ ألبته يدى قات سماواته مقابل يدى قات دينيلهبيلير و مذكور نقطهلرى إخطار ايچون ايجاز ايله إعجازكارانه بر طرزده آياتِ قرآنيه، سماواتڭ يدى طبقهسنه قارشى بو كوچوجك أرضى مقابل گوسترمكله إشارت ايدييور.
ايكنجى مسئلهِٔ مهمّهدر:
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ إلى آخر...
ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
شو آيتِ كريمه گبى متعدّد آيتلر، سماواتى يدى سما اولارق بيان ايدييور. إشارات الإعجاز تفسيرنده أسكى حربِ عمومينڭ برنجى سنهسنده جبههِٔ حربده إختصار مجبوريتيله غايت مجمل بيان ايتديگمز او مسئلهنڭ يالڭز بر خلاصهسنى يازمق مناسبدر. شويله كه:
أسكى حكمت، سماواتى طوقوز تصوّر ايدوب، لسانِ شرعيده، عرش و كرسى يدى سماوات ايله برابر قبول ايدوب عجيب بر صورتله سماواتى تصوير ايتمشديلر. او أسكى حكمتڭ داهى حكماسنڭ شعشعهلى إفادهلرى، نوعِ بشرى
— 173 —
چوق عصرلر مدّتنجه تحكّملرى آلتنده طوتمشلر. حتّى چوق أهلِ تفسير، آياتڭ ظاهرلرينى اونلرڭ مذهبنه گوره توفيق ايتمگه مجبور قالمشلر. او صورتله قرآنِ حكيمڭ إعجازينه بر درجه پرده چكيلمشدى. و حكمتِ جديده نامى ويريلن يڭى فلسفه ايسه، أسكى فلسفهنڭ مرور و عبوره و خرق و إلتيامه قابل اولميان سماوات حقّندهكى إفراطنه مقابل تفريط ايدوب، سماواتڭ وجودينى عادتا إنكار ايدييورلر. أوّلكيلر إفراط، صوڭرهكيلر تفريط ايدوب حقيقتى تماميله گوسترهمهمشلر. قرآنِ حكيمڭ حكمتِ قدسيهسى ايسه، او إفراط و تفريطى بيراقوب حدِّ وسطى إختيار ايدوب دير كه: صانعِ ذو الجلال، يدى قات سماواتى خلق ايتمشدر. حركت ايدن ييلديزلر ايسه، باليقلر گبى سما ايچنده گزرلر و تسبيح ايدرلر. حديثده اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ دينيلمش. يعنى: "سما، أمواجى قرارداده اولمش بر دڭزدر."
ايشته بو حقيقتِ قرآنيهيى يدى قاعده و يدى وجه معنا ايله غايت مختصر بر صورتده إثبات ايدهجگز.
برنجى قاعده:فنًّا و حكمةً ثابتدر كه: بو حدّى يوق فضاىِ عالم، نهايتسز بر بوشلق دگل، بلكه "أثير" ديدكلرى مادّه ايله طولودر.
ايكنجيسى:فنًّا و عقلًا، بلكه مشاهدةً ثابتدر كه: أجرامِ علويهنڭ جاذبه و دافعه گبى قانونلرينڭ رابطهسى و ضيا و حرارت و ألكتريق گبى مادّهلردهكى قوّتلرڭ ناشرى و ناقلى، او فضايى طولديران بر مادّه موجوددر.
اوچنجيسى:مادّهِٔ أثيريه، أثير قالمقله برابر، سائر مادّهلر گبى مختلف تشكّلاته و آيرى آيرى صورتلرده بولونديغى تجربةً ثابتدر. أوت ناصلكه بخار، صو، بوز گبى هوائى، مايع، جامد اوچ نوع أشيا، عين مادّهدن اولويور. اويله ده: مادّهِٔ أثيريهدن
— 174 —
دخى يدى نوع طبقات اولماسنه هيچ بر مانعِ عقلى اولماديغى گبى، هيچ بر إعتراضه مدار اولماز.
دردنجيسى:أجرامِ علويهيه دقّت ايديلسه گورونويور كه: او علوى عالملرڭ طبقاتنده مخالفت وار. مثلا: نَهْرُ السماء و كهكشان ناميله معروف، توركجه "صمان يولى" تعبير اولونان بلوط شكلندهكى دائرهِٔ عظيمهنڭ بولونديغى طبقه، ألبته ثوابت ييلديزلرڭ طبقهسنه بڭزهمييور. گويا طبقهِٔ ثوابت ييلديزلرى، ياز ميوهلرى گبى يتيشمش، ايرمشلر. و او كهكشاندهكى بلوط شكلنده گورولن حدسز ييلديزلر ايسه، يڭيدن يڭىيه چيقوب ايرمگه باشلايورلر. طبقهِٔ ثوابت دخى، صادق بر حدس ايله منظومهِٔ شمسيهنڭ طبقهسنه مخالفتى گورونويور. و هكذا يدى منظومات و يدى طبقه، بربرينه مخالف بولونماسى، حسّ و حدس ايله درك اولونور.
بشنجيسى:حدسًا و حسًّا و إستقراءً و تجربةً ثابت اولمشدر كه: بر مادّهده تنظيم و تشكيل دوشسه و او مادّهدن باشقه مصنوعات ياپيلسه، ألبته مختلف طبقه و شكللرده اولور. مثلا: ألماس معدننده تشكيلات باشلاديغى وقت، او مادّهدن هم رماد يعنى هم كول، هم كومور، هم ألماس نوعلرى تولّد ايدييور. هم مثلا: آتش، تشكّله باشلاديغى وقت؛ هم آلَوْ، هم دومان، هم قور طبقهلرينه آيريلييور. هم مثلا: مولّد الماء، مولّد الحموضه ايله مزج ايديلديگى وقت، او مزجدن هم صو، هم بوز، هم بخار گبى طبقهلر تشكّل ايدييور. ديمك آڭلاشيلييور كه بر مادّهِٔ واحدده تشكيلات دوشسه، طبقاته آيريلييور. اويله ايسه: مادّهِٔ أثيريهده قدرتِ فاطره تشكيلاته باشلاديغى ايچون، ألبته آيرى آيرى طبقه اولارق فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ سرّيله يدى نوع سماواتى اوندن خلق ايتمشدر.
— 175 —
آلتنجيسى:شو مذكور أمارهلر، بِالضروره سماواتڭ هم وجودينه، هم تعدّدينه دلالت ايدرلر. مادام قطعيًا سماوات متعدّددر و مخبرِ صادق، قرآنِ معجز البيانڭ لسانيله يديدر دير؛ ألبته يديدر.
يدنجيسى:يدى، يتمش، يدى يوز گبى تعبيرات، اُسلوبِ عربىده كثرتى إفاده ايتديگى ايچون، او كلّى يدى طبقه چوق كثرتلى طبقهلرى حاوى اولابيلير.
الحاصل:قديرِ ذو الجلال، أثير مادّهسندن يدى قات سماواتى خلق ايدوب تسويه ايدهرك، غايت دقيق و عجيب بر نظام ايله تنظيم ايتمش و ييلديزلرى ايچنده زرع ايدوب أكمشدر. مادام قرآنِ معجز البيان، عموم إنس و جنّڭ عموم طبقهلرينه قارشى قونوشان بر خطبهِٔ أزليهدر. ألبته نوعِ بشرڭ هر بر طبقهسى، هر بر آياتِ قرآنيهدن حصّهسنى آلاجق و آياتِ قرآنيه، هر طبقهنڭ فهمنى تطمين ايدهجك صورتده آيرى آيرى و متعدّد معنالرى ضمنًا و إشارةً بولونهجقدر. أوت خطاباتِ قرآنيهنڭ وسعتى و معانى و إشاراتندهكى گنيشلگى و أڭ عامى بر عوامدن أڭ خاص بر خواصّه قدر درجاتِ فهملرينى مراعات و مماشات ايتمهسى گوسترر كه؛ هر بر آيتڭ هر بر طبقهيه بر وجهى وار، باقييور.
ايشته بو سرّه بناءً، "يدى سماوات" معناىِ كلّيسنده يدى طبقهِٔ بشريه، مختلف يدى قات معنايى فهم ايتمشلر. شويله كه: فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ آيتنده، قيصه نظرلى و طار فكرلى بر طبقهِٔ إنسانيه، هواىِ نسيمينڭ طبقاتنى فهم ايدر. و قوزموغرافيا ايله سرسملشمش ديگر بر طبقهِٔ إنسانيه دخى، ألسنهِٔ أنامده سبعهِٔ سيّاره ايله مشهور ييلديزلرى و مدارلرينى فهم ايدر. داها بر قسم إنسانلر كرهمزه بڭزر ذوى الحياتڭ مقرّى اولمش سماوى يدى كُرهِٔ آخَرى فهم ايدر. ديگر بر طائفهِٔ بشريه، منظومهِٔ شمسيهنڭ يدى طبقهيه آيريلماسنى، هم منظومهِٔ شمسيهمزله
— 176 —
برابر يدى منظوماتِ شموسيهيى فهم ايدر. داها ديگر بر طائفهِٔ بشريه، مادّهِٔ أثيريهنڭ تشكّلاتى يدى طبقهيه آيريلماسنى فهم ايدر. داها گنيش فكرلى بر طبقهِٔ بشريه، ييلديزلرله يالديزلانوب، بتون گورونن گوكلرى بر سما صايوب، اونى بو دنيانڭ سماسيدر دييهرك، بوندن باشقه آلتى طبقهِٔ سماوات وار اولديغنى فهم ايدر. و نوعِ بشرڭ يدنجى طبقهسى و أڭ يوكسك طائفهسى ايسه؛ سماواتِ سبعهيى، عالمِ شهادته منحصر گورمييور. بلكه عوالمِ اُخرويه و غيبيه و دنيويه و مثاليهنڭ برر محيط ظرفى و إحاطهلى برر سقفى اولان يدى سماواتڭ وار اولديغنى فهم ايدر.
و هكذا بو آيتڭ كلّيتنده مذكور يدى قات طبقهنڭ يدى قات معنالرى گبى داها چوق جزئى معنالرى واردر. هركس فهمنه گوره حصّهسنى آلير و او مائدهِٔ سماويهدن هركس رزقنى بولور.
مادام او آيتڭ بويله پك چوق صادق ماصدقلرى وار. شيمديكى عقلسز فيلسوفلرڭ و سرسرى قوزموغرافيالرينڭ، إنكارِ سماوات بهانهسيله بويله آيته تعرّض ايتمهسى، هايلاز أحمق چوجقلرڭ سماواتدهكى ييلديزلره بر ييلديزى دوشورمك نيّتيله طاش آتماسنه بڭزر. چونكه آيتڭ معناىِ كلّيسندن بر تك ماصدق صادقسه، او كلّى معنا صادق و حق اولور. حتّى واقعده بولونميان، فقط عمومڭ لساننده متداول بولونان بر فردى، عمومڭ أفكارينى مراعات ايچون او كلّيده داخل اولابيلير. حالبوكه، حق و حقيقى چوق أفرادينى گوردك. و شيمدى بو إنصافسز و حقسز جغرافيايه و سرسم و سرمست و سرخوش قوزموغرافيايه باق! ناصل بو ايكى فن خطا ايدهرك، حق و حقيقت و صادق اولان كلّى معنادن گوزلرينى يوموب و چوق صادق اولان ماصدقلرى گورميهرك؛ خيالى بر عجيب فردى، معناىِ آيت توهّم ايدهرك آيته طاش آتديلر؛ كندى باشلرينى قيرديلر، ايمانلرينى اوچورديلر!...
— 177 —
الحاصل:قرائتِ سبعه، وجوهِ سبعه و معجزاتِ سبعه و حقائقِ سبعه و أركانِ سبعه اوزرينه نازل اولان قرآن سماسنڭ او يديشر طبقهلرينه، جنّ و شياطين حكمندهكى إعتقادسز مادّى فكرلر چيقامدقلرندن آياتڭ نجومنده نه وار، نه يوق بيلمهيوب يالان و ياڭليش خبر ويررلر. و اونلرڭ باشلرينه او آياتڭ نجومندن مذكور تحقيقات گبى شهابلر اينرلر و اونلرى ياقارلر. أوت جنّ فكرلى فيلسوفلرڭ فلسفهسيله او سماواتِ قرآنيهيه چيقيلماز. بلكه آياتڭ ييلديزلرينه، حكمتِ حقيقيهنڭ معراجيله و ايمان و إسلاميتڭ قنادلريله چيقيلهبيلير.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ فَلَكِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ نُجُومِ الْهُدٰى لِمَنِ اهْتَدٰى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ يَا رَبَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ زَيِّنْ قُلُوبَ كَاتِبِ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائِهِ بِنُجُومِ حَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاِيمَانِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 178 —
اون اوچنجى لمعه
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ سرّينه دائردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ٭
(شيطاندن إستعاذه سرّينه دائردر. "اون اوچ إشارت" يازيلهجق. او إشارتلرڭ بر قسمى، متفرّق بر صورتده يگرمى آلتنجى سوز گبى بر قسم رسالهلرده بيان و إثبات ايديلديگندن بوراده يالڭز إجمالًا بحث ايديلهجك.)
برنجى إشارت: سؤال:شيطانلرڭ كائناتده ايجاد جهتنده هيچ بر مدخللرى اولماديغى، هم جنابِ حق رحمت و عنايتيله أهلِ حقّه طرفدار اولديغى، هم حق و حقيقتڭ جاذبهدار گوزللكلرى و محاسنلرى أهلِ حقّه مؤيّد و مشوِّق بولونديغى، هم ضلالتڭ مستكره چركينلكلرى أهلِ ضلالتى تنفير ايتدكلرى حالده،
— 179 —
حزب الشيطانڭ چوق دفعه غلبه ايتمهسنڭ حكمتى نهدر؟ و أهلِ حق، هر وقت شيطانڭ شرّندن جنابِ حقّه صيغينماسنڭ سرّى نهدر؟
الجواب:حكمتى و سرّى شودر كه: أكثريتِ مطلقه ايله ضلالت و شرّ، منفيدر و تخريبدر و عدميدر و بوزمقدر. و أكثريتِ مطلقه ايله هدايت و خير، مثبتدر و وجوديدر و إعمار و تعميردر. هركسجه معلومدر كه: يگرمى آدمڭ يگرمى گونده ياپديغى بر بنايى، بر آدم، بر گونده تخريب ايدر. أوت بتون أعضاىِ أساسيهنڭ و شرائطِ حياتيهنڭ وجوديله وجودى دوام ايدن حياتِ إنسان، خالقِ ذو الجلالڭ قدرتنه مخصوص اولديغى حالده؛ بر ظالم، بر عضوى كسمهسيله، حياته نسبةً عدمى اولان موته او إنسانى مظهر ايدر. اونڭ ايچون اَلتَّخْرِيبُ اَسْهَلُ ضروبِ أمثال حكمنه گچمش.
ايشته بو سردندر كه: أهلِ ضلالت، حقيقةً ضعيف بر قوّت ايله پك قوّتلى أهلِ حقّه بعضًا غالب اولويور. فقط أهلِ حقّڭ اويله محكم بر قلعهسى وار كه، اونده تحصّن ايتدكلرى وقت، او مدهش دشمنلر ياناشهمزلر، بر خلط ايدهمزلر. أگر موقّت بر ضرر ويرسهلر، وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ سرّيله أبدى بر ثواب و منفعتله او ضرر تلافى ايديلير. او قلعهِٔ متين، او حصنِ حصين ايسه، شريعتِ محمّديه (عصم) و سنّتِ أحمديهدر (عصم).
ايكنجى إشارت: سؤال:شرِّ محض اولان شيطانلرڭ ايجادى و أهلِ ايمانه تسليطلرى و اونلرڭ يوزندن چوق إنسانلر كفره گيروب جهنّمه گيرمهلرى، غايت مدهش و چركين گورونويور. عجبا جميلِ على الإطلاق و رحيمِ مطلق و رحمٰنِ بِالْحَقّڭ رحمت و جمالى، بو حدسز چركينلگڭ و دهشتلى مصيبتڭ حصولنه ناصل مساعده ايدييور و ناصل جواز گوسترييور؟
شو مسئلهيى چوقلر صورمشلر و چوقلرڭ خاطرينه گلييور.
— 180 —
الجواب:شيطانڭ وجودنده جزئى شرلر ايله برابر بر چوق مقاصدِ خيريهِٔ كلّيه و كمالاتِ إنسانيه واردر. أوت بر چكردكدن قوجه بر آغاجه قدر نه قدر مرتبهلر وار؛ ماهيتِ إنسانيهدهكى إستعدادده دخى اوندن داها زياده مراتب وار. بلكه ذرّهدن شمسه قدر درجهلرى وار. بو إستعداداتڭ إنكشافاتى، ألبته بر حركت ايستر، بر معامله إقتضا ايدر. و او معاملهدهكى ترقّى زنبرگنڭ حركتى، مجاهده ايله اولور. او مجاهده ايسه، شيطانلرڭ و مضر شيلرڭ وجوديله اولور. يوقسه، ملائكهلر گبى إنسانلرڭ ده مقامى ثابت قاليردى. او حالده إنسان نوعنده، بيڭلر أنواع حكمنده صنفلر بولونميهجق. بر شرِّ جزئى گلمهمك ايچون بيڭ خيرى ترك ايتمك، حكمت و عدالته منافيدر. چندان شيطان يوزندن أكثر إنسانلر ضلالته گيدرلر. فقط أهمّيت و قيمت، أكثريتله كيفيته باقار، كميته آز باقار ويا باقماز. ناصلكه بيڭ و اون چكردگى بولونان بر ذات، او چكردكلرى طوپراق آلتنده بر معاملهِٔ كيميويهيه مظهر ايتسه؛ اوندن اون دانهسى آغاج اولمش، بيڭى بوزولمش. او اون آغاج اولمش چكردكلرڭ او آدمه ويرديگى منفعت، ألبته بيڭ بوزولمش چكردگڭ ويرديگى ضررى هيچه اينديرر. اويله ده: نفس و شيطانلره قارشى مجاهده ايله، ييلديزلر گبى نوعِ إنسانى شرفلنديرن و تنوير ايدن اون إنسانِ كامل يوزندن او نوعه گلن منفعت و شرف و قيمت، ألبته حشرات نوعندن صاييلهجق درجهده سفلى أهلِ ضلالتڭ كفره گيرمهسيله إنسان نوعنه ويرهجگى ضررى هيچه اينديروب گوزه گوسترمديگى ايچون، رحمت و حكمت و عدالتِ إلٰهيه، شيطانڭ وجودينه مساعده ايدوب تسلّطلرينه ميدان ويرمش.
أى أهلِ ايمان! بو مدهش دشمنلريڭزه قارشى زرهڭز: قرآن تزگاهنده ياپيلان تقوادر. و سپريڭز، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتِ سنيهسيدر. و سلاحڭز، إستعاذه و إستغفار و حفظِ إلٰهيهيه إلتجادر.
— 181 —
اوچنجى إشارت: سؤال:قرآنِ حكيمده أهلِ ضلالته قارشى عظيم شكوالرى و كثرتلى تحشيداتى و چوق شدّتلى تهديداتى، عقلڭ ظاهرينه گوره عدالتلى و مناسبتلى بلاغتنه و اُسلوبندهكى إعتدالنه و إستقامتنه مناسب دوشمييور. عادتا عاجز بر آدمه قارشى، اوردولرى تحشيد ايدييور. و اونڭ جزئى بر حركتى ايچون، بيڭلر جنايت ايتمش گبى تهديد ايدييور. و مفلس و ملكده هيچ حصّهسى اولماديغى حالده، متجاوز بر شريك گبى موقع ويروب اوندن شكوا ايدييور. بونڭ سرّى و حكمتى نهدر؟
الجواب:اونڭ سرّ و حكمتى شودر كه: شيطانلر و شيطانلره اويانلر، ضلالته سلوك ايتدكلرى ايچون، كوچك بر حركتله چوق تخريبات ياپابيليرلر. و چوق مخلوقاتڭ حقوقنه، آز بر فعل ايله چوق خسارت ويرييورلر. ناصلكه بر سلطانڭ بيوك بر تجارت گميسنده بر آدم آز بر حركتله، بلكه كوچك بر وظيفهيى ترك ايتمكله، او گمى ايله علاقهدار بتون وظيفهدارلرڭ ثمرهِٔ سعيلرينڭ و نتيجهِٔ عمللرينڭ محوينه و إبطالنه سببيت ويرديگى ايچون؛ او گمينڭ صاحبِ ذىشانى، او عاصيدن، او گمى ايله علاقهدار اولان بتون رعيتنڭ حسابنه عظيم شكايتلر ايدوب دهشتلى تهديد ايدييور و اونڭ او جزئى حركتنى دگل، بلكه او حركتڭ مدهش نتيجهلرينى نظره آلارق و او صاحبِ ذىشانڭ ذاتنه دگل، بلكه رعيتنڭ حقوقى نامنه دهشتلى بر جزايه چارپار.
اويله ده: سلطانِ أزل و أبد دخى، كُرهِٔ أرض گميسنده أهلِ هدايتله برابر بولونان أهلِ ضلالت اولان حزب الشيطانڭ ظاهرًا جزئى خطيئاتلريله و عصيانلريله پك چوق مخلوقاتڭ حقوقنه تجاوز ايتدكلرى و موجوداتڭ وظائفِ عاليهلرينڭ نتيجهلرينڭ إبطال ايتمهسنه سببيت ويردكلرى ايچون، اونلردن عظيم شكايت و
— 182 —
دهشتلى تهديدات و تخريباتلرينه قارشى مهمّ تحشيدات ايتمك، عينِ بلاغت ايچنده محضِ حكمتدر و غايت مناسب و موافقدر. و مطابقِ مقتضاىِ حالدر كه؛ بلاغتڭ تعريفيدر و أساسيدر و إسرافِ كلام اولان مبالغهدن منزّهدر. معلومدر كه؛ بويله آز بر حركتله چوق تخريبات ياپان دهشتلى دشمنلره قارشى غايت متين بر قلعهيه إلتجا ايتمهين، چوق پريشان اولور.
ايشته أى أهلِ ايمان! او چليك و سماوى قلعه: قرآندر. ايچنه گير، قورتول.
دردنجى إشارت:عدم شرِّ محض و وجود خيرِ محض اولديغنى، أهلِ تحقيق و أصحابِ كشف إتّفاق ايتمشلر. أوت أكثريتِ مطلقه ايله خير و محاسن و كمالات، وجوده إستناد ايدر و اوڭا راجع اولور. صورةً منفى و عدمى ده اولسه، أساسى ثبوتيدر و وجوديدر. ضلالت و شرّ و مصيبتلر و معصيتلر و بلالر گبى بتون چركينلكلرڭ أساسى، مايهسى؛ عدمدر، نفيدر. اونلردهكى فنالق و چركينلك، عدمدن گلييور. چندان صورتِ ظاهريده مثبت و وجودى ده گورونسهلر، أساسى عدمدر، نفيدر. هم بِالمشاهده ثابتدر كه: بنا گبى بر شيئڭ وجودى، بتون أجزاسنڭ موجوديتيله تقرّر ايدر. حالبوكه اونڭ خرابيتى و عدمى و إنهدامى، بر ركنڭ عدميله حاصل اولور. هم وجود، هر حالده موجود بر علّت ايستر. محقّق بر سببه إستناد ايدر. عدم ايسه، عدمى شيلره إستناد ايدهبيلير. عدمى بر شى، معدوم بر شيئه علّت اولور.
ايشته بو ايكى قاعدهيه بناءًدر كه: شيطانِ إنس و جنّڭ كائناتدهكى مدهش آثارِ تخريبكارانهلرى و أنواعِ كفر و ضلالت و شرّ و مهالكى ياپدقلرى حالده، ذرّه مقدار ايجاده و خلقته مداخلهلرى اولماديغى گبى، ملكِ إلٰهيده بر حصّهِٔ إشتراكلرى اولامييور. و بر إقتدار و بر قدرتله او ايشلرى ياپمييورلر، بلكه چوق ايشلرنده إقتدار و فعل دگل، بلكه ترك و عطالتدر. خيرى ياپديرمامقله، شرلرى ياپييورلر. يعنى،
— 183 —
شرلر اولويورلر. چونكه مهالك و شرّ، تخريبات نوعندن اولديغى ايچون، علّتلرى، موجود بر إقتدار و فاعل بر ايجاد اولمق لازم دگلدر. بلكه بر أمرِ عدمى ايله و بر شرطڭ بوزولماسيله قوجه بر تخريبات اولور.
ايشته بو سرّ، مجوسيلرده إنكشاف ايتمديگى ايچوندر كه؛ كائناتده "يزدان" ناميله بر خالقِ خير، ديگرى "أهْرِمَانْ" ناميله بر خالقِ شرّ إعتقاد ايتمشلردر. حالبوكه اونلرڭ أهْرِمَانْ ديدكلرى موهوم إلٰهِ شرّ، بر جزءِ إختياريله و ايجادسز بر كسبله شرلره سببيت ويرن معلوم شيطاندر.
ايشته أى أهلِ ايمان! شيطانلرڭ بو مدهش تخريباتنه قارشى أڭ مهمّ سلاحڭز و جهازاتِ تعميريهڭز إستغفاردر و "اَعُوذُ بِاللّٰه" ديمكله جنابِ حقّه إلتجادر. و قلعهڭز سنّتِ سنيهدر.
بشنجى إشارت:جنابِ حق، كتبِ سماويهده بشره قارشى شو جنّت گبى عظيم مكافات و جهنّم گبى دهشتلى مجازاتى گوسترمكله برابر چوق إرشاد، ايقاظ، إخطار، تهديد و تشويق ايتديگى حالده؛ أهلِ ايمان، بو قدر أسبابِ هدايت و إستقامت واركن حزب الشيطانڭ مكافاتسز چركين ضعيف دسيسهلرينه قارشى مغلوب اولمالرى، بر زمان بنى چوق دوشونديرييوردى. عجبا ايمان واركن، جنابِ حقّڭ او قدر شدّتلى تهديداتنه أهمّيت ويرمهمك ناصل اولويور؟ ناصل ايمان گيتمييور؟
اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا
سرّيله شيطانڭ غايت ضعيف دسيسهلرينه قاپيلوب اللّٰهه عصيان ايدييور. حتّى بنم آرقداشلرمدن بعضلرى، يوز حقيقت درسنى قلبًا تصديق ايله برابر بندن ايشيتديگى و بڭا قارشى ده فضله حسنِ ظنّى و إرتباطى واركن، قلبسز و بوزوق بر آدمڭ أهمّيتسز و رياكارانه إلتفاتنه قاپيلدى، اونڭ لهنده بنم عليهمده بر وضعيته گلدى. فسبحان اللّٰه
— 184 —
ديدم، إنسانده بو درجه سقوط اولابيلير مى؟ نه قدر حقيقتسز بر إنسان ايدى، دييه او بيچارهيى غيبت ايتدم، گناهه گيردم.
صوڭره سابق إشارتلردهكى حقيقت إنكشاف ايتدى، قراڭلقلى چوق نقطهلرى آيدينلاتدى. او نور ايله ِللّٰه الحمد، هم قرآنِ حكيمڭ عظيم ترغيبات و تشويقاتى تام يرنده اولديغنى، هم أهلِ ايمانڭ دسائسِ شيطانيهيه قاپيلمالرى، ايمانسزلقدن و ايمانڭ ضعيفلگندن اولماديغنى، هم گناهِ كبائرى ايشلهين كفره گيرمهديگنى، هم معتزله مذهبى و بر قسم خارجيه مذهبى "گناهِ كبائرى إرتكاب ايدن كافر اولور ويا ايمان و كفر اورتهسنده قالير." دييه حكملرنده خطا ايتدكلرينى، هم بنم او بيچاره آرقداشم ده يوز درسِ حقيقتى بر حريفڭ إلتفاتنه فدا ايتمهسى، دوشونديگم گبى چوق سقوط و دهشتلى آلچاقلق اولماديغنى آڭلادم. جنابِ حقّه شكر ايتدم، او ورطهدن قورتولدم. چونكه سابقًا ديديگمز گبى، شيطان جزئى بر أمرِ عدمى ايله إنسانى مهمّ تهلكهلره آتار. هم إنساندهكى نفس ايسه، شيطانى هر وقت ديڭلر. قوّهِٔ شهويه و غضبيه ايسه، شيطان دسيسهلرينه هم قابله، هم ناقله ايكى جهاز حكمندهدرلر.
ايشته بونڭ ايچوندر كه، جنابِ حقّڭ "غفور"، "رحيم" گبى ايكى إسمى، تجلّئِ أعظمله أهلِ ايمانه توجّه ايدييور. و قرآنِ حكيمده پيغمبرلره أڭ مهمّ إحسانى، مغفرت اولديغنى گوسترييور و اونلرى، إستغفار ايتمگه دعوت ايدييور. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ كلمهِٔ قدسيهسنى هر سوره باشنده تكرار ايله و هر مبارك ايشلرده ذكرينه أمر ايتمسيله، كائناتى إحاطه ايدن رحمتِ واسعهسنى ملجأ و تحصّنگاه گوسترييور و فَاسْتَعِذْ أمريله اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ كلمهسنى سپر ياپييور.
— 185 —
آلتنجى إشارت:شيطانڭ أڭ تهلكهلى بر دسيسهسى شودر كه: بعض حسّاس و صافىقلب إنسانلره تخيّلِ كفرىيى تصديقِ كفرله إلتباس ايتديرييور. تصوّرِ ضلالتى، ضلالتڭ تصديقى صورتنده گوسترييور. و مقدّس ذاتلر و منزّه شيلر حقّنده غايت چركين خاطرهلرى خيالنه گوسترييور. و إمكانِ ذاتىيى، إمكانِ عقلى شكلنده گوستروب ايماندهكى يقيننه منافى بر شكّ طرزينى ويرييور. و او وقت او بيچاره حسّاس آدم، كندينى ضلالت و كفر ايچنه دوشديگنى توهّم ايدوب ايماندهكى يقيننڭ زائل اولديغنى ظن ايدر، يأسه دوشر، او يأسله شيطانه مسخره اولور. شيطان هم يأسنى، هم او ضعيف طمارينى، هم او إلتباسنى چوق ايشلتديرر، يا ديوانه اولور ياخود "هر چه باد آباد" دير، ضلالته گيدر.
شيطانڭ بو دسيسهسنڭ ماهيتى نه قدر أساسسز اولديغنى، بعض رسالهلرده بيان ايتديگمز گبى، بوراده إجمالًا بحث ايدهجگز. شويله كه: ناصلكه آيينهده ييلانڭ صورتى ايصيرماز و آتشڭ مثالى يانديرماز و مردارڭ عكسى، تلويث ايتمز. اويله ده: خيال ويا فكر آيينهسنده كفرياتڭ و شركڭ عكسلرى و ضلالتڭ گولگهلرى و شتملى چركين سوزلرڭ خياللرى، إعتقادى بوزماز، ايمانى تغيير ايتمز، حرمتلى أدبى قيرماز. چونكه مشهور قاعدهدر كه: تخيّلِ شتم، شتم اولماديغى گبى، تخيّلِ كفر دخى، كفر دگل و تصوّرِ ضلالت ده ضلالت دگل. ايماندهكى شكّ مسئلهسى ايسه، إمكانِ ذاتيدن گلن إحتماللر، او يقينه منافى دگل و او يقينى بوزماز. علمِ اصولِ دينده قواعدِ مقرّرهدندر كه:
اِنَّ الْاِمْكَانَ الذَّاتِىَّ لَا يُنَافِى الْيَقِينَ اْلعِلْمِىَّ
مثلا: بارلا دڭزى صو اولارق يرنده بولونديغنه يقينمز وار. حالبوكه ذاتنده ممكندر كه؛ او دڭز، بو دقيقهده باتمش اولسون و باتماسى ممكناتدندر. بو إمكانِ ذاتى،
— 186 —
مادام بر أمارهدن نشئت ايتمييور، ذهنى بر إمكان اولاماز كه، شكّ اولسون. چونكه ينه علمِ اصولِ دينده بر قاعدهِٔ مقرّرهدر كه:
لَا عِبْرَةَ لِلِاحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِىءِ عَنْ دَلِيلٍ
يعنى: "بر أمارهدن گلمهين بر إحتمالِ ذاتى ايسه، بر إمكانِ ذهنى اولماز كه، شبهه ويروب، أهمّيتى اولسون." ايشته بو دسيسهِٔ شيطانيهيه معروض اولان بيچاره آدم، حقائقِ ايمانيهيه يقيننى، بويله ذاتى إمكانلر ايله غائب ايدييور ظن ايدر. مثلا: حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام حقّنده بشريت إعتباريله چوق إمكانِ ذاتيه خاطرينه گلييور كه، ايمانڭ جزم و يقيننه ضرر ويرمز. فقط او، ضرر ويردى ظن ايدر، ضرره دوشر.
هم بعضًا شيطان، قلب اوستندهكى لمّهسى جهتنده جنابِ حق حقّنده فنا سوزلر سويلر. او آدم ظن ايدر كه؛ اونڭ قلبى بوزولمش كه، بويله سويلهيور. تيترهيور. حالبوكه اونڭ تيترهمهسى و قورقماسى و عدمِ رضاسى دليلدر كه: او سوزلر، قلبندن گلمييور، بلكه لمّهِٔ شيطانيهدن گلييور ويا شيطان طرفندن إخطار و تخيل ايديلييور.
هم إنسانڭ لطائفى ايچنده تشخيص ايدهمديگم بر ايكى لطيفه وار كه، إختيار و إرادهيى ديڭلهمزلر؛ بلكه ده مسئوليت آلتنه ده گيرهمزلر. بعضًا او لطيفهلر حكم ايدييورلر، حقّى ديڭلهمييورلر، ياڭليش شيلره گيرييورلر. او وقت شيطان او آدمه تلقين ايدر كه: "سنڭ إستعدادڭ حقّه و ايمانه موافق دگل كه، بويله إختيارسز باطل شيلره گيرييورسڭ. ديمك سنڭ قدرڭ، سنى شقاوته محكوم ايتمشدر." او بيچاره آدم، يأسه دوشوب، هلاكته گيدر.
— 187 —
ايشته شيطانڭ أوّلكى دسيسهلرينه قارشى مؤمنڭ تحصّنگاهى: محقّقينِ أصفيانڭ دستورلريله حدودلرى تعيّن ايدن حقائقِ ايمانيه و محكماتِ قرآنيهدر. و آخردهكى دسيسهلرينه قارشى؛ إستعاذه ايله، أهمّيت ويرمهمكدر. چونكه أهمّيت ويردكجه، نظرِ دقّتى جلب ايتديروب بيور، شيشر. مؤمنڭ بويله معنوى يارهلرينه ترياق و مرهم، سنّتِ سنيهدر.
يدنجى إشارت: سؤال:معتزله إماملرى، شرّڭ ايجادينى شرّ تلقّى ايتدكلرى ايچون، كفر و ضلالتڭ خلقتنى اللّٰهه ويرمييورلر. گويا اونڭله اللّٰهى تقديس ايدييورلر. "بشر كندى أفعالنڭ خالقيدر" دييه ضلالته گيدييورلر. هم ديرلر: "بر گناهِ كبيرهيى ايشلهين بر مؤمنڭ ايمانى گيدر. چونكه جنابِ حقّه إعتقاد و جهنّمى تصديق ايتمك، اويله گناهى ايشلهمكله قابلِ توفيق اولاماز. چونكه دنياده غايت جزئى بر حپس قورقوسيله كندينى خلافِ قانون هر شيدن محافظه ايدن آدم، أبدى بر عذابِ جهنّمى و خالقڭ غضبنى نظرِ أهمّيته آلميهجق درجهده بيوك گناهلرى ايشلرسه، ألبته ايمانسزلغه دلالت ايدر."
الجواب: برنجى شقّڭ جوابى شودر كه:قدر رسالهسنده ايضاح ايديلديگى گبى: خلقِ شرّ، شرّ دگل؛ بلكه كسبِ شرّ، شردر. چونكه خلق و ايجاد؛ عموم نتيجهلره باقار. بر شرّڭ وجودى، چوق خيرلى نتيجهلره مقدّمه اولديغى ايچون، او شرّڭ ايجادى، نتيجهلر إعتباريله خير اولور، خير حكمنه گچر. مثلا: آتشڭ يوز خيرلى نتيجهلرى وار. فقط بعض إنسانلر سوءِ إختياريله آتشى كنديلرينه شرّ ياپمقله "آتشڭ ايجادى شردر" دييهمزلر. اويله ده: شيطانلرڭ ايجادى، ترقّياتِ إنسانيه گبى چوق حكمتلى نتيجهلرى اولمقله برابر، سوءِ إختياريله و ياڭليش كسبيله شيطانلره مغلوب اولمقله، "شيطانڭ خلقتى شردر" دييهمز. بلكه او، كندى كسبيله كندينه شرّ ياپدى. أوت كسب ايسه، مباشرتِ جزئيه اولديغى ايچون،
— 188 —
خصوصى بر نتيجهِٔ شرّيهنڭ مظهرى اولور؛ او كسبِ شرّ، شرّ اولور. فقط ايجاد، عموم نتيجهلره باقديغى ايچون؛ ايجادِ شرّ، شرّ دگل، بلكه خيردر.
ايشته معتزله بو سرّى آڭلامدقلرى ايچون، "خلقِ شرّ شردر و چركينڭ ايجادى چركيندر" دييه جنابِ حقّى تقديس ايچون شرّڭ ايجادينى اوڭا ويرمهمشلر، ضلالته دوشمشلر. وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ اولان بر ركنِ ايمانىيى تأويل ايتمشلر.
ايكنجى شِقّ كه:"گناهِ كبيرهيى ايشلهين، ناصل مؤمن قالابيلير؟" دييه سؤاللرينه جواب ايسه؛ أوّلا سابق إشارتلرده اونلرڭ خطاسى قطعى بر صورتده آڭلاشيلمشدر كه، تكراره حاجت قالمامشدر. ثانيًا: نفسِ إنسانيه، معجّل و حاضر بر درهم لذّتى؛ مؤجّل، غائب بر بطمان لذّته ترجيح ايتديگى گبى، حاضر بر طوقات قورقوسندن، ايلريده بر سنه عذابدن داها زياده چكينير. هم إنسانده حسّيات غالب اولسه، عقلڭ محاكمهسنى ديڭلهمز. هوس و وهمى حكم ايدوب، أڭ آز و أهمّيتسز بر لذّتِ حاضرهيى، ايلريده غايت بيوك بر مكافاته ترجيح ايدر. و آز بر حاضر صيقنتيدن، ايلريده بيوك بر عذابِ مؤجّلهدن زياده چكينير. چونكه توهّم و هوس و حسّ، ايلرىيى گورمييور بلكه إنكار ايدييورلر. نفس دخى يارديم ايتسه، محلِّ ايمان اولان قلب و عقل صوصارلر، مغلوب اولويورلر.
شو حالده كبائرى ايشلهمك، ايمانسزلقدن گلمييور، بلكه حسّ و هوسڭ و وهمڭ غلبهسيله عقل و قلبڭ مغلوبيتندن ايلرى گلير.
هم سابق إشارتلرده آڭلاشيلديغى گبى؛ فنالق و هوسات يولى، تخريبات اولديغى ايچون غايت قولايدر. شيطانِ إنس و جنّى چابوق إنسانلرى او يوله سَوق ايدييور. غايت جاىِ حيرت بر حالدر كه: عالمِ بقانڭ نصِّ حديثله سينك قنادى قدر بر نورى، أبدى اولديغى ايچون، بر إنسانڭ مدّتِ عمرنده دنيادن آلديغى
— 189 —
لذّت و نعمته مقابل گلديگى حالده؛ بعض بيچاره إنسانلر، بر سينك قنادى قدر بو فانى دنيانڭ لذّتنى، او باقى عالمڭ، بو فانى دنياسنه دگر لذّتلرينه ترجيح ايدوب، شيطانڭ آرقهسنده گيدر.
ايشته بو سرلر ايچوندر كه؛ قرآنِ حكيم، مؤمنلرى پك چوق تكرار و إصرار ايله، تهديد و تشويق ايله گناهدن زجر و خيره سَوق ايدييور.
بر زمان قرآنِ حكيمڭ بو تكرار ايله شدّتلى إرشاداتى بڭا بو فكرى ويردى كه؛ بو قدر متمادى إخطارلر و ايقاظلر، مؤمن إنسانلرى ثباتسز و حقيقتسز گوسترييورلر. إنسانڭ شرفنه ياقيشميهجق بر وضعيت ويرييورلر. چونكه بر مأمور، آمرندن آلديغى بر تك أمرى إطاعتنه كافى ايكن، عين أمرى اون دفعه سويلهسه، او مأمور جدًّا گوجنهجك. بنى إتهام ايدييورسڭ، بن خائن دگلم، دير. حالبوكه أڭ خالص مؤمنلره قرآنِ حكيم مصرّانه مكرّر أمر ايدييور. بو فكر بنم ذهنمى قورجالاديغى بر زمانده ايكى اوچ صادق آرقداشلرم واردى. اونلرى شيطانِ إنسينڭ دسيسهلرينه قاپيلمامق ايچون پك چوق دفعه إخطار و ايقاظ ايدييوردم. "بزى إتهام ايدييورسڭ" دييه گوجنمييورلردى. فقط بن قلبًا دييوردم كه: "بو متماديًا إخطارلرمله بونلرى گوجنديرييورم، صداقتسزلكله و ثباتسزلقله إتهام ايدييورم." صوڭره بردن سابق إشارتلرده ايضاح و إثبات ايديلن حقيقت إنكشاف ايتدى. او وقت او حقيقتله هم قرآنِ حكيمڭ تام مطابقِ مقتضاىِ حال و يرنده و إسرافسز و حكمتلى و إتهامسز بر صورتده إصرار و تكراراتى ياپديغنى و عينِ حكمت و محضِ بلاغت اولديغنى بيلدم. و او صادق آرقداشلريمڭ گوجنمهدكلرينڭ سرّينى آڭلادم.
او حقيقتڭ خلاصهسى شودر كه: شيطانلر تخريبات جهتنده سَوق ايتدكلرى ايچون، آز بر عمل ايله چوق شرلرى ياپارلر. اونڭ ايچون طريقِ حقده و هدايتده
— 190 —
گيدنلر، پك چوق إحتياط و شدّتلى صاقينمهيه و مكرّر إخطاراته و كثرتلى معاونته محتاج اولدقلرندندر كه، جنابِ حق او تكرارات جهتنده بيڭ بر إسمى ايله أهلِ ايمانه معاونتنى تقديم ايدييور و بيڭلر مرحمت أللرينى إمدادينه اوزاتييور. شرفنى قيرمييور، بلكه وقايه ايدييور. إنسانڭ قيمتنى كوچك دوشورتمييور، بلكه شيطانڭ شرّينى بيوك گوسترييور.
ايشته أى أهلِ حق و أهلِ هدايت! شيطانِ إنس و جنّينڭ مذكور دسيسهلرندن قورتولمق چارهسى: أهلِ سنّت و جماعت اولان أهلِ حق مذهبنى قرارگاه ياپ و قرآنِ معجز البيانڭ محكمات قلعهسنه گير و سنّتِ سنيهيى رهبر ياپ، سلامتى بول!..
سكزنجى إشارت:سؤال: سابق إشارتلرده إثبات ايتديڭز كه: ضلالت يولى، قولاى و تخريب و تجاوز اولديغى ايچون، چوقلر او يوله سلوك ايدييورلر. حالبوكه سائر رسالهلرده قطعى دليللر ايله إثبات ايتمشسڭز كه: كفر و ضلالت يولى او قدر مشكلاتلى و صعوبتليدر كه، هيچ كيمسه اوڭا گيرمهمك گركدى و قابلِ سلوك دگل. و ايمان و هدايت يولى او قدر قولاى و ظاهردر كه، هركس اوڭا گيرمهلى ايدى.
الجواب:كفر و ضلالت ايكى قسمدر. بر قسمى عملى و فرعى اولمقله برابر، ايمان حكملرينى نفى ايتمك و إنكار ايتمكدر كه، بو طرز ضلالت قولايدر. حقّى قبول ايتمهمكدر، بر تركدر، بر عدمدر، بر عدمِ قبولدر. ايشته بو قسمدر كه، رسالهلرده قولاى گوستريلمش.
ايكنجى قسم ايسه، عملى و فرعى اولمايوب، بلكه إعتقادى و فكرى بر حكمدر. يالڭز ايمانڭ نفينى دگل، بلكه ايمانڭ ضدّينه گيدوب بر يول آچمقدر.
— 191 —
بو ايسه، باطلى قبولدر، حقّڭ عكسنى إثباتدر. بو قسم، ايمانڭ يالڭز نفيى و نقيضى دگل، ايمانڭ ضدّيدر. عدمِ قبول دگل كه قولاى اولسون، بلكه قبولِ عدمدر. و او عدمى إثبات ايتمكله قبول ايديلهبيلير. اَلْعَدَمُ لَا يُثْبَتُ قاعدهسيله: عدمڭ إثباتى ألبته قولاى دگلدر.
ايشته سائر رسالهلرده إمتناع درجهسنده صعوبتلى و مشكلاتلى گوستريلن كفر و ضلالت بو قسمدر كه، ذرّه مقدار شعورى بولونان، بو يوله سالك اولمامق لازمدر. هم بو يول، رسالهلرده قطعى إثبات ايديلديگى گبى او قدر دهشتلى ألملرى وار و بوغوجى قراڭلقلرى وار كه؛ ذرّه مقدار عقلى بولونان، او يوله طالب اولماز.
أگر دينيلسه:بو قدر أليم و قراڭلقلى، مشكلاتلى يوله ناصل أكثر إنسانلر گيدييورلر؟
الجواب:ايچنه دوشمش بولونويورلر، چيقامييورلر. هم إنساندهكى نباتى و حيوانى قوّهلرى، عاقبتى گورمدكلرى، دوشونهمدكلرى و او إنساندهكى لطائفِ إنسانيهيه غلبه ايتدكلرى ايچون، چيقمق ايستهمييورلر و حاضر و موقّت بر لذّتله متسلّى اولويورلر.
سؤال:أگر دينيلسه: ضلالتده اويله دهشتلى بر ألم و بر قورقو وار كه؛ كافر، دگل حياتدن لذّت آلماسى، هيچ ياشاماماسى لازم گلييور. بلكه او ألمدن أزيلملى و او قورقودن ئودى پاطلامالى ايدى. چونكه إنسانيت إعتباريله حدسز أشيايه مشتاق و حياته عاشق اولديغى حالده، كفر واسطهسيله موتنى بر إعدامِ أبدى و بر فراقِ لا يزالى و زوالِ موجوداتى و أحبابنڭ وفاتلرينى و بتون سَوْدكلرينى إعدام و
— 192 —
مفارقتِ أبديه صورتنده گوزى اوڭنده دائما كفر واسطهسيله گورن إنسان، ناصل ياشايهبيلير؟ ناصل حياتدن لذّت آلابيلير؟
الجواب:عجيب بر مغلطهِٔ شيطانيه ايله كندينى آلداتير، ياشار. صورى بر لذّت آلير ظن ايدر. مشهور بر تمثيل ايله اونڭ ماهيتنه إشارت ايدهجگز. شويله كه:
دينيلييور: دوه قوشنه ديمشلر: "قنادلرڭ وار، اوچ!" او ده قنادلرينى قيصوب، "بن دوهيم" ديمش، اوچمامش. فقط آوجينڭ طوزاغنه دوشمش. آوجى بنى گورمهسين دييه باشنى قومه صوقمش. حالبوكه قوجه گوودهسنى طيشاريده بيراقمش، آوجىيه هدف ايتمش. صوڭره اوڭا ديمشلر: "مادام دوهيم دييورسڭ، يوك گوتور!" او زمان قنادلرينى آچيويرمش، "بن قوشم" ديمش، يوكڭ زحمتندن قورتولمش. فقط حاميسز و يمسز اولارق آوجيلرڭ هجومنه هدف اولمش. عينًا اونڭ گبى؛ كافر، قرآنڭ سماوى إعلاناتنه قارشى كفرِ مطلقى بيراقوب مشكوك بر كفره اينمش. اوڭا دينيلسه: "مادام موت و زوالى، بر إعدامِ أبدى بيلييورسڭ؛ كنديڭى آصهجق اولان دار آغاجى گوز اوڭنده... اوڭا هر وقت باقان، ناصل ياشار؟ ناصل لذّت آلير؟" او آدم، قرآنڭ عمومى وجهِ رحمت و شموللى نورندن آلديغى بر حصّه ايله دير: موت إعدام دگل، إحتمال بقا وار. وياخود دوه قوشى گبى باشنى غفلت قومنه صوقار، تا كه أجل اونى گورمهسين و قبر اوڭا باقماسين و زوالِ أشيا اوڭا اوق آتماسين!
الحاصل:او مشكوك كفر واسطهسيله دوه قوشى گبى موت و زوالى إعدام معناسنده گورديگى وقت قرآن و سماوى كتابلرڭ ايمان بِالآخرته دائر قطعى إخباراتى اوڭا بر إحتمال ويرر. او كافر، او إحتماله ياپيشير، او دهشتلى ألمى اوزرينه آلماز. او وقت اوڭا دينيلسه: "مادام باقى بر عالمه گيديلهجك؛ او عالمده گوزل
— 193 —
ياشامق ايچون تكاليفِ دينيه مشقّتنى چكمك گركدر." او آدم شكِّ كفرى جهتيله دير: "بلكه يوقدر؛ يوق ايچون نهدن چاليشهيم؟" يعنى: وقتا كه او حُكمِ قرآنڭ ويرديگى إحتمالِ بقا جهتيله إعدامِ أبدى آلامندن قورتولور؛ و مشكوك كفرڭ ويرديگى إحتمالِ عدم جهتيله تكاليفِ دينيه مشقّتى اوڭا متوجّه اولور، اوڭا قارشى كفر إحتمالنه ياپيشير، او زحمتدن قورتولور. ديمك بو نقطهِٔ نظرده، مؤمندن زياده بو حياتده لذّت آلير ظن ايدييور. چونكه تكاليفِ دينيهنڭ زحمتندن إحتمالِ كفرى ايله قورتولويور و آلامِ أبديهدن ايسه إحتمالِ ايمانى جهتيله كندى اوزرينه آلماز. حالبوكه بو مغلطهِٔ شيطانيهنڭ حكمى، غايت سطحى و فائدهسز و موقّتدر.
ايشته قرآنِ حكيمڭ كفّارلر حقّنده ده بر نوع جهتِ رحمتى واردر كه؛ حياتِ دنيويهيى اونلره جهنّم اولمقدن بر درجه قورتاروب بر نوع شكّ ويرهرك، شكّ ايله ياشايورلر. يوقسه آخرت جهنّمنى آڭديرهجق بو دنياده دخى معنوى بر جهنّم عذابى چكهجكلردى و إنتحاره مجبور اولاجقلردى.
ايشته أى أهلِ ايمان! سزى إعدامِ أبديدن و دنيوى و اُخروى جهنّملردن قورتاران قرآنڭ حمايتى آلتنه مؤمنانه و معتمدانه گيريڭز و سنّتِ سنيهسنڭ دائرهسنه تسليمكارانه و مستحسنانه داخل اولڭز، دنيا شقاوتندن و آخرتده عذابدن قورتولڭز!
طوقوزنجى إشارت: سؤال:حزب اللّٰه اولان أهلِ هدايت، باشده أنبياء و اونلرڭ باشنده فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام، او قدر عنايت و رحمتِ إلٰهيه و إمدادِ سبحانيهيه مظهر اولدقلرى حالده، نهدن چوق دفعه حزب الشيطان اولان أهلِ ضلالته مغلوب اولمشلر؟ هم خاتم الأنبيانڭ گونش گبى پارلاق نبوّت و رسالتى
— 194 —
و إكسيرِ أعظم گبى تأثيرلى إعجازِ قرآنى واسطهسيله إرشادى و جاذبهِٔ عموميهِٔ كائناتدن داها جاذبهدار حقائقِ قرآنيهنڭ قومشولغنده و ياقيننده اولان مدينه منافقلرينڭ ضلالتده إصرارلرى و هدايته گيرمهملرى نه ايچوندر و حكمتى نهدر؟
الجواب:بو ايكى شق مدهش سؤالڭ حلّى ايچون، درينجه بر أساس بيان ايتمك لازم گلير. شويله كه:
شو كائنات خالقِ ذو الجلالنڭ هم جمالى، هم جلالى ايكى قسم أسماسى بولونديغندن و او جمالى و جلالى إسملر، حكملرينى آيرى آيرى جلوهلرله گوسترمك إقتضا ايتدكلرندن، خالقِ ذو الجلال كائناتده أضدادى بربرينه مزج ايدوب بربرينه مقابل گتيروب و بربرينه متجاوز و مدافع بر وضعيت ويروب، حكمتلى و منفعتدار بر نوع مبارزه صورتنه گتيروب، اوندن ضدلرى بربرينڭ حدودينه گچيروب إختلافات و تغيّرات ميدانه گتيرمكله كائناتى قانونِ تغيّر و تحوّل و دستورِ ترقّى و تكامله تابع قيلديغى ايچون؛ او شجرهِٔ خلقتڭ جامع بر ثمرهسى اولان إنسان نوعنده او قانونِ مبارزهيى داها عجيب بر شكله گتيروب بتون ترقّياتِ إنسانيهيه مدار بر مجاهده قپوسنى آچوب، حزب اللّٰهه قارشى ميدانه چيقهبيلمك ايچون حزب الشيطانه بعض جهازات ويرمش.
ايشته بو سرِّ دقيق ايچوندر كه، أنبيالر چوق دفعه أهلِ ضلالته قارشى مغلوب اولويور. و غايت ضعف و عجزده اولان ضلالت أهلى، معنًا غايت قوّتلى اولان أهلِ حقّه موقّةً غالب اولويورلر و مقاومت ايدييورلر. بو عجيب مقاومتڭ سرِّ حكمتى شودر كه: ضلالتده و كفرده هم عدم و ترك وار كه، پك قولايدر، حركت ايستهمز. هم تخريب وار كه، چوق سهلدر و آساندر؛ آز بر حركت يتر. هم تجاوز وار كه، آز بر عمل ايله چوقلرينه ضرر ويروب، إخافه نقطهسنده و فرعونيت جهتندن اونلره بر مقام قزانديرر. هم عاقبتى گورمهين و حاضر ذوقه مبتلا اولان
— 195 —
إنساندهكى نباتى و حيوانى قوّهلرڭ تطمينى، تلذّذى، حرّيتى واردر كه، عقل و قلب گبى لطائفِ إنسانيهيى إنسانيتكارانه و عاقبتأنديشانه اولان وظيفهلرندن واز گچيرييورلر. أهلِ هدايت و باشده أهلِ نبوّت و باشده حبيبِ ربّ العالمين اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مسلكِ قدسيسى، هم وجودى، هم ثبوتى، هم تعمير، هم حركت، هم حدودده إستقامت، هم عاقبتى دوشونمك، هم عبوديت، هم نفسِ أمّارهنڭ فرعونيتنى، سربستلگنى قيرمق گبى أساساتِ مهمّه بولونديغندندر كه، مدينهِٔ منوّرهده بولونان او زمانڭ منافقلرى، او پارلاق گونشه قارشى يراسه قوشى گبى گوزلرينى يوموب، او جاذبهِٔ عظيمهيه قارشى شيطانى بر قوّهِٔ دافعهيه قاپيلوب، ضلالتده قالمشلر.
أگر دينيليرسه:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مادام حبيبِ ربّ العالميندر. هم ألندهكى حق و لسانندهكى حقيقتدر. و اوردوسندهكى عسكرلرڭ بر قسمى ملائكهدر. و بر آووج صو ايله بر اوردويى صولار. و درت آووج بغداى و بر اوغلاغڭ أتيله بيڭ آدمى طويورهجق بر ضيافت ويرر. و كفّار اوردوسنڭ گوزلرينه بر آووج طوپراق آتمقله او بر آووج طوپراقدن هر كفّارڭ گوزينه بر آووج طوپراق گيرمهسيله اونلرى قاچيرر. و داها بونڭ گبى بيڭ معجزات صاحبى اولان بر قوماندانِ ربّانى، ناصل اولويور اُحُدڭ نهايتنده و حُنَيْنڭ بدايتنده مغلوب اولويور؟
الجواب:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، نوعِ بشره مقتدا و إمام و رهبر اولارق گوندريلمشدر. تا كه، او نوعِ إنسانى، حياتِ إجتماعيه و شخصيهدهكى دستورلرى اوندن اوگرنسين و حكيمِ ذو الكمالڭ قوانينِ مشيئتنه إطاعته آليشسينلر و دساتيرِ حكمتنه توفيقِ حركت ايتسينلر. أگر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حياتِ إجتماعيه و شخصيهسنده دائما خارق العادهلره و معجزهلره إستناد ايتسه ايدى، او وقت إمامِ مطلق و رهبرِ أكبر اولامازدى.
— 196 —
ايشته بو سرّ ايچوندر كه، يالڭز دعواسنى تصديق ايتديرمك ايچون آرا صيره عند الحاجه، منكِرلرڭ إنكارينى قيرمق ايچون معجزهلر گوستريردى. سائر وقتلرده ناصلكه هركسدن زياده أوامرِ إلٰهيهيه إطاعت ايتمشدر. اويله ده: حكمتِ ربّانيه ايله و مشيئتِ سبحانيه ايله تأسيس ايديلن عادت اللّٰه قوانيننه هركسدن زياده مراعات و إطاعت ايدردى. دشمنه قارشى زره گيهردى، "سپره گيريڭز!" أمر ايدردى. ياره آليردى، زحمت چكردى. تا تماميله حكمتِ إلٰهيه قانوننه و كائناتدهكى شريعتِ فطريهِٔ كبرايه مراعات و إطاعتى گوسترسين.
اوننجى إشارت:إبليسڭ أڭ مهمّ بر دسيسهسى: كندينى، كندينه تابع اولانلره إنكار ايتديرمكدر. شو زمانده، خصوصًا مادّيونلرڭ فلسفهلريله ذهنى بولانانلر، بو بديهى مسئلهده تردّد گوستردكلرى ايچون، شيطانڭ بو دسيسهسنه قارشى بر ايكى سوز سويلهيهجگز. شويله كه:
إنسانلرده شيطان وظيفهسنى گورن جسدلى أرواحِ خبيثه بِالمشاهده بولونديغى گبى، جنّيدن جسدسز أرواحِ خبيثه دخى بولونديغى، او قطعيتدهدر. أگر اونلر مادّى جسد گيسه ايديلر، بو شرير إنسانلرڭ عينى اولاجقديلر. هم أگر بو إنسان صورتندهكى إنسى شيطانلر جسدلرينى چيقارهبيلسه ايديلر، او جنّى إبليسلر اولاجقديلر. حتّى بو شدّتلى مناسبته بناءًدر كه، بر مذهبِ باطل حكم ايتمش كه: "إنسان صورتندهكى غايت شرير أرواحِ خبيثه، ئولدكدن صوڭره شيطان اولور." معلومدر كه: أعلا بر شى بوزولسه، أدنا بر شيئڭ بوزولماسندن داها زياده بوزوق اولور. مثلا: ناصلكه سوت و يوغرت بوزولسهلر، ينه ينيلهبيلير. ياغ بوزولسه، ينيلمز، بعضًا زهر گبى اولور. اويله ده: مخلوقاتڭ أڭ مكرّمى، بلكه أڭ أعلاسى اولان إنسان، أگر بوزولسه، بوزوق حيواندن داها زياده بوزوق اولور. متعفّن مادّهلرڭ
— 197 —
قوقوسيله تلذّذ ايدن حشرات گبى و ايصيرمقله زهرلنديرمكدن لذّت آلان ييلانلر گبى، ضلالت باتاقلغندهكى شرلر و خبيث أخلاقلر ايله تلذّذ و إفتخار ايدر و ظلمڭ ظلماتندهكى ضررلردن و جنايتلردن لذّت آليرلر؛ عادتا شيطانڭ ماهيتنه گيررلر. أوت جنّى شيطانڭ وجودينه قطعى بر دليلى، إنسى شيطانڭ وجوديدر.
ثانيًا:يگرمى طوقوزنجى سوزده يوزر دليلِ قطعى ايله روحانى و مَلكلرڭ وجودينى إثبات ايدن عموم او دليللر، شيطانلرڭ دخى وجودينى إثبات ايدرلر. بو جهتى او سوزه حواله ايدييورز.
ثالثًا:كائناتدهكى امورِ خيريهدهكى قانونلرڭ ممثّلى، ناظرى حكمنده اولان مَلكلرڭ وجودى، إتّفاقِ أديان ايله ثابت اولديغى گبى، امورِ شرّيهنڭ ممثّللرى و مباشرلرى و او اموردهكى قوانينڭ مدارلرى اولان أرواحِ خبيثه و شيطانيه بولونماسى، حكمت و حقيقت نقطهسنده قطعيدر؛ بلكه امورِ شرّيهده ذىشعور بر پردهنڭ بولونماسى داها زياده لازمدر. چونكه يگرمى ايكنجى سوزڭ باشنده دينيلديگى گبى: هركس، هر شيئڭ حسنِ حقيقيسنى گورهمديگى ايچون، ظاهرى شرّيت و نقصانيت جهتنده خالقِ ذو الجلاله قارشى إعتراض ايتمهمك و رحمتنى إتهام ايتمهمك و حكمتنى تنقيد ايتمهمك و حقسز شكوا ايتمهمك ايچون، ظاهرى بر واسطهيى پرده ايدهرك، تا إعتراض و تنقيد و شكوا، او پردهلره گيدوب، خالقِ كريم و حكيمِ مطلقه توجّه ايتمهسين. ناصلكه وفات ايدن عبادڭ كوسمهسندن حضرتِ عزرائيلى قورتارمق ايچون خستهلقلرى أجله پرده ايتمش. اويله ده: حضرتِ عزرائيلى (عس) قبضِ أرواحه پرده ايدوب، تا مرحمتسز توهّم ايديلن او حالتلردن گلن شكوالر، جنابِ حقّه توجّه ايتمهسين. اويله ده: داها زياده بر قطعيتله شرلردن و فنالقلردن گلن إعتراض و تنقيد،
— 198 —
خالقِ ذو الجلاله توجّه ايتمهمك ايچون، حكمتِ ربّانيه، شيطانڭ وجودينى إقتضا ايتمشدر.
رابعًا:إنسان كوچك بر عالم اولديغى گبى، عالم دخى بيوك بر إنساندر. بو كوچك إنسان، او بيوك إنسانڭ بر فهرستهسى و خلاصهسيدر. إنسانده بولونان نمونهلرڭ بيوك أصللرى، إنسانِ أكبرده بِالضروره بولونهجقدر. مثلا: ناصلكه إنسانده قوّهِٔ حافظهنڭ وجودى، عالمده لوحِ محفوظڭ وجودينه قطعى دليلدر. اويله ده: إنسانده قلبڭ بر كوشهسنده لمّهِٔ شيطانيه دينيلن بر آلَتِ وسوسه و قوّهِٔ واهمهنڭ تلقيناتيله قونوشان بر شيطانى لسان و إفساد ايديلن قوّهِٔ واهمه، كوچك بر شيطان حكمنه گچديگنى و صاحبلرينڭ إختيارينه ضد و آرزوسنه مخالف حركت ايتدكلرينى حسًّا و حدسًا هركس نفسنده گورمسى، عالمده بيوك شيطانلرڭ وجودينه قطعى بر دليلدر.
و بو لمّهِٔ شيطانيه و شو قوّهِٔ واهمه، بر قولاق و بر ديل اولدقلرندن، اوڭا اوفلهين و بونى قونوشديران خارجى بر شخصِ شريرهنڭ وجودينى إحساس ايدرلر.
اون برنجى إشارت:أهلِ ضلالتڭ شرّندن كائناتڭ قيزدقلرينى و عناصرِ كلّيهنڭ حدّت ايتدكلرينى و عموم موجوداتڭ غليانه گلدكلرينى، قرآنِ حكيم معجزانه إفاده ايدييور. يعنى: قَومِ نوحڭ باشنه گلن طوفان ايله سماوات و أرضڭ هجومنى و قَومِ ثمود و عادڭ إنكارندن هوا عنصرينڭ حدّتنى و قَومِ فرعونه قارشى صو عنصرينڭ و دڭزڭ غلياننى و قارونه قارشى طوپراق عنصرينڭ غيظنى و أهلِ كفره قارشى آخرتده تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ سرّيله جهنّمڭ غيظنى و اوفكهسنى و سائر موجوداتڭ أهلِ كفر و ضلالته قارشى حدّتنى گوستروب إعلان
— 199 —
ايدهرك غايت مدهش بر طرزده و إعجازكارانه أهلِ ضلالت و عصيانى زجر ايدييور.
سؤال:نه ايچون بويله أهمّيتسز إنسانلرڭ أهمّيتسز عمللرى و شخصى گناهلرى، كائناتڭ حدّتنى جلب ايدييور؟
الجواب:بعض رسالهلرده و سابق إشارتلرده إثبات ايديلديگى گبى: كفر و ضلالت، مدهش بر تجاوزدر و عموم موجوداتى علاقهدار ايدهجك بر جنايتدر. چونكه خلقتِ كائناتڭ بر نتيجهِٔ أعظمى، عبوديتِ إنسانيهدر و ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى ايمان و إطاعتله مقابلهدر. حالبوكه أهلِ كفر و ضلالت ايسه، كفردهكى إنكاريله، موجوداتڭ علّهِٔ غايهلرى و سببِ بقالرى اولان او نتيجهِٔ أعظمى ردّ ايتدكلرى ايچون، عموم مخلوقاتڭ حقوقنه بر نوع تجاوز اولديغى گبى، عموم مصنوعاتڭ آيينهلرنده جلوهلرى تظاهر ايدن و مصنوعاتڭ قيمتلرينى، آيينهدارلق جهتنده عالى ايدن أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى إنكار ايتدكلرى ايچون، او أسماءِ قدسيهيه قارشى بر تزييف اولديغى گبى، عموم مصنوعاتڭ قيمتنى تنزيل ايله او مصنوعاته قارشى بر تحقيرِ عظيمدر. هم عموم موجوداتڭ هر برى برر وظيفهِٔ عاليه ايله موظّف برر مأمورِ ربّانى درجهسنده ايكن، كفر واسطهسيله سقوط ايتديروب، جامد، فانى، معناسز بر مخلوق منزلهسنده گوسترديگندن، عموم مخلوقاتڭ حقوقنه قارشى بر نوع تحقيردر.
ايشته أنواعِ ضلالت درجاتنه گوره آز چوق كائناتڭ ياراديلماسندهكى حكمتِ ربّانيهيه و دنيانڭ بقاسندهكى مقاصدِ سبحانيهيه ضرر ويرديگى ايچون، أهلِ عصيانه و أهلِ ضلالته قارشى كائنات حدّته گلييور، موجودات قيزييور، مخلوقات اوفكهلنيور.
— 200 —
أى جِرمى و جسمى كوچك و جُرمى و ظلمى بيوك و عيب و ذنبى عظيم بيچاره إنسان! كائناتڭ حدّتندن، مخلوقاتڭ نفرتندن، موجوداتڭ ئوفكهسندن قورتولمق ايسترسهڭ، ايشته قورتولمانڭ چارهسى: قرآنِ حكيمڭ دائرهِٔ قدسيهسنه گيرمكدر و قرآنڭ مبلّغى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتِ سنيهسنه إتّباعدر. گير و تابع اول!
اون ايكنجى إشارت:درت سؤال و جوابدر.
برنجى سؤال:محدود بر حياتده، محدود گناهلره مقابل، حدسز بر عذاب و نهايتسز بر جهنّم ناصل عدالت اولور؟
الجواب:سابق إشارتلرده، خصوصًا بوندن أوّلكى اون برنجى إشارتده قطعيًا آڭلاشيلدى كه: كفر و ضلالت جنايتى، نهايتسز بر جنايتدر و حدسز بر حقوقه تجاوزدر.
ايكنجى سؤال:شريعتده دينيلمشدر كه: "جهنّم جزاىِ عملدر، فقط جنّت فضلِ إلٰهى ايلهدر." بونڭ سرِّ حكمتى نهدر؟
الجواب:سابق إشارتلرده تبيّن ايتدى كه: إنسان، ايجادسز بر جزءِ إختيارى ايله و جزئى بر كسب ايله، بر أمرِ عدمى ويا بر أمرِ إعتبارى تشكيل ايله و ثبوت ويرمكله مدهش تخريباته و شرلره سببيت ويرديگى گبى؛ نفسى و هواسى دائما شرلره و ضررلره ميّال اولديغى ايچون، او كوچك كسبڭ نتيجهسندن حاصل اولان سيّئاتڭ مسؤليتنى، او چكر. چونكه اونڭ نفسى ايستدى و كندى كسبيله سببيت ويردى. و شرّ عدمى اولديغى ايچون، عبد اوڭا فاعل اولدى. جنابِ حق ده خلق ايتدى. ألبته او حدسز جنايتڭ مسؤليتنى، نهايتسز بر عذاب ايله چكمگه مستحق اولور. امّا حسنات و خيرات ايسه، مادام كه وجوديدرلر؛ كسبِ إنسانى و
— 201 —
جزءِ إختيارى اونلره علّتِ موجده اولاماز. إنسان، اونده حقيقى فاعل اولاماز. و نفسِ أمّارهسى ده حسناته طرفدار دگلدر، بلكه رحمتِ إلٰهيه اونلرى ايستر و قدرتِ ربّانيه ايجاد ايدر. يالڭز إنسان، ايمان ايله، آرزو ايله، نيّت ايله صاحب اولابيلير. و صاحب اولدقدن صوڭره، او حسنات ايسه، اوڭا أوّلجه ويريلمش اولان وجود و ايمان نعمتلرى گبى سابق حدسز نعمِ إلٰهيهيه بر شكردر، گچمش نعمتلره باقار. وعدِ إلٰهى ايله ويريلهجك جنّت ايسه، فضلِ رحمانى ايله ويريلير. ظاهرده بر مكافاتدر، حقيقتده فضلدر. ديمك سيّئاتده سبب، نفسدر؛ مجازاته بِالذّات مستحقدر. حسناتده ايسه سبب حقدندر، علّت ده حقدندر. يالڭز، إنسان ايمان ايله تصاحب ايدر. "مكافاتنى ايسترم" دييهمز، "فضلنى بكلهرم" دييهبيلير.
اوچنجى سؤال:بياناتِ سابقهدن ده آڭلاشيلييور كه؛ سيّئات، إنتشار و تجاوز ايله تعدّد ايتديگندن، بر سيّئه بيڭ يازيلمالى، حسنه ايسه وجودى اولديغى ايچون مادّةً تعدّد ايتمديگندن و عبدڭ ايجاديله و نفسڭ آرزوسيله اولماديغندن هيچ يازيلماملى ويا بر يازيلمالى ايدى. نهدن سيّئه بر يازيلير، حسنه اون و بعضًا بيڭ يازيلير؟
الجواب:جنابِ حق، كمالِ رحمت و جمالِ رحيميتنى او صورتله گوسترييور.
دردنجى سؤال:أهلِ ضلالتڭ قزاندقلرى موفّقيت و گوستردكلرى قوّت و أهلِ هدايته غلبهلرى گوسترييور كه؛ اونلر بر قوّته و بر حقيقته إستناد ايدييورلر. ديمك يا أهلِ هدايتده ضعف وار، يا اونلرده بر حقيقت وار؟
الجواب:حاشا... نه اونلرده حقيقت وار، نه أهلِ حقده ضعف واردر. فقط مع التأسّف قاصر النظر محاكمهسز بر قسم عوام تردّده دوشوب وسوسه ايدييورلر،
— 202 —
عقيدهلرينه خلل گلييور. چونكه دييورلر: "أگر أهلِ حقده تام حق و حقيقت اولسيدى، بو درجه مغلوبيت و ذلّت اولمامق گركدى. چونكه حقيقت قوّتليدر.
اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ
اولان قاعدهِٔ أساسيه ايله، قوّت حقدهدر. أگر او أهلِ حقّه مقابل غالبانه گلن أهلِ ضلالتڭ حقيقى بر قوّتى و بر نقطهِٔ إستنادى اولماسه ايدى بو درجه غالبيت و موفّقيت اولمامق لازم گلهجكدى؟"
الجواب:أهلِ حقّڭ مغلوبيتى قوّتسزلكدن، حقيقتسزلكدن گلمديگى، سابق إشارتلرله قطعى إثبات ايديلديگى گبى؛ أهلِ ضلالتڭ غلبهسى قوّتلرندن و إقتدارلرندن و نقطهِٔ إستناد بولمالرندن گلمديگى، ينه او إشارتلرله قطعى إثبات ايديلديگندن؛ بو سؤالڭ جوابى، سابق إشارتلرڭ هيئتِ مجموعهسيدر. يالڭز بوراده دسيسهلرندن و إستعمال ايتدكلرى بر قسم سلاحلرينه إشارت ايدهجگز. شويله كه:
بن كندم مكرّرًا مشاهده ايتمشم كه: يوزده اون أهلِ فساد يوزده طقسان أهلِ صلاحى مغلوب ايدييوردى. حيرتله مراق ايتدم، تدقيق ايدهرك قطعيًا آڭلادم كه: او غلبه قوّتدن، قدرتدن گلمييور، بلكه فساددن و آلچاقلقدن و تخريبدن و أهلِ حقّڭ إختلافندن إستفاده ايتمهسندن و ايچلرينه إختلاف آتمقدن و ضعيف طمارلرى طوتمقدن و آشيلامقدن و حسّياتِ نفسانيهيى و أغراضِ شخصيهيى تحريك ايتمكدن و إنسانڭ ماهيتنده مضر معدنلر حكمنده بولونان فنا إستعدادلرى ايشلتديرمكدن و شان و شرف ناميله رياكارانه نفسڭ فرعونيتنى اوقشامقدن و وجدانسزجه تخريباتلرندن هركس قورقماسندن گلييور. و او مِثللو شيطانى دسيسهلر واسطهسيله موقّةً أهلِ حقّه غلبه ايدرلر. فقط وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ سرّيله، اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ دستوريله: اونلرڭ او موقّت غلبهلرى،
— 203 —
منفعت جهتندن اونلر ايچون أهمّيتسز اولمقله برابر، جهنّمى كنديلرينه و جنّتى أهلِ حقّه قزانديرمالرينه سببدر.
ايشته ضلالتده، إقتدارسزلر مقتدر گورونمهلرى و أهمّيتسزلر شهرت قزانمهلرى ايچوندر كه، خودفروش، شهرتپرست، رياكار إنسانلر و آز بر شيله إقتدارلرينى گوسترمك و إخافه و إضرار جهتندن بر موقع قزانمق ايچون أهلِ حقّه مخالفت وضعيتنه گيررلر. تا گورونسون و نظرِ دقّت اوڭا جلب اولونسون. و إقتدار و قدرتله دگل، بلكه ترك و عطالتله سببيت ويرديگى تخريبات اوڭا إسناد ايديلوب، اوندن بحث ايديلسون. ناصلكه بويله شهرت ديوانهلرندن بريسى، نمازگاهى تلويث ايتمش، تا هركس اوندن بحث ايتسين. حتّى اوندن لعنتله ده بحث ايديلمش ده، شهرتپرستلك طمارى كنديسنه بو لعنتلى شهرتى خوش گوسترمش دييه ضربِ مَثل اولمش.
أى عالمِ بقا ايچون ياراديلان و فانى عالمه مبتلا اولان بيچاره إنسان!
فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ
آيتنڭ سرّينه دقّت ايت، قولاق وير! باق نه دييور؟ مفهومِ صريحيله فرمان ايدييور كه: "أهلِ ضلالتڭ ئولمهسيله إنسان ايله علاقهدار اولان سماوات و أرض، اونلرڭ جنازهلرى اوستنده آغلامييورلر، يعنى اونلرڭ ئولمهسيله ممنون اولويورلر." و مفهومِ إشاريسيله إفاده ايدييور كه: "أهلِ هدايتڭ ئولمهسيله سماوات و أرض، اونلرڭ جنازهلرى اوستنده آغلايورلر، فراقلرينى ايستهمييورلر." چونكه أهلِ ايمان ايله بتون كائنات علاقهداردر، اوندن ممنوندر. زيرا ايمان ايله خالقِ كائناتى بيلدكلرى ايچون، كائناتڭ قيمتنى تقدير ايدوب حرمت و محبّت ايدرلر. أهلِ ضلالت گبى تحقير و ضمنى عداوت ايتمزلر.
أى إنسان، دوشون! سن على كلّ حال ئولهجكسڭ. أگر نفس و شيطانه تابع ايسهڭ، سنڭ قومشولرڭ، بلكه أقربالرڭ سنڭ شرّڭدن قورتولمق ايچون مسرور
— 204 —
اولاجقلر. أگر اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ دييوب، قرآنه و حبيبِ رحمانه تابع ايسهڭ؛ او وقت سماوات و أرض و موجودات، هركسڭ درجهسنه نسبةً، سنڭ درجهڭه گوره سنڭ فراقڭدن متأثّر اولوب معنًا آغلارلر. علوى بر ماتم ايله و حشمتلى بر تشييع ايله، قبر قپوسيله گيرديگڭ بقا عالمنده سنڭ درجهڭه نسبةً سنڭ ايچون بر حسنِ إستقبال وار اولديغنه إشارت ايدرلر.
اون اوچنجى إشارت:"اوچ نقطه"در.
برنجى نقطه:شيطانڭ أڭ بيوك بر دسيسهسى: حقائقِ ايمانيهنڭ عظمتى جهتنده طار قلبلى و قيصه عقللى و قاصر فكرلى إنسانلرى آلداتير، دير كه: "بر تك ذات، عموم ذرّات و سيّارات و نجومى و سائر موجوداتى بتون أحواليله تدبيرِ ربوبيتنده چويرييور، إداره ايدييور دينيلييور. بويله حدسز عجيب بيوك مسئلهيه ناصل اينانيلهبيلير؟ ناصل قلبه يرلشير؟ ناصل فكر قبول ايدهبيلير؟" دير. عجزِ إنسانى نقطهسنده بر حسِّ إنكارى اويانديرييور.
الجواب:شيطانڭ بو دسيسهسنى صوصديران سرّ: "اللّٰه أكبر"در. و جوابِ حقيقيسى ده "اللّٰه أكبر"در. أوت "اللّٰه أكبر"ڭ زياده كثرتله شعائرِ إسلاميهده تكرارى، بو دسيسهيى محو ايتمك ايچوندر. چونكه إنسانڭ عاجز قوّتى و ضعيف قدرتى و طار فكرى، بويله حدسز بيوك حقيقتلرى "اللّٰه أكبر" نوريله گوروب تصديق ايدييور و "اللّٰه أكبر" قوّتيله او حقيقتلرى طاشييور و "اللّٰه أكبر" دائرهسنده يرلشديرييور و وسوسهيه دوشن قلبنه دييور كه: بو كائناتڭ غايت منتظمجه تدبير و تدويرى بِالمشاهده گورونويور. بونده ايكى يول وار:
برنجى يول: ممكندر، فقط غايت عظيمدر و خارقهدر. ذاتًا بويله خارقه بر أثر، بر خارقه صنعت ايله، چوق عجيب بر يول ايله اولور. او يول ايسه: موجودات
— 205 —
بلكه ذرّات عددنجه وجودينڭ شاهدلرى بولونان بر ذاتِ أحد و صمدڭ ربوبيتيله و إراده و قدرتيله اولماسيدر.
ايكنجى يول: هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان و إمتناع درجهسنده مشكلاتلى و هيچ بر جهتده معقول اولميان شرك و كفر يوليدر. چونكه يگرمنجى مكتوب و يگرمى ايكنجى سوز گبى چوق رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايديلديگى اوزره: او وقت كائناتڭ هر بر موجودنده و حتّى هر بر ذرّهسنده بر الوهيتِ مطلقه و بر علمِ محيط و حدسز بر قدرت بولونمق لازم گلييور. تا كه، موجوداتده بِالمشاهده گورونن نهايت درجهده نظام و إنتظام و غايت حسّاس ميزان و إمتياز ايله مكمّل و مزيَّن اولان نقوشِ صنعت وجود بولابيلسين.
الحاصل: أگر تام لايق و تام يرنده اولان عظمتلى و كبريالى ربوبيت اولمازسه، او وقت هر جهتجه غيرِ معقول و ممتنع بر يول تعقيب ايتمك لازم گلهجك. لايق و لازم اولان عظمتدن قاچمقله، محال و إمتناعه گيرمگى، شيطان دخى تكليف ايدهمز.
ايكنجى نقطه:شيطانڭ مهمّ بر دسيسهسى: إنسانه قصورينى إعتراف ايتديرمهمكدر. تا كه، إستغفار و إستعاذه يولنى قپاسين. هم نفسِ إنسانيهنڭ أنانيتنى تحريك ايدوب، تا كه نفس كندينى آووقات گبى مدافعه ايتسين؛ عادتا تقصيراتدن تقديس ايتسين. أوت شيطانى ديڭلهين بر نفس، قصورينى گورمك ايستهمز؛ گورسه ده، يوز تأويل ايله تأويل ايتديرر.
وَ عَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلِيلَةٌ
سرّيله: نفسنه نظرِ رضا ايله باقديغى ايچون عيبنى گورمز. عيبنى گورمديگى ايچون إعتراف ايتمز، إستغفار ايتمز، إستعاذه ايتمز؛ شيطانه مسخره
— 206 —
اولور. حضرتِ يوسف عليه السلام گبى بر پيغمبرِ عالىشان،
وَمَا اُبَرِّئُ نَفْسِى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّى
ديديگى حالده، ناصل نفسه إعتماد ايديلهبيلير؟ نفسنى إتهام ايدن، قصورينى گورور. قصورينى إعتراف ايدن، إستغفار ايدر. إستغفار ايدن، إستعاذه ايدر. إستعاذه ايدن، شيطانڭ شرّندن قورتولور. قصورينى گورمهمك او قصوردن داها بيوك بر قصوردر. و قصورينى إعتراف ايتمهمك، بيوك بر نقصانلقدر. و قصورينى گورسه، او قصور قصورلقدن چيقار؛ إعتراف ايتسه، عفوه مستحق اولور.
اوچنجى نقطه:إنسانڭ حياتِ اجتماعيهسنى إفساد ايدن بر دسيسهِٔ شيطانيه شودر كه: بر مؤمنڭ بر تك سيّئهسيله، بتون حسناتنى اورتر. شيطانڭ بو دسيسهسنى ديڭلهين إنصافسزلر، مؤمنه عداوت ايدرلر. حالبوكه جنابِ حق حشرده عدالتِ مطلقه ايله ميزانِ أكبرنده أعمالِ مكلّفينى طارتديغى زمان، حسناتى سيّئاته غالبيتى، مغلوبيتى نقطهسنده حكم أيلر. هم سيّئاتڭ أسبابى چوق و وجودلرى قولاى اولديغندن، بعضًا بر تك حسنه ايله چوق سيّئاتنى اورتر. ديمك بو دنياده، او عدالتِ إلٰهيه نقطهسنده معامله گركدر. أگر بر آدمڭ اييلكلرى فنالقلرينه كميةً ويا كيفيةً زياده گلسه، او آدم محبّته و حرمته مستحقدر. بلكه قيمتدار بر تك حسنه ايله، چوق سيّئاتنه نظرِ عفو ايله باقمق لازمدر. حالبوكه إنسان، فطرتندهكى ظلم طماريله، شيطانڭ تلقينيله، بر ذاتڭ يوز حسناتنى بر تك سيّئه يوزندن اونوتور، مؤمن قارداشنه عداوت ايدر، گناهلره گيرر. ناصل بر سينك قنادى گوز اوستنه بيراقيلسه؛ بر طاغى ستر ايدر، گوسترمز. اويله ده إنسان غرض طماريله، سينك قنادى قدر بر سيّئه ايله طاغ گبى حسناتى اورتر، اونوتور؛ مؤمن قارداشنه عداوت ايدر، إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده بر فساد آلَتى اولور.
— 207 —
شيطانڭ بو دسيسهسنه بڭزر ديگر بر دسيسه ايله، إنسانڭ سلامتِ فكرينى إفساد ايدييور، حقائقِ ايمانيهيه قارشى صحّتِ محاكمهيى بوزويور و إستقامتِ فكريهيى إخلال ايدييور. شويله كه:
بر حقيقتِ ايمانيهيه دائر يوزر دلائلِ إثباتيهنڭ حكمنى، نفينه دلالت ايدن بر أماره ايله قيرمق ايستر. حالبوكه قاعدهِٔ مقرّرهدر كه: "بر إثبات ايديجى، چوق نفى ايديجيلره ترجّح ايدييور." بر دعوايه مثبت بر شاهدڭ حكمى، يوز نافيلره راجح اولور. بو حقيقته بو تمثيل ايله باق. شويله كه:
بر سراى، يوزر قپالى قپولرى وار. بر تك قپو آچيلماسيله، او سرايه گيريلهبيلير، اوتهكى قپولر ده آچيلير. أگر بتون قپولر آچيق اولسه، بر ايكى دانهسى قپانسه، او سرايه گيريلهميهجگى سويلهنهمز.
ايشته حقائقِ ايمانيه او سرايدر. هر بر دليل، بر آناختاردر، إثبات ايدييور، قپويى آچييور. بر تك قپونڭ قپالى قالماسيله او حقائقِ ايمانيهدن واز گچيلمز و إنكار ايديلهمز. شيطان ايسه، بعض أسبابه بناءً، يا غفلت ويا جهالت واسطهسيله قپالى قالمش اولان بر قپويى گوسترر؛ إثبات ايديجى بتون دليللرى نظردن إسقاط ايدييور. "ايشته، بو سرايه گيريلمز، بلكه سراى دگلدر، ايچنده بر شى يوقدر." دير قانديرر.
ايشته أى شيطانڭ دسيسهلرينه مبتلا اولان بيچاره إنسان! حياتِ دينيه، حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهنڭ سلامتنى ديلرسهڭ و صحّتِ فكر و إستقامتِ نظر و سلامتِ قلب ايسترسهڭ؛ محكماتِ قرآنيهنڭ ميزانلريله و سنّتِ سنيهنڭ ترازيلريله أعمال و خاطراتڭى طارت و قرآنى و سنّتِ سنيهيى دائما رهبر ياپ و
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
دى، جنابِ حقّه إلتجاده بولون.
— 208 —
ايشته بو اون اوچ إشارت، اون اوچ آناختاردر. قرآنِ معجز البيانڭ أڭ آخركى سورهسى و
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
ڭ مفصّلى و معدنى اولان
اَسْتَعِيذُ بِاللّٰهِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ٭ مَلِكِ النَّاسِ ٭ اِلٰهِ النَّاسِ ٭ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ٭ الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ ٭ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ ٭
سورهسنڭ حصنِ حصينى و قلعهِٔ متيننڭ قپوسنى او اون اوچ آناختارله آچ، گير، سلامتى بول!
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ٭
٭ ٭ ٭
— 209 —
اون دردنجى لمعه
(ايكى مقامدر. برنجى مقامى ايكى سؤالڭ جوابيدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق قارداشم رأفت بك!
ثَوْر و حوته دائر صورديغڭ سؤالڭ بعض رسالهلرده جوابى واردر. او نوع سؤاللره گوره جواب يگرمى دردنجى سوزڭ اوچنجى دالنده اون ايكى أصل ناميله اون ايكى قاعدهِٔ مهمّه بيان ايديلمشدر. او قاعدهلر أحاديثِ نبويهيه دائر مختلف تأويلاته دائر برر محكدرلر و أحاديثه گلن أوهامى دفع ايدهجك مهمّ أساسلردر.
مع التأسّف شيمديلك سنوحاتدن باشقه علمى مسائل ايله إشتغالمه مانع بعض حاللر وار. اونڭ ايچون سؤالڭزه گوره جواب ويرهمييورم. أگر سنوحاتِ قلبيه اولسه، بِالمجبوريه مشغول اولويورم. بعضًا سؤاللره، سنوحات توافق ايتديگى ايچون جواب ويريلير، گوجنمهيڭز. اونڭ ايچون هر بر سؤالڭزه لايقنجه جواب ويرهمييورم. هايدى بو دفعهكى سؤالڭزه قيصه بر جواب ويرهيم.
— 210 —
بو دفعهكى سؤالڭزده دييورسڭز كه:"خواجهلر دييورلر: أرض، اوكوز و باليق اوستنده طورييور. حالبوكه أرض، معلّقده بر ييلديز گبى گزديگنى جغرافيا گورويور. نه اوكوز وار و نه ده باليق؟"
الجواب:ابن عبّاس (رض) گبى ذاتلره إسناد ايديلن صحيح بر روايت وار كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن صورمشلر: "دنيا نه اوستندهدر؟" فرمان ايتمش: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ بر روايتده بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ديمش، ديگر دفعهده عَلَى الْحُوتِ ديمشدر. محدّثلرڭ بر قسمى، إسرائيلياتدن آلينمه و أسكيدن بَرى نقل ايديلن خرافهوارى حكايهلره بو حديثى تطبيق ايتمشلر. خصوصًا بنى إسرائيل عالملرينڭ مسلمان اولانلرندن بر قسمى، كتبِ سابقهده "ثَوْر و حوت" حقّنده گوردكلرى حكايهلرى، حديثه تطبيق ايدوب، حديثڭ معناسنى عجيب بر طرزه چويرمشلر. شيمديلك بو سؤالڭزه دائر غايت مجمل اوچ أساس و اوچ وجه سويلهنهجك.
برنجى أساس:
بنى إسرائيل علماسنڭ بر قسمى مسلمان اولدقدن صوڭره، أسكى معلوماتلرى دخى اونلرله برابر مسلمان اولمش، إسلاميته مال اولمش. حالبوكه او أسكى معلوماتلرنده ياڭليشلر وار. او ياڭليشلر، ألبته اونلره عائددر، إسلاميته عائد دگلدر.
ايكنجى أساس:
تشبيه و تمثيللر، خواصدن عوامه گچدكجه، يعنى علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشدكجه، مرورِ زمانله حقيقت تلقّى ايديلير. مثلا: كوچكلگمده قمر طوتولدى. بن والدهمه ديدم: "نهدن آى بويله اولدى؟" ديدى: "ييلان يوتمش." ديدم: "داها گورونويور؟" ديدى: "يوقاريده ييلانلر جام گبى اولوب، ايچلرنده بولونان شيئى گوستررلر." بو چوجقلق خاطرهسنى چوق زمان تخطّر ايدييوردم. و دير ايدم كه: "بو قدر حقيقتسز بر خرافه، والدهم
— 211 —
گبى جدّى ذاتلرڭ لساننده ناصل گزييور؟" دييه دوشونوردم. تا، فلكيات فنّنى مطالعه ايتديگم وقت گوردم كه: والدهم گبى اويله ديينلر، بر تشبيهى حقيقت تلقّى ايتمشلر. چونكه درجاتِ شمسيهنڭ مدارى اولان "منطقة البروج" تعبير ايتدكلرى دائرهِٔ عظيمه، منازلِ قمريهنڭ مدارى بولونان مائلِ قمر دائرهسى بربرى اوستنه گچمكله، او ايكى دائره هر برى ايكى قوس شكلنى ويرمش؛ او ايكى قوسه فلكيون علماسى لطيف بر تشبيه ايله بيوك ايكى ييلان نامى اولان "تِنّينَيْن" نامنى ويرمشلر.
ايشته او ايكى دائرهنڭ تقاطع نقطهسنه، باش معناسنه "رأس"، ديگرينه قويروق معناسنه "ذَنَبْ" ديمشلر. قمر رأسه و شمس ذنبه گلديگى وقت فلكيون إصطلاحنجه "حيلولتِ أرض" وقوع بولور. يعنى كُرهِٔ أرض تام ايكيسنڭ اورتهسنه دوشر، او وقت قمر خسف اولور. سابق تشبيه ايله "قمر، تِنّينڭ آغزينه گيردى" دينيلير.
ايشته بو علوى و علمى تشبيه، عوامڭ لساننه گيردكجه، مرورِ زمانله، قمرى يوتهجق قوجه بر ييلان شكلنى آلمش.
ايشته ثَوْر و حوت ناميله ايكى بيوك مَلك، بر تشبيهِ لطيفِ قدسى ايله و معنيدار بر إشارتله ثَوْر و حوت ناميله تسميه ايديلمشلر. قدسى، علوى لسانِ نبوّتدن عمومڭ لساننه گيردكجه، او تشبيه حقيقته إنقلاب ايتمش، عادتا غايت بيوك بر اوكوز و دهشتلى بر باليق صورتنى آلمشلر.
اوچنجى أساس:
ناصلكه قرآنڭ متشابهاتى وار؛ غايت درين مسئلهلرى تمثيلات ايله و تشبيهاتله عوامه درس ويرييور. اويله ده: حديثڭ متشابهاتى وار؛ غايت درين حقيقتلرى مأنوس تشبيهاتله إفاده ايدر. مثلا: بر ايكى رسالهده بيان ايتديگمز گبى: بر وقت حضورِ نبويده غايت درين بر گورولتى ايشيدلدى. فرمان
— 212 —
ايتدى كه: "يتمش سنهدر يووارلانوب، بو دقيقهده جهنّمڭ ديبنه دوشن بر طاشڭ گورولتيسيدر." بر قاچ دقيقه صوڭره بريسى گلدى، ديدى: "يتمش ياشندهكى مشهور منافق ئولدى." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ غايت بليغ تمثيلينڭ حقيقتنى إعلان ايتدى.
سنڭ سؤالڭ جوابنه شيمديلك "اوچ وجه" سويلهنهجك.
برنجيسى:حَمَلهِٔ عرش و سماوات دينيلن ملائكهنڭ برينڭ إسمى "نَسِرْ" و ديگرينڭ إسمى "ثَوْر" اولارق درت ملائكهيى، جنابِ حق عرش و سماواته سلطنتِ ربوبيتنه نظارت ايتمك ايچون تعيين ايتديگى گبى، سماواتڭ بر كوچك قارداشى و سيّارهلرڭ بر آرقداشى اولان كُرهِٔ أرضه دخى ايكى مَلك، ناظر و حَمَله اولارق تعيين ايتمشدر. او مَلكلرڭ برينڭ إسمى "ثَوْر" و ديگرينڭ إسمى "حوت"در. و او نامى ويرمهسنڭ سرّى شودر كه: أرض ايكى قسمدر: برى، صو؛ برى طوپراق. صو قسمنى شنلنديرن باليقدر. طوپراق قسمنى شنلنديرن، إنسانلرڭ مدارِ حياتى اولان زراعت، اوكوز ايلهدر و اوكوزڭ اوموزندهدر. كُرهِٔ أرضه مؤكّل ايكى مَلك، هم قوماندان، هم ناظر اولدقلرندن، ألبته باليق طائفهسنه و اوكوز نوعنه بر جهتِ مناسبتلرى بولونمق لازمدر. بلكه، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ او ايكى مَلگڭ عالمِ ملكوت و عالمِ مثالده ثَوْر و حوت صورتنده تمثّللرى وار.
(حاشيه): أوت كُرهِٔ أرض، بحرِ محيطِ هوائيده بر سفينهِٔ ربّانيه و نصِّ حديثله آخرتڭ بر مزرعهسى، يعنى فدانلق تارلاسى اولديغندن، او جامد و شعورسز بيوك گمىيى او دڭزده أمرِ إلٰهى ايله، إنتظام ايله، حكمت ايله يوزديرن، قپودانلق ايدن ملائكهيه "حوت" نامى و او تارلايه إذنِ إلٰهى ايله نظارت ايدن ملائكهيه "ثَوْر" إسمى نه قدر ياقيشديغى ظاهردر.
ايشته بو مناسبته و او نظارته إشارةً و كُرهِٔ أرضڭ او ايكى مهمّ نوع
— 213 —
مخلوقاتنه ايماءً لسانِ معجز البيانِ نبوى،
الْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ
ديمش، غايت درين و گنيش بر صحيفه قدر مسئلهلرى حاوى اولان بر حقيقتى، غايت گوزل و قيصه بر تك جمله ايله إفاده ايتمش.
ايكنجى وجه:مثلا ناصلكه دينيلسه: "بو دولت و سلطنت هانگى شى اوزرنده طورييور؟" جوابنده: عَلَى السَّيْفِ وَ الْقَلَمِ دينيلير. يعنى "عسكر قلنجنڭ شجاعتنه، قوّتنه و مأمور قلمنڭ درايتنه و عدالتنه إستناد ايدر." اويله ده: كُرهِٔ أرض مادام ذىحياتڭ مسكنيدر و ذىحياتڭ قوماندانلرى ده إنساندر و إنسانڭ أهلِ سواحل قسمنڭ قسمِ أعظمنڭ مدارِ تعيّشلرى باليقدر و أهلِ سواحل اولميان قسمنڭ مدارِ تعيّشلرى، زراعتله اوكوزڭ اوموزندهدر و مهمّ بر مدارِ تجارتى ده باليقدر. ألبته دولت، سيف و قلم اوستنده طورديغى گبى؛ كُرهِٔ أرض ده، اوكوز و باليق اوستنده طورييور دينيلير. زيرا نه وقت اوكوز چاليشمازسه و باليق ميليون يمورطهيى بردن طوغورمازسه، او وقت إنسان ياشايامز، حيات سقوط ايدر، خالقِ حكيم ده أرضى خراب ايدر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، غايت معجزانه و غايت علوى و غايت حكمتلى بر جواب ايله:
الْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ
ديمش. نوعِ إنسانينڭ حياتى، نه قدر جنسِ حيوانينڭ حياتيله علاقهدار اولديغنه دائر گنيش بر حقيقتى، ايكى كلمه ايله درس ويرمش.
اوچنجى وجه:أسكى قوزموغرافيا نظرنده گونش گزر. گونشڭ هر اوتوز درجهسنى، بر برج تعبير ايتمشلر. او برجلردهكى ييلديزلرڭ آرالرنده بربرينه ربط ايدهجك فرضى خطلر چكيلسه، بر تك وضعيت حاصل اولديغى وقت، بعض أسد (يعنى آرسلان) صورتنى، بعض ترازى معناسنه اولارق ميزان صورتنى، بعض
— 214 —
اوكوز معناسنه ثَوْر صورتنى، بعض باليق معناسنه حوت صورتنى گوسترمشلر. او مناسبته بناءً او برجلره او إسملر ويريلمش. شو عصرڭ قوزموغرافياسى نظرنده ايسه، گونش گزمييور. او برجلر بوش و معطّل و ايشسز قالمشلر. گونشڭ بدلنه كُرهِٔ أرض گزييور. اويله ايسه او بوش، ايشسز برجلر و يوقاريدهكى معطّل دائرهلر يرينه، يرده أرضڭ مدارِ سنويسنده كوچك مقياسده او دائرهلرى تشكيل ايتمك گركدر. شو حالده بروجِ سماويه، أرضڭ مدارِ سنويسنده تمثّل ايدهجك. و او حالده كُرهِٔ أرض هر آيده بروجِ سماويهنڭ برينڭ گولگهسنده و مثالندهدر. گويا أرضڭ مدارِ سنويسى بر آيينه حكمنده اولارق، سماوى برجلر اونده تمثّل ايدييور.
ايشته بو وجهله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، سابقًا ذكر ايتديگمز گبى بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ، بر دفعه عَلَى الْحُوتِ ديمش. أوت معجز البيان اولان لسانِ نبوّته ياقيشير بر طرزده غايت درين و چوق عصر صوڭره آڭلاشيلاجق بر حقيقته إشارةً بر دفعه عَلَى الثَّوْرِ ديمش. چونكه كُرهِٔ أرض، او سؤالڭ زماننده ثَوْر برجنڭ مثالنده ايدى. بر آى صوڭره ينه صورولمش، عَلَى الْحُوتِ ديمش. چونكه او وقت كُرهِٔ أرض، حوت برجنڭ گولگهسنده ايمش.
ايشته إستقبالده آڭلاشيلاجق بو علوى حقيقته إشارةً و كُرهِٔ أرضڭ وظيفهسندهكى حركتنه و سياحتنه ايماءً و سماوى برجلر، گونش إعتباريله معطّل و مسافرسز اولدقلرينه و حقيقى ايشلهين برجلر ايسه، كُرهِٔ أرضڭ مدارِ سنويسنده بولونديغنه و او برجلرده وظيفه گورن و سياحت ايدن كُرهِٔ أرض اولديغنه رمزًا عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ ديمشدر.
وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ
بعض كتبِ إسلاميهده ثَوْر و حوته دائر عجيب و خارجِ عقل حكايهلر، يا إسرائيلياتدر ويا تمثيلاتدر ويا بعض محدّثلرڭ تأويلاتيدر كه، بعض دقّتسزلر طرفندن
— 215 —
حديث ظن ايديلهرك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إسناد ايديلمش.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ايكنجى سؤال:آلِ عبا حقّندهدر.
قارداشم؛ آلِ عبا حقّندهكى جوابسز قالان سؤالڭزڭ چوق حكمتلرندن يالڭز بر تك حكمتى سويلهنهجك. شويله كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، گيديگى مبارك عباسنى، حضرتِ على (رض) و حضرتِ فاطمه (رض) و حضرتِ حسن و حسينڭ (رض) اوستلرينه اورتمهسى و اونلره بو صورتله
لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا
آيتيله دعا ايتمهسنڭ أسرارى و حكمتلرى وار. سرلرندن بحث ايتميهجگز. يالڭز وظيفهِٔ رسالته تعلّق ايدن بر حكمتى شودر كه:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، غيبآشنا و إستقبالبين نظرِ نبوّتله اوتوز قرق سنه صوڭره صحابهلر و تابعينلر ايچنده مهمّ فتنهلر اولوب قان دوكولهجگنى گورمش. ايچنده أڭ ممتاز شخصيتلر، عباسى آلتنده اولان او اوچ شخصيت اولديغنى مشاهده ايتمش. حضرتِ علىيى (رض) اُمّت نظرنده تطهير و تبرئه ايتمك و حضرتِ حسينى (رض) تعزيه و تسلّى ايتمك و حضرتِ حسنى (رض) تبريك ايتمك و مصالحه ايله مهمّ بر فتنهيى قالديرمقله شرفنى و أمّته عظيم فائدهسنى إعلان ايتمك و حضرتِ فاطمهنڭ ذرّيتنڭ طاهر و مشرّف اولاجغنى و أهلِ بيت عنوانِ عاليسنه لايق اولاجقلرينى إعلان ايتمك ايچون او درت شخصه كنديله برابر "خمسهِٔ آلِ عبا" عنواننى بخش ايدن او عبايى اورتمشدر.
— 216 —
أوت چندان حضرتِ على (رض) خليفهِٔ بِالحق ايدى. فقط دوكولن قانلر چوق أهمّيتلى اولديغندن اُمّت نظرنده تبرئهسى و برائتى، وظيفهِٔ رسالت حسبيله أهمّيتلى اولديغندن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او صورتله اونى تبرئه ايدييور. اونى تنقيد و تخطئه و تضليل ايدن خارجيلرى و أمويلرڭ متجاوز طرفدارلرينى سكوته دعوت ايدييور. أوت خارجيلر و أمويلرڭ مفرط طرفدارلرى حضرتِ على (رض) حقّندهكى تفريطلرى و تضليللرى و حضرتِ حسينڭ (رض) غايت فجيع جگرسوز حادثهسيله شيعهلرڭ إفراطلرى و بدعهلرى و شَيْخَيْندن تبرّيلرى، أهلِ إسلامه چوق ضررلى دوشمشدر.
ايشته بو عبا و دعا ايله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ على (رض) و حضرتِ حسينى (رض) مسئوليتدن و إتهامدن و اُمّتنى اونلر حقّنده سوءِ ظندن قورتارديغى گبى، حضرتِ حسنى (رض) ياپديغى مصالحه ايله أمّته ايتديگى اييلگنى وظيفهِٔ رسالت نقطهسنده تبريك ايدييور و حضرتِ فاطمهنڭ (رض) ذرّيتنڭ نسلِ مباركى، عالمِ إسلامده أهلِ بيت عنواننى آلارق عالى بر شرف قزانهجقلرينى و حضرتِ فاطمه (رض)
اِنِّى اُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
ديين حضرتِ مريمڭ والدهسى گبى ذرّيتجه چوق مشرّف اولاجغنى إعلان ايدييور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْاَبْرَارِ وَعَلٰى اَصْحَابِهِ الْمُجَاهِدِينَ الْمُكْرَمِينَ الْاَخْيَارِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 217 —
ايكنجى مقام
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بيڭلر أسرارندن آلتى سرّينه دائردر.
إخطار:بسملهنڭ رحمت نقطهسنده پارلاق بر نورى، سونوك عقلمه اوزاقدن گوروندى. اونى، كندى نفسم ايچون نوطه صورتنده قيد ايتمك ايستدم. و يگرمى اوتوز قدر سرلر ايله، او نورڭ أطرافنده بر دائره چويرمك ايله آولامق و ضبط ايتمك آرزو ايتدم. فقط مع التأسّف شيمديلك او آرزومه تام موفّق اولامادم. يگرمى اوتوزدن، بش آلتىيه ايندى.
"أى إنسان!" ديديگم وقت نفسمى مراد ايدييورم.
بو درس كندى نفسمه خاص ايكن، روحًا بنمله مناسبتدار و نفسى نفسمدن داها هشيار ذاتلره بلكه مدارِ إستفاده اولور نيّتيله،اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامىاولارق مدقّق قارداشلريمڭ تصويبلرينه حواله ايدييورم.
بو درس عقلدن زياده قلبه باقار، دليلدن زياده ذوقه ناظردر.
— 218 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قَالَتْ يَا اَيُّهَا اْلمَلَؤُا اِنِّى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭
شو مقامده بر قاچ سرّ ذكر ايديلهجكدر.
برنجى سرّ:بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بر جلوهسنى شويله گوردم كه: كائنات سيماسنده، أرض سيماسنده و إنسان سيماسنده بربرى ايچنده بربرينڭ نمونهسنى گوسترن اوچ سكّهِٔ ربوبيت وار.
برى: كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندهكى تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ الوهيتدر كه، بِسْمِ اللّٰه اوڭا باقييور.
ايكنجيسى: كُرهِٔ أرض سيماسنده نباتات و حيواناتڭ تدبير و تربيه و إدارهسندهكى تشابه، تناسب، إنتظام، إنسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ رحمانيتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ اوڭا باقييور.
صوڭره إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنڭ سيماسندهكى لطائفِ رأفت و دقائقِ شفقت و شعاعاتِ مرحمتِ إلٰهيهدن تظاهر ايدن سكّهِٔ علياءِ رحيميتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى الرَّحِيم اوڭا باقييور.
ديمك بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صحيفهِٔ عالمده بر سطرِ نورانى تشكيل ايدن اوچ سكّهِٔ أحديتڭ قدسى عنوانيدر و قوّتلى بر خيطيدر و پارلاق بر خطّيدر.
— 219 —
يعنى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يوقاريدن نزول ايله ثمرهِٔ كائنات و عالمڭ نسخهِٔ مصغّرهسى اولان إنسانه اوجى طايانييور. فرشى عرشه باغلار. إنسانى عرشه چيقمغه بر يول اولور.
ايكنجى سرّ:
قرآنِ معجز البيان، حدسز كثرتِ مخلوقاتده تظاهر ايدن واحديت ايچنده عقولى بوغمامق ايچون، دائما او واحديت ايچنده أحديت جلوهسنى گوسترييور. يعنى، مثلا: ناصلكه گونش، ضياسيله حدسز أشيايى إحاطه ايدييور. مجموعِ ضياسندهكى گونشڭ ذاتنى ملاحظه ايتمك ايچون غايت گنيش بر تصوّر و إحاطهلى بر نظر لازم اولديغندن؛ گونشڭ ذاتنى اونوتديرمامق ايچون، هر بر پارلاق شيده گونشڭ ذاتنى عكسى واسطهسيله گوسترييور و هر پارلاق شى، كندى قابليتنجه گونشڭ جلوهِٔ ذاتيسيله برابر ضياسى، حرارتى گبى خاصّهلرينى گوسترييور و هر پارلاق شى گونشى بتون صفاتيله قابليتنه گوره گوسترديگى گبى؛ گونشڭ ضيا و حرارت و ضيادهكى ألوانِ سبعه گبى كيفياتلرينڭ هر بريسى دخى، عموم مقابلندهكى شيلرى إحاطه ايدييور. اويله ده: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده خطا اولماسين) أحديت و صمديتِ إلٰهيه، هر بر شيده، خصوصًا ذىحياتده، خصوصًا إنسانڭ ماهيت آيينهسنده بتون أسماسيله بر جلوهسى اولديغى گبى؛ وحدت و واحديت جهتيله دخى، موجودات ايله علاقهدار هر بر إسمى بتون موجوداتى إحاطه ايدييور. ايشته واحديت ايچنده عقولى بوغمامق و قلبلر ذاتِ أقدسى اونوتمامق ايچون، دائما واحديتدهكى سكّهِٔ أحديتى نظره ويرييور كه، او سكّهنڭ اوچ مهمّ عقدهسنى إرائه ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در.
اوچنجى سرّ:
شو حدسز كائناتى شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو قراڭلقلى موجوداتى ايشيقلانديران، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بو حدسز إحتياجات
— 220 —
ايچنده يووارلانان مخلوقاتى تربيه ايدن، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هيئتيله ميوهسنه متوجّه اولديغى گبى، بتون كائناتى إنسانه متوجّه ايدن و هر طرفده اوڭا باقديران و معاونتنه قوشديران، بِالبداهه رحمتدر. و بو حدسز فضايى و بوش و خالى عالمى طولديران، نورلانديران و شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو فانى إنسانى أبده نامزد ايدن و أزلى و أبدى بر ذاته مخاطب و دوست ياپان، بِالبداهه رحمتدر.
أى إنسان، مادام رحمت بويله قوّتلى و جاذبهدار و سَويملى و مددكار بر حقيقتِ محبوبهدر. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى، او حقيقته ياپيش و وحشتِ مطلقهدن و حدسز إحتياجاتڭ ألملرندن قورتول و او سلطانِ أزل و أبدڭ تختنه ياناش و او رحمتڭ شفقتيله و شفاعتيله و شعاعاتيله او سلطانه مخاطب و خليل و دوست اول!
أوت كائناتڭ أنواعنى حكمت دائرهسنده إنسانڭ أطرافنده طوپلايوب بتون حاجاتنه كمالِ إنتظام و عنايت ايله قوشديرمق، بِالبداهه ايكى حالتدن بريسيدر: يا كائناتڭ هر بر نوعى كندى كندينه إنسانى طانييور، اوڭا إطاعت ايدييور، معاونتنه قوشييور. (بو ايسه يوز درجه عقلدن اوزاق اولديغى گبى، چوق محالاتى إنتاج ايدييور. إنسان گبى بر عاجزِ مطلقده، أڭ قوّتلى بر سلطانِ مطلقڭ قدرتى بولونمق لازم گلييور.) وياخود بو كائناتڭ پردهسى آرقهسنده بر قديرِ مطلقڭ علمى ايله بو معاونت اولويور. ديمك كائناتڭ أنواعى، إنسانى طانييور دگل؛ بلكه إنسانى بيلن و طانييان، مرحمت ايدن بر ذاتڭ طانيماسنڭ و بيلمهسنڭ دليللريدر.
أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل. هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنواعِ مخلوقاتى سڭا متوجّهًا معاونت أللرينى اوزاتديران و سنڭ حاجتلريڭه "لبّيك!" ديديرتن ذاتِ ذو الجلال سنى بيلمهسين، طانيماسين، گورمهسين؟ مادام سنى بيلييور،
— 221 —
رحمتيله بيلديگنى بيلديرييور. سن ده اونى بيل، حرمتله بيلديگڭى بيلدير و قطعيًا آڭلا كه: سنڭ گبى ضعيفِ مطلق، عاجزِ مطلق، فقيرِ مطلق، فانى، كوچك بر مخلوقه قوجه كائناتى مسخّر ايتمك و اونڭ إمدادينه گوندرمك؛ ألبته حكمت و عنايت و علم و قدرتى تضمّن ايدن حقيقتِ رحمتدر. ألبته بويله بر رحمت، سندن كلّى و خالص بر شكر و جدّى و صافى بر حرمت ايستر. ايشته او خالص شكرڭ و او صافى حرمتڭ ترجمانى و عنوانى اولان بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ى دى. او رحمتڭ وصولنه وسيله و او رحمانڭ درگاهنده شفاعتجى ياپ.
أوت، رحمتڭ وجودى و تحقّقى، گونش قدر ظاهردر. چونكه ناصل مركزى بر نقش، هر طرفدن گلن آتقى و ايپلرڭ إنتظامندن و وضعيتلرندن حاصل اولويور. اويله ده: بو كائناتڭ دائرهِٔ كبراسنده بيڭ بر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسندن اوزانان نورانى آتقيلر، كائنات سيماسنده اويله بر سكّهِٔ رحمت ايچنده بر خاتمِ رحيميتى و بر نقشِ شفقتى طوقويور و اويله بر خاتمِ عنايتى نسج ايدييور كه، گونشدن داها پارلاق كندينى عقللره گوسترييور.
أوت شمس و قمرى، عناصر و معادنى، نباتات و حيواناتى؛ بر نقشِ أعظمڭ آتقى ايپلرى گبى او بيڭ بر إسملرڭ شعاعلريله تنظيم ايدن و حياته خادم ايدن و نباتى و حيوانى اولان عموم والدهلرڭ غايت شيرين و فداكارانه شفقتلريله شفقتنى گوسترن و ذوى الحياتى حياتِ إنسانيهيه مسخّر ايدن و اوندن ربوبيتِ إلٰهيهنڭ غايت گوزل و شيرين بر نقشِ أعظمنى و إنسانڭ أهمّيتنى گوسترن و أڭ پارلاق رحمتنى إظهار ايدن او رحمٰنِ ذو الجمال، ألبته كندى إستغناءِ مطلقنه قارشى، رحمتنى إحتياجِ مطلق ايچندهكى ذىحياته و إنسانه مقبول بر شفاعتجى ياپمش.
أى إنسان، أگر إنسان ايسهڭ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى. او شفاعتجىيى بول!
— 222 —
أوت روىِ زمينده درت يوز بيڭ مختلف آيرى آيرى نباتاتڭ و حيواناتڭ طائفهلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق، شاشيرميهرق، وقتى وقتنه كمالِ إنتظام ايله حكمت و عنايت ايله تربيه و إداره ايدن و كُرهِٔ أرضڭ سيماسنده خاتمِ أحديتى وضع ايدن؛ بِالبداهه بلكه بِالمشاهده رحمتدر و او رحمتڭ وجودى، بو كُرهِٔ أرضڭ سيماسندهكى موجوداتڭ وجودلرى قدر قطعى اولديغى گبى، او موجودات عددنجه تحقّقنڭ دليللرى وار. أوت زمينڭ يوزنده اويله بر خاتمِ رحمت و سكّهِٔ أحديت بولونديغى گبى، إنسانڭ ماهيتِ معنويهسنڭ سيماسنده دخى اويله بر سكّهِٔ رحمت واردر كه، كُرهِٔ أرض سيماسندهكى سكّهِٔ مرحمت و كائنات سيماسندهكى سكّهِٔ عظماىِ رحمتدن داها آشاغى دگل. عادتا بيڭ بر إسمڭ جلوهسنڭ بر نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتى وار.
أى إنسان، هيچ ممكن ميدر كه: سڭا بو سيمايى ويرن، او سيماده بويله بر سكّهِٔ رحمتى و بر خاتمِ أحديتى وضع ايدن ذات، سنى باشى بوش بيراقسين؛ سڭا أهمّيت ويرمهسين؛ سنڭ حركاتڭه دقّت ايتمهسين؛ سڭا متوجّه اولان بتون كائناتى عبث ياپسين؛ خلقت شجرهسنى ميوهسى چوروك، بوزوق أهمّيتسز بر آغاج ياپسين! هم هيچ بر جهتله شبهه قبول ايتمهين و هيچ بر وجهله نقصانيتى اولميان، گونش گبى ظاهر اولان رحمتنى و ضيا گبى گورونن حكمتنى إنكار ايتديرسين. حاشا..
أى إنسان! بيل كه: او رحمتڭ عرشنه يتيشمك ايچون بر معراج وار. او معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و بو معراج نه قدر أهمّيتلى اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، قرآنِ معجز البيانڭ يوز اون درت سورهلرينڭ باشلرينه و هم بتون مبارك كتابلرڭ إبتدالرينه و عموم مبارك ايشلرڭ مبدألرينه باق. و بسملهنڭ عظمتِ قدرينه أڭ قطعى بر حجّت شودر كه: إمامِ شافعى (رض) گبى چوق
— 223 —
بيوك مجتهدلر ديمشلر: "بسمله تك بر آيت اولديغى حالده، قرآنده يوز اون درت دفعه نازل اولمشدر."
دردنجى سرّ:
حدسز كثرت ايچنده واحديت تجلّيسى، خطابِ اِيَّاكَ نَعْبُدُ ديمكله هركسه كافى گلمييور. فكر طاغيلييور. مجموعندهكى وحدت آرقهسنده ذاتِ أحديتى ملاحظه ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديمگه كُرهِٔ أرض وسعتنده بر قلب بولونمق لازم گلييور. و بو سرّه بناءً جزئياتده ظاهر بر صورتده سكّهِٔ أحديتى گوسترديگى گبى، هر بر نوعده سكّهِٔ أحديتى گوسترمك و ذاتِ أحدى ملاحظه ايتديرمك ايچون خاتمِ رحمانيت ايچنده بر سكّهِٔ أحديتى گوسترييور؛ تا كلفتسز هركس هر مرتبهده اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييوب طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه خطاب ايدهرك متوجّه اولسون.
ايشته قرآنِ حكيم، بو سرِّ عظيمى إفاده ايچوندر كه، كائناتڭ دائرهِٔ أعظمندن مثلا سماوات و أرضڭ خلقتندن بحث ايتديگى وقت، بردن أڭ كوچك بر دائرهدن و أڭ دقيق بر جزئيدن بحث ايدر؛ تا كه، ظاهر بر صورتده خاتمِ أحديتى گوسترسين. مثلا: خلقتِ سماوات و أرضدن بحثى ايچنده خلقتِ إنساندن و إنسانڭ سسندن و سيماسندهكى دقائقِ نعمت و حكمتدن بحث آچار؛ تا كه، فكر طاغيلماسين، قلب بوغولماسين، روح معبودينى طوغريدن طوغرىيه بولسون. مثلا:
وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتى مذكور حقيقتى معجزانه بر صورتده گوسترييور.
أوت حدسز مخلوقاتده و نهايتسز بر كثرتده وحدت سكّهلرى، متداخل دائرهلر گبى أڭ بيوگندن، أڭ كوچك سكّهيه قدر أنواعى و مرتبهلرى واردر. فقط او
— 224 —
وحدت نه قدر اولسه ينه كثرت ايچنده بر وحدتدر. حقيقى خطابى تام تأمين ايدهمييور. اونڭ ايچون، وحدت آرقهسنده أحديت سكّهسى بولونمق لازمدر. تا كه، كثرتى خاطره گتيرمهسين. طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه قارشى قلبه يول آچسين. هم سكّهِٔ أحديته نظرلرى چويرمك و قلبلرى جلب ايتمك ايچون او سكّهِٔ أحديت اوستنده غايت جاذبهدار بر نقش و غايت پارلاق بر نور و غايت شيرين بر حلاوت و غايت سَويملى بر جمال و غايت قوّتلى بر حقيقت اولان رحمت سكّهسنى و رحيميت خاتمنى قويمشدر. أوت او رحمتڭ قوّتيدر كه، ذىشعورڭ نظرلرينى جلب ايدر، كندينه چكر و أحديت سكّهسنه ايصال ايدر و ذاتِ أحديهيى ملاحظه ايتديرر و اوندن اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى حقيقى خطابه مظهر ايدر. ايشته بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ فاتحهنڭ فهرستهسى و قرآنڭ مجمل بر خلاصهسى اولديغى جهتله بو مذكور سرِّ عظيمڭ عنوانى و ترجمانى اولمش. بو عنوانى ألنه آلان، رحمتڭ طبقاتنده گزهبيلير. و بو ترجمانى قونوشديران، أسرارِ رحمتى اوگرهنير و أنوارِ رحيميتى و شفقتى گورور.
بشنجى سرّ:
بر حديثِ شريفده وارد اولمش كه:
اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ
(أو كما قال) بو حديثِ شريفى، بر قسم أهلِ طريقت، عقائدِ ايمانيهيه مناسب دوشمهين عجيب بر طرزده تفسير ايتمشلر. حتّى اونلردن بر قسم أهلِ عشق، إنسانڭ سيماىِ معنويسنه بر صورتِ رحمٰن نظريله باقمشلر. أهلِ طريقتڭ بر قسمِ أكثرنده سكر و أهلِ عشقڭ چوغنده إستغراق و إلتباس اولديغندن، حقيقته مخالف تلقّيلرنده بلكه معذوردرلر. فقط عقلى باشنده اولانلر، فكرًا اونلرڭ أساسِ عقائده منافى اولان معنالرينى قبول ايدهمز. ايتسه خطا ايدر.
أوت بتون كائناتى بر سراى، بر أو گبى منتظم إداره ايدن و ييلديزلرى ذرّهلر گبى حكمتلى و قولاى چويرن و گزديرن و ذرّاتى منتظم مأمورلر گبى إستخدام
— 225 —
ايدن ذاتِ أقدسِ إلٰهينڭ شريكى، نظيرى، ضدّى، نِدّى اولماديغى گبى،
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
سرّيله صورتى، مِثلى، مثالى، شبيهى دخى اولاماز. فقط،
وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
سرّيله، مَثل و تمثيل ايله، شئوناتنه و صفات و أسماسنه باقيلير. ديمك مَثل و تمثيل، شئونات نقطهِٔ نظرنده واردر.
شو مذكور حديثِ شريفڭ چوق مقاصدندن بريسى شودر كه: إنسان، إسمِ رحمانى تماميله گوسترر بر صورتدهدر. أوت سابقًا بيان ايتديگمز گبى، كائناتڭ سيماسنده بيڭ بر إسمڭ شعاعلرندن تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گورونديگى گبى، زمين يوزينڭ سيماسنده ربوبيتِ مطلقهِٔ إلٰهيهنڭ حدسز جلوهلريله تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گوستريلديگى گبى، إنسانڭ صورتِ جامعهسنده كوچك بر مقياسده زمينڭ سيماسى و كائناتڭ سيماسى گبى ينه او إسمِ رحمانڭ جلوهِٔ أتمّنى گوسترر ديمكدر. هم إشارتدر كه: ذاتِ رحمٰن الرحيمڭ دليللرى و آيينهلرى اولان ذىحيات و إنسان گبى مظهرلر او قدر او ذاتِ واجب الوجوده دلالتلرى قطعى و واضح و ظاهردر كه، گونشڭ تمثالنى و عكسنى طوتان پارلاق بر آيينه پارلاقلغنه و دلالتنڭ وضوحنه إشارةً "او آيينه گونشدر" دينلديگى گبى، "إنسانده صورتِ رحمٰن وار" وضوحِ دلالتنه و كمالِ مناسبتنه إشارةً دينلمش و دينلير. و أهلِ وحدت الوجودڭ معتدل قسمى لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ بو سرّه بناءً، بو دلالتڭ وضوحنه و بو مناسبتڭ كمالنه بر عنوان اولارق ديمشلر.
اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَلِيقُ بِرَحِيمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰمِينَ
— 226 —
آلتنجى سرّ:
أى حدسز عجز و نهايتسز فقر ايچنده يووارلانان بيچاره إنسان! رحمت نه قدر قيمتدار بر وسيله و نه قدر مقبول بر شفاعتجى اولديغنى بونڭله آڭلا كه: او رحمت، اويله بر سلطانِ ذو الجلاله وسيلهدر كه؛ ييلديزلرله ذرّات برابر اولارق كمالِ إنتظام و إطاعتله (برابر) اوردوسنده خدمت ايدييورلر. و او ذاتِ ذو الجلالڭ و او سلطانِ أزل و أبدڭ إستغناءِ ذاتيسى وار و إستغناءِ مطلق ايچندهدر. هيچ بر جهتله كائناته و موجوداته إحتياجى اولميان بر غنىِّ على الإطلاقدر. و بتون كائنات تحتِ أمر و إرادهسنده و هيبت و عظمتى آلتنده نهايت إطاعتده، جلالنه قارشى تذلّلدهدر. ايشته رحمت سنى أى إنسان! او مستغنئِ على الإطلاقڭ و سلطانِ سرمدينڭ حضورينه چيقارير و اوڭا دوست ياپار و اوڭا مخاطب ايدر و سَوْگيلى بر عبد وضعيتنى ويرر. فقط ناصل سن گونشه يتيشهمييورسڭ، چوق اوزاقسڭ؛ هيچ بر جهتله ياناشهمييورسڭ. فقط گونشڭ ضياسى گونشڭ عكسنى، جلوهسنى سنڭ آيينهڭ واسطهسيله سنڭ ألڭه ويرر. اويله ده: او ذاتِ أقدسه و او شمسِ أزل و أبده بز چندان نهايتسز اوزاغز، ياناشهمايز. فقط اونڭ ضياءِ رحمتى، اونى بزه ياقين ايدييور.
ايشته أى إنسان! بو رحمتى بولان، أبدى توكنمز بر خزينهِٔ نور بولويور. او خزينهيى بولماسنڭ چارهسى: رحمتڭ أڭ پارلاق بر مثالى و ممثّلى و او رحمتڭ أڭ بليغ بر لسانى و دلّالى اولان و رحمةً لِلعالمين عنوانيله قرآنده تسميه ايديلن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتيدر و تبعيتيدر. و بو رحمةً لِلعالمين اولان رحمتِ مجسّمهيه وسيله ايسه صلواتدر. أوت صلواتڭ معناسى، رحمتدر. و او ذىحيات مجسّم رحمته رحمت دعاسى اولان صلوات ايسه، او رحمةً لِلعالمينڭ وصولنه وسيلهدر. اويله ايسه سن صلواتى كنديڭه، او رحمةً لِلعالمينه اولاشمق ايچون وسيله ياپ و او ذاتى ده رحمتِ رحمانه وسيله إتّخاذ ايت. عموم اُمّتڭ رحمةً لِلعالمين اولان عليه الصلاة والسلام حقّنده حدسز بر كثرتله رحمت معناسيله
— 227 —
صلوات گتيرمهلرى، رحمت نه قدر قيمتدار بر هديهِٔ إلٰهيه و نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى، پارلاق بر صورتده إثبات ايدر.
الحاصل:خزينهِٔ رحمتڭ أڭ قيمتدار پيرلانطهسى و قپوجيسى ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام اولديغى گبى، أڭ برنجى آناختارى دخى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و أڭ قولاى بر آناختارى ده صلواتدر.
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنِينَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
اون بشنجى لمعه
رسالهِٔ نور كلّياتنڭ سوزلر، مكتوبات و اون دردنجى لمعهيه قدر اولان قسمنڭ فهرستهسيدر.
فهرست رسالهسى اولارق مستقلًّا نشر ايديلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 228 —
اون آلتنجى لمعه
بِاسْمِهِ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق قارداشلرمخواجه صبرى، حافظ على، مسعود، مصطفىلر، خسرو، رأفت، بكر بك، رشدى، لطفيلر، حافظ أحمد، شيخ مصطفى وسائره...
سزلره مراقلى و مدارِ سؤال اولمش "درت كوچك مسئله"يى معلومات قبيلندن مختصر بر صورتده بيان ايتمكلگه قلبمده بر خاطره حسّ ايتدم.
برنجيسى:قارداشلريمزدن چاپراززاده عبد اللّٰه أفندى گبى بعض آدملر، أهلِ كشفدن روايةً بو گچن رمضانده أهلِ سنّت و جماعت ايچون بر فرَج، بر فتوحات اولاجغنى خبر ويردكلرى حالده ظهور ايتمدى. بويله أهلِ ولايت و كشف، نهدن خلافِ واقع خبر ويرييورلر؟ بندن صورديلر. بن ده بردن سنوحات قبيلندن اولارق ويرديگم جوابڭ مختصرى شودر:
حديثِ شريفده وارد اولمشدر كه: "بعضًا بلا نازل اولويور؛ گليركن قارشيسنه صدقه چيقار، گرى چويرر." شو حديثڭ سرّى گوسترييور كه: مقدّرات، بعض شرائطله وقوعه گليركن گرى قالير. ديمك أهلِ كشفڭ مطّلع
— 229 —
اولديغى مقدّرات مطلق اولماديغنى، بلكه بعض شرائطله مقيّد بولونديغنى و او شرائطڭ وقوع بولماماسيله او حادثه ده وقوعه گلمييور. فقط او حادثه، أجلِ معلّق گبى لوحِ أزلينڭ بر نوع دفترى حكمنده اولان لوحِ محو إثباتده مقدّر اولارق يازيلمشدر. غايت نادر اولارق لوحِ أزلىيه قدر كشف چيقار. أكثرى اورايه چيقامييور. ايشته بو سرّه بناءً، گچن رمضانِ شريفده و قربان بايرامنده و داها باشقه وقتلرده إستخراجه بناءً ويا كشفيات نوعندن ويريلن خبرلر، معلّق اولدقلرى شرائطى بولامدقلرى ايچون وقوعه گلمهمشلر و خبر ويرنلرى تكذيب ايتمييورلر. چونكه مقدّر ايمش، فقط شرطى گلمهدن او ده وقوعه گلمهمش. أوت رمضانِ شريفده بدعهلرڭ رفعنه أهلِ سنّت و جماعتڭ أكثريتله خالص دعاسى بر شرط و بر سببِ مهمّ ايدى. مع الأسف جامعلره رمضانِ شريفده بدعهلر گيرديگندن، دعالرڭ قبولنه سد چكوب فرَج گلمدى. ناصلكه سابق حديثڭ سرّيله: صدقه، بلايى رفع ايدر. أكثريتڭ خالص دعاسى دخى، فرَجِ عمومىيى جذب ايدر. قوّهِٔ جاذبه وجوده گلمديگندن، فتوحات ده ويريلمدى.
ايكنجى مراقلى سؤال:بو ايكى آى ظرفنده هيجانلى بر وضعيتِ سياسيه قارشيسنده بڭا، هم علاقهدار اولديغم چوق قارداشلريمه قوى بر إحتمال ايله فرح ويرهجك بر تشبّث ايتمك لازمكن، او وضعيته هيچ أهمّيت ويرميهرك بِالعكس بنى تضييق ايدن أهلِ دنيانڭ لهنده اولارق بر فكرده بولوندم. بعض ذاتلر حيرت ايچنده حيرتده قالديلر. ديديلر كه: "سڭا إشكنجه ايدن بو مبتدع و قسمًا منافق باشدهكى إنسانلرڭ تعقيب ايتدكلرى سياستى ناصل گورييورسڭ كه ايليشمييورسڭ؟"
ويرديگم جوابڭ مختصرى شودر كه: بو زمانده أهلِ إسلامڭ أڭ مهمّ تهلكهسى، فن و فلسفهدن گلن بر ضلالتله قلبلرڭ بوزولماسى و ايمانڭ
— 230 —
زدهلنمهسيدر. بونڭ چارهِٔ يگانهسى: نوردر، نور گوسترمكدر كه، قلبلر إصلاح اولسون، ايمانلر قورتولسون. أگر سياست طوپوزيله حركت ايديلسه، غلبه چالينسه، او كافرلر منافق درجهسنه اينر. منافق، كافردن داها فنادر. ديمك، طوپوز بويله بر زمانده قلبى إصلاح ايتمز. او وقت كفر قلبه گيرر، صاقلانير؛ نفاقه إنقلاب ايدر. هم نور، هم طوپوز.. ايكيسنى، بو زمانده بنم گبى بر عاجز ياپاماز. اونڭ ايچون بتون قوّتمله نوره صاريلمغه مجبور اولديغمدن، سياست طوپوزى نه شكلده اولورسه اولسون باقمهمق لازم گلييور. امّا مادّى جهادڭ مقتضاسى ايسه؛ او وظيفه شيمديلك بزده دگلدر. أوت أهلنه گوره كافرڭ ويا مرتدڭ تجاوزاتنه سد چكمك ايچون طوپوز لازمدر. فقط ايكى ألمز وار. أگر يوز ألمز ده اولسه، آنجق نوره كافى گلير. طوپوزى طوتهجق ألمز يوق!..
اوچنجى مراقلى سؤال:بو ياقينده إنگليز و ايتاليا گبى أجنبيلرڭ بو حكومته ايليشمهسيله، أسكيدن بَرى بو وطندهكى حكومتڭ حقيقى نقطهِٔ إستنادى و قوّهِٔ معنويهسنڭ منبعى اولان حميتِ إسلاميهيى تهييج ايتمكله شعائرِ إسلاميهنڭ بر درجه إحياسنه و بدعهلرڭ بر درجه دفعنه مدار اولاجغى حالده، نهدن شدّتله حرب عليهنده چيقدڭ و بو مسئلهنڭ آسايشله حلّ ايديلمهسنى دعا ايتدڭ و شدّتلى بر صورتده مبتدعلرڭ حكومتلرى لهنده طرفدار چيقدڭ؟ بو ايسه، طولاييسيله بدعهلره طرفگيرلكدر؟
الجواب:بز، فرَج و فرح و سُرور و فتوحات ايسترز. فقط كافرلرڭ قلنجى ايله دگل. كافرلرڭ قلنجلرى باشلرينى يسين؛ قلنجلرندن گلن فائده بزه لازم دگل. ذاتًا او متمرّد أجنبيلردر كه، منافقلرى أهلِ ايمانه مسلّط ايتديلر و زنديقلرى يتيشديرديلر. هم حرب بلاسى ايسه خدمتِ قرآنيهمزه مهمّ بر ضرردر. بزم أڭ
— 231 —
فداكار و أڭ قيمتدار قارداشلريمزڭ أكثريسى قرق بشدن آشاغى اولديغندن، حرب واسطهسيله وظيفهِٔ قدسيهِٔ قرآنيهيى بيراقوب عسكره گيتمگه مجبور اولاجقديلر. بنم پارهم اولسه، حسنِ رضام ايله، بويله قيمتدار قارداشلريمڭ هر بريسنى عسكرلكدن قورتارمق ايچون، بدلِ نقديه بيڭ ليرا قدر ده اولسه، ويرردم. بويله يوزر قيمتدار قارداشلريمزڭ خدمتِ قرآنيهِٔ نوريهيى بيراقوب مادّى جهاد طوپوزينه أل آتمقده، يوز بيڭ ليرا كندى ضرريمزى حسّ ايدييوردم. حتّى ذكائينڭ بو بر ايكى سنه عسكرلگى، بلكه بيڭ ليرا قدر معنوى فائدهسنى غائب ايتديردى. هر نه ايسه... قادرِ كلِّ شى، بر دقيقهده بلوطلرله طولمش جوِّ هوايى سوپوروب تميزليهرك، سمانڭ برّاق يوزنده ضيادار گونشى گوسترديگى گبى، بو ظلماتلى و رحمتسز بلوطلرى ده إزاله ايدوب حقائقِ شريعتى گونش گبى گوسترر و اوجوز و دغدغهسز ويرهبيلير. اونڭ رحمتندن بكلرز كه، بزه بهالى صاتماسين. باشدهكيلرڭ باشلرينه عقل و قلبلرينه ايمان ويرسين، يتر. او وقت كندى كندينه ايش دوزهلير.
دردنجى مراقلى سؤال:دييورلر كه: مادام سزڭ ألڭزدهكى نوردر، طوپوز دگلدر؛ نوره قارشى معارضه ايديلمز و نوردن قاچيلماز و نورڭ إظهارندن ضرر گلمز. نهدن آرقداشلريڭزه إحتياطى توصيه ايدييورسڭز؟ چوق نورلى رسالهلرى خلقلره گوستريلمهسنى منع ايدييورسڭز؟
بو سؤاله قارشى جوابڭ مختصر مئالى شودر كه: باشلردهكى باشلرڭ چوغى سرخوش، اوقوماز. اوقوسه ده آڭلاماز. ياڭليش معنا ويروب ايليشير. ايليشمهمسى ايچون، عقلى باشنه گلنجهيه قدر گوسترمهمك لازم گلييور. هم چوق وجدانسز إنسانلر وار كه، غرض ويا طمع وياخود خوف جهتيله نورى إنكار ايدر ويا گوزينى قپار. اونڭ ايچون قارداشلريمه ده توصيه ايدييورم كه: إحتياط ايتسينلر، ناأهللرڭ
— 232 —
ألنه حقيقتلرى ويرمهسينلر. هم أهلِ دنيانڭ أوهامنى تحريك ايدهجك ايشلرده بولونماسينلر.
(حاشيه): جدّى بر مسئلهيه وسيله اولابيلهجك بر لطيفه: دونكى گون صباحلين بر دوستمڭ دامادى محمد يانمه گلدى. مسرورانه، بشارتكارانه ديدى كه: "سنڭ بر كتابڭى إسپارطهده طبع ايتمشلر، چوقلر اوقويورلر." بن ديدم: "او، ياساق اولان طبع دگل بلكه مستنسخله بعض نسخهلر آلينمش كه حكومت اوڭا بر شى ديمز." هم ديدم: "صاقين بونى سنڭ دوستڭ اولان ايكى منافقه سويلهمه. اونلر بويله بر شى آرايورلر كه، بهانه ايتسينلر." ايشته قارداشلرم، بو آدم چندان بر دوستمڭ داماديدر؛ او مناسبتله بنم ده أحبابم صاييلير. فقط بربرلك مناسبتيله وجدانسز معلّم و منافق مديرڭ دوستيدر. اوراده قارداشلريمزدن بريسى بيلميهرك اويله سويلهمش. ايى اولدى كه، أڭ أوّل گلدى، بڭا خبر ويردى. بن ده تنبيه ايتدم، فنالغڭ اوڭى آليندى. و تكثير ماكينهسى بيڭلر نسخهلرى بو پرده آلتنده نشر ايتدى.
خاتمه
بوگون رأفت بگڭ بر مكتوبنى آلدم. لحيهِٔ شريفه حقّندهكى سؤالى مناسبتيله دييورم كه: حديثجه ثابتدر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ لحيهِٔ سعادتندن دوشن صاچلرڭ دانهلرى محدوددر. اوتوز قرق دانه ويا أللى آلتمش دانه گبى آز بر مقدارده ايكن، بيڭلر يرده لحيهِٔ سعادتڭ صاچلرى بولونماسى، بنى بر زمان چوق دوشونديردى. او وقت خاطريمه گلمش كه: لحيهِٔ سعادت، يالڭز لحيهِٔ شريفڭ صاچلرندن عبارت دگل، بلكه رأسِ مباركنڭ تراش اولدقجه هيچ بر
— 233 —
شيئنى غائب ايتمهين صحابهلر، او نورلى و مبارك و دائمى ياشايهجق صاچلرى محافظه ايتمشلر. اونلر بيڭلردر. شيمديكى موجوده مساوى گلهبيليرلر.
ينه او وقت خاطريمه گلدى كه: عجبا هر جامعده بولونان، سندِ صحيح ايله بو صاچ حضرتِ رسالتڭ صاچى اولديغى ثابت ميدر كه، اوڭا قارشى زيارت معقول اولابيلسين؟
بردن خاطره گلدى كه: او صاچلرڭ زيارتى، وسيلهدر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه قارشى صلوات گتيرمگه سبب و بر حرمت و محبّته مداردر. وسيلهلك جهتى او شيئڭ ذاتنه باقماز، وسيلهلك جهتنه باقار. اونڭ ايچون أگر بر صاچ حقيقى اولارق لحيهِٔ سعادتدن اولمازسه، مادام ظاهر حاله گوره اويله تلقّى ايديلمش و او وسيلهلك وظيفهسنى ياپييور و حرمته و توجّهه و صلواته وسيله اولويور؛ قطعى سند ايله او صاچڭ ذاتنى تشخيص و تعيين لازم دگلدر. يالڭز، عكسنه قطعى دليل اولماسين، يتر. چونكه تلقّياتِ عامّه و قبولِ اُمّت، بر نوع حجّت حكمنه گچر. بعض أهلِ تقوا بويله ايشلرده، يا تقوا ويا إحتياط ويا عزيمت نقطهسنده ايليشسهلر ده، خصوصى ايليشيرلر. بدعه ده ديسهلر، بدعهِٔ حسنه نوعنده داخلدر. چونكه وسيلهِٔ صلواتدر.
رأفت بك مكتوبنده دييور: "بو مسئله إخوانلر بيْننده مدارِ مناقشه اولمش." قارداشلريمه توصيه ايدييورم كه: إنشقاقه و إفتراقه سببيت ويرن مناقشه ايتمهسينلر. يالڭز مداولهِٔ أفكار صورتنده نزاعسز مباحثهيه آليشسينلر.
٭ ٭ ٭
— 234 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز صدّيق سڭركندلى قارداشلرمإبراهيم، شكرى، حافظ بكر، حافظ حسين، حافظ رجب أفنديلر!
حافظ توفيق ايله گوندرديگڭز اوچ مسئلهيه ملحدلر أسكيدن بَرى ايليشييورلر.
برنجيسى:
حَتّٰى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ
آيتنڭ إفاده ايتديگى ظاهر معناسنه گوره: گونشڭ، حرارتلى و چامورلى بر چشمه صوينده غروب ايتديگنى گورمش، دييور.
ايكنجيسى:سدِّ ذو القرنيْن نرهدهدر؟
اوچنجيسى:آخر زمانده حضرتِ عيسىنڭ (عس) گلهجگنه و دجّالى ئولديرهجگنه دائردر.
بو سؤاللرڭ جوابلرى اوزوندر. يالڭز مختصر بر إشارتله ديرز كه: آياتِ قرآنيه، اُسلوبِ عربيه اوزرينه و ظاهر نظره گوره عمومڭ آڭلايهجغى بر طرزده إفاده ايتديگى ايچون، چوق دفعه تشبيه و تمثيل صورتنده بيان ايدييور.
ايشتهتَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ يعنى گونشڭ، حرارتلى و چامورلى بر چشمه گبى گورونن بحرِ محيطِ غربينڭ ساحلنده ويا وولقانلى، آلَوْلى، دومانلى طاغڭ گوزنده غروب ايتديگنى ذو القرنيْن گورمش. يعنى: ظاهر نظرده بحرِ محيطِ غربينڭ
— 235 —
سواحلنده، يازڭ شدّتِ حرارتيله أطرافندهكى باتاقلق حرارتلنمش، تبخّر ايتديگى بر زمانده او بخار آرقهسنده بيوك بر چشمه حوضهسى صورتنده اوزاقدن ذو القرنيْنه گورونن بحرِ محيطڭ بر قسمنده گونشڭ ظاهرى غروبنى گورمش. ويا وولقانلى، طاش و طوپراق و معدن صولرينى قاريشديرارق فيشقيران بر طاغڭ باشنده يڭى آچيلمش آتشلى گوزنده، سماواتڭ گوزى اولان گونشڭ گيزلنديگنى گورمش.
أوت قرآنِ حكيمڭ معجزانه بلاغتِ إفادهسى بو جمله ايله چوق مسائلى درس ويرييور. أوّلا: ذو القرنيْنڭ مغرب طرفنه سياحتى، شدّتِ حرارت زماننده و باتاقلق طرفنه و گونشڭ غروب آواننه و وولقانلى بر طاغڭ فيشقيرمسى وقتنه تصادف ايتديگنى بيان ايتمكله، آفريقانڭ تمام إستيلاسى گبى چوق عبرتلى مسئلهلره إشارت ايدر. معلومدر كه: گورونن حركتِ شمس، ظاهريدر و كُرهِٔ أرضڭ مخفى حركتنه دليلدر؛ اونى خبر ويرييور. حقيقتِ غروب مراد دگلدر. هم چشمه، تشبيهدر. اوزاقدن بيوك بر دڭز، كوچك بر حوض گبى گورونور. حرارتدن چيقان سيس و بخارلر و باتاقلقلر آرقهسنده گورونن بر دڭزى، چامور ايچنده بر چشمهيه تشبيهى و عربجه هم چشمه، هم گونش، هم گوز معناسنده اولان عَيْنٍ كلمهسى، أسرارِ بلاغتجه غايت معنيدار و مناسبدر.
(حاشيه): فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ دهكى عَيْنٍ تعبيرى، أسرارِ بلاغتجه لطيف بر معنايى رمزًا إخطار ايدييور. شويله كه: "سما و يوزى، گونش گوزيله زمينڭ يوزندهكى جمالِ رحمتى سيردن صوڭره، زمين دخى دڭز گوزيله يوقاريدهكى عظمتِ إلٰهيهيى تماشايى متعاقب؛ او ايكى گوز بربرى ايچنه قپانيركن، روىِ زميندهكى گوزلرى قپايور." دييه معجزانه بر كلمه ايله خاطرلاتييور و گوزلر وظيفهسنه پايدوس إشارتنه إشارت ايدييور.
ذو القرنيْنڭ نظرنده اوزاقلق جهتيله اويله گورونديگى گبى، عرشِ أعظمدن گلن و
— 236 —
أجرامِ سماويهيه قوماندا ايدن سماوى خطابِ قرآنى، بر مسافرخانهِٔ رحمانيهده سراج وظيفهسنى گورن مسخّر گونشى بحرِ محيطِ غربى گبى بر چشمهِٔ ربّانيده گيزلهنييور ديمسى، عظمتنه و علويتنه ياقيشييور و معجزانه اسلوبى ايله، دڭزى حرارتلى بر چشمه و دومانلى بر گوز گوسترر. و سماوى گوزلره اويله گورونور.
الحاصل:بحرِ محيطِ غربىيه چامورلى بر چشمه تعبيرى، ذو القرنيْنه نسبةً اوزاقلق نقطهسنده او بيوك دڭزى بر چشمه گبى گورمش. قرآنڭ نظرى ايسه هر شيئه ياقين اولديغى جهتله، ذو القرنيْنڭ غلطِ حسّ نوعندهكى نظرينه گوره باقهماز، بلكه قرآن سماواته باقهرق گلديگندن كُرهِٔ أرضى كاه بر ميدان، كاه بر سراى، بعضًا بر بشيك، بعضًا بر صحيفه گبى گورديگندن؛ سيسلى، بخارلى قوجه بحرِ محيطِ آطلاسِ غربىيى بر چشمه تعبير ايتمهسى، عظمتِ علويتنى گوسترييور.
ايكنجى سؤالڭز:سدِّ ذو القرنيْن نرهدهدر؟ يأجوج، مأجوج كيملردر؟
الجواب:أسكيدن بو مسئلهيه دائر بر رساله يازمشدم. او وقتڭ ملحدلرى اونڭله ملزم اولمشلردى. شيمديلك هم او رساله يانمده يوقدر، هم قوّهِٔ حافظهم تعطيلِ أشغال ايتمش، يارديم ايتمييور. هم يگرمى دردنجى سوزڭ اوچنجى دالنده بر نبذه بو مسئلهدن بحث ايديلمش. اونڭ ايچون بو مسئلهنڭ يالڭز ايكى اوچ نكتهسنه غايت مختصر بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أهلِ تحقيقڭ بياننه گوره، هم ذو القرنيْن عنواننڭ إشارتيله، يمن پادشاهلرندن ذو اليزن گبى "ذو" كلمهسيله باشلايان إسملرى بولونديغندن بو ذو القرنيْن، إسكندرِ رومى دگلدر. بلكه يمن پادشاهلرندن بريسيدر كه، حضرتِ إبراهيمڭ زماننده بولونمش و حضرتِ خضردن درس آلمش. إسكندرِ رومى ايسه، ميلاددن تقريبًا اوچ يوز سنه أوّل گلمش، آرسطودن درس آلمش. تاريخِ بشرى، منتظم
— 237 —
صورتده اوچ بيڭ سنهيه قدر گيدييور. بو ناقص و قيصه تاريخ نظرى، حضرتِ إبراهيم زمانندن أوّل طوغرى اولارق حكم ايدهمييور. يا خرافهوارى، يا منكِرانه، يا غايت مختصر گيدييور. بو يمنى ذو القرنيْن، تفسيرلرده أسكيدن بَرى إسكندر ناميله إشتهارينڭ سببى، يا او ذو القرنيْنڭ بر إسمى إسكندردر كه، إسكندرِ كبير و أسكى إسكندردر. وياخود آياتِ قرآنيهنڭ ذكر ايتديگى حادثاتِ جزئيهلر؛ كلّى حادثاتڭ اوجلرى اولديغى جهتله:
ذو القرنيْن اولان إسكندرِ كبيرڭ نبوّتكارانه إرشاداتيله أقوامِ ظالمه ايله مللِ مظلومه اورتهسنده حائل و غدّارلرڭ غارتلرينه مانع اولاجق مشهور سدِّ چينڭ بناسنى قورديغى گبى؛ إسكندرِ رومى مِثللو متعدّد جهانگيرلر و قوّتلى پادشاهلر، مادّى جهتنده و معنوى عالمِ إنسانيتڭ پادشاهلرى اولان بر قسم أنبياء و بعض أقطاب دخى معنوى و إرشادى جهتنده او ذو القرنيْنڭ آرقهسنده گيدوب إقتدا ايدوب، مظلوملرى ظالملردن قورتارهجق چارهلرڭ مهملرندن اولان طاغلر اورتهلرنده سدلرى،
(حاشيه): روىِ زمينده مرورِ زمانله طاغ شكلنى آلمش، طانينميهجق بر صورته گلمش چوق صنعى سدلر واردر.
صوڭره طاغلر باشلرنده قلعهلرى قورمشلر. يا بِالذّات مادّى قوّتلريله وياخود إرشاد و تدبيرلريله تأسيس ايتمشلر. صوڭره شهرلرڭ أطرافنده سورلرى و اورتهلرنده قلعهلرى، تا صوڭ چاره اولان قرق ايكيلك طوپلرى و قلعهِٔ سيّار گبى دِرِيتْنَاوطلرى ياپمشلر. حتّى روىِ زمينڭ أڭ مشهور سدّى و قاچ گونلك اوزاق بر مسافه طوتان سدِّ چينى، قرآن لسانيله يأجوج و مأجوجڭ و تعبيرِ ديگرله تاريخ لساننده مانچور و مُغول دينيلن و عالمِ بشريتى قاچ دفعه زير و زبر ايدن و همالايا طاغلرينڭ آرقهسندن چيقان و شرقدن غربه قدر خراب ايدن أقوامِ وحشيه و غارتكار ملّتلرڭ هند و چيندهكى أقوامِ مظلومهيه تجاوزلرينى طورديرمق ايچون او
— 238 —
همالايا سلسلهلرينه ياقين ايكى طاغ اورتهسنده اوزون بر سد ياپديغى و او أقوامِ وحشيهنڭ كثرتله هجوملرينه چوق زمان مانع اولديغى گبى، قافقاس طاغلرنده دربند جهتنده ينه چاپولجى غارتگير أقوامِ تاتاريهنڭ هجومنى طورديرمق ايچون ذو القرنيْنمثال أسكى ايران پادشاهلرينڭ همّتيله سدلر ياپيلمشدر. بو نوعدن چوق سدلر وار. قرآنِ حكيم عموم نوعِ بشر ايله قونوشديغى ايچون، ظاهرًا بر حادثهِٔ جزئيهيى ذكر ايدوب، عموم او حادثهيه بڭزر حادثاتى إخطار ايدهرك قونوشويور.
ايشته بو نقطهِٔ نظردندر كه، سدّه و يأجوج و مأجوجه دائر روايتلر و أقوالِ مفسّرين، آيرى آيرى گيدييور.
هم قرآنِ حكيم، مناسباتِ كلاميه جهتنده بر حادثهدن اوزاق بر حادثهيه إنتقال ايدر. بو مناسباتى دوشونمهين ظن ايدر كه، ايكى حادثهنڭ زمانلرى بربرينه ياقيندر. ايشته سدّڭ خرابيتندن قيامتڭ قوپماسنى قرآنڭ خبر ويرمهسى، قربيتِ زمان جهتيله دگل، بلكه مناسباتِ كلاميه جهتنده ايكى نكته ايچوندر: يعنى بو سد ناصل خراب اولاجق، اويله ده دنيا خراب اولاجقدر. هم ناصلكه فطرى و إلٰهى سدلر اولان طاغلر متيندر، آنجق قيامتڭ قوپمهسيله خراب اولورلر؛ اويله ده بو سد دخى طاغ گبى متيندر، آنجق دنيانڭ خراب اولماسيله خاك ايله يكسان اولابيلير. إنقلاباتِ زمان تخريبات ياپسه ده، چوغى صاغلام قالير ديمكدر. أوت سدِّ ذو القرنيْنڭ كلّيتندن بر فردى اولان سدِّ چينى بيڭلر سنه ياشاديغى حالده داها ميدانده طورييور. إنسانڭ أليله زمين صحيفهسنده يازيلان، مجسّم، متحجّر، معنيدار تاريخِ قديمدن اوزون بر سطر اولارق اوقونويور.
اوچنجى سؤالڭز:حضرتِ عيسى عليه السلامڭ دجّالى ئولديرمسى، هم برنجى مكتوبده و هم اون بشنجى مكتوبده غايت مختصر و سزه كافى بر جواب واردر.
— 239 —
بِاسْمِهِ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز، فداكار، صدّيق، وفادار قارداشلرم خواجه صبرى (رح) و حافظ على (رح)!
"مغيباتِ خمسه"يهدائر سورهِٔ لقمانڭ آخرندهكى آيتڭ حقّنده مهمّ سؤالڭزه غايت مهمّ بر جواب ايستركن، مع التأسّف شيمديكى حالتِ روحيهم و أحوالِ مادّيهم او جوابه مساعد دگلدر. يالڭز سؤالڭزڭ تماس ايتديگى بر ايكى نقطهيه غايت مجمل إشارت ايدهجگز. شو سؤالڭزڭ مئالى گوسترييور كه، أهلِ إلحاد طرفندن تنقيد صورتنده مغيباتِ خمسهدن ياغمورڭ گلمك وقتنه و رحمِ مادردهكى جنينڭ كيفيتنه إعتراض ايديلمش. ديمشلر كه: "رصدخانهلرده بر آلَتله ياغمورڭ وقتِ نزولى كشف ايديلييور. اونى ده، اللّٰهدن باشقهسى ده بيلييور. هم رونتگن شعاعيله رحمِ مادردهكى جنينڭ مذكّر، مؤنّث اولديغى آڭلاشيلييور. ديمك مغيباتِ خمسهيه إطّلاع قابلدر؟"
الجواب:ياغمورڭ وقتِ نزولى بر قاعدهيه مربوط اولماديغى ايچون، طوغريدن طوغرىيه مشيئتِ خاصّهِٔ إلٰهيه ايله باغلى و خزينهِٔ رحمتدن خصوصى إرادهيه تابع اولديغنڭ بر سرِّ حكمتى شودر كه: كائناتده أڭ مهمّ حقيقت و أڭ قيمتدار ماهيت؛ نور، وجود و حيات و رحمتدر كه، بو درت شى پردهسز، واسطهسز، طوغريدن طوغرىيه قدرتِ إلٰهيه و مشيئتِ خاصّهِٔ إلٰهيهيه باقار. سائر مصنوعاتده ظاهرى أسباب، قدرتڭ تصرّفنه پرده اولويورلر. و مطّرد قانونلر و قاعدهلر، بر درجه إراده و مشيئته حجاب اولويور. فقط وجود، حيات و نور و رحمتده او پردهلر قونولمامش. چونكه پردهلرڭ سرِّ حكمتى او ايشده جريان ايتمييور. مادام وجودده
— 240 —
أڭ مهمّ حقيقت، رحمت و حياتدر؛ ياغمور، حياته منشأ و مدارِ رحمت، بلكه عينِ رحمتدر. ألبته وسائط پرده اولميهجق. قاعده و يكنسقلق دخى، مشيئتِ خاصّهِٔ إلٰهيهيى ستر ايتميهجك؛ تا كه هر وقت، هركس، هر شيده شكر و عبوديته و سؤال و دعايه مجبور اولسون. أگر بر قاعده داخلنده اولسه ايدى، او قاعدهيه گووهنوب شكر و رجا قپوسى قپانيردى. گونشڭ طلوعنده نه قدر منفعتلر اولديغى معلومدر. حالبوكه مطّرد بر قاعدهيه تابع اولديغندن، گونشڭ چيقماسى ايچون دعا ايديلمييور و چيقماسنه دائر شكر ياپيلمييور. و علمِ بشرى او قاعدهنڭ يوليله يارين گونشڭ چيقهجغنى بيلديگى ايچون، غائبدن صاييلمييور. فقط ياغمورڭ جزئياتى بر قاعدهيه تابع اولماديغى ايچون، هر وقت إنسانلر رجا و دعا ايله درگاهِ إلٰهيهيه إلتجايه مجبور اولويورلر. و علمِ بشرى، وقتِ نزولنى تعيين ايدهمديگى ايچون، صِرف خزينهِٔ رحمتدن بر نعمتِ خاصّه تلقّى ايدوب حقيقى شكر ايدييورلر.
ايشته بو آيت، بو نقطهِٔ نظردن ياغمورڭ وقتِ نزولنى، مغيباتِ خمسهيه إدخال ايدييور. رصدخانهلردهكى آلَتله، بر ياغمورڭ مقدّماتنى حسّ ايدوب وقتنى تعيين ايتمك، غائبى بيلمك دگل، بلكه غائبدن چيقوب عالمِ شهادته تقرّبى وقتنده بعض مقدّماتنه إطّلاع صورتنده بيلمكدر. ناصل، أڭ خفى امورِ غيبيه وقوعه گلدكده وياخود وقوعه ياقين اولدقدن صوڭره حسِّ قبل الوقوعڭ بر نوعيله بيلينير. او، غيبى بيلمك دگل؛ بلكه او، موجودى ويا مقرّب الوجودى بيلمكدر. حتّى بن كندى أعصابمده بر حسّاسيت جهتيله يگرمى درت ساعت أوّل، گلهجك ياغمورى بعضًا حسّ ايدييورم. ديمك ياغمورڭ مقدّماتى، مباديلرى وار. او مباديلر، رطوبت نوعندن كندينى گوسترييور، آرقهسندن ياغمورڭ گلديگنى بيلديرييور. بو حال، عينًا قاعده گبى، علمِ بشرڭ غائبدن چيقوب داها شهادته گيرمهين اموره وصوله بر وسيله اولور. فقط داها عالمِ شهادته آياق باصميان و
— 241 —
مشيئتِ خاصّه ايله رحمتِ خاصّهدن چيقميان ياغمورڭ وقتِ نزولنى بيلمك، علمِ علّام الغيوبه مخصوصدر.
قالدى ايكنجى مسئله:رونتگن شعاعيله رحمِ مادردهكى چوجغڭ أركك و ديشيسنى بيلمك ايله وَ يَعْلَمُ مَا فِى الْاَرْحَامِ آيتنڭ مئالِ غيبيسنه منافى اولاماز. چونكه آيت يالڭز ذكورت و اُنوثت كيفيتنه دگل، بلكه او چوجغڭ عجيب إستعدادِ خصوصيسى و إستقبالده كسب ايدهجگى وضعيتنه مدار اولان مقدّراتِ حياتيهسنڭ مباديلرى، حتّى سيماسندهكى غايت عجيب اولان سكّهِٔ صمديت مراددر كه، چوجغڭ او طرزده بيلينمسى، علمِ علّام الغيوبه مخصوصدر. يوز بيڭ رونتگنمثال فكرِ بشرى برلشسه، ينه او چوجغڭ عموم أفرادِ بشريهيه قارشى برر علامتِ فارقهسى بولونان يالڭز حقيقى سيماىِ وجهيهسنى كشف ايدهمز. نرهده قالدى كه سيماىِ وجهى سكّهسندن يوز دفعه داها خارقه اولان إستعدادندهكى سيماىِ معنوىيى كشف ايدهبيلسين.
باشده ديدك كه: وجود و حيات و رحمت، بو كائناتده أڭ مهمّ حقيقتلردر و أڭ مهمّ مقام اونلرڭدر. ايشته اونڭ ايچون او جامع حقيقتِ حياتيه، بتون اينجهلكلريله و دقائقيله إرادهِٔ خاصّهيه و رحمتِ خاصّهيه و مشيئتِ خاصّهيه باقمالرينڭ بر سرّى شودر كه: حيات، بتون جهازاتيله و جهاتيله شكر و عبوديت و تسبيحڭ منشأ و مدارى اولديغندندر كه، إرادهِٔ خاصّهيه حجاب اولان يكنسقلق و قاعدهلك و رحمتِ خاصّهيه پرده اولان وسائطِ ظاهريه قونولمامشدر.
جنابِ حقّڭ رحمِ مادردهكى چوجقلرڭ سيماىِ مادّى و معنويلرنده ايكى جلوهسى وار:
بريسى:وحدتنى و أحديتنى و صمديتنى گوسترر كه، او چوجق أعضاىِ أساسيده و جهازاتِ إنسانيهنڭ أنواعنده سائر إنسانلرله موافق و مطابق اولديغى
— 242 —
جهتله، خالق و صانعنڭ وحدتنه شهادت ايدييور. او جَنين بو لسان ايله باغيرييور كه: "بڭا بو سيما و أعضايى ويرن كيم ايسه، بتون أساساتِ أعضاده بڭا بڭزهين بتون إنسانلرڭ صانعى دخى اودر. و هم بتون ذىحياتڭ صانعى اودر."
ايشته رحمِ مادردهكى جنينڭ بو لسانى، غيبى دگل، قاعدهيه و إطّراده و نوعنه تابع اولديغى ايچون معلومدر، بيلينهبيلير. عالمِ شهادتدن عالمِ غيبه گيرمش بر دالدر و بر ديلدر.
ايكنجى جهت:سيماىِ إستعداديهِٔ خصوصيهسى و سيماىِ وجهيهِٔ شخصيهسى لسانيله صانعنڭ إختيارينى، إرادهسنى و مشيئتنى و رحمتِ خاصّهسنى و هيچ بر قيد آلتنده اولماديغنى، باغيروب گوسترييور. فقط بو لسان، غيب الغيبدن گلييور. علمِ أزليدن باشقهسى، قبل الوجود بونى گورهمييور و إحاطه ايدهمييور. رحمِ مادرده ايكن بو سيمانڭ بيڭده بر جهازاتى گورونمكله، بيلينمييور!
الحاصل:جنينڭ سيماىِ إستعداديسنده و سيماىِ وجهيهسنده هم دليلِ وحدانيت وار، هم إختيار و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ حجّتى واردر. أگر جنابِ حق موفّق ايتسه، مغيباتِ خمسهيه دائر بعض نكتهلر يازيلهجقدر. شيمديلك بوندن فضله وقتم و حالم مساعده ايتمدى، خاتمه ويرييورم.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 243 —
اون يدنجى لمعه
(زهرهدن گلمش "اونبش نوطه"دن عبارتدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مقدّمه
اون ايكى سنه أوّل (٭):اون ايكى سنه أوّل دينيلن تاريخ؛ هجرى ١٣٤٠، ميلادى ١٩٢١ سنهلريدر. عنايتِ ربّانيه ايله، معرفتِ إلٰهيهده بر حركتِ فكريه و بر سياحتِ قلبيه و بر إنكشافاتِ روحيهده تظاهر ايدن بعض لمعاتِ توحيديهيى عربى اولارق نوطهلر صورتنده زهره، شعله، حبّه، شَمَّه، ذرّه، قطره گبى رسالهلرده قيد ايتمشدم. اوزون بر حقيقتڭ يالڭز بر اوجنى گوسترمك و پارلاق بر نورڭ يالڭز بر شعاعنى إرائه ايتمك طرزنده يازيلديغندن، يالڭز كندى كنديمه برر خاطره و برر إخطار شكلنده اولديغندن، باشقهلرينڭ إستفادهسى محدود قالمشدى. خصوصًا أڭ ممتاز و أڭ خاص قارداشلريمڭ قسمِ أعظمى عربى اوقومهمشلر. بونلرڭ إصرارى و إلحاحيله او نوطهلرڭ، او لمعهلرڭ قسمًا ايضاحلى و قسمًا قيصه بر مئالنى توركجه اولارق يازمغه مجبور اولدم. شو نوطهلر و عربى رسالهلر، يڭى سعيدڭ أڭ أوّل
— 244 —
حقيقت علمندن بر درجه شهود صورتنده گورديگى ايچون تغيير ايديلمهدن مئاللرى يازيلدى. اونڭ ايچون بعض جملهلر سائر سوزلرده ده ذكر ايديلمكله برابر بوراده ده ذكر ايديلييور؛ و بر قسمى غايت مجمل اولمقله برابر ايضاح ايديلمييور، تا لطافتِ أصليهسنى غائب ايتمهسين.
برنجى نوطه:
كندى نفسمه خطابًا ديمشدم: أى غافل سعيد! بيل كه: شو عالمڭ فناسندن صوڭره سڭا رفاقت ايتمهين و دنيانڭ خرابيله سندن مفارقت ايدن بر شيئه قلبڭى باغلامق سڭا لايق دگلدر. خصوصًا سنڭ عصريڭڭ إنقراضيله سنى ترك ايدوب آرقه چويرن و باخصوص برزخ سفرنده آرقداشلق ايتمهين و خصوصًا سنى قبر قپوسنه قدر تشييع ايتمهين، خصوصًا بر ايكى سنه ظرفنده أبدى بر فراق ايله سندن آيريلوب گناهنى سنڭ بوينڭه طاقان، خصوصًا سنڭ رغمڭه اولارق حصولى آننده سنى ترك ايدن فانى شيلرله قلبڭى باغلامق، كارِ عقل دگلدر. أگر عقلڭ وارسه؛ اُخروى إنقلاباتنده، برزخى أطوارنده و دنيوى إنقلاباتنڭ مصادماتى آلتنده أزيلن، بوزولان و أبدى سفرده سڭا آرقداشلغه مقتدر اولميان ايشلرى بيراق، أهمّيت ويرمه، اونلرڭ زوالندن كدرلنمه. سن كندى ماهيتڭه باق كه: سنڭ لطيفهلرڭ ايچنده اويله بر لطيفه وار كه، أبددن و أبدى ذاتدن باشقهسنه راضى اولاماز. اوندن باشقهسنه توجّه ايدهمييور، ماسواسنه تنزّل ايتمز. بتون دنيايى اوڭا ويرسهڭ، او فطرى إحتياجى تطمين ايدهمز. او شى ايسه، سنڭ طويغولريڭڭ و لطيفهلريڭڭ سلطانيدر. فاطرِ حكيمڭ أمرينه مطيع اولان او سلطانڭه إطاعت ايت، قورتول!..
ايكنجى نوطه:
حقيقتدار بر رؤياده گوردم كه، إنسانلره دييوردم: "أى إنسان! قرآنڭ دساتيرندندر كه، جنابِ حقّڭ ماسواسندن هيچ بر شيئى اوڭا تعبّد ايدهجك بر درجهده كندڭدن بيوك ظن ايتمه. هم سن كنديڭى هيچ بر شيدن
— 245 —
تكبّر ايدهجك درجهده بيوك طوتمه. چونكه مخلوقات، معبوديتدن اوزاقلق نقطهسنده مساوى اولدقلرى گبى، مخلوقيت نسبتنده ده بردرلر."
اوچنجى نوطه:
أى غافل سعيد! بيل كه: غلطِ حسّ نوعندن غايت موقّت دنيايى لا يموت و دائمى گورييورسڭ. أطرافڭه و دنيايه باقديغڭ زمان بر درجه ثابت و مستمر گورديگڭدن، فانى نفسڭى ده او نظر ايله ثابت تلقّى ايتديگڭدن، يالڭز قيامتڭ قوپاجغندن دهشت آلييورسڭ. گويا قيامتڭ قوپماسنه قدر ياشايهجقسڭ گبى، يالڭز اوندن قورقويورسڭ. عقلڭى باشڭه آل. سن و خصوصى دنياڭ، دائمى زوال و فنا ضربهسنه معروضسڭز. سنڭ بو غلطِ حسّڭ و مغلطهڭ شو مثاله بڭزر كه:
بر آدم ألنده اولان آيينهسنى بر خانه ويا بر شهره ويا بر باغچهيه قارشى طوتسه؛ مثالى بر خانه، بر شهر، بر باغچه او آيينهده گورونور. أدنا بر حركت و كوچك بر تغيّر آيينهنڭ باشنه گلسه، او مثالى خانه و شهر و باغچهده هرج و مرج و قاريشيقلق دوشر. خارجدهكى حقيقى خانه، شهر و باغچهنڭ دوام و بقاسى سڭا فائده ويرمز. چونكه سنڭ ألڭدهكى آيينهدهكى خانه و سڭا عائد شهر و باغچه، يالڭز آيينهنڭ سڭا ويرديگى مقياس و ميزان ايلهدر. سنڭ حياتڭ و عمرڭ، آيينهدر. سنڭ دنياڭڭ ديرگى و آيينهسى و مركزى، سنڭ عمرڭ و حياتڭدر. هر دقيقهده او خانه و شهر و باغچهنڭ ئولمسى ممكن و خراب اولماسى محتمل اولديغندن، هر دقيقه سنڭ باشڭه ييقيلاجق و سنڭ قيامتڭ قوپاجق بر وضعيتدهدر. مادام اويلهدر؛ سن، بو حياتڭه و دنياڭه، چكهمدكلرى و قالديرهمدقلرى يوكلرى يوكلتمه!..
دردنجى نوطه:
بيل كه: أكثريتله فاطرِ حكيمڭ عادتيدر، أهمّيتلى و قيمتدار شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يعنى، أكثر أشيانڭ مِثليله تازهلنمسى، موسملرڭ
— 246 —
تبدّلنده، عصرلرڭ دگيشمهسنده او قيمتدار أهمّيتلى شيلرى عينيله إعاده ايدييور. يومى و سنوى و عصرى حشرلرڭ عمومنده، شو قاعدهِٔ عادت اللّٰه أكثريتله مطّرد گورونويور. ايشته بو ثابت قاعدهيه بناءً ديرز: مادام فنونڭ إتّفاقيله و علومڭ شهادتيله، خلقت شجرهسنڭ أڭ مكمّل ميوهسى إنساندر. و مخلوقات ايچنده أڭ أهمّيتلى إنساندر. و موجودات ايچنده أڭ قيمتدار إنساندر. و إنسانڭ بر فردى، سائر حيواناتڭ بر نوعى حكمندهدر. ألبته قطعى بر حدس ايله حكم ايديلير كه، حشر و نشرِ أكبرده بشرڭ هر بر فردى عينيله، جسميله، إسميله، رسميله إعاده ايديلهجكدر.
بشنجى نوطه:
شو نوطهده آوروپا فنونى و مدنيتى، أسكى سعيدڭ فكرنده بر درجه يرلشديگى ايچون، يڭى سعيد حركاتِ فكريهده سير ايتديگى زمان، آوروپانڭ فنون و مدنيتى، او سياحتِ قلبيهده أمراضِ قلبيهيه إنقلاب ايدهرك زياده مشكلاته مدار اولديغندن، بِالمجبوريه يڭى سعيد ذهننى سيلكهليوب، مزخرف فلسفهيى و سفيه مدنيتى آتمق ايستركن، كندى روحنده آوروپانڭ لهنده شهادت ايدن حسّياتِ نفسانيهيى صوصديرمق ايچون، آوروپانڭ شخصِ معنويسى ايله بر جهتده غايت قيصه، بر جهتده اوزون، گلهجك محاورهيه مجبور اولمشدر.
ياڭليش آڭلاشيلمهسين، آوروپا ايكيدر:
بريسى، عيسويلك دينِ حقيقيسندن آلديغى فيض ايله حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيه نافع صنعتلرى و عدالت و حقّانيته خدمت ايدن فنونلرى تعقيب ايدن بو برنجى آوروپايه خطاب ايتمييورم. بلكه فلسفهِٔ طبيعيهنڭ ظلمتيله، مدنيتڭ سيّئاتنى محاسن ظن ايدهرك، بشرى سفاهته و ضلالته سَوق ايدن بوزولمش ايكنجى آوروپايه خطاب ايدييورم. شويله كه:
— 247 —
او زمان، او سياحتِ روحيهده، محاسنِ مدنيت و فنونِ نافعهدن باشقه اولان مالايعنى و مضر فلسفهيى و مضر و سفيه مدنيتى ألنده طوتان آوروپانڭ شخصِ معنويسنه قارشى ديمشدم:
بيل أى ايكنجى آوروپا!سن صاغ ألڭله سقيم و ضلالتلى بر فلسفهيى و صول ألڭله سفيه و مضر بر مدنيتى طوتوب دعوا ايدرسڭ كه، بشرڭ سعادتى بو ايكيسى ايلهدر. سنڭ بو ايكى ألڭ قيريلسين و شو ايكى پيس هديهڭ سنڭ باشڭى يسين و ييهجك.
أى كفر و كفرانى طاغيتوب نشر ايدن بدبخت روح! عجبا هم روحنده، هم وجداننده، هم عقلنده، هم قلبنده دهشتلى مصيبتلرله مصيبتزده اولمش و عذابه دوشمش بر آدمڭ جسميله، ظاهرى بر صورتده آلداتيجى بر زينت و ثروت ايچنده بولونماسيله سعادتى ممكن اولابيلير مى؟ اوڭا مسعود دينيلهبيلير مى؟ آيا گورمييور ميسڭ كه، بر آدمڭ جزئى بر أمردن مأيوس اولماسى و وهمى بر أملدن اميدى كسيلمسى و أهمّيتسز بر ايشدن إنكسارِ خياله اوغراماسى سببيله طاتلى خياللر اوڭا آجيلاشييور، شيرين وضعيتلر اونى تعذيب ايدييور، دنيا اوڭا طار گلييور، زندان اولويور. حالبوكه سنڭ شئآمتڭله، قلبنڭ أڭ درين كوشهلرنده و روحنڭ تا أساسنده ضلالت ضربهسنى يين و او ضلالت جهتيله بتون أمللرى إنقطاعه اوغرايان و بتون ألملرى اوندن نشئت ايدن بر بيچاره إنسانه هانگى سعادتى تأمين ايدييورسڭ؟ عجبا زائل، يالانجى بر جنّتده جسمى بولونان و قلبى، روحى جهنّمده عذاب چكن بر إنسانه مسعود دينيلهبيلير مى؟ ايشته سن بيچاره بشرى بويله باشدن چيقاردڭ، يالانجى بر جنّت ايچنده جهنّمى بر عذاب چكديرييورسڭ.
أى بشرڭ نفسِ أمّارهسى! بو تمثيله باق، بشرى نرهيه سَوق ايتديگڭى بيل. مثلا بزم اوڭمزده ايكى يول وار. بريسندن گيدييورز. گورويورز كه، هر آديم باشنده
— 248 —
بيچاره عاجز بر آدم بولونور. ظالملر هجوم ايدوب مالنى، أشياسنى غصب ايدهرك قولبهجگنى خراب ايدييورلر، بعضًا ده يارهلايورلر. اويله بر طرزده كه، آجينهجق حالنه سما آغلايور. نرهيه باقيلسه حال بو منوال اوزره گيدييور. او يولده ايشيديلن سسلر، ظالملرڭ گورولتيلرى، مظلوملرڭ آغلاييشلرى اولديغندن عمومى بر ماتم، او يولى قاپلايور. إنسان، إنسانيت جهتيله غيرڭ ألميله متألّم اولديغندن، حدسز بر ألمه گرفتار اولويور. حالبوكه وجدان بو درجه تألّمه تحمّل ايدهمديگندن؛ او يولده گيدن، ايكى شيدن بريسنه مجبور اولور. يا إنسانيتدن تجرّد ايدوب و نهايتسز وحشتى إلتزام ايدهرك اويله بر قلبى طاشييهجق كه، كندى سلامتيله برابر عمومڭ هلاكتى اونى متأثّر ايتمهسين وياخود قلب و عقلڭ مقتضاسنى إبطال ايتسين.
أى سفاهت و ضلالتله بوزولمش و عيسوى دينندن اوزاقلاشمش آوروپا! دجّال گبى بر تك گوزى طاشييان كور دهاڭ ايله روحِ بشره بو جهنّمى حالتى هديه ايتدڭ! صوڭره آڭلادڭ كه: بو اويله علاجسز بر علّتدر كه، إنسانى أعلاىِ علّيّيندن، أسفلِ سافلينه آتار. حيواناتڭ أڭ بدبخت درجهسنه اينديرر. بو علّته قارشى بولديغڭ علاج، موقّةً إبطالِ حسّ خدمتى گورن جاذبهدار اويونجقلرڭ و اويوتوجى هوسات و فانتازيهلرڭدر. سنڭ بو علاجڭ، سنڭ باشڭى يسين و ييهجك! ايشته بشره آچديغڭ يول و ويرديگڭ سعادت، بو مثاله بڭزر.
ايكنجى يول كه: قرآنِ حكيم، هدايتيله بشره هديه ايتمشدر. شويلهدر: گورويورز كه او يولڭ هر منزلنده، هر مكاننده، هر شهرنده بر سلطانِ عادلڭ مستقيم عسكرلرى هر طرفده بولونويورلر، گزييورلر. آرا صيره او سلطانڭ أمريله او عسكرلرڭ بر قسمنى ترخيص ايدييورلر. سلاحلرينى، آتلرينى و ميرى لوازماتلرينى آلييورلر، اونلره إذن تذكرهسنى ويرييورلر. او ترخيص اولونان نفرلر، چندان اُنسيت ايتدكلرى آت و سلاحلرڭ تسليم آلينماسندن ظاهرًا محزون اولويورلر. فقط حقيقت
— 249 —
نقطهسنده ترخيصله مفرّح اولوب، سلطانڭ زيارتنه و پادشاهڭ پاىتختنه دونمسى و پادشاهى زيارت ايتمهسى جهتنده غايت ممنون اولويورلر. بعضًا ترخيص مأمورلرى عجمى بر نفره راست گلييورلر. نفر اونلرى طانيمييور. "سلاحڭى تسليم ايت!" دييورلر. نفر دييور: "بن پادشاهڭ عسكرىيم، اونڭ خدمتندهيم؛ صوڭره اونڭ ياننه گيدهجگم. سز نجى اولويورسڭز؟ أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلمش ايسهڭز، گوز و باش اوستنه گلديڭز، أمرينى گوستريڭز؛ يوقسه چكيلڭز، بندن اوزاق اولڭز. بن تك باشمله قالسهم، سزلر بيڭلر دخى اولسهڭز، ينه سزڭله دوگوشهجگم. كندى نفسم ايچون دگل، چونكه نفسم بنم دگل، بنم سلطانمڭدر. بلكه بندهكى نفسم و سلاحم، مالكمڭ أمانتيدر. أمانتى محافظه و سلطانمڭ حيثيتنى حمايه و عزّتنى وقايه ايچون سزه باش أگميهجگم!"
ايشته او ايكنجى يولدهكى مدارِ سُرور و سعادت اولان بيڭلر أحوالدن بو حال بر نمونهدر. سائر أحوالى سن قياس ايت. بتون او ايكنجى يولڭ سفرنده، تولّدات نامنده سَوينج و شنلكله بر تحشيدات و سَوقياتِ عسكريه واردر و وفيات نامنده سُرور و موزيقه ايله ترخيصاتِ عسكريه گورونويورلر. ايشته قرآنِ حكيم بشره بو يولى هديه ايتمشدر. بو هديهيى كيم تام قبول ايتسه، بويله ايكى جهانڭ سعادتنه گيدن بو ايكنجى يولدن گيدر. نه گچمش شيدن محزون و نه ده گلهجك شيدن خوف ايدر.
أى ايكنجى بوزوق آوروپا! سنڭ چوروك و أساسسز أساسلريڭڭ بر قسمى شونلردر كه: "أڭ بيوك مَلكدن أڭ كوچك سمگه قدر هر بر ذىحيات كندى نفسنه مالكدر و كندى ذاتى ايچون چاليشير و كندى لذّتى ايچون چابالار. اونڭ بر حقِّ حياتى وار. غايهِٔ همّتى و هدفِ مقصدى، ياشامق و بقاسنى تأمين ايتمكدر." دييورسڭ. و خالقِ كريمڭ كرم دستورلرندن و أركانِ كائناتده كمالِ إطاعتله
— 250 —
إمتثال ايديلن دستورِ تعاونله، نباتات حيواناتڭ إمدادينه و حيوانات إنسانلرڭ يارديمنه قوشماسندن تظاهر ايدن او عمومى قانونڭ رحيمانه، كريمانه جلوهلرينى جدال ظن ايدوب، "حيات بر جدالدر" دييه أحمقانه حكم ايتمشسڭ. عجبا او دستورِ تعاونڭ جلوهسندن اولان ذرّاتِ طعاميهنڭ، كمالِ شوق ايله بدن حجيرهلرينڭ غدالانديريلمسى ايچون قوشمالرى ناصل جدالدر؟ ناصل بر چارپيشمقدر؟ بلكه او إمداد و او قوشمق، كريم بر ربّڭ أمريله بر تعاوندر.
هم چوروك بر أساسڭ: "هر شى كندى نفسنه مالكدر" دييورسڭ. هيچ بر شى كندى نفسنه مالك اولماديغنه قطعى بر دليل شودر كه: أسبابڭ ايچنده أڭ أشرفى و إختيار نقطهسنده أڭ گنيش إرادهليسى، إنساندر. حالبوكه بو إنسانڭ دوشونمك، سويلهمك و يمك گبى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريهسندن يوز جزئندن اونڭ دستِ إختيارينه ويريلن و دائرهِٔ إقتدارينه گيرن يالڭز مشكوك تك بر جزءدر. بويله أڭ ظاهر فعلڭ يوز جزئندن بر جزئنه مالك اولميان، ناصل كندينه مالكدر دينيلير؟ بويله أڭ أشرف و إختيارى أڭ گنيش، بو درجه حقيقى تصرّفدن و تملّكدن ألى باغلانمش بولونسه؛ "سائر حيوانات و جمادات كندى كندينه مالكدر" ديين، حيواندن داها زياده حيوان و جماداتدن داها زياده جامد و شعورسز اولديغنى إثبات ايدر.
سنى بو خطايه آتوب بو ورطهيه دوشورن، بر گوزلى دهاڭدر. يعنى خارقه، منحوس ذكاڭدر. او كور دهاڭ ايله، هر شيئڭ خالقى اولان ربّڭى اونوتدڭ، موهوم بر طبيعته إسناد ايتدڭ، آثارينى أسبابه ويردڭ، او خالقڭ مالنى باطل معبود اولان طاغوتلره تقسيم ايتدڭ. شو نقطهده و او دهاڭ نظرنده هر ذىحيات، هر بر إنسان، تك باشيله حدسز أعدايه قارشى مقاومت ايتمك و نهايتسز حاجاتڭ تحصيلنه چابالامق لازم گلييور. و ذرّه گبى بر إقتدار، اينجه تل گبى بر إختيار، زائل
— 251 —
لمعه گبى بر شعور، چابوق سونر شعله گبى بر حيات، چابوق گچر دقيقه گبى بر عمر ايله، او حدسز أعدايه و حاجاته قارشى طايانمغه مجبور اولويور. حالبوكه او بيچاره ذىحياتڭ سرمايهسى، بيڭلر مطلوبلرندن بريسنه كافى گلمييور. مصيبته گرفتار اولديغى زمان؛ صاغير، كور أسبابدن باشقه دردينه درمان بكلهمييور،
وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ اِلَّا فِى ضَلَالٍ
سرّينه مظهر اولويور.
سنڭ قراڭلقلى دهاڭ، نوعِ بشرڭ گوندوزينى گيجهيه قلب ايتمش. يالڭز او صيقنتيلى، ظلملى و ظلمتلى گيجهيه ايصينديرمق ايچون؛ يالانجى، موقّت لامبالرله تنوير ايتدڭ. او لامبالر سُرور ايله بشرڭ يوزينه تبسّم ايتمييورلر. بلكه بشرڭ آغلاناجق آجى حاللرندهكى أبلهانه گولمهسنه، او ايشيقلر مستهزيانه گولوب أگلهنييور. هر بر ذىحيات سنڭ شاكردلرڭ نظرنده ظالملرڭ هجومنه معروض، مسكين برر مصيبتزدهدرلر. دنيا بر ماتمخانهِٔ عموميهدر. دنيادهكى صدالر ئولوملردن، ألملردن گلن واويلالردر. سندن تام درس آلان شاكردڭ، بر فرعون اولور. فقط أڭ خسيس شيئه عبادت ايدن و منفعت گورديگى هر شيئى، كندينه ربّ تلقّى ايدن بر فرعونِ ذليلدر. هم سنڭ شاكردڭ متمرّددر. فقط بر لذّتى ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن مسكين بر متمرّددر. خسيس بر منفعت ايچون شيطانڭ آياغنى اوپر درجهده آلچاقلق گوسترر. هم جبّاردر فقط قلبنده بر نقطهِٔ إستناد بولامديغى ايچون، ذاتنده غايت عاجز بر جبّارِ خودفروشدر. او شاكردڭ غايهِٔ همّتى، هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حميت و فداكارلق پردهسى آلتنده كندى منفعتِ نفسنى آرايان و حرص و غرورينى تسكين ايتمگه چاليشان بر دسّاسدر. نفسندن باشقه جدّى اولارق هيچ بر شيئى سومييور. هر شيئى نفسنه فدا ايدييور.
امّا قرآنڭ خالص و تام شاكردى ايسه، بر عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته قارشى ده عبوديته تنزّل ايتمز و جنّت گبى أڭ بيوك و أعظم بر منفعتى غايهِٔ عبوديت
— 252 —
ياپماز بر عبدِ عزيزدر. هم حليم سليمدر. فقط فاطرِ ذو الجلالندن باشقهسنه، إذنى و أمرى اولمادن تذلّیله تنزّل ايتمز بر حليمِ عالىهمّتدر. هم فقيردر فقط اونڭ مالكِ كريمى اوڭا ايلريده إدّخار ايتديگى مكافات ايله بر فقيرِ مستغنيدر. هم ضعيفدر فقط قدرتى نهايتسز اولان سيّدينڭ قوّتنه إستناد ايدن بر ضعيفِ قويدر كه، قرآن حقيقى بر شاكردينه جنّتِ أبديهيى دخى غايهِٔ مقصد ياپديرمديغى حالده؛ بو زائل فانى دنيايى اوڭا غايهِٔ مقصد هيچ ياپار مى؟ ايشته ايكى شاكردڭ همّتلرينڭ نه درجه بربرندن فرقلى اولديغنى آڭلا!
هم فلسفهِٔ سقيمهنڭ شاكردلريله قرآنِ حكيمڭ تيلميذلرينڭ حميتكارلق و فداكارلقلرينى بونڭله موازنه ايدهبيليرسڭز. شويله كه:
فلسفهنڭ شاكردى، كندى نفسى ايچون قارداشندن قاچار، اونڭ عليهنده دعوا آچار. قرآنڭ شاكردى ايسه، سماوات و أرضدهكى عموم صالح عبادى كندينه قارداش تلقّى ايدهرك، غايت صميمى بر صورتده اونلره دعا ايدر و سعادتلريله مسعود اولويور و روحنده شديد بر علاقهيى اونلره قارشى حسّ ايدر. هم أڭ بيوك شى اولان عرش و شمسى، مسخّر برر مأمور و كندى گبى بر عبد، بر مخلوق تلقّى ايدر.
هم ايكى شاكردڭ علويت و إنبساطِ روحلرينى بوندن قياس ايت كه: قرآن، كندى شاكردلرينڭ روحنه اويله بر إنبساط و علويت ويرر كه؛ طقسان طوقوز دانهلى تسبيحه بدل، طقسان طوقوز أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى گوسترن طقسان طوقوز عالملرڭ ذرّاتنى، برر تسبيح دانهلرى اولارق شاكردلرينڭ أللرينه ويرر. "أورادلريڭزى بونڭله اوقويڭز." دير. ايشته قرآنڭ تلميذلرندن شاهِ گيلانى، رفاعى، شاذلى (رض) گبى شاكردلرى، وردلرينى اوقودقلرى وقت ديڭله، باق! أللرنده سلسلهِٔ ذرّاتى، قطرات عددلرينى، مخلوقاتڭ عددِ أنفاسنى طوتمشلر،
— 253 —
اونڭله أورادلرينى اوقويورلر. جنابِ حقّى ذكر و تسبيح ايدييورلر. ايشته قرآنِ معجز البيانڭ معجزانه تربيهسنه باق كه: ناصل أدنا بر كدرله و كوچك بر غم ايله باشى دونوب سرسملشن و كوچك بر ميقروبه مغلوب اولان بو كوچك إنسان، تربيهِٔ قرآن ايله نه قدر تعالى ايدييور. و نه درجه لطائفى إنبساط ايدر كه: قوجه دنيا موجوداتنى، وردينه تسبيح اولمقده قيصه گورويور. و جنّتى ذكر و وردينه غايه اولمقده آز گورديگى حالده، كندى نفسنى جنابِ حقّڭ أدنا بر مخلوقنڭ اوستنده بيوك طوتمييور. نهايت عزّت ايچنده، نهايت تواضعى جمع ايدييور. فلسفه شاكردلرينڭ بوڭا نسبةً نه درجه پست و آشاغى اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته فلسفهِٔ سقيمهِٔ آوروپائيهدن يك چشم اولان دهاسنڭ ياڭليش گورديگى حقيقتلرى؛ ايكى جهانه باقان، غيبآشنا پارلاق ايكى گوزى ايله ايكى عالمه نظر ايدن، بشر ايچون ايكى سعادته ايكى أليله إشارت ايدن هداىِ قرآنى دير كه: "أى إنسان! سنڭ ألڭده بولونان نفس و مالڭ سنڭ ملكڭ دگل، بلكه سڭا أمانتدر. او أمانتڭ مالكى، هر شيئه قدير، هر شيئى بيلير بر رحيمِ كريمدر. او سنڭ يانڭدهكى ملكنى سندن صاتون آلمق ايستهيور. تا سنڭ ايچون محافظه ايتسين، ضايع اولماسين. ايلريده مهمّ بر فيآت سڭا ويرهجك. سن موظّف و مأمور بر عسكرسڭ. اونڭ ناميله چاليش و حسابيله عمل ايت. اودر كه، محتاج اولديغڭ شيلرى سڭا رزق اولارق گوندرييور و سنڭ طاقتڭ يتمديگى شيلردن سنى محافظه ايدر. سنڭ شو حياتڭڭ غايهسى، نتيجهسى؛ او مالكڭ أسماسنه و شئوناتنه بر مظهريتدر. سڭا بر مصيبت گلديگى وقت، دى: اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ يعنى: بن مالكمڭ خدمتندهيم. أى مصيبت! أگر اونڭ إذن و رضاسيله گلدڭ ايسه، مرحبا، صفا گلدڭ! چونكه ألبته بر وقت اوڭا دونهجگز و اونڭ حضورينه گيدهجگز و اوڭا مشتاقز. مادام هر حالده بر زمان بزى حياتڭ تكاليفندن آزاد
— 254 —
ايدهجكدر. هايدى أى مصيبت! او ترخيص و او آزاد ايتمك، سنڭ ألڭله اولسون، راضىيم. أگر بنم أمانت محافظهسنده و وظيفهپرورلگمى تجربه صورتنده سڭا أمر و إراده ايتمش، فقط سڭا تسليم اولمقلغمه إذن و رضاسى اولمازسه؛ بنم طاقتم يتدكجه، أمين اولميانه مالكمڭ أمانتنى تسليم ايتمهم!" دير.
ايشته بيڭدن بر نمونه اولارق، دهاىِ فلسفينڭ و هداىِ قرآنينڭ ويردكلرى درسلرڭ درجهلرينه باق. أوت ايكى طرفڭ حقيقتِ حالى سابقًا بيان ايديلن طرز ايله گيدييور. فقط هدايت و ضلالتده إنسانلرڭ درجهلرى متفاوتدر. غفلتڭ مرتبهلرى مختلفدر. هركس هر مرتبهده بو حقيقتى تماميله حسّ ايدهمز. چونكه غفلت، حسّى إبطال ايدييور. و بو زمانده اويله بر درجهده إبطالِ حسّ ايتمش كه، بو أليم ألمڭ آجيسنى أهلِ مدنيت حسّ ايتمييورلر. فقط حسّاسيتِ علميهنڭ تزايديله و هر گونده اوتوز بيڭ جنازهيى گوسترن موتڭ ايقاظاتيله او غفلت پردهسى پارچهلانيور. أجنبيلرڭ طاغوتلريله و فنونِ طبيعيهلريله ضلالته گيدنلره و اونلرى كوركورينه تقليد ايدوب إتّباع ايدنلره بيڭلر نفرين و تأسّفلر!
أى بو وطن گنجلرى!فرنكلرى تقليده چاليشمايڭز! آيا، آوروپانڭ سزه ايتدكلرى حدسز ظلم و عداوتدن صوڭره، هانگى عقل ايله اونلرڭ سفاهت و باطل أفكارلرينه إتّباع ايدوب أمنيت ايدييورسڭز؟ يوق! يوق! سفيهانه تقليد ايدنلر، إتّباع دگل، بلكه شعورسز اولارق اونلرڭ صفنه إلتحاق ايدوب كندى كنديڭزى و قارداشلريڭزى إعدام ايدييورسڭز. آگاه اولڭز كه، سز أخلاقسزجهسنه إتّباع ايتدكجه، حميت دعواسنده يالانجيلق ايدييورسڭز!.. چونكه شو صورتده إتّباعڭز، ملّيتڭزه قارشى بر إستخفافدر و ملّته بر إستهزادر!..
هَدٰينَا اللّٰهُ وَ اِيَّاكُمْ اِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ
— 255 —
آلتنجى نوطه:
أى كافرلرڭ چوقلقلرندن و اونلرڭ بعض حقائقِ ايمانيهنڭ إنكارندهكى إتّفاقلرندن تلاشه دوشن و إعتقادينى بوزان بيچاره إنسان! بيل كه: قيمت و أهمّيت، كميتده و عدد چوقلغنده دگل. چونكه إنسان أگر إنسان اولمازسه، شيطان بر حيوانه إنقلاب ايدر. إنسان، بعض فرنكلر و فرنكمشربلر گبى إحتراصاتِ حيوانيهده ترقّى ايتدكجه، داها شدّتلى بر حيوانيت مرتبهسنى آلير. سن گورييورسڭ كه؛ حيواناتڭ كميت و عدد إعتباريله حدسز بر چوقلغى واركن، اوڭا نسبةً إنسان غايت آز ايكن، عموم أنواعِ حيوانات اوستنده سلطان و خليفه و حاكم اولمشدر. ايشته مضر كافرلر و كافرلرڭ يولنده گيدن سفيهلر، جنابِ حقّڭ حيواناتندن بر نوع خبيثلردر كه، فاطرِ حكيم اونلرى دنيانڭ عمارتى ايچون خلق ايتمشدر. مؤمن عبادينه ايتديگى نعمتلرڭ درجهلرينى بيلديرمك ايچون، اونلرى بر واحدِ قياسى ياپوب، عاقبتنده مستحق اولدقلرى جهنّمه تسليم ايدر.
ايشته كفّارڭ و أهلِ ضلالتڭ بر حقيقتِ ايمانيهيى إنكار و نفى ايتمهلرنده قوّت يوقدر. چونكه نفى سرّيله إتّفاقلرى قوّتسزدر. بيڭ نفى ايديجيلر، بر تك حكمندهدر. مثلا: بتون إستانبول أهاليسى، رمضانڭ باشنده آيى گورمديگندن نفى ايتسه، ايكى شاهدڭ إثباتيله او جمِّ غفيرڭ نفى و إتّفاقى سقوط ايدر. مادام كفرڭ و ضلالتڭ ماهيتى نفيدر و إنكاردر، جهلدر و عدمدر، كفّارڭ كثرت ايله إتّفاقى أهمّيتسزدر. أهلِ حقّڭ، حق و ثابت و ثبوتى إثبات اولونان مسائلِ ايمانيهده شهوده إستناد ايدن ايكى مؤمنڭ حكمى، حدسز او أهلِ ضلالتڭ إتّفاقنه راجح اولور، غلبه ايدر.
بو حقيقتڭ سرّى شودر كه: نفى ايدنلرڭ دعوالرى صورةً بر ايكن، متعدّددر؛ بربريله إتّحاد ايدهمز كه قوّتلنسين. إثبات ايديجيلرڭ دعوالرى إتّحاد ايدييور، بربرندن قوّت آلير. چونكه گوكدهكى هلالِ رمضانى گورمهين دير كه: "بنم نظرمده آى
— 256 —
يوقدر؛ بنم يانمده گورونمييور." باشقهسى ده، "نظرمده يوقدر" دير. داها باشقهسى ده اويله دير. هر برى كندى نظرنده "يوقدر" دير. هر برينڭ نظرلرى آيرى آيرى و نظره پرده اولان أسباب دخى آيرى آيرى اولابيلديگى ايچون، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور؛ بربرينه قوّت ويرهمز. فقط إثبات ايدنلر ديمييور كه: "بنم نظرمده و گوزمده هلال وار." بلكه "نفس الأمرده، گوگڭ يوزنده هلال واردر، گورونور." دير. گورنلر بتون عين دعوايى و "نفس الأمرده واردر" دير. ديمك بتون دعوالر بردر. نفى ايدنلرڭ نظرلرى آيرى آيرى اولديغندن، دعوالرى ده آيرى آيرى اولور. نفس الأمره حكم ايدهمييورلر. چونكه نفس الأمرده نفى إثبات ايديلمز. چونكه إحاطه لازمدر.
وَ الْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا يُثْبِتُ اِلَّا بِمُشْكِلَاتٍ عَظِيمَةٍ
بر قاعدهِٔ اصولدر. أوت بر شيئى دنياده وار ديسهڭ، يالڭز او شيئى گوسترمك كافى گلير. أگر يوق دييوب نفى ايتسهڭ، بتون دنيايى ألهيوب گوسترمك لازم گلير كه، تا او نفى إثبات ايديلسين.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ كفرڭ بر حقيقتى نفى ايتمهسى ايسه، بر مسئلهيى حلّ ايتمك وياخود طار بر دليكدن گچمك وياخود بر خندقدن آتلامق مثالندهدر كه؛ بيڭ ده، بر ده، بردر. چونكه بربرينه يارديمجى اولاماز. فقط إثبات ايدنلر نفس الأمرده حقيقتِ حاله باقدقلرى ايچون، مدّعالرى إتّحاد ايدييور. قوّتلرى بربرينه يارديم ايدر. بيوك بر طاشڭ قالديرماسنه بڭزر كه، نه قدر أللر ياپيشسه داها زياده قالديرماسى قولاى اولور و بربرندن قوّت آلير.
يدنجى نوطه:
أى مسلمانلرى دنيايه شدّتله تشويق ايدن و صنعت و ترقّياتِ أجنبيهيه جبر ايله سَوق ايدن بدبخت حميتفروش! دقّت ايت، بو ملّتڭ بعضيلرينڭ دين ايله باغلاندقلرى رابطهلرى قوپماسين! أگر بويله أحمقانه كوركورينه طوپوزلرڭ آلتنده بعضلرڭ ديندن رابطهلرى قوپسه، او وقت حياتِ إجتماعيهده
— 257 —
بر سمِّ قاتل حكمنده او دينسزلر ضرر ويرهجكلر. چونكه مرتدڭ وجدانى تمام بوزولديغندن، حياتِ إجتماعيهيه زهر اولور. اوندندر كه، علمِ اصولده "مرتدڭ حقِّ حياتى يوقدر. كافر أگر ذمّى اولسه ويا مصالحه ايتسه، حقِّ حياتى وار." دييه اصولِ شريعتڭ بر دستوريدر. هم مذهبِ حنفيهده، أهلِ ذمّهدن اولان بر كافرڭ شهادتى مقبولدر. فقط فاسق مردود الشهادتدر، چونكه خائندر.
أى بدبخت فاسق آدم! فاسقلرڭ كثرتنه باقوب آلدانما و "أكثريتڭ أفكارى بنمله برابردر" ديمه! چونكه فاسق آدم، فسقى ايستيهرك و بِالذّات طلب ايدوب گيرمهمش؛ بلكه ايچنه دوشمش چيقامييور. هيچ بر فاسق يوقدر كه، صالح اولماسنى تمنّى ايتمهسين و آمرينى و رئيسنى متديّن گورمك ايستهمسين. إلّا كه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه إرتداد ايله وجدانى تفسّخ ايدوب، ييلان گبى زهرلهمكدن لذّت آلسين.
أى ديوانه باش و بوزوق قلب! ظن ايدر ميسڭ كه، "مسلمانلر دنيايى سومييورلر وياخود دوشونمييورلر كه، فقرِ حاله دوشمشلر و ايقاظه محتاجدرلر؛ تا كه دنيادن حصّهسنى اونوتماسينلر." ظنّڭ ياڭليشدر، تخمينڭ خطادر. بلكه حرص شدّتلنمش، اونڭ ايچون فقرِ حاله دوشويورلر. چونكه مؤمنده حرص، سببِ خسارتدر و سفالتدر. اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ ضروبِ أمثال حكمنه گچمشدر.
أوت إنسانى دنيايه چاغيران و سَوق ايدن أسباب چوقدر. باشده نفس و هواسى و إحتياج و حواسّى و طويغولرى و شيطانى و دنيانڭ صورى طاتليلغى و سنڭ گبى كوتو آرقداشلرى گبى چوق داعيلرى وار. حالبوكه باقى اولان آخرته و اوزون حياتِ أبديهيه دعوت ايدن آزدر. أگر سنده ذرّه مقدار بو بيچاره ملّته قارشى حميت وارسه و علوِّ همّتدن دم وورديغڭ يالان اولمازسه، حياتِ باقيهيه يارديم
— 258 —
ايدن آزلره إمداد ايتمك لازم گلير. يوقسه او آز داعيلرى صوصديروب، چوقلره يارديم ايتسهڭ شيطانه آرقداش اولورسڭ.
آيا ظن ايدر ميسڭ؛ بو ملّتڭ فقرِ حالى، ديندن گلن بر زهد و تركِ دنيادن گلن بر تنبللكدن نشئت ايدييور. بو ظنده خطا ايدييورسڭ. عجبا گورمييور ميسڭ كه، چين و هنددهكى مجوسى و بَراهِمه و آفريقادهكى زنجيلر گبى، آوروپانڭ تسلّطى آلتنه گيرن ملّتلر بزدن داها فقيردرلر. هم گورمييور ميسڭ كه، ضرورى قوتدن زياده مسلمانلرڭ ألنده بيراقيلمييور. يا آوروپا كافر ظالملرى ويا آسيا منافقلرى، دسيسهلريله يا چالار ويا غصب ايدييور.
سزڭ جبرًا بويله أهلِ ايمانى ميمسز مدنيته سَوق ايتمكدهكى مقصديڭز، أگر مملكتده آسايش و أمنيت و قولايجه إداره ايتمك ايسه، قطعيًا بيليڭز كه؛ خطا ايدييورسڭز، ياڭليش يوله سَوق ايدييورسڭز. چونكه إعتقادى صارصيلمش، أخلاقى بوزولمش يوز فاسقڭ إدارهسى و اونلر ايچنده آسايش تأمينى، بيڭلر أهلِ صلاحتڭ إدارهسندن داها مشكلدر.
ايشته بو أساسلره بناءً أهلِ إسلام، دنيايه و حرصه سَوق ايتمگه و تشويق ايتمگه محتاج دگلدرلر. ترقّيات و آسايشلر، بونڭله تأمين ايديلمز. بلكه مساعيلرينڭ تنظيمنه و مابيْنلرندهكى أمنيتڭ تأسيسنه و تعاون دستورينڭ تسهيلنه محتاجدرلر. بو إحتياج ده، دينڭ أوامرِ قدسيهسيله و تقوا و صلابتِ دينيه ايله اولور.
سكزنجى نوطه:
أى سعى و عملدهكى لذّت و سعادتى بيلمهين تنبل إنسان! بيل كه:
جنابِ حق، كمالِ كرمندن، خدمتڭ مكافاتنى، خدمت ايچنده درج ايتمشدر. عملڭ اجرتنى، نفسِ عمل ايچنه قويمشدر. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، موجودات حتّى بر نقطهِٔ نظرده جامدات دخى، أوامرِ تكوينيه تعبير ايديلن
— 259 —
خصوصى وظيفهلرنده، كمالِ شوق ايله و بر چشيد لذّت ايله أوامرِ ربّانيهيى إمتثال ايدرلر. آريدن، سينكدن، طاووقدن طوت؛ تا شمس و قمره قدر هر شى كمالِ لذّتله وظيفهسنه چاليشييورلر. ديمك خدمتلرنده بر لذّت وار كه، عقللرى اولماديغندن عاقبتى و نتيجهلرى دوشونمهدن، مكمّل وظيفهلرينى ايفا ايدييورلر.
أگر ديسهڭ:ذىحياتده لذّت قابلدر، جماداتده ناصل شوق و لذّت اولابيلير؟
الجواب:جمادات كندى حسابلرينه دگل، اونلرده تجلّى ايدن أسماءِ إلٰهيه حسابنه بر شرف، بر مقام، بر كمال، بر گوزللك، بر إنتظام ايسترلر، آرايورلر. او وظيفهِٔ فطريهلرينڭ إمتثالنده، نور الأنوارڭ إسملرينه برر معكس، برر آيينه حكمنه گچديگندن تنوّر ايدر، ترقّى ايدر. مثلا: ناصلكه بر قطره صو، بر ذرّهجك جام پارچهسى ذاتنده ضياسز، أهمّيتسز ايكن، صافى قلبيله گونشه يوزينى چويرسه، او وقت او أهمّيتسز، ضياسز قطره و جام پارچهسى، گونشڭ بر نوع عرشى اولوب سنڭ يوزينه ده تبسّم ايدر. ايشته بو مثال گبى، ذرّات و موجودات، جمالِ مطلق و كمالِ مطلق صاحبى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ إسملرينه وظيفهپرورلك جهتنده آيينه اولمالريله، او قطره و ذرّهجك شيشه گبى غايت آشاغى بر درجهدن غايت يوكسك بر درجهِٔ ظهوره و تنوّره چيقييورلر. مادام وظيفه جهتنده غايت نورانى و يوكسك بر مقام آلييورلر؛ لذّت ممكن و قابل ايسه، يعنى حياتِ عامّهدن حصّهدار ايسهلر، غايت لذّت ايله او وظيفهلرى گورويورلر، دينيلهبيلير.
وظيفهده لذّت بولونديغنه أڭ ظاهر بر دليل، سن كندى أعضا و طويغولرينڭ خدمتلرينه باق. هر برى بقاءِ شخصى و بقاءِ نوعى ايچون ايتدكلرى خدمتلرنده آيرى آيرى لذّتلرى وار. نفسِ خدمت، اونلره بر تلذّذ حكمنه گچييور. حتّى خدمتى ترك ايتمك، او عضوڭ بر نوع عذابيدر.
— 260 —
هم أڭ ظاهر بر دليل دخى، خروس ويا ياورولى طاووق گبى حيواناتڭ وظيفهلرنده گوستردكلرى فداكارانه و مردانه وضعيتلريدر كه، خروس آج اولديغى حالده طاووقلرى نفسنه ترجيح ايدوب بولديغى رزقه اونلرى چاغيرر؛ ييمز، اونلره يديرر. و بر شوق و إفتخار و تلذّذ ايله او وظيفهيى گورديگى، گورونور. ديمك او خدمتده، يمكدن فضله بر لذّت آلير.
هم كوچك ياورولرينه چوبانلق ايدن طاووق دخى، ياورولرينڭ خاطرى ايچون روحنى فدا ايدر، ايته آتيلير. كندينى آج بيراقوب اونلرى طويورور. ديمك او خدمتده اويله بر لذّت آلير كه؛ آجلق آجيسنه و ئولمك ألمنه ترجّح ايدر، زياده گلير. حيوانى والدهلر ياورولرينى، كوچك ايكن وظيفهلرى بولونديغندن لذّتله حمايهيه چاليشير. بيوك اولدقدن صوڭره وظيفه قالقار، لذّت ده گيدر. ياوروسنى دوگر، ألندن دانهيى آلير. يالڭز، إنسان نوعندهكى والدهلرڭ وظيفهلرى بر درجه دوام ايدر. چونكه إنسانلرده ضعف و عجز إعتباريله دائما بر نوع چوجقلق وار، هر وقت ده شفقته محتاجدر. ايشته عموم حيواناتڭ خروس گبى چوبانلق ايدن أرككلرينه و طاووق گبى والدهلرينه باق، آڭلا كه؛ بونلر كندى حسابنه و كنديلرى نامنه، كندى كماللرى ايچون او وظيفهيى گورمييورلر. چونكه حياتنى، وظيفهده لازم گلسه فدا ايدييورلر. بلكه وظيفهلرى، اونلرى او وظيفه ايله توظيف ايدن و او وظيفه ايچنده رحمتيله بر لذّت درج ايدن منعمِ كريمڭ حسابنه و فاطرِ ذو الجلالڭ نامنه گورويورلر.
هم نفسِ خدمتده اجرت بولونديغنه بر دليل ده شودر كه: نباتات و أشجار، بر شوق و لذّتى إحساس ايدن بر طور ايله فاطرِ ذو الجلالڭ أمرلرينى إمتثال ايدييورلر. چونكه طاغيتديغى گوزل قوقولر و مشتريلرڭ نظرينى جلب ايدهجك زينتلرله سوسلنمهلرى و سنبللرى و ميوهلرى ايچون چوروينجهيه قدر كنديلرينى فدا
— 261 —
ايتمهلرى، أهلِ دقّته گوسترر كه: اونلرڭ، أمرِ إلٰهينڭ إمتثالندن اويله بر لذّتلرى وار كه؛ نفسنى محو ايدوب چوروتويور.
باق، باشنده چوق سوت قونسروهلرى طاشييان هندستان جويزى و اينجير گبى ميوهدار آغاجلر، رحمت خزينهسندن لسانِ حال ايله سوت گبى أڭ گوزل بر غدايى ايستر، آلير، ميوهلرينه يديرر؛ كندى بر چامور ير. نار آغاجى صافى بر شرابى، خزينهِٔ رحمتدن آلوب ميوهسنه يديرر؛ كنديسى چامورلى و بولانيق بر صويه قناعت ايدر.
حتّى حبوباتده دخى سنبللنمك وظيفهسنده ظاهر بر إشتياق گورونور. ناصلكه طار بر يرده حپس ايديلن بر ذات، بر بوستانه، گنيش بر يره چيقمايى مشتاقانه ايستر. اويله ده: حبوباتده، سنبللنمك وظيفهسنده اويله سرورلى بر وضعيت، بر إشتياق گورونويور. ايشته "سنّت اللّٰه" تعبير ايديلن، كائناتده جريان ايدن بو سرلى اوزون دستوردندر كه: ايشسز، تنبل، إستراحتله ياشايان و راحت دوشگنده اوزانانلر، أكثريتله سعى ايدن، چاليشانلردن داها زياده زحمت و صيقنتى چكر. چونكه دائما ايشسزلر عمرندن شكايت ايدر؛ أگلنجه ايله چابوق گچمهسنى ايستر. سعى ايدن و چاليشان ايسه؛ شاكردر، حمد ايدر، عمرڭ گچمهسنى ايستهمز.
اَلْمُسْتَرِيحُ الْعَاطِلُ شَاكٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِىُ الْعَامِلُ شَاكِرٌ
كلّى دستوردر. هم او سرّ ايلهدر كه: "راحت، زحمتده؛ زحمت، راحتدهدر." جملهسى ضربِ مَثل اولمشدر.
أوت جماداته دقّتله نظر ايديلسه: بِالقوّه يالڭز إستعداد و قابليت جهتنده ناقص قالوب إنكشاف ايتمهينلرڭ، غايت بر إجتهاد و سعى ايله إنبساط ايدوب بِالقوّهدن بِالفعل صورتنه گچمهسنده، مذكور سنّتِ إلٰهيه دستوريله بر طور گورونويور. و او طور إشارت ايدر كه: او وظيفهِٔ فطريهده بر شوق و او مسئلهده بر
— 262 —
لذّت واردر. أگر او جامدڭ عمومى حياتدن حصّهسى وارسه، شوق كنديسنڭ اولور؛ يوقسه، او جامدى تمثيل ايدن، نظارت ايدن شيئه عائددر. حتّى بو سرّه بناءً دينيلهبيلير: لطيف، نازك صو إنجماد أمرينى آلديغى وقت، اويله شدّتلى بر شوق ايله او أمره إمتثال ايدر كه، دميرى شقّ ايدر، پارچهلر. ديمك برودت و تحت الصِفر صوغوغڭ لسانيله آغزى قپالى دمير قابدهكى صويه "گنيشلن!" أمرِ ربّانيسنى تبليغنده، شدّتِ شوق ايله قابنى پارچهلر، دميرى بوزار، كنديسى بوز اولور. و هكذا.. هر شيئى بوڭا قياس ايت كه، گونشلرڭ دورانندن و سير و سياحتلرندن طوت، تا ذرّهلرڭ مولوى گبى دور ايتمهلرينه و دونمهلرينه و إهتزازلرينه قدر كائناتدهكى بتون سعى و حركت، قانونِ قدرِ إلٰهى اوزرينه جريان ايدييور. و دستِ قدرتِ إلٰهيدن صدور ايدن و إراده و أمر و علمى تضمّن ايدن أمرِ تكوينى ايله ظهور ايدر.
حتّى هر بر ذرّه، هر بر موجود، هر بر ذىحيات، بر نفر عسكره بڭزر كه؛ اوردوده مختلف دائرهلرده، او نفرڭ آيرى آيرى نسبتلرى، وظيفهلرى اولديغى گبى؛ هر بر ذرّه، هر بر ذىحياتڭ دخى اويلهدر. مثلا: سنڭ گوزنده بر ذرّه، گوزڭ حجيرهسنده و گوزده و أعصابِ وجهيهده و بدنڭ شرايين تعبير ايديلن طمارلرنده، برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفهسى و او وظيفهيه گوره برر فائدهسى واردر. و هكذا هر شيئى اوڭا قياس ايت. بوڭا بناءً هر بر شى، بر قديرِ أزلينڭ وجوبِ وجودينه ايكى جهتله شهادت ايدر:
برى:طاقتنڭ بيڭلر درجه فوقنده وظيفهلرى گورمكدهكى عجزِ مطلق لسانيله او قديرڭ وجودينه شهادت ايدر.
ايكنجيسى:هر بر شى، نظامِ عالمى تشكيل ايدن دستورلره و موازنهِٔ موجوداتى إدامه ايدن قانونلره تطبيقِ حركت ايتمكله، او عليمِ قديره شهادت ايدر.
— 263 —
چونكه ذرّه گبى بر جامد، آرى گبى كوچك بر حيوان، كتابِ مبينڭ مهمّ و اينجه مسئلهلرى اولان نظام و ميزانى بيلمز. جامد بر ذرّه، آرى گبى كوچك بر حيوان نرهده؟ سماوات طبقهلرينى بر دفتر صحيفهسى گبى آچوب، قپايوب طوپلايان ذاتِ ذو الجلالڭ ألندهكى كتابِ مبينڭ مهمّ اينجه مسئلهلرينى اوقومق نرهده؟ أگر سن ديوانهلك ايدوب؛ ذرّهده، او كتابڭ اينجه حروفاتنى اوقويهجق قدر بر گوز بولونديغنى توهّم ايتسهڭ؛ او وقت او ذرّهنڭ شهادتنى ردّه چاليشهبيليرسڭ.
أوت فاطرِ حكيم، كتابِ مبينڭ دستورلرينى غايت گوزل بر صورتده و مختصر بر طرزده و خاص بر لذّتده و مخصوص بر إحتياجده إجمال ايدوب درج ايدر. هر شى اويله خاص بر لذّت و مخصوص بر إحتياج ايله عمل ايتسه، او كتابِ مبينڭ دستورلرينى بيلميهرك إمتثال ايدر. مثلا: خرطوملى سيورى سينك دنيايه گلديگى دقيقهده خانهسندن چيقار؛ طورميهرق إنسانڭ يوزينه هجوم ايدر، اوزون عصاسيله وورور، آبِ حيات فشقيرتير، ايچر. هجومدن قاچمقده، أركانِ حرب گبى مهارت گوسترر. عجبا بو كوچك، تجربهسز، يڭى دنيايه گلن مخلوقه بو صنعتى و بو فنِّ حربى و صو چيقارمق صنعتنى كيم اوگرتمش و نرهده اوگرنمش؟ بن، يعنى بو بيچاره سعيد إعتراف ايدييورم كه: أگر بن او خرطوملى سينگڭ يرنده اولسه ايدم؛ بو صنعتى، بو كرّ و فرّ حربنى و صو چيقارمق خدمتنى چوق اوزون درسلر و چوق متعدّد تجربهلرله آنجق اوگرنهبيليردم.
ايشته إلهامه مظهر اولان آرى، ئورومجك و يوواسنى چوراب گبى ياپان بلبل گبى حيواناتى بو سينگه قياس ايت. حتّى نباتاتى ده عينًا حيواناته قياس ايدهبيليرسڭ. أوت جوّادِ مطلق (جلّ جلاله)، هر فردِ ذىحياتڭ ألنه لذّت مداديله و إحتياج مركّبيله يازيلمش بر تذكرهيى ويرمش. اونڭله أوامرِ تكوينيهنڭ پروغرامنى و
— 264 —
خدمتلرينڭ فهرستهسنى توديع ايتمشدر. باق او حكيمِ ذو الجلاله؛ ناصل كتابِ مبينڭ دستورلرندن آرى وظيفهسنه عائد مقدارينى بر تذكرهده يازمش، آرينڭ باشندهكى صندوقچهيه قويمشدر. او صندوقچهنڭ آناختارى ده، وظيفهپرور آرىيه خاص بر لذّتدر. اونڭله صندوقچهيى آچار، پروغرامنى اوقور، أمرى آڭلار، حركت ايدر. وَ اَوْحَى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ آيتنڭ سرّينى إظهار ايدر.
ايشته أگر بو سكزنجى نوطهيى تمام ايشيتدڭ و تام آڭلادڭسه،بر حدسِ ايمانى ايله وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ نڭ بر سرّينى، وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ نڭ بر حقيقتنى،
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
نڭ بر دستورينى،
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
نڭ بر نكتهسنى آڭلارسڭ.
طوقوزنجى نوطه:
بيل كه: نوعِ بشرده نبوّت، بشردهكى خير و كمالاتڭ فذلكهسى و أساسيدر. دينِ حق، سعادتڭ فهرستهسيدر. ايمان، بر حسنِ منزّه و مجرّددر. مادام شو عالمده پارلاق بر حُسن، گنيش و يوكسك بر فيض، ظاهر بر حق، فائق بر كمال گورونويور. بِالبداهه حق و حقيقت، نبوّت ايچندهدر و نبيلر ألندهدر. ضلالت، شرّ و خسارت؛ اونڭ مخالفندهدر.
محاسنِ عبوديتڭ بيڭلرندن يالڭز بوڭا باق كه: نبى عليه السلام، عبوديت جهتيله موحّدينڭ قلبلرينى عيد و جمعه و جماعت نمازلرنده إتّحاد ايتديرييور و ديللرينى بر كلمهده جمع ايدييور. اويله بر صورتده كه: شو إنسان، معبودِ أزلينڭ
— 265 —
عظمتِ خطابنه، حدسز قلبلردن و ديللردن چيقان سسلر، دعالر، ذكرلر ايله مقابله ايدييور. او سسلر، دعالر، ذكرلر بربرينه تساند ايدهرك و بربرينه يارديم ايدوب إتّفاق ايدهرك اويله گنيش بر صورتده معبودِ أزلينڭ الوهيتنه قارشى بر عبوديت گوسترييور كه؛ گويا كُرهِٔ أرض كنديسى او ذكرى سويلهيور، او دعايى ايدييور و أقطاريله نماز قيلييور و أطرافيله سماواتڭ فوقنده عزّت و عظمتله نازل اولان اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ أمرينى، كُرهِٔ أرض إمتثال ايدييور. بو سرِّ إتّحاد ايله، كائنات ايچنده بر ذرّه گبى ضعيف، كوچك بر مخلوق اولان شو إنسان، عبوديتڭ عظمتى جهتيله خالقِ أرض و سماواتڭ محبوب بر عبدى و أرضڭ خليفهسى، سلطانى و حيواناتڭ رئيسى و خلقتِ كائناتڭ نتيجهسى و غايهسى اولويور.
أوت أگر نمازلرڭ آرقهسنده خصوصًا بايرام نمازلرنده بر آنده اللّٰه أكبر ديين يوزر ميليون إنسانلرڭ سسلرى، عالمِ غيبده إتّحاد ايتدكلرى گبى، عالمِ شهادتده دخى بربريله إتّحاد ايدوب إجتماع ايتسه؛ كُرهِٔ أرض تماميله بيوك بر إنسان اولوب، عظمتنه نسبةً بيوك بر صدا ايله سويلهديگى اللّٰه أكبره مساوى گلديگندن، او موحّدينڭ إتّحادى ايله بر آنده اللّٰه أكبر ديمهلرى، كُرهِٔ أرضڭ بيوك بر اللّٰه أكبرى حكمنه گچييور. عادتا بايرام نمازلرنده عالمِ إسلامڭ ذكر و تسبيحيله زمين زلزلهِٔ كبرايه مظهر اولوب، أقطار و أطرافيله اللّٰه أكبر دييوب، قبلهسى اولان كعبهِٔ مكرّمهنڭ صميمى قلبيله نيّت ايدوب، مكّه آغزيله، جبلِ عرفه ديليله اللّٰه أكبر دييهرك، او تك كلمه أطرافِ أرضدهكى عموم مؤمنلرڭ مغارهمثال آغزلرندهكى هواده تمثّل ايدييور. بر تك اللّٰه أكبر كلمهسنڭ عكسِ صداسيله حدسز اللّٰه أكبر وقوع بولديغى گبى، او مقبول ذكر و تكبير، سماواتى دخى چينلاتوب برزخ عالملرينه ده تموّج ايدهرك صدا ويرييور.
— 266 —
ايشته بو أرضى بويله كندينه ساجد و عابد و عبادينه مسجد و مخلوقلرينه بشيك و كندينه مسبّح و مكبّر ايدن ذاتِ ذو الجلاله، يرڭ ذرّاتى عددنجه حمد و تسبيح و تكبير ايدوب و موجوداتى عددنجه حمد ايدييورز كه؛ بزه بو نوع عبوديتى درس ويرن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامنه اُمّت أيلهمش.
اوننجى نوطه:
بيل أى غافل، مشوّش سعيد! جنابِ حقّڭ نورِ معرفتنه يتيشمك و باقمق و آيات و شاهدلرڭ آيينهلرنده جلوهلرينى گورمك و براهين و دليللر مساماتيله تماشا ايتمك إقتضا ايدييور كه؛ سنڭ اوستڭدن گچن، قلبڭه گلن و عقلڭه گورونن هر بر نورى تنقيد پارمقلريله يوقلاما و تردّد أليله تنقيد ايتمه! سڭا ايشيقلانان بر نورى طوتمق ايچون ألڭى اوزاتمه؛ بلكه غفلت أسبابندن تجرّد ايت، اونلره متوجّه اول، دور. چونكه بن مشاهده ايتدم كه: معرفت اللّٰهڭ شاهدلرى، برهانلرىاوچ چشيددر.
بر قسمى:صو گبيدر؛ گورونور، حسّ ايديلير، لٰكن پارمقلرله طوتولمز. بو قسمده خيالاتدن تجرّد ايتمك، كلّيتله اوڭا طالمق گركدر. تنقيد پارمقلريله تجسّس ايديلمز؛ ايديلسه آقار، قاچار. او آبِ حيات، پارمغى مكان إتّخاذ ايتمز.
ايكنجى قسم:هوا گبيدر؛ حسّ ايديلير، فقط نه گورونور، نه ده طوتولور. اوڭا قارشى سن يوزڭ، آغزڭ، روحڭله او رحمت نسيمنه قارشى توجّه ايت، كنديڭى مقابل طوت، تنقيد ألڭى اوزاتمه، طوتامازسڭ. روحڭله تنفّس ايت. تردّد أليله باقسهڭ، تنقيد ايله أل آتسهڭ، او يورور گيدر؛ سنڭ ألڭى مسكن إتّخاذ ايتمز، اوڭا راضى اولماز.
اوچنجى قسم ايسه:نور گبيدر؛ گورونور، فقط نه حسّ ايديلير، نه ده طوتولور. اويله ايسه قلبڭڭ گوزيله، روحڭڭ نظريله كنديڭى اوڭا مقابل طوت و
— 267 —
گوزيڭى اوڭا توجيه ايت، بكله؛ بلكه كندى كندينه گلير. چونكه نور؛ أل ايله طوتولمز، پارمقلر ايله آولانماز، بلكه او نور آنجق بصيرت نوريله آولانير. أگر حريص و مادّى ألڭى اوزاتسهڭ و مادّى ميزانلرله طارتسهڭ، سونمهسه ده گيزلهنير. چونكه اويله نور، مادّيده حپسه راضى اولماديغى گبى، قيده ده گيرهمز، كثيفى كندينه مالك و سيّد قبول ايتمز.
اون برنجى نوطه:
بيل كه: قرآنِ معجز البيانڭ إفادهسنده چوق شفقت و مرحمت وار. چونكه مخاطبلرڭ أكثريسى، جمهورِ عوامدر. اونلرڭ ذهنلرى بسيطدر. نظرلرى دخى دقيق شيلرى گورمديگندن، اونلرڭ بساطتِ أفكارينى اوقشامق ايچون تكرار ايله، سماوات و أرضڭ يوزلرينه يازيلان آيتلرى تكرار ايدييور. او بيوك حرفلرى قولايلقله اوقوتديرييور. مثلا: سماوات و أرضڭ خلقتى و سمادن ياغمورڭ ياغديريلماسى و أرضڭ ديرلمسى گبى بِالبداهه اوقونان و گورونن آيتلرى درس ويرييور. او حروفِ كبيره ايچنده كوچك حرفلرله يازيلان اينجه آياته نظرى نادرًا چويرر، تا زحمت چكمهسينلر. هم اُسلوبِ قرآنيده اويله بر جزالت و سلاست و فطريلك وار كه: گويا قرآن بر حافظدر؛ قدرت قلميله كائنات صحيفهلرنده يازيلان آياتى اوقويور. گويا قرآن، كائنات كتابنڭ قرائتيدر و نظاماتنڭ تلاوتيدر و نقّاشِ أزليسنڭ شئوناتنى اوقويور و فعللرينى يازييور. بو جزالتِ بيانيهيى گورمك ايسترسهڭ، هشيار و مدقّق بر قلب ايله، سورهِٔ عَمَّ و قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ آيتلرى گبى فرمانلرى ديڭله!..
اون ايكنجى نوطه:
أى بو نوطهلرى ديڭلهين دوستلرم! بيليڭز كه؛ بن خلافِ عادت اولارق، گيزلمهسى لازم گلن ربّمه قارشى قلبمڭ تضرّع و نياز و مناجاتنى بعضًا يازديغمڭ سببى؛ ئولوم، ديلمى صوصديرديغى زمانلرده، ديلمه بدل كتابمڭ سويلهمهسنڭ قبولنى رحمتِ إلٰهيهدن رجا ايتمكدر. أوت قيصه بر
— 268 —
عمرده، حدسز گناهلريمه كفّارت اولاجق، موقّت لسانمڭ توبه و ندامتلرى كافى گلمييور. ثابت و بر درجه دائم اولان كتابڭ لسانى داها زياده او ايشه يارار. ايشته اون اوچ سنه (حاشيه): بو رسالهنڭ تأليفندن اون اوچ سنه أوّل. أوّل، دغدغهلى بر فورطنهِٔ روحيه نتيجهسنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى، يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايدهجگى هنگامده؛ گنجلگڭ غفلت اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم بر آنده، شو مناجات و نياز عربى يازيلمشدر. بر قسمنڭ توركجه مئالى شودر كه:
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! بنم سوءِ إختيارمله عمرم و گنجلگم ضايع اولوب گيتدى. و او عمر و گنجلگڭ ميوهلرندن أليمده قالان، ألم ويريجى گناهلر، ذلّت ويريجى ألملر، ضلالت ويريجى وسوسهلر قالمشدر. و بو آغير يوك و خستهلقلى قلب و خجالتلى يوزمله قبره ياقينلاشييورم. بِالمشاهده گوره گوره غايت سرعتله، صاغه و صوله إنحراف ايتميهرك، إختيارسز بر طرزده، وفات ايدن أحباب و أقران و أقاربم گبى قبر قپوسنه ياناشييورم. او قبر، بو دارِ فانيدن فراقِ أبدى ايله أبد الآباد يولنده قورولمش، آچيلمش أوّلكى منزل و برنجى قپودر. و بو باغلانديغم و مفتون اولديغم شو دارِ دنيا ده، قطعى بر يقين ايله آڭلادم كه؛ هالكدر گيدر و فانيدر ئولور. و بِالمشاهده ايچندهكى موجودات دخى، بربرى آرقهسندن قافله قافله گوچوب گيدر، غائب اولور. خصوصًا بنم گبى نفسِ أمّارهيى طاشييانلره شو دنيا چوق غدّاردر، مكّاردر. بر لذّت ويرسه، بيڭ ألم طاقار چكديرر. بر اوزوم يديرسه، يوز طوقات وورور.
أى ربِّ رحيمم و أى خالقِ كريمم! كُلُّ اٰتٍ قَرِيبٌ سرّيله بن شيمديدن گورويورم كه: ياقين بر زمانده بن كفنمى گيدم، تابوتمه بيندم،
— 269 —
دوستلرمله وداع أيلدم. قبريمه توجّه ايدوب گيدركن، سنڭ درگاهِ رحمتڭده، جنازهمڭ لسانِ حاليله، روحمڭ لسانِ قاليله باغيرهرق ديرم: الأمان الأمان! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ خجالتندن قورتار! ايشته قبريمڭ باشنه اولاشدم، بوينمه كفنمى طاقوب قبريمڭ باشنده اوزانان جسممڭ اوزرينه طوردم. باشمى درگاهِ رحمتڭه قالديروب بتون قوّتمله فرياد ايدوب ندا ايدييورم: الأمان الأمان! يا حنّان! يا منّان! بنى گناهلريمڭ آغير يوكلرندن خلاص أيله! ايشته قبريمه گيردم، كفنمه صاريلدم. تشييعجيلر بنى بيراقوب گيتديلر. سنڭ عفو و رحمتڭى إنتظار ايدييورم. و بِالمشاهده گوردم كه: سندن باشقه ملجأ و منجأ يوق. گناهلرڭ چركين يوزندن و معصيتڭ وحشى شكلندن و او مكانڭ طارلغندن بتون قوّتمله ندا ايدوب دييورم: الأمان، الأمان! يا رحمٰن! يا حنّان! يا منّان! يا ديّان! بنى چركين گناهلريمڭ آرقداشلقلرندن قورتار، يريمى گنيشلتدير.
إلٰهى! سنڭ رحمتڭ ملجأمدر و رحمةً لِلْعالمين اولان حبيبڭ سنڭ رحمتڭه يتيشمك ايچون وسيلهمدر. سندن شكوا دگل، بلكه نفسمى و حالمى سڭا شكوا ايدييورم.
أى خالقِ كريمم و أى ربِّ رحيمم! سنڭ سعيد إسمندهكى مخلوقڭ و مصنوعڭ و عبدڭ هم عاصى، هم عاجز، هم غافل، هم جاهل، هم عليل، هم ذليل، هم مسئ، هم مسنّ، هم شقى، هم سيّدندن قاچمش بر كوله اولديغى حالده، قرق سنه صوڭره ندامت ايدوب سنڭ درگاهڭه عودت ايتمك ايستهيور. سنڭ رحمتڭه إلتجا ايدييور. حدسز گناه و خطيئاتلرينى إعتراف ايدييور. أوهام و درلو درلو علّتلرله مبتلا اولمش. سڭا تضرّع و نياز ايدر. أگر كمالِ رحمتڭله اونى قبول ايتسهڭ، مغفرت ايدوب رحمت ايتسهڭ؛ ذاتًا او سنڭ شانڭدر. چونكه أرحم الراحمينسڭ. أگر قبول ايتمزسهڭ، سنڭ قپوڭدن باشقه هانگى قپويه
— 270 —
گيدهيم؟ هانگى قپو وار؟ سندن باشقه ربّ يوق كه، درگاهنه گيديلسين. سندن باشقه حق معبود يوقدر كه، اوڭا إلتجا ايديلسين!.."
لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ اٰخِرُ الْكَلَامِ فِى الدُّنْيَا وَ اَوَّلُ الْكَلَامِ فِى اْلٰاخِرَةِ وَ فِى الْقَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالٰى عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ
اون اوچنجى نوطه:
مدارِ إلتباس اولمش اولان بش مسئلهدر.
برنجيسى:طريقِ حقده چاليشان و مجاهده ايدنلر، يالڭز كندى وظيفهلرينى دوشونمك لازم گليركن، جنابِ حقّه عائد وظيفهيى دوشونوب، حركاتنى اوڭا بنا ايدهرك خطايه دوشرلر. أدَبُ الدين وَ الدنيا رسالهسنده واردر كه: بر زمان شيطان، حضرتِ عيسى عليه السلامه إعتراض ايدوب ديمش كه: "مادام أجل و هر شى قدرِ إلٰهى ايلهدر؛ سن كنديڭى بو يوكسك يردن آت، باق ناصل ئولهجكسڭ." حضرتِ عيسى عليه السلام ديمش كه:
اِنَّ ِللّٰهَ اَنْ يَخْتَبِرَ عَبْدَهُ وَ لَيْسَ لِلْعَبْدِ اَنْ يَخْتَبِرَ رَبَّهُ
يعنى: "جنابِ حق عبدينى تجربه ايدر و دير كه: سن بويله ياپسهڭ سڭا بويله ياپارم، گورهيم سنى ياپابيلير ميسڭ؟ دييه تجربه ايدر. فقط عبدڭ حقّى يوق و حدّى دگل كه، جنابِ حقّى تجربه ايتسين و ديسين: بن بويله ايشلهسهم، سن بويله ايشلر ميسڭ؟ دييه تجربهوارى بر صورتده جنابِ حقّڭ ربوبيتنه قارشى إمتحان طرزى سوءِ أدبدر، عبوديته منافيدر."
— 271 —
مادام حقيقت بودر، إنسان كندى وظيفهسنى ياپوب جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمهمالى.
مشهوردر كه: بر زمان إسلام قهرمانلرندن و جنگيزڭ اوردوسنى متعدّد دفعه مغلوب ايدن جلال الدينِ خٰوارزمشاه حربه گيدركن، وزراسى و أتباعى اوڭا ديمشلر: "سن مظفّر اولاجقسڭ، جنابِ حق سنى غالب ايدهجك." او ديمش: "بن اللّٰهڭ أمريله، جهاد يولنده حركت ايتمگه وظيفهدارم، جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمام؛ مظفّر ايتمك ويا مغلوب ايتمك اونڭ وظيفهسيدر." ايشته او ذات بو سرِّ تسليميتى آڭلاماسيله، خارقه بر صورتده چوق دفعه مظفّر اولمشدر.
أوت إنسانڭ ألندهكى جزءِ إختيارى ايله ايشلدكلرى أفعاللرنده، جنابِ حقّه عائد نتائجى دوشونمهمك گركدر. مثلا: قارداشلريمزدن بر قسم ذاتلر، خلقلرڭ رسالهِٔ نوره إلتحاقلرى شوقلرينى زيادهلشديرييور، غيرته گتيرييور. ديڭلهمدكلرى وقت ضعيفلرڭ قوّهِٔ معنويهلرى قيريلييور، شوقلرى بر درجه سونويور. حالبوكه استادِ مطلق، مقتداىِ كلّ، رهبرِ أكمل اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام،
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ
اولان فرمانِ إلٰهىيى كندينه رهبرِ مطلق ايدهرك، إنسانلرڭ چكيلمهسيله و ديڭلمهمسيله داها زياده سعى و غيرت و جدّيتله تبليغ ايتمش. چونكه
اِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ اَحْبَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدِى مَنْ يَشَاءُ
سرّيله آڭلامش كه: إنسانلره ديڭلتديرمك و هدايت ويرمك، جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر. جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشمازدى.
اويله ايسه؛ ايشته أى قارداشلرم! سز ده، سزه عائد اولميان وظيفهيه حركاتڭزى بنا ايتمكله قاريشماييڭز و خالقڭزه قارشى تجربه وضعيتنى آلمايڭز!
— 272 —
ايكنجى مسئله:عبوديت، أمرِ إلٰهىيه و رضاىِ إلٰهىيه باقار. عبوديتڭ داعيسى أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ حقدر. ثمراتى و فوائدى، اُخرويهدر. فقط علّهِٔ غائيه اولمامق، هم قصدًا ايستهنيلمهمك شرطيله، دنيايه عائد فائدهلر و كندى كندينه ترتّب ايدن و ايستهنيلميهرك ويريلن ثمرهلر، عبوديته منافى اولماز. بلكه ضعيفلر ايچون مشوِّق و مرجّح حكمنه گچرلر. أگر او دنيايه عائد فائدهلر و منفعتلر؛ او عبوديته، او ورده ويا او ذكره علّت ويا علّتڭ بر جزئى اولسه؛ او عبوديتى قسمًا إبطال ايدر. بلكه او خاصيتلى وردى عقيم بيراقير، نتيجه ويرمز. ايشته بو سرّى آڭلاميانلر، مثلا يوز خاصيتى و فائدهسى بولونان أورادِ قدسيهِٔ شاهِ نقشبندىيى ويا بيڭ خاصيتى بولونان جوشن الكبيرى، او فائدهلرڭ بعضلرينى مقصودِ بِالذّات نيّت ايدهرك اوقويورلر. او فائدهلرى گورهمييورلر و گورهميهجكلر و گورمگه ده حقلرى يوقدر. چونكه او فائدهلر، او أورادلرڭ علّتى اولاماز و اوندن، اونلر قصدًا و بِالذّات ايستهنيلميهجك. چونكه اونلر فضلى بر صورتده، او خالص ورده طلبسز ترتّب ايدر. اونلرى نيّت ايتسه، إخلاصى بر درجه بوزولور. بلكه عبوديتدن چيقار و قيمتدن دوشر. يالڭز بو قدر وار كه؛ بويله خاصيتلى أورادى اوقومق ايچون ضعيف إنسانلر بر مشوِّق و مرجّحه محتاجدرلر. او فائدهلرى دوشونوب، شوقه گلوب؛ أورادى صِرف رضاىِ إلٰهى ايچون، آخرت ايچون اوقوسه ضرر ويرمز. هم ده مقبولدر. بو حكمت آڭلاشيلمديغندن؛ چوقلر، أقطابدن و سلفِ صالحيندن مروى اولان فائدهلرى گورمدكلرندن شبههيه دوشر، حتّى إنكار ده ايدر.
اوچنجى مسئله:
طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَلَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ
يعنى: "نه موطلى او آدمه كه، كندينى بيلوب حدّندن تجاوز ايتمز." ناصل بر ذرّه جامدن، بر قطره صودن، بر حوضدن، دڭزدن، قمردن سيّارهلره قدر گونشڭ جلوهلرى وار. هر بريسى قابليتنه گوره گونشڭ عكسنى، مثالنى طوتويور و حدّينى
— 273 —
بيلييور. بر قطره صو، كندى قابليتنه گوره "گونشڭ بر عكسى بنده واردر" دير. فقط "بن ده دڭز گبى بر آيينهيم" دييهمز. اويله ده: أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهسنڭ تنوّعنه گوره، مقاماتِ أولياده اويله مراتب وار. أسماءِ إلٰهيهنڭ هر بريسنڭ بر گونش گبى قلبدن عرشه قدر جلوهلرى وار. قلب ده بر عرشدر، فقط "بن ده عرش گبىيم" دييهمز. ايشته عبوديتڭ أساسى اولان، عجز و فقر و قصور و نقصنى بيلمك و نياز ايله درگاهِ الوهيته قارشى سجده ايتمگه بدل، ناز و فخر صورتنده گيدنلر؛ ذرّهجك قلبنى عرشه مساوى طوتار. قطره گبى مقامنى، دڭز گبى أوليانڭ مقاماتيله إلتباس ايدر. كندينى او بيوك مقاماته ياقيشديرمق و او مقامده كندينى محافظه ايتمك ايچون تصنّعاته، تكلّفاته، معناسز خودفروشلغه و بر چوق مشكلاته دوشر.
الحاصل:حديثده واردر كه:
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظِيمٍ
يعنى: مدارِ نجات و خلاص، يالڭز إخلاصدر. إخلاصى قزانمق چوق مهمدر. بر ذرّه إخلاصلى عمل، بطمانلرله خالص اولميانه مرجّحدر. إخلاصى قزانديران حركاتندهكى سببى، صِرف بر أمرِ إلٰهى و نتيجهسى رضاىِ إلٰهى اولديغنى دوشونملى و وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشمهمالى. هر شيده بر إخلاص وار. حتّى محبّتڭ ده إخلاص ايله بر ذرّهسى، بطمانلرله رسمى و اجرتلى محبّته ترجّح ايدر. ايشته بر ذات بو إخلاصلى محبّتى بويله تعبير ايتمش:
وَ مَا اَنَا بِالْبَاغِى عَلَى الْحُبِّ رِشْوَةً ضَعِيفٌ هَوًى يُبْغٰى عَلَيْهِ ثَوَابٌ
يعنى: "بن محبّت اوزرينه بر رشوت، بر اجرت، بر مقابله، بر مكافات ايستهمييورم. چونكه مقابلنده بر مكافات، بر ثواب ايستهنيلن محبّت ضعيفدر،
— 274 —
دوامسزدر." حتّى خالص محبّت، فطرتِ إنسانيهده و عموم والدهلرده درج ايديلمشدر. ايشته بو خالص محبّته تام معناسيله والدهلرڭ شفقتلرى مظهردر. والدهلر او سرِّ شفقت ايله، أولادلرينه قارشى محبّتلرينه بر مكافات، بر رشوت ايستهمدكلرينه و طلب ايتمدكلرينه دليل؛ روحنى، بلكه سعادتِ اُخرويهسنى ده اونلر ايچون فدا ايتمهلريدر. طاووغڭ بتون سرمايهسى كندى حياتى ايكن، ياوروسنى ايتڭ آغزندن قورتارمق ايچون (خسروڭ مشاهدهسيله) قفاسنى ايته قاپديرر.
دردنجى مسئله:أسبابِ ظاهريه أليله گلن نعمتلرى، او أسباب حسابنه آلمامق گركدر. أگر او سبب إختيار صاحبى دگلسه (مثلا حيوان و آغاج گبى) طوغريدن طوغرىيه جنابِ حق حسابنه ويرر. مادام او، لسانِ حال ايله بسم اللّٰه دير، سڭا ويرر. سن ده اللّٰه حسابنه اولارق بسم اللّٰه دى، آل. أگر او سبب إختيار صاحبى ايسه؛ او بسم اللّٰه ديمهلى، صوڭره اوندن آل، يوقسه آلمه. چونكه
وَلَا تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ
آيتنڭ معناىِ صريحندن باشقه بر معناىِ إشاريسى شودر كه: "منعمِ حقيقىيى خاطره گتيرمهين و اونڭ ناميله ويريلمهين نعمتى ييمهيڭز!" ديمكدر. او حالده هم ويرن بسم اللّٰه ديمهلى، هم آلان بسم اللّٰه ديمهلى. أگر او بسم اللّٰه ديمييور فقط سن ده آلمغه محتاج ايسهڭ؛ سن بسم اللّٰه دى، اونڭ باشى اوستنده رحمتِ إلٰهيهنڭ ألنى گور، شكر ايله اوپ، اوندن آل. يعنى نعمتدن إنعامه باق، إنعامدن منعمِ حقيقىيى دوشون. بو دوشونمك بر شكردر. صوڭره او ظاهرى واسطهيه ايسترسهڭ دعا ايت. چونكه او نعمت اونڭ أليله سزه گوندرلدى.
أسبابِ ظاهريهيى پرستش ايدنلرى آلداتان؛ ايكى شيئڭ برابر گلمهسى ويا بولونماسيدر كه، "إقتران" تعبير ايديلير، بربرينه علّت ظن ايتمهلريدر. هم بر شيئڭ
— 275 —
عدمى، بر نعمتڭ معدوم اولماسنه علّت اولديغندن، توهّم ايدر كه: او شيئڭ وجودى دخى، او نعمتڭ وجودينه علّتدر. شكرينى، منّتدارلغنى او شيئه ويرر، خطايه دوشر. چونكه بر نعمتڭ وجودى، او نعمتڭ عموم مقدّماتنه و شرائطنه ترتّب ايدر. حالبوكه او نعمتڭ عدمى، بر تك شرطڭ عدميله اولويور. مثلا: بر باغچهيى صولايان جدولڭ دليگنى آچميان آدم، او باغچهنڭ قوروماسنه و او نعمتلرڭ عدمنه سبب و علّت اولويور. فقط او باغچهنڭ نعمتلرينڭ وجودى، او آدمڭ خدمتندن باشقه، يوزر شرائطڭ وجودينه توقّفله برابر، علّتِ حقيقى اولان قدرت و إرادهِٔ ربّانيه ايله وجوده گلير. ايشته بو مغلطهنڭ نه قدر خطاسى ظاهر اولديغنى آڭلا و أسبابپرستلرڭ ده نه قدر خطا ايتدكلرينى بيل!
أوت إقتران آيريدر، علّت آيريدر. بر نعمت سڭا گلييور؛ فقط بر إنسانڭ سڭا قارشى إحسان نيّتى، او نعمته مقارن اولمش؛ فقط علّت اولمامش. علّت، رحمتِ إلٰهيهدر. أوت او آدم إحسان ايتمگى نيّت ايتمسه ايدى، او نعمت سڭا گلمزدى. نعمتڭ عدمنه علّت اولوردى. فقط مذكور قاعدهيه بناءً؛ او مَيلِ إحسان، او نعمته علّت اولاماز. آنجق يوزر شرائطڭ بر شرطى اولابيلير.
مثلا: رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى ايچنده جنابِ حقّڭ نعمتلرينه مظهر بعض ذاتلر (خسرو، رأفت گبى)، إقترانى علّتله إلتباس ايتمشلر؛ استادينه فضله منّتدارلق گوسترييورلردى. حالبوكه جنابِ حق اونلره درسِ قرآنيده ويرديگى نعمتِ إستفاده ايله، استادلرينه إحسان ايتديگى نعمتِ إفادهيى برابر قيلمش، مقارنت ويرمش. اونلر ديرلر كه: "أگر استاديمز بورايه گلمسه ايدى، بز بو درسى آلامازدق. اويله ايسه اونڭ إفادهسى، إستفادهمزه علّتدر." بن ده ديرم: "أى قارداشلرم! جنابِ حقّڭ بڭا ده سزلره ده ايتديگى نعمت برابر گلمش، ايكى نعمتڭ علّتى ده رحمتِ إلٰهيهدر. بن ده سزڭ گبى إقترانى علّتله إلتباس ايدهرك، بر وقت رسالهِٔ نورڭ
— 276 —
سزلر گبى ألماس قلملى يوزر شاكردلرينه چوق منّتدارلق حسّ ايدييوردم. و دييوردم كه: بونلر اولماسه ايدى، بنم گبى ياريم اُمّى بر بيچاره ناصل خدمت ايدهجكدى؟ صوڭره آڭلادم كه، سزلره قلم واسطهسيله اولان قدسى نعمتدن صوڭره، بڭا ده بو خدمته موفّقيت إحسان ايتمش. بربرينه إقتران ايتمش، بربرينڭ علّتى اولاماز. بن سزه تشكّر دگل، بلكه سزى تبريك ايدييورم. سز ده بڭا منّتدارلغه بدل، دعا و تبريك ايديڭز."
بو دردنجى مسئلهده، غفلتڭ نه قدر درجهلرى بولونديغى آڭلاشيلير.
بشنجى مسئله:ناصلكه بر جماعتڭ مالى بر آدمه ويريلسه ظلم اولور. ويا جماعته عائد وقفلرى بر آدم ضبط ايتسه ظلم ايدر. اويله ده: جماعتڭ سعيلريله حاصل اولان بر نتيجهيى ويا جماعتڭ حسنهلريله ترتّب ايدن بر شرفى، بر فضيلتى، او جماعتڭ رئيسنه ويا استادينه ويرمك؛ هم جماعته، هم ده او استاد ويا رئيسه ظلمدر. چونكه أنانيتى اوقشار، غروره سَوق ايدر. كندينى قپوجى ايكن، پادشاه ظن ايتديرر. هم كندى نفسنه ده ظلم ايدر. بلكه بر نوع شركِ خفىيه يول آچار. أوت بر قلعهيى فتح ايدن بر طابورڭ غنيمتنى و مظفّريت و شرفنى، بيڭباشيسى آلاماز. أوت استاد و مرشد، مصدر و منبع تلقّى ايديلمهمك گركدر. بلكه مظهر و معكس اولدقلرينى بيلمك لازمدر.
مثلا: حرارت و ضيا، سڭا بر آيينه واسطهسيله گلير. سندن گونشه قارشى منّتدار اولمغه بدل، آيينهيى مصدر تلقّى ايدوب، گونشى اونوتوب، اوڭا منّتدار اولمق، ديوانهلكدر. أوت آيينه محافظه ايديلمهلى، چونكه مظهردر. ايشته مرشدڭ روحى و قلبى بر آيينهدر. جنابِ حقدن گلن فيضه معكس اولور، مريدينه عكس ايديلمهسنه ده وسيله اولور. وسيلهلكدن فضله فيض نقطهسنده مقام ويريلمهمك لازمدر. حتّى بعض اولور كه، مصدر تلقّى ايديلن بر استاد، نه مظهردر، نه
— 277 —
مصدردر. بلكه مريدينڭ صفوتِ إخلاصيله و قوّتِ إرطباتيله و اوڭا حصرِ نظر ايله او مريد باشقه يولده آلديغى فيوضاتى، استادينڭ مرآتِ روحندن گلمش گورويور. ناصلكه بعض آدم، مانيهتيزمه واسطهسيله بر جامه دقّت ايده ايده عالمِ مثاله قارشى خيالنده بر پنجره آچيلير. او آيينهده چوق غرائبى مشاهده ايدر. حالبوكه آيينهده دگل، بلكه آيينهيه اولان دقّتِ نظر واسطهسيله آيينهنڭ خارجنده خيالنه بر پنجره آچيلمش گورويور. اونڭ ايچوندر كه، بعضًا ناقص بر شيخڭ خالص مريدى، شيخندن داها زياده كامل اولابيلير و دونر شيخنى إرشاد ايدر و شيخنڭ شيخى اولور.
اون دردنجى نوطه:
توحيده دائر درت كوچك رمزدر.
برنجى رمز:أى أسبابپرست إنسان! عجبا غريب جوهرلردن ياپيلمش بر عجيب قصرى گورسهڭ كه، ياپيلييور. اونڭ بناسنده صرف ايديلن جوهرلرڭ بر قسمى يالڭز چينده بولونويور. ديگر قسمى أندلسده، بر قسمى يمنده، بر قسمى سبريادن باشقه يرده بولونمييور. بنانڭ ياپيلماسى زماننده عين گونده شرق، شمال، غرب، جنوبدن او جوهرلى طاشلر قولايلقله جلب اولوب ياپيلديغنى گورسهڭ؛ هيچ شبههڭ قالير مى كه؛ او قصرى ياپان اوسته، بتون كُرهِٔ أرضه حكم ايدن بر حاكمِ معجزهكاردر.
ايشته هر بر حيوان، اويله بر قصرِ إلٰهيدر. خصوصًا إنسان، او قصرلرڭ أڭ گوزلى و او سرايلرڭ أڭ عجيبيدر. و بو إنسان دينيلن سرايڭ جوهرلرى؛ بر قسمى عالمِ أرواحدن، بر قسمى عالمِ مثالدن و لوحِ محفوظدن و ديگر بر قسمى ده هوا عالمندن، نور عالمندن، عناصر عالمندن گلديگى گبى؛ حاجاتى أبده اوزانمش، أمللرى سماوات و أرضڭ أقطارنده إنتشار ايتمش، رابطهلرى، علاقهلرى دنيا و آخرت أدوارنده طاغلمش بر سراىِ عجيب و بر قصرِ غريبدر.
— 278 —
ايشته أى كندينى إنسان ظن ايدن إنسان! مادام ماهيتڭ بويلهدر؛ سنى ياپان آنجق او ذات اولابيلير كه: دنيا و آخرت برر منزل، أرض و سما برر صحيفه، أزل و أبد دون و يارين حكمنده اولارق تصرّف ايدن بر ذات اولابيلير. اويله ايسه إنسانڭ معبودى و ملجئى و خلاصكارى او اولابيلير كه؛ أرض و سمايه حكم ايدر، دنيا و عقبا ديزگينلرينه مالكدر.
ايكنجى رمز:بعض أبلهلر وار كه، گونشى طانيمدقلرى ايچون، بر آيينهده گونشى گورسه، آيينهيى سومگه باشلار. شديد بر حسّ ايله اونڭ محافظهسنه چاليشير. تا كه ايچندهكى گونشى غائب اولماسين. نه وقت او أبله؛ گونش، آيينهنڭ ئولمهسيله ئولمهديگنى و قيريلمهسيله فنا بولماديغنى درك ايتسه، بتون محبّتنى گوكدهكى گونشه چويرر. او وقت آڭلار كه، آيينهده گورولن گونش؛ آيينهيه تابع دگل، بقاسى اوڭا متوقّف دگل.. بلكه گونشدر كه، او آيينهيى او طرزده طوتويور و اونڭ پارلاماسنه و نورينه مدد ويرييور. گونشڭ بقاسى اونڭله دگل؛ بلكه آيينهنڭ حياتدار پارلاماسنڭ بقاسى، گونشڭ جلوهسنه تابعدر.
أى إنسان! سنڭ قلبڭ و هويت و ماهيتڭ، بر آيينهدر. سنڭ فطرتڭده و قلبڭده بولونان شديد بر محبّتِ بقا، او آيينه ايچون دگل و او قلبڭ و ماهيتڭ ايچون دگل.. بلكه او آيينهده إستعداده گوره جلوهسى بولونان باقئِ ذو الجلالڭ جلوهسنه قارشى محبّتڭدر كه، بلاهت يوزندن او محبّتڭ يوزى باشقه يره دونمش. مادام اويلهدر. يَا بَاقِى اَنْتَ اْلبَاقِى دى. يعنى مادام سن وارسڭ و باقيسڭ؛ فنا و عدم نه ايسترسه بزه ياپسين، أهمّيتى يوق!..
اوچنجى رمز:أى إنسان! فاطرِ حكيمڭ سنڭ ماهيتڭه قويديغى أڭ غريب بر حالت شودر كه: بعضًا دنيايه يرلشهمييورسڭ. زندانده بوغازى صيقيلمش آدم گبى "اوف، اوف" دييوب دنيادن داها گنيش بر ير ايستديگڭ حالده، بر
— 279 —
ذرّهجك بر ايش، بر خاطره، بر دقيقه ايچنه گيروب يرلشييورسڭ. قوجه دنيايه يرلشهمهين قلب و فكرڭ، او ذرّهجكده يرلشير. أڭ شدّتلى حسّياتڭله او دقيقهجق، او خاطرهجقده طولاشييورسڭ.
هم سنڭ ماهيتڭه اويله معنوى جهازات و لطيفهلر ويرمش كه؛ بعضلرى دنيايى يوتسه طوق اولماز. بعضلرى بر ذرّهيى كندنده يرلشديرهمييور. باش، بر بطمان طاشى قالديرديغى حالده؛ گوز، بر صاچى قالديرهمديغى گبى؛ او لطيفه، بر صاچ قدر بر ثقلتى، يعنى غفلت و ضلالتدن گلن كوچك بر حالته طايانهمييور. حتّى بعضًا سونر و ئولور. مادام اويلهدر؛ حذر ايت، دقّتله باص، باتمقدن قورق. بر لقمه، بر كلمه، بر دانه، بر لمعه، بر إشارتده، بر اوپمكده باتمه! دنيايى يوتان بيوك لطائفلريڭى اونده باتيرمه. چونكه چوق كوچك شيلر وار، چوق بيوكلرى بر جهتده يوتار. ناصل كوچك بر جام پارچهسنده؛ گوك، ييلديزلريله برابر ايچنه گيروب غرق اولويور. خردل گبى كوچك قوّهِٔ حافظهڭده، سنڭ صحيفهِٔ أعمالڭ أكثرى و صحائفِ عمرڭ أغلبى ايچنه گيرديگى گبى؛ چوق جزئى كوچك شيلر وار، اويله بيوك أشيايى بر جهتده يوتار، إستيعاب ايدر.
دردنجى رمز:أى دنياپرست إنسان! چوق گنيش تصوّر ايتديگڭ سنڭ دنياڭ، طار بر قبر حكمندهدر. فقط، او طار قبر گبى منزلڭ ديوارلرى شيشهدن اولديغى ايچون بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب گوز گورونجهيه قدر گنيشلهيور. قبر گبى طار ايكن، بر شهر قدر گنيش گورونور. چونكه او دنيانڭ صاغ ديوارى اولان گچمش زمان و صول ديوارى اولان گلهجك زمان، ايكيسى معدوم و غيرِ موجود اولدقلرى حالده، بربرى ايچنده إنعكاس ايدوب غايت قيصه و طار اولان حاضر زمانڭ قنادلرينى آچارلر. حقيقت خياله قاريشير، معدوم بر دنيايى موجود ظن ايدرسڭ. ناصل بر خط، سرعتِ حركتله بر سطح گبى گنيش گورونوركن،
— 280 —
حقيقتِ وجودى اينجه بر خط اولديغى گبى؛ سنڭ ده دنياڭ حقيقتجه طار، فقط سنڭ غفلت و وهم و خيالڭله ديوارلرى چوق گنيشلهمش. او طار دنياده، بر مصيبتڭ تحريكيله قيميلدانسهڭ، باشڭى چوق اوزاق ظن ايتديگڭ ديواره چارپارسڭ. باشڭدهكى خيالى اوچورور، اويقوڭى قاچيرر. او وقت گورورسڭ كه: او گنيش دنياڭ؛ قبردن داها طار، كوپريدن داها مساعدهسز. سنڭ زمانڭ و عمرڭ، برقدن داها چابوق گچر؛ حياتڭ، چايدن داها سرعتلى آقار.
مادام دنيا حياتى و جسمانى ياشايش و حيوانى حيات بويلهدر؛ حيوانيتدن چيق، جسمانيتى بيراق، قلب و روحڭ درجهِٔ حياتنه گير. توهّم ايتديگڭ گنيش دنيادن داها گنيش بر دائرهِٔ حيات، بر عالمِ نور بولورسڭ. ايشته او عالمڭ آناختارى، معرفت اللّٰه و وحدانيت سرلرينى إفاده ايدن لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه كلمهِٔ قدسيهسيله قلبى سويلتديرمك، روحى ايشلتديرمكدر.
اون بشنجى نوطه:اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:إسمِ حفيظڭ تجلّئِ أتمّنه إشارت ايدن
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
آيتيدر. قرآنِ حكيمڭ بو حقيقتنه دليل ايسترسهڭ، كتابِ مبينڭ مسطرى اوستنده يازيلان شو كائنات كتابنڭ صحيفهلرينه باقسهڭ، إسمِ حفيظڭ جلوهِٔ أعظمنى و بو آيتِ كريمهنڭ بر حقيقتِ كبراسنڭ نظيرهسنى چوق جهتلرله گورهبيليرسڭ. أزجمله: آغاج، چيچك و اوتلرڭ مختلف تخملرندن بر قبضه آل. او مختلف و بربرينه مخالف تخملرڭ جنسلرى بربرندن آيرى، نوعلرى بربرندن باشقه اولان چيچك و آغاج و اوتلرڭ صندوقچهلرى حكمنده اولان او قبضهيى قراڭلقده و قراڭلق و بسيط و جامد بر طوپراق ايچنده دفن ايت، سرپ. صوڭره ميزانسز و أشيايى فرق ايتمهين و
— 281 —
نرهيه يوزينى چويرسهڭ اورايه گيدن بسيط صو ايله صولا. صوڭره سنوى حشرڭ ميدانى اولان بهار موسمنده گل، باق! إسرافيلوارى مَلكِ رعد؛ بهارده نفخِ صور نوعندن ياغموره باغيرماسى، ير آلتنده دفن ايديلن چكردكلره نفخِ روحله مژدهلهمهسى زماننه دقّت ايت كه، او نهايت درجه قاريشق و قاريشمش و بربرينه بڭزهين او تخمجقلر، إسمِ حفيظڭ تجلّيسى آلتنده كمالِ إمتثال ايله خطاسز اولارق فاطرِ حكيمدن گلن أوامرِ تكوينيهيى إمتثال ايدييورلر. و اويله توفيقِ حركت ايدييورلر كه؛ اونلرڭ او حركتلرنده بر شعور، بر بصيرت، بر قصد، بر إراده، بر علم، بر كمال، بر حكمت پارلاديغى گورونويور.
چونكه گورييورسڭ كه؛ او بربرينه بڭزهين تخمجقلر، بربرندن تمايز ايدييور، آيريلييور. مثلا بو تخمجق، بر اينجير آغاجى اولدى. فاطرِ حكيمڭ نعمتلرينى باشلريمز اوستنده نشره باشلادى. سرپييور، داللرينڭ أللرى ايله بزلره اوزاتييور. ايشته بو، اوڭا صورةً بڭزهين بو ايكى تخمجق ايسه، گون عاشقى نامندهكى چيچك ايله، هرجائى منكشه گبى چيچكلرى ويردى. بزلر ايچون سوسلندى. يوزيمزه گولويورلر، كنديلرينى بزلره سَوْديرييورلر. داها بورادهكى بر قسم تخمجقلر، بو گوزل ميوهلرى ويردى و سنبل و آغاج اولديلر. گوزل طاد و قوقو و شكللرى ايله إشتهامزى آچوب، كندى نفسلرينه بزم نفسلريمزى دعوت ايدييورلر و كنديلرينى مشتريلرينه فدا ايدييورلر. تا نباتى حيات مرتبهسندن، حيوانى حيات مرتبهسنه ترقّى ايتسينلر. و هكذا.. قياس ايت. اويله بر صورتده او تخمجقلر إنكشاف ايتديلر كه، او تك قبضه، مختلف آغاجلرله و متنوّع چيچكلرله طولو بر باغچه حكمنه گچدى. ايچنده هيچ بر غلط، قصور يوق.
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
سرّينى گوسترر. هر بر تخم، إسمِ حفيظڭ جلوهسيله و إحسانيله اوڭا پدرينڭ و أصلنڭ مالندن ويرديگى إرثيتى؛ إلتباسسز، نقصانسز محافظه ايدوب گوسترييور.
— 282 —
ايشته بو حدسز خارقه محافظهيى ياپان ذاتِ حفيظ، قيامت و حشرده حفيظيتڭ تجلّئِ أكبرينى گوسترهجگنه قطعى بر إشارتدر.
أوت بو أهمّيتسز، زائل، فانى طورلرده بو درجه قصورسز، غلطسز حفيظيت جلوهسى بر حجّتِ قاطعهدر كه؛ أبدى تأثيرى و عظيم أهمّيتى بولونان أمانتِ كبرا حَمَلهسى و أرضڭ خليفهسى اولان إنسانلرڭ أفعال و آثار و أقواللرى و حسنات و سيّئاتلرى، كمالِ دقّتله محافظه ايديلير و محاسبهسى گورولهجك. آيا بو إنسان ظن ايدر مى كه، باشى بوش قالاجق؟ حاشا!.. بلكه إنسان، أبده مبعوثدر و سعادتِ أبديهيه و شقاوتِ دائمهيه نامزددر. كوچك بيوك، آز چوق هر عملندن محاسبه گورهجك. يا تلطيف ويا طوقات ييهجك.
ايشته حفيظيتڭ جلوهِٔ كبراسنه و مذكور آيتڭ حقيقتنه شاهدلر حدّ و حسابه گلمز. بو مسئلهدهكى گوسترديگمز شاهد؛ دڭزدن بر قطره، طاغدن بر ذرّهدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 283 —
اون سكزنجى لمعه
(محرمدر هركسه گوستريلمز.)
اوتوز برنجى مكتوبڭ اون سكزنجى لمعهسى، رسالهِٔ نور شاكردلرينه إشارت ايدن
حضرتِ على رضى اللّٰه عنهڭ بر كرامتِ غيبيهسيدر.
جاىِ دقّت:شو عجيب لمعهنڭ أهمّيتى اوچ نقطهدن گلييور:
برنجيسى و أڭ مهمّى: گيزلى قالمش، غيبى، مهمّ بر معجزهِٔ أحمديهيى (عصم)
(حاشيه): معجزاتِ أحمديهيه (عصم) دائر اولان اون طوقوزنجى مكتوبڭ جزءِ أوّلنده ذكر ايديلن حدسز إخباراتِ غيبيهِٔ أحمديه (عصم) نوعندن سكسان معجزهِٔ غيبيهِٔ أحمديه (عصم) بونڭله سكسان بر اولور.
بيان ايدر كه؛ جوامع الكلم نوعندن ايكى جملهدن عبارت بر حديثِ شريف ايكى صحيفه قدر حقائقِ تاريخيهيى و ايكى دولتِ عظيمهِٔ إسلاميهنڭ خاتمهلرينى إفاده ايدييور.
ايكنجيسى: كراماتِ أولياء حق اولديغنه قطعى بر برهان گوسترن حضرتِ على رضى اللّٰه عنهڭ لاتين حروفنڭ قبولنى تام تاريخيله و طرزِ تطبيقنى ايكى كلمه ايله گوسترمسيدر.
اوچنجيسى: رسالهِٔ نور شاكردلرينه و ناشرلرينه قارشى حضرتِ على رضى اللّٰه عنهڭ إرشادكارانه و توجّهكارانه باقماسى و إشارت ايتمهسيدر.
— 284 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
حضرتِ غوثِ أعظم شيخِ گيلانىنڭ (رض) صراحت درجهسندهكى كرامتِ غيبيهسنى تأييد و تقويه ايدن حضرتِ أسد اللّٰه الغالب على ابن أبى طالب رضى اللّٰه عنه و كرّم اللّٰه وجهه، قصيدهِٔ أرجوزهِٔ مشهورهسنده عينًا إخباراتِ غوثيهيى تصديق ايدوب إشارت ايدييور.
مجموعة الأحزابڭ (٥٨٢) نجى صحيفهسندن (٥٩٧) نجى صحيفهسنه قدر او أرجوزهدر. او أرجوزهنڭ موضوعى و ايچندهكى مقصدِ أصلى؛ إسمِ أعظمى تضمّن ايدن آلتى إسمڭ أهمّيتنى بيان ايتمك، هم او مناسبتله إستقبالدهكى بر قسم امورِ غيبيهيه و تأسيسِ إسلاميتده بر قسم مجاهداتنه إشارت ايتمكدر.
أوت حضرتِ إمام (رض) استادى اولان حبيب اللّٰه عليه الصلاة والسلامدن آلديغى درسڭ بر قسمنى إشارى بر صورتده ذكر ايدييور. فتحِ خيبردهكى هم معجزهِٔ نبويه هم كرامتِ عَلويه اولان خارقه واقعهيى بحث ايتديگى گبى، تأسيسِ إسلاميته تماس ايدن مهمّ نقطهلرى ده بحث ايدييور. صوڭره إستقباله باقييور.
پيغمبرِ ذىشان عليه الصلاة والسلامدن آلديغى درسله، بر قسم أعرابڭ اوڭا قارشى عصيانلرندن حدّت ايدهرك ديمش:
فِى عِلْمِ تِسْعِينَ حِسَابِ الْفَارِسِى ٭ مِن بَعْدِ قَرْنٍ تَاسِعِ الْمَعَاصِى
سَتَظْهُرُ الْفُرْسُ عَلَى الْاَعْرَابِ ٭ تَقْتُلُهُمْ كَقَتْلَةِ الدَّوَابِ
تَكُونُ مَبْدَاُ فِتَنِ عَوَابِسِ ٭ مُظْلِمَةٌ كَظُلْمَةِ الْحَنَادِسِ
— 285 —
يعنى: طوقوز قرن صوڭره "فرس" يعنى، أقوامِ شرقيه أعراب اوزرينه هجوم ايدهجك. غلبه ايدوب، حيوان گبى أعرابى كسهجك. اويله مدهش فتنهلر، قراڭلقلى مصيبتلر كه، أڭ قراڭلقلى گيجهلردن داها زياده قراڭلق اولاجق.
ايشته حضرتِ علىنڭ (رض) بر كرامتِ باهرهسى كه؛ كندندن بش يوز سنه صوڭره گلن و عرب دولتِ عبّاسيهسنى محو ايدن و حدسز كتبِ إسلاميهيى نهرِ فراته دوكن و أعرابى غايت ظالمانه قتل ايدن هلاكو وقعهِٔ مشهورهسنى خبر ويرييور. چونكه مشهور اولان قرن، قرق سنه دگل، او زمان إصطلاحنجه أغلبِ عمر اولان آلتمش سنهدن عبارتدر. چونكه بر دَور، آلتمش سنهده دگيشير. بو صورتله إمامِ علىنڭ (رض) هجرتدن اوتوز سنه صوڭره كوفهده يازديغى بو أرجوزهدهكى طوقوز دفعه آلتمش، اوتوزه علاوه ايديلسه بش يوز يتمش (٥٧٠) اولويور كه؛ جنگيزڭ و هلاكونڭ هجوم و تخريبات زمانيدر.
صوڭره حضرتِ جبرائيلڭ على نبيّنا و عليه الصلاة والسلام حضورِ نبويده گتيروب حضرتِ علىيه (رض) سكينه ناميله بر صحيفهده يازيلى إسمِ أعظم، حضرتِ علىنڭ (رض) قوجاغنه دوشمش. حضرتِ على (رض) دييور: بن جبرائيلڭ شخصنى يالڭز علائم السماء صورتنده گوردم، سسنى ايشيتدم، صحيفهيى آلدم، بو إسملرى ايچنده بولدم؛ دييهرك بو إسمِ أعظمدن بحث ايله، بعض حادثاتى ذكردن صوڭره تحديثِ نعمت صورتنده دييور كه:
فَكُلُّ مَعْنًا مِنْ عُلُومٍ فَاخِرَةٍ ٭ مِنْ مَبْدَاِ الدُّنْيَا لِيَوْمِ اْلٰاخِرَةِ
قَدْ صَارَ كَشْفًا عِنْدَنَا عَيَانًا ٭ فَكُلُّ ذِى شَكٍّ غَدَا مُهَانًا
يعنى: أوّلِ دنيادن قيامته قدر علوم أسرارِ مهمّه بزه شهود درجهسنده إنكشاف ايتمش. كيم نه ايسترسه صورسون! سوزيمزه شبهه ايدنلر ذليل اولور.
— 286 —
صوڭره ينه إسمِ أعظم ايچنده بولونان او آلتى أسماءِ حسنىدن بحث ايدوب، بردن بره عينًا غوثِ گيلانىنڭ إخبارِ غيبيسى گبى، هلاكو عصرندن بو عصريمزه باقييور. ايكنجى بر كرامتِ غيبيهيى إظهار ايدييور و دييور كه:
اَحْرُفُ عُجْمٍ سُطِّرَتْ تَسْطِيرًا ٭
(حاشيه): حضرتِ علىنڭ (رض) شو كرامتى پك ظاهردر. چونكه حروفِ أجنبيهنڭ إسلام ايچنده جبرًا قبول ايتديريلديگى زمانى، سُطِّرَتْ تَسْطِيرًا جملهسيله تام تامنه عين تاريخى گوسترييور. جفرله حسابِ أبجدله فقرهنڭ معناسنى تقويه ايدييور. شويله كه: ايكى "س" (١٢٠)، ايكى "ط" (١٨)، ايكى "ت" (٨٠٠)، ايكى "ر" (٤٠٠)، بر "ى" (١٠)، بر "ألف" (١): بيڭ اوچيوز قرق طوقوزدر (١٣٤٩). شيمدى عربى بيڭ اوچيوز أللى اوچدر (١٣٥٣). بو حروفڭ جبرًا قبولى و رمضان گيجهلرنده چولوق و چوجق و قادينلره اوقوتديرلمسى درت سنه اوّلدر.
بِتَّ بِهَا الْاَمِيرُ وَ الْفَقِيرَا
يعنى: اون دردنجى عصرِ محمّديده (عصم) بيڭ اوچيوز قرق طوقوز (١٣٤٩) و روميجه بيڭ اوچيوز قرق يديده (١٣٤٧) عربى حروفنى ترك ايدوب، أجنبى و عجمى حروفنه إسلام ايچنده باشلانهجق. هم عموم، هم فقير و زنگين، أمير و ايشجى، چولوق و چوجق گيجه درسلريله او حروفى جبرًا اوگرنهجكلر. چونكه بر نسخهده بَاتَ در. بَاتَ ايسه گيجه چاليشماسيدر. بِتَّ ايسه قطعى و جبرى إفاده ايدييور. اَحْرُفُ عُجْمٍ فقرهسندهكى عُجْمٍ ايسه او زمانڭ إصطلاحنجه عربڭ غيرى لاتينجه و فرنگى حروف ديمكدر.
صوڭره دييور:
فَمَنْ اَرَادَ اللّٰهُ اَنْ يُعِينَهُ اَتْحَفَهُ بِهٰذِهِ السَّكِينَةِ
يعنى: كيم عنايتِ إلٰهيهيه مظهر ايسه، حضرتِ جبرائيلڭ تعبيريله بو سكينهِٔ قدسيه اولان إسمِ أعظمى جنابِ حق اوڭا هديه ايدر. اونڭله او زمانڭ شرّ و فتنهلرندن قورتارير.
— 287 —
بو سوزدن درت صحيفه أوّل ينه ديمش:
فَكُلُّ مَنْ لَاحَتْ لَهُ السَّعَادَةُ ٭ كَانَ لَهُ فِى الْجِيدِ كَالْقِلَادَةِ
يعنى: كيم سعادته مظهر ايسه؛ سعيد ايسه شقى دگلسه، او إسمِ أعظم اونڭ بويننده مبارك بر گردانلق حكمنده بر نسخه اولور. صوڭره دييور:
ثُمَّ اعْلَمُوا مَعَاشِرَ الْاِخْوَانِ ٭ اَنَّ غُوَاتَ اٰخِرِ الزَّمَانِ
هُمْ عُلَمَاءُ ذَوَّقُوا اَفْوَاهَهُمْ ٭ ثُمَّ انْثَنُوْا وَاتَّبَعُوا اَهْوَائَهُمْ
يعنى: او بدعهلر و عجمى و أجنبى حروفڭ إنتشارى زمانى اولان او آخر زمانڭ فنا آدملرى، بر قسم علماء السؤدر كه؛ حرص سببيله بطنلرينى حرامله طولديرمق ايچون، بدعهلره يارديم و فتوا ويرنلردر.
صوڭره بر قسم علماء السوئى طوقاتلامق ايچنده، بريسيله قونوشويور. دير:
فَاسْئَلْ لِمَوْلَاكَ الْعَظِيمِ الشَّانِ ٭ يَامُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
بِاَنْ يَقِيكَ شَرَّ تِلْكَ الْفِتْنَةِ ٭ وَشَرَّ كُلِّ كُرْبَةٍ وَمِحْنَةٍ
يعنى: يا او زمانه يتيشن و عالملردن اولان إنسان! جنابِ حقدن او فتنهنڭ شرّندن محافظه ايچون سڭا درس ويرديگم إسمِ أعظم ايله دعا ايت!
فَاِنَّمَا نَحْنُ عَلَى التَّحْقِيقِ ٭ غَوْثٌ لِكُلِّ كُرْبَةٍ وَضِيقٍ
يعنى: بز آلِ بيتدن هر كربت و شدّت زماننده برر غوث چيقوب إمداد ايدييورز.
— 288 —
أسد اللّٰه الغالب حضرتِ على ابن أبى طالب كرّم اللّٰهُ وجهه، إخباراتِ غيبيهيه عائد شو قصيدهسنڭ بر قسمنده رسالهِٔ نور شاكردلرينه، بِالخاصّه باقديغنه متعدّد أمارهلر وار. او ده غوثِ گيلانى گبى، رسالهِٔ نورڭ مقبوليتنى إمضا ايدييور و آلقيشلايور.
برنجى أماره:
لاتين حروفنڭ إسلاملر ايچنده جبرًا قبول ايتديرلديگنى تأسّفله بحث ايدوب و علماء السوئى طوقاتلاديغى يرده، بردن بره بريسيله إرشادكارانه قونوشويور. و دييور كه:
يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
سڭا ويرديگم درس ايله حفظ دعاسنى ايت!
ايشته بو مدرك عينًا حضرتِ غوثڭ قصيدهِٔ مشهورهسنده مريدى ديديگى آدمڭ عينيدر. چونكه ايكيسى ده عين فتنهدن بحث ايدوب، عموم ايچنده خصوصى بر آدمه إلتفات گوسترييورلر. قصيدهِٔ غوثيهده مريدى علمِ جفر و اون يدى أماره ايله "ملا سعيد" هم "الْكُرْدى" اولديغى تحقّق ايتمش.
رسالهِٔ نورڭ بر واسطهِٔ نشرى اولان استاديمزڭ هم إسمى، هم لقبى مريدى لفظنده اولديغى گبى، عينًا حضرتِ علىنڭ (رض)
يَامُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
(حاشيه): يا مدركًا تنوين نون صاييلمق شرطيله، (٣٢٥) اولوب نورسى بر فرق ايله (٣٢٦) ايدييور. او فضله ألف بيڭه إشارت ايتديگى ايچون (٣٢٥) قالوب، هم يا مدركًا ه تام توافق ايدييور، هم فتنهلرڭ باشلانغيجى و او نورسىنڭ مجاهدهسنڭ باشلانغيجى تاريخنى گوسترييور.
علمِ جفرله و حسابِ أبجدله عينًا هم منلا سعيد، هم الْكُرْدى اولويور. هر بريسى ايكى يوز آلتمش بش ايدييور. مدركًا اوستندهكى تنوين وقفده ألفه إنقلاب ايتديگى ايچون اَلْفٌ اولويور. مدركًا لفظى ميمسز يوقاريدن
— 289 —
اوقونماسيله كرد اولديغى گبى، الزمان لفظى ده بديع الزمانڭ بر پارچهسنى اوقومقله بو أمارهيى لطافتلنديرييور. ديمك او زمانه يتيشنلرڭ آراسنده و حضرتِ علىنڭ (رض) خطابنه مظهر چوق أفراد ايچنده، رسالهِٔ نور ناشرينه خصوصى بر إلتفاتى وار.
ايكنجى أماره:
حضرتِ على (رض) حرص و طمع يولنده بدعهلره تابع اولان بر قسم علماء السوئى طوقاتلاديغى وقت، علما ايچنده بريسيله مرحمتكارانه قونوشمغه باشلادى. استاديمزى بيلنلره معلومدر كه: آنقره رؤساسى إستانبولده اونڭ إنگليزلره قارشى مجاهداتنى تقدير ايدهرك اونى ايستديلر. آنقرهيه گيتدى. وانده مدرسة الزهرا نامنده كندى دار الفنوننه يوز أللى بيڭ بانقنوط ايكى يوز مبعوثدن يوز آلتمش اوچنڭ إمضاسيله إعطاسى قرارلشديريلان لايحهِٔ قانونيه قبول ايديلمكله برابر، شيخ سنوسى مقامنده ولاياتِ شرقيه واعظِ عموميلگى و هم دار الحكمتڭ أعضالرى اوراده ديانت رياستنڭ أعضالرى اولمقله، او ده ايچنده بولونمقله برابر مبعوث اولمق و داها نه ايسترسه ياپيلاجق دييه تكليف ايتدكلرى حالده؛ صِرف سنّتِ سنيهيه مخالف حركت ايتمهمك ايچون او تكليفلرى قبول ايتمهيوب، شيمدى يگرمى بش سنه إشكنجهلى بر أسارتى قبول ايدن استاديمزه ألبته حضرتِ علىنڭ (رض) علماء السوئه حدّت ايتديگى زمان اوڭا قارشى خصوصى إلتفاتى اولاجق و او معنوى مجلسده اونى اوقشايهجق. اونڭ ايچون بو حال بر أمارهدر كه؛ حضرتِ على (رض) حضرتِ غوثِ گيلانى (رض) گبى عموم مخاطبلرى ايچنده بو رسالهِٔ نورڭ بر واسطهسى اولان خواجهمزه إشارةً إلتفات ايدييور.
نَحْنُ عَلَى التَّحْقِيقِ غَوْثٌ لِكُلِّ كُرْبَةٍ
فقرهسنده "غوث" لفظيله غوثِ گيلانىنڭ (رض) مريدينه شفقتله باقماسنه حضرتِ علىنڭ (رض) باقديغنى ايما ايدييور.
— 290 —
اوچنجى أماره:
علماء بحثنڭ أوّلكى سطرنده دييور:
فَمَنْ اَرَادَ اللّٰهُ اَنْ يُعِينَهُ ٭
(حاشيه-١): بو سطرده غوثڭ تَعِيشُ سَعِيدًا فقرهسندهكى سعيد لفظى يُعِينَهُ دخى عينًا سكينه ينه عينًا گوسترييورلر. هر بريسى سَعِيدًا اولويور. ديمك غوث گبى، بو فقره سعيد ايله قونوشويور. هی حرفى بشدر. دردى د در، برى د اوستندهكى تنويندن گلن وقف ايچون ألفه مقابلدر.
اَتْحَفَهُ بِهٰذِهِ السَّكِينَةِ
(حاشيه-٢): جاىِ دقّتدر كه؛ بو ايكى سطر معنا إعتباريله طوغريدن طوغرىيه رسالهِٔ نور ناشرينه باقديغى گبى، جفر و أبجد حسابيله ينه باقييور. چونكه اَتْحَفَهُ بِهٰذِهِ السَّكِينَةِ جفر و أبجد حسابيله بيڭ اوچيوز قرق طوقوز (١٣٤٩) تاريخنى گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نورڭ غالبانه إنتشار و تكمّل تاريخيدر. ايكنجى سطر فَكُلُّ مَنْ لَاحَتْ لَهُ السَّعَادَةُ ٭ كَانَ لَهُ فِى الْجِيدِ كَالْقِلَادَةِ ينه جفر و أبجد حسابيله بيڭ اوچيوز يگرمى طوقوز (١٣٢٩) ايدييور كه؛ رسالهِٔ نور ناشرينڭ حقيقى مبدأِ مجاهدهسى تاريخيدر. يالڭز بو السَّعَادَةُ و الْقِلَادَةِ دهكى ايكى "ت" وقفه راست گلدكلرى ايچون قاعدةً "هی" صاييليرلر.
الحاصل: بو ايكى سطر اوچ جهتله رسالهِٔ نور ناشرينه باقييور.
برنجيسى: إسمِ أعظمى تضمّن ايدن آلتى إسمڭ اوڭا هديه ايديلديگنى و اونڭله محافظه ايديلمسى عينًا واقع اولمش و اولمقدهدر.
ايكنجيسى: يُعِينَهُ جفرجه سعيد، السَّكِينَةِ جفرجه ينه سعيد، السَّعَادَةُ معنًا و لفظجه ينه سعيد اولويور.
اوچنجيسى: أوّلكى سطر رسالهِٔ نورله مجاهدهنڭ بوگوننى، ايكنجى سطر مجاهدهنڭ مبدئنى تام تامنه تاريخيله گوسترييور. ايشته بو ايكى سطر رسالهِٔ نور ناشرينڭ يگرمى سنهلك مجاهداتنڭ برى مبدأ، ديگرى منتهاسنى گوسترمسى ألبته تصادف اولاماز. بلكه مجاهدهنڭ مقبوليتنه بر إشارتِ غيبيهدر و حضرتِ علىنڭ (رض) بر سكّهِٔ تصديقيدر.
سليمان رشدى، خسرو
إسمِ أعظم بحثنده
— 291 —
فَكُلُّ مَنْ لَاحَتْ لَهُ السَّعَادَةُ ٭ كَانَ لَهُ فِى الْجِيدِ كَالْقِلَادَةِ
يعنى: كيم عنايته و سعادته مظهر ايسه، او آخر زمان فتنهلرندن بو آلتى إسمى ويرديگم درس طرزنده ورد ايدنلر محفوظ قالير. حضرتِ على (رض) حروفِ أجنبيهيى إسلاملر ايچنده جبرًا قبول ايتديرمك حادثهسى ايله علماء السوئڭ بدعهلره يارديملرندن تأسّفله بحث ايدوب، او ايكى حادثه اورتهسنده إرشادكارانه بعضلرندن بحث ايدييور كه؛ او سكينه اولان إسمِ أعظمله أجنبى حروفنه قارشى مقابله ايدييور و هم علماء السوئه مخالفت ايدييور.
ايشته بو زمانده او آدملر رسالهِٔ نور شاكردلرى و ناشرلرى اولدقلرى شبههسزدر. چونكه اونلردر كه؛ خطِّ قرآنى محافظه ايدييورلر و بدعهكار بر قسم علمالره قارشى ده مقاومت ايدييورلر.
أوت بز خواجهمزدن آڭلامشز كه: اون اوچ سنه أوّل حضرتِ علىنڭ (رض) بو قصيدهسنڭ سرّينى بيلمهدن يدى سنه أوّل بو آلتى إسمى إمامِ غزالىدن درس آلارق و كندينه دائما ورد ايدهرك، بتون أورادلرى تبدّل و تحوّل ايتديگى حالده، بو سكينه تعبير ايديلن آلتى إسمه حضرتِ علىنڭ (رض) ويرديگى درس طرزنده متماديًا ترك ايتمهدن دوام ايتمش. بو طرزده دوام ايدنلرى ايشيتمهمشز. هم خلافِ عادت بر طرزده يگرمى سنه ظرفنده يگرمى فتنهِٔ عظيمهيه دوشديگى گبى و تأثيرلى بر صورتده حياتِ إجتماعيهِٔ إسلاميهيه قاريشديغى حالده خارقه بر محفوظيت آلتنده اولديغنى گوزيمزله گورديگمزدن، حضرتِ علىنڭ (رض) آخر زماندهكى خطاب ايتديگى دوستلرى ايچنده بِالخاصّه اوڭا روىِ إلتفاتى اولديغنى حسّ ايدييورز. هم لَاحَتْ لَهُ السَّعَادَةُ لفظيله يعنى سعيد اولمق و علما بحثنه متّصل بريسنه عنايته مظهر اولديغنى و يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ
— 292 —
فقرهسى حسابِ أبجدله اون اوچنجى عصرى گوستروب، او عصرده دنيايه گلن علمادن سعيد (رض) إسمنده بريسنه لطيفانه بر ايما، بو أمارهيى زينتلنديرييور.
(حاشيه): يَا مُدْرِكًا تنوين نون صاييلمق شرطيله، بيڭ اوچيوز يگرمى بش (١٣٢٥) تاريخى اولان حرّيتڭ ايكنجى و اوچنجى سنهلرنده خلافتِ إسلاميهيى قالديرمغه تشبّثله، او خلافتڭ قيريلماسندن فتنهلرڭ قپوسى آچيلديغنڭ زمانيدر كه؛ حضرتِ على (رض) او زمانه دهشتلى باقييور.
دردنجى أماره:
حضرتِ غوثِ گيلانى فتنهِٔ آخر زمانده سنّتِ سنيهيى و أسرارِ قرآنيهيى محافظهيه و نشره چاليشان بر مريدينه اونبش أماره ايله إلتفات ايدر و اونڭله قونوشورسه، ألبته إسلاميتڭ تأسيسنده "أسد اللّٰه" عنواننى آلان و علومِ أسراريهده
اَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِىٌّ بَابُهَا
حديثنه مظهر بولونان و كراماتِ خارقه ايله إشتهار ايدن و وهّابيلرڭ أجدادى اولان خارجيلرى قلنجدن گچيرن و غوثِ أعظمڭ جدّى و استادى اولان حضرتِ على (رض) ألبته آلِ بيته بر جهتده دشمن اولان وهّابيلرڭ حرمينِ شريفَيْنى إستيلاسى هنگامنده و خارجيلردن داها برباد بر طرزده سنّتِ سنيهيه مخالفت ايدن بر قسم علماء السوء و ظلمهلرڭ إستيلاسى زماننده، رسالهِٔ نور واسطهسيله رسالهِٔ نور شاكردلرى بتون قوّتلريله سنّتِ سنيهنڭ محافظهسنه و آلِ بيتڭ حرمتنه و مودّتنه چاليشمالرى و او مدهش مهالكه قارشى صارصيلمدقلرى حالده، إمدادِ روحانىيه و قوّهِٔ معنويهنڭ تقويهسنه پك چوق محتاج اولدقلرى بر زمانده، او علومِ أوّلين و آخرينى بيلديگنى مفتخرانه إدّعا ايدن حضرتِ على (رض) ممكن ميدر كه، أولادندن اولان غوثِ گيلانىدن (رض) گرى قالسين، شجاعتِ حيدرانهسيله رسالهِٔ النور شاكردلرينڭ إمدادينه يتيشمهسين؟ ألبته بو صورتله يتيشير و يتيشدى.
— 293 —
معلومدر كه؛ مثلا عموم بر جماعت ايچنده برى حركت ايتسه، برى ديسه: "أى إنسان بڭا باق!" او "إنسان" لفظِ عموميسنده قرينهِٔ حال ايله، او معيّن آدمه خطابدر. مادام مقتضاىِ حال و قرينهِٔ حال ايله حضرتِ علىنڭ (رض) عموم مخاطبلرى ايچنده أڭ زياده محتاج و أڭ زياده حضرتِ علىنڭ (رض) مقصدى لهنده حركت ايدن، رسالهِٔ نور شاكردلريدر. ألبته او ذات إستقباله باقوب و يَا اَيُّهَا الْاِخْوَان تعبيرى ايله قونوشديغى جماعت ايچنده أڭ زياده متحرّك و قوّهِٔ معنويهنڭ تقويهسنه محتاج اولانلره خصوصيتله باقار.
بشنجى أماره:
أجنبى حروفاتنى أهلِ إسلامڭ أڭ مهمّ حكومتى رسمى بر صورتده قبول و نشر و جبر ايتديگى حالده، رسالهِٔ نور شاكردلرى بتون قوّتلريله خطِّ قرآنىيى خارقه بر صورتده نشر و تعميم ايله محافظهسنه چاليشدقلرى بر زمانده، حضرتِ على (رض) تاريخيله اوندن خبر ويرمكله غيبى كراماتى بيان ايتديگى يرده علماء ايچنده بريسنه إلتفات گوسترييور. ألبته بو إلتفاتڭ گرچه چوق أفرادى اولابيلير. فقط بو قرينهِٔ حال گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى بر خصوصيت كسب ايتمش كه، حضرتِ على (رض) إلتفاتيله رسالهِٔ نورى آلقيشلايور.
آلتنجى أماره:قوّتليدر فقط يازامايز.
يدنجى أماره:ظاهردر فقط گوسترهمييورز.
الحاصل:حضرتِ على كرّم اللّٰهُ وَجْهَهُ أجنبى حروفنه قارشى شدّتلى تأسّف و حدّت ايتديگى و بدعهيه طرفدارلق ايدن بر قسم علماء السوئه قارشى شدّتلى نفرت و حدّت ايتديگى يرده، إرشادكارانه بعضلرله قونوشويور. و حضرتِ جبريلڭ تعبيريله سكينه إسمى ويريلن و إسمِ أعظم صندوقچهسى اولان أسماءِ ستّهيه دوام ايدنى إرشاد ايدييور، تلطيف ايدييور.
— 294 —
ايشته او أسماءِ ستّهنڭ دوامندن ترشّح ايدن و او أسمانڭ لمعاتى اولان رسالهِٔ نور و او رسالهِٔ نور كندى شاكردلريله لا أقل يوزر قلمله يوز پارچه رسالهِٔ نورڭ أجزالريله و إنتشار ايدن يگرمى بيڭ نسخهسيله لا أقل يوز بيڭ آدمى حروفِ قرآنيه لهنه و سنّتِ سنيهيه إتّباعه و ايمانلرينڭ تقويهسنه و حضرتِ علىنڭ (رض) حدّت ايتديگى ايكى جريانه قارشى تماميله مقاومت ايتدكلرندن، ألبته حضرتِ علىنڭ (رض) يَا ايُّهَا الْاِخْوَانِ تعبير ايتديگى إخوانلرى ايچنده خصوصى بر صورتده اونلره باقييور.
أوت حضرتِ علىنڭ (رض) بو ظاهر كراماتِ غيبيهسى حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ إرشاديله اولديغى ايچون، باشقه شكلده بر معجزهِٔ پيغمبريه (عصم) اولديغى مناسبتيله، عين كرامتِ غوثيه و إشاراتِ خارقهِٔ عَلويه گبىبشنجى عصرله، اون دردنجى عصرڭ فتنهلرينه إشارت ايدن و گيزلى قالوب معناسى آڭلاشيلميان بر معجزهِٔ غيبيهِٔ نبويهيى بيان ايتمگه مناسبت گلييور.شويله كه:
حديثِ صحيحده واردر كه، رسولِ أكرم (عصم) فرمان ايتمش:
اِنِ اسْتَقَامَتْ اُمَّتِى فَلَهُمْ يَوْمٌ وَ اِلَّا فَنِصْفُ يَوْمٍ
(أو كما قال) شو حديثِ شريفه هر ناصلسه قيامته إشارت صورتنده معنا ويريلمش؛ معجزهِٔ نبويه گيزلنمش، آڭلاشيلمامش. هم شيخِ گيلانى (رض)، هم حضرتِ علىنڭ (رض) إرشادِ نبوى ايله، بشنجى و آلتنجى و اون دردنجى عصرلرڭ فتنهلرندن كرامتكارانه بحثلرى گوسترييور كه؛ بو حديثِ شريف اونلرڭ بو زمانه باقمق ايچون بر تلسقوبلريدر كه، بو ايكى عصره باقييورلر.
أوت حديثده "يوم" تعبيرى،
اِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَاَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ
آيتنڭ دلالتيله بيڭ سنهدن عبارتدر. خلافتِ إسلاميه و حكومتِ عربيه، حديث
— 295 —
موجبنجه تام إستقامتله گيتمديگى ايچون، تام نصفِ يوم اولان بش يوز كسور سنهده
(حاشيه): حديثڭ حكميله حكومتِ عربيه بش يوز سنه ياشايهجق. حالبوكه، بش يوزدن بر مقدار گچر. بونڭ سرّى شودر كه: يزيد، وليد، حَجّاجِ ظالم گبى ظلمهنڭ و أبو مسلمِ خُراسانينڭ تحكّمى و أمويلرڭ إنقراضندن صوڭره عبّاسيلرڭ تام تقرّرينه قدر اولان زمان حكومتِ عربيهنڭ فترت زمانى صاييلديغندن، بو فترت زمانى طىّ ايديلمكله تام بش يوز قالير.
هلاكو هجوميله خاتمه ويريلدى. اوچ درت عصر زمانِ فترتدن صوڭره يَاْتِى اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ آيتنڭ سرّينه مظهر اولان عثمانلى عادل پادشاهلرى، حديثِ شريفدهكى إستقامتى يرينه گتيرمگه چاليشدقلرندن، حديثڭ حكميله اُمّت ايچون بيڭ سنه خلافتِ إسلاميهيى و شرعِ شريف اوزرنده گيدن حكومتڭ إدامهسنه واسطه اولديلر. حديثڭ ايكنجى جهتى كه، فَلَهُمْ يَوْمٌ ده تحقّق ايدييور.
و إستانبولڭ فتحندن تقريبًا يگرمى سنه أوّل ينه خلافتِ إسلاميهيه زمين إحضار و تام عموم عالمِ إسلامڭ مركزِ حكومتى اولاجق بر وضعيت آلمغه و مژده و ثناءِ نبوىيه مظهر اولان سلطان فاتحڭ واسطهسيله إستانبولڭ فتحى تاريخندن فترت زماننى طىّ ايدوب عبّاسيلر نرهدن بيراقمشلرسه اورادن باشلايهرق عالمِ إسلامڭ بِالإستحقاق باشنه گچديلر. ينه حديثِ شريفڭ حكميله أگر إستقامتله گيتسه بيڭ سنهدن عبارت اولان بر گون، يوقسه ياريم گون دوام ايدهجك. ايشته عينًا عبّاسيلر گبى تام ياريم گون يعنى بش يوز سنه دوام ايتدى.
بو معجزهِٔ نبويه پك پارلاق بر صورتده تظاهر ايدييور. ايشته خلافتِ عربيه تام إستقامته مظهر اولماديغندن يالڭز ياريم گونى آلدى. عثمانلى دولتى دخى تك
— 296 —
باشيله آخرلرنده أجنبيلرڭ و منافقلرڭ مداخلهلرى يوزندن تام إستقامتى محافظه ايدهمديگى ايچون او ده ياريم گون اولان بش يوز سنهيى آلدى. بو ايكى قارداش اولان ايكى عنصرڭ إتّحادلرندن تام إستقامته مظهريت سرّى واردر كه، بيڭ سنه اولان بر گونى تمام آلديلر.
سؤال:رؤياىِ صادقه واسطهسيله ويا حقيقى كشف جهتيله حضرتِ على (رض) و غوثِ أعظم (رض) گبى ذواتِ قدسيه جزئى ايشلره دائر عامى آدملرله ده تماس ايدهبيليرلر و بعض شيلرى خبر ويرييورلر. نهدندر كه؛ بونلرڭ بر إشارتِ غيبيهلرينى غايت أهمّيتله بيڭ كشف و بيڭلر رؤياىِ صادقه قدر طوتويورسڭز، أهمّيت ويرييورسڭز؟
الجواب:سكز يوز و بيڭ اوچيوز سنه مسافهده، وراثتِ نبوّت مقامنده عالمِ إسلامڭ إستقبالى نقطهِٔ نظرنده كلّى بر نظره او اوزون مسافهده گورونن حادثاتڭ ألبته چوق أهمّيتى اولاجق، طاغ گبى بر بيوكلگى اولاجق كه؛ او اوزون مسافهده و او كلّى نظرده عالمِ إسلامڭ منفعتى نقطهِٔ نظرنده اوزاقدن گورونسون و اوڭا دقّت ايديلسين و وجوده گلمهدن أوّل اوندن خبر ويريلسين. رؤياىِ صادقه و كشف ايسه جزئى و خصوصيدر و وجوده گلدكدن صوڭره ياقيندن باقمقدر. ألبته بويله كشف جهتنده روحانى تمثّل إعتباريله ياقيندن باقيلديغى وقت ذرّهلر دخى گورونهبيلير. عادى آدملر ده اونلرڭ روحانى مثاللريله گوروشهبيليرلر و غايت أهمّيتسز شيلر ده مدارِ نظر اولابيلير. أوت بر آيينهده مثالى گونشله مناسبتدار اولمق و صحبت ايتمك نرهده؟ حقيقى سمادهكى گونشله مناسبتدار اولمق نرهده؟ آيينهدهكى گونشى هركس ألنه آلابيلير، إلتفاتنه مظهر اولابيلير. قونوشهبيلسه بلكه قونوشديرهبيلير. فقط سمادهكى گونشڭ إلتفاتنى جلب ايدن و كنديسيله
— 297 —
قونوشديران كيمسه، قمره چيقمالى، مقامى قمرده اولمالى ويا قمر گبى بر وظيفه گورملى؛ يوقسه او سلطانِ سماوينڭ حشمتلى نظرى آلتنده هيچ گورونميهجك درجهده گيزلنهجكدر.
رسالهِٔ نور شاكردلرى نامنه
خسرو، حافظ على، غالب، رأفت، سليمان، صبرى، خلوصى، مسعود،
ذكائى، كوچك زهدى، سليمان رشدى، كچهجى مصطفى، مصطفى،
مصطفى، كوچك على، كرد بكر، شاملى توفيق، عاصم،
باباجان، يعقوب جمال، حسين،
كوچك لطفى، عبد الباقى
٭ ٭ ٭
— 298 —
اون طوقوزنجى لمعه
إقتصاد رسالهسى
(إقتصاد و قناعته، إسراف و تبذيره دائردر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا
شو آيتِ كريمه، إقتصاده قطعى أمر و إسرافدن نهىِ صريح صورتنده غايت مهمّ بر درسِ حكمت ويرييور. شو مسئلهده"يدى نكته"وار.
برنجى نكته:
خالقِ رحيم، نوعِ بشره ويرديگى نعمتلرڭ مقابلنده شكر ايستهيور. إسراف ايسه شكره ضددر، نعمته قارشى خسارتلى بر إستخفافدر. إقتصاد ايسه، نعمته قارشى تجارتلى بر إحترامدر. أوت إقتصاد هم بر شكرِ معنوى، هم نعمتلردهكى رحمتِ إلٰهيهيه قارشى بر حرمت، هم قطعى بر صورتده سببِ بركت، هم بدنه پرهيز گبى بر مدارِ صحّت، هم معنوى ديلنجيلك ذلّتندن قورتارهجق بر سببِ عزّت، هم نعمت ايچندهكى لذّتى حسّ ايتمهسنه و ظاهرًا
— 299 —
لذّتسز گورونن نعمتلردهكى لذّتى طاتمهسنه قوّتلى بر سببدر. إسراف ايسه، مذكور حكمتلره مخالف اولديغندن، وخيم نتيجهلرى واردر.
ايكنجى نكته:
فاطرِ حكيم، إنسانڭ وجودينى مكمّل بر سراى صورتنده و منتظم بر شهر مثالنده ياراتمش. آغزدهكى قوّهِٔ ذائقهيى بر قپوجى، أعصاب و طمارلرى تلفون و تلغراف تللرى گبى (قوّهِٔ ذائقه ايله، مركزِ وجوددهكى معده ايله بر مدارِ مخابرهلريدر) كه؛ آغزه گلن مادّهيى او طمارلرله خبر ويرر. بدنه، معدهيه لزومى يوقسه "ياساقدر!" دير، طيشارى آتار. بعضًا ده بدنه منفعتى اولمامقله برابر ضررلى و آجى ايسه؛ همان طيشارى آتار، يوزينه توكورور.
ايشته مادام آغزدهكى قوّهِٔ ذائقه بر قپوجيدر؛ معده، جسدڭ إدارهسى نقطهسنده بر أفندى و بر حاكمدر. او سرايه وياخود او شهره گلن و سرايڭ حاكمنه ويريلن هديهنڭ يوز درجه قيمتى وارسه، قپوجىيه بخشيش نوعندن آنجق بش درجهسى موافق اولور، فضله اولاماز. تا كه؛ قپوجى غرورلانوب، باشدن چيقوب وظيفهيى اونوتوب، فضله بخشيش ويرن إختلالجيلرى سراى داخلنه صوقماسين. ايشته بو سرّه بناءً، شيمدى ايكى لقمه فرض ايدييورز. بر لقمه، پينير و يمورطه گبى مُغَدّى مادّهدن قرق پاره؛ ديگر لقمه، أڭ أعلا باقلاوادن اون غروش اولسه.. بو ايكى لقمه، آغزه گيرمهدن، بدن إعتباريله فرقلرى يوقدر، مساويدرلر؛ بوغازدن گچدكدن صوڭره، جسد بسلمهسنده ينه مساويدرلر بلكه بعضًا قرق پارهلق پينير داها ايى بسلر. يالڭز، آغزدهكى قوّهِٔ ذائقهيى اوقشامق نقطهسنده ياريم دقيقه بر فرق وار. ياريم دقيقه خاطرى ايچون قرق پارهدن اون غروشه چيقمق، نه قدر معناسز و ضررلى بر إسراف اولديغى قياس ايديلسين. شيمدى، سراى حاكمنه گلن هديه قرق پاره اولمقله برابر، قپوجىيه طوقوز دفعه فضله بخشيش ويرمك، قپوجىيى باشدن چيقارير، "حاكم بنم" دير. كيم فضله بخشيش و لذّت ويرسه اونى
— 300 —
ايچرىيه صوقهجق، إختلال ويرهجك، يانغين چيقارهجق، "امان دوقتور گلسين، حرارتمى تسكين ايتسين، آتشمى سوندورسين." ديديرمگه مجبور ايدهجك.
ايشته إقتصاد و قناعت، حكمتِ إلٰهيهيه توفيقِ حركتدر. قوّهِٔ ذائقهيى قپوجى حكمنده طوتوب، اوڭا گوره بخشيش ويرر. إسراف ايسه؛ او حكمته ضد حركت ايتديگى ايچون چابوق طوقات ير، معدهيى قاريشديرر، إشتهاىِ حقيقىيى غائب ايدر. تنوّعِ أطعمهدن گلن صنعى بر إشتهاىِ كاذبه ايله يديرر، هضمسزلغه سببيت ويرر، خسته ايدر.
اوچنجى نكته:
سابق ايكنجى نكتهده، قوّهِٔ ذائقه قپوجيدر ديدك. أوت أهلِ غفلت و روحًا ترقّى ايتمهين و شكر مسلگنده ايلرى گيتمهين إنسانلر ايچون بر قپوجى حكمندهدر. اونڭ تلذّذى خاطرى ايچون إسرافاته و بر درجهدن اون درجه فيآته چيقمهمق گركدر. فقط، حقيقى أهلِ شكرڭ و أهلِ حقيقتڭ و أهلِ قلبڭ قوّهِٔ ذائقهسى (آلتنجى سوزدهكى موازنهده بيان ايديلديگى گبى، قوّهِٔ ذائقهسى) رحمتِ إلٰهيهنڭ مطبخلرينه بر ناظر و بر مفتّش حكمندهدر. و او قوّهِٔ ذائقهده طعاملر عددنجه ميزانجقلرله نعمتِ إلٰهيهنڭ أنواعنى طارتمق و طانيمق؛ بر شكرِ معنوى صورتنده جسده، معدهيه خبر ويرمكدر. ايشته بو صورتده قوّهِٔ ذائقه، يالڭز مادّى جسده باقمييور. بلكه قلبه، روحه، عقله دخى باقديغى جهتله معدهنڭ فوقنده حكمى وار، مقامى وار.
إسراف ايتمهمك شرطيله و صِرف وظيفهِٔ شكرانيهيى يرينه گتيرمك و أنواعِ نعمِ إلٰهيهيى حسّ ايدوب طانيمق قيدى ايله و مشروع اولمق و ذلّت و ديلنجيلگه وسيله اولمامق شرطيله، لذّتنى تعقيب ايدهبيلير. و او قوّهِٔ ذائقهيى طاشييان لسانى، شكرده إستعمال ايتمك ايچون لذيذ طعاملرى ترجيح ايدهبيلير. بو حقيقته إشارت ايدن بر حادثه و بر كرامتِ غوثيه:
— 301 —
بر زمان حضرتِ غوثِ أعظم شيخ گيلانىنڭ (قس) تربيهسنده، نازدار و إختياره بر خانمڭ بر تك أولادى بولونويورمش. او محترم إختياره، گيتمش اوغلنڭ حجرهسنه؛ باقييور كه، اوغلى بر پارچه قورو و سياه أكمك ييور. او رياضتدن ضعفيتيله والدهسنڭ شفقتنى جلب ايتمش. اوڭا آجيمش. صوڭره حضرتِ غوثڭ ياننه شكوا ايچون گيتمش. باقمش كه، حضرتِ غوث قيزارتيلمش بر طاووق ييور. نازدارلغندن ديمش: "يا استاد! بنم اوغلم آجلقدن ئولويور. سن طاووق يرسڭ!" حضرتِ غوث طاووغه ديمش: قُمْ بِاِذْنِ اللّٰه! او پيشمش طاووغڭ كميكلرى طوپلانوب، طاووق اولارق يمك قابندن طيشارى آتيلديغنى، معتمد و موثوق چوق ذاتلردن حضرتِ غوث گبى كراماتِ خارقهيه مظهريتى دنياجه مشهور بر ذاتڭ بر كرامتى اولارق معنوى تواترله نقل ايديلمش. حضرتِ غوث ديمش: "نه وقت سنڭ اوغلڭ ده بو درجهيه گليرسه، او زمان او ده طاووق يسين."
ايشته حضرتِ غوثڭ بو أمرينڭ معناسى شودر كه: نه وقت سنڭ اوغلڭ ده روحى جسدينه، قلبى نفسنه، عقلى معدهسنه حاكم اولسه و لذّتى شكر ايچون ايستهسه، او وقت لذيذ شيلرى ييهبيلير...
دردنجى نكته:
"إقتصاد ايدن، معيشتجه عائله بلاسنى چكمز" مئالنده لَا يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ حديثِ شريفى سرّيله: إقتصاد ايدن، معيشتجه عائله زحمت و مشقّتنى چوق چكمز. أوت إقتصاد، قطعى بر سببِ بركت و مدارِ حسنِ معيشت اولديغنه او قدر قطعى دليللر وار كه، حدّ و حسابه گلمز. أزجمله: بن كندى شخصمده گورديگم و بڭا خدمت و آرقداشلق ايدن ذاتلرڭ شهادتلريله دييورم كه: إقتصاد واسطهسيله بعضًا بره اون بركت گوردم و آرقداشلرم گورديلر. حتّى طوقوز سنه (شيمدى اوتوز سنه) أوّل بنمله برابر بوردوره نفى ايديلان
— 302 —
رئيسلردن بر قسمى، پارهسزلقدن ذلّت و سفالته دوشمهمكلگم ايچون، زكاتلرينى بڭا قبول ايتديرمگه چوق چاليشديلر. او زنگين رئيسلره ديدم: "گرچه پارهم پك آزدر؛ فقط إقتصادم وار، قناعته آليشمشم. بن سزدن داها زنگينم." مكرّر و مصرّانه تكليفلرينى ردّ ايتدم. جاىِ دقّتدر كه: ايكى سنه صوڭره، بڭا زكاتلرينى تكليف ايدنلرڭ بر قسمى إقتصادسزلق يوزندن بورجلانديلر. ِللّٰه الحمد اونلردن يدى سنه صوڭره، او آز پاره إقتصاد بركتيله بڭا كافى گلدى؛ بنم يوز صويومى دوكديرمدى، بنى خلقلره عرضِ حاجته مجبور ايتمدى. حياتمڭ بر دستورى اولان "ناسدن إستغنا" مسلگمى بوزمادى.
أوت إقتصاد ايتمهين، ذلّته و معنًا ديلنجيلگه و سفالته دوشمگه نامزددر. بو زمانده إسرافاته مدار اولاجق پاره، چوق بهاليدر. مقابلنده بعضًا حيثيت، ناموس رشوت آلينييور. بعضًا مقدّساتِ دينيه مقابل آلينييور، صوڭره منحوس بر پاره ويريلييور. ديمك معنوى يوز ليرا ضرر ايله، مادّى يوز پارهلق بر مال آلينير. أگر إقتصاد ايدوب حاجاتِ ضروريهيه إقتصار و إختصار و حصر ايتسه
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
سرّيله،
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا
صراحتيله؛ اومماديغى طرزده ياشايهجق قدر رزقنى بولاجق. چونكه شو آيت تعهّد ايدييور. أوت رزق ايكيدر:
برى حقيقى رزقدر كه، اونڭله ياشايهجق. بو آيتڭ حكمى ايله او رزق، تعهّدِ ربّانى آلتندهدر. بشرڭ سوءِ إختيارى قاريشمازسه، او ضرورى رزقى هر حالده بولابيلير. نه ديننى، نه ناموسنى، نه عزّتنى فدا ايتمگه مجبور اولماز.
ايكنجيسى: رزقِ مجازيدر كه، سوءِ إستعمالات ايله حاجاتِ غيرِ ضروريه حاجاتِ ضروريه حكمنه گچوب، گورهنهك بلاسيله ترياكى اولوب، ترك
— 303 —
ايدهمييور. ايشته بو رزق، تعهّدِ ربّانى آلتنده اولماديغى ايچون؛ بو رزقى تحصيل ايتمك، خصوصًا بو زمانده چوق بهاليدر. باشده عزّتنى فدا ايدوب ذلّتى قبول ايتمك، بعضًا آلچاق إنسانلرڭ آياقلرينى اوپمك قدر معنًا بر ديلنجيلك وضعيتنه دوشمك، بعضًا حياتِ أبديهسنڭ نورى اولان مقدّساتِ دينيهسنى فدا ايتمك صورتيله او بركتسز منحوس مالى آلير. هم بو فقر و ضرورت زماننده، آج و محتاج اولانلرڭ ألملرندن أهلِ وجدانه رقّتِ جنسيه واسطهسيله گلن تألّم؛ او غيرِ مشروع بر صورتده قزانديغى پاره ايله آلديغى لذّتى، وجدانى وارسه آجيلاشديرييور. بويله عجيب بر زمانده، شبههلى ماللرده، ضرورت درجهسنده إكتفا ايتمك لازمدر. چونكه
اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا
سرّيله: حرام مالدن، مجبوريتله ضرورت درجهسنى آلابيلير؛ فضلهسنى آلاماز. أوت مضطر آدم، مردار أتدن طوق اولونجهيه قدر ييهمز. بلكه، ئولميهجك قدر ييهبيلير. هم يوز آج آدمڭ حضورنده، كمالِ لذّت ايله فضله ينيلمز.
إقتصاد، سببِ عزّت و كمال اولديغنه دلالت ايدن بر واقعه:
بر زمان، دنياجه سخاوتله مشهور حاتمِ طائى، مهمّ بر ضيافت ويرييور. مسافرلرينه غايت فضله هديهلر ويرديگى وقت، چولده گزمگه چيقييور. باقار كه: بر إختيار فقير آدم، بر يوك تيكنلى چالى و گوهنلرى بلنه يوكلهمش؛ جسدينه باتييور، قنادييور. حاتم اوڭا ديدى: "حاتمِ طائى، هديهلرله برابر مهمّ بر ضيافت ويرييور. سن ده اورايه گيت؛ بش غروشلق بو چالى يوكنه بدل بش يوز غروش آليرسڭ." او مقتصد إختيار ديمش كه: "بن، بو تيكنلى يوكمى عزّتمله چكهرم، قالديريرم. حاتمِ طائينڭ منّتنى آلمام." صوڭره، حاتمِ طائيدن صورمشلر: "سن كندڭدن داها جوانمرد، عزيز، كيمى بولمشسڭ؟" ديمش: "ايشته او صحراده
— 304 —
راست گلديگم او مقتصد إختيارى بندن داها عزيز، داها يوكسك، داها جوانمرد گوردم."
بشنجى نكته:
جنابِ حق كمالِ كرمندن، أڭ فقير آدمه أڭ زنگين آدم گبى و گدايه (يعنى فقيره) پادشاه گبى، لذّتِ نعمتنى إحساس ايتديرييور. أوت بر فقيرڭ، قورو بر پارچه سياه أكمكدن آجلق و إقتصاد واسطهسيله آلديغى لذّت، بر پادشاهڭ و بر زنگينڭ إسرافدن گلن اوصانج و إشتهاسزلق ايله يديگى أڭ أعلا باقلاوادن آلديغى لذّتدن داها زياده لذّتليدر. جاىِ حيرتدر كه، بعض مسرف و مبذّر إنسانلر، بويله إقتصادجيلرى "خسّت" ايله إتهام ايدييورلر. حاشا... إقتصاد، عزّت و جومردلكدر. خسّت و ذلّت، أهلِ إسراف و تبذيرڭ ظاهرى مردانه كيفيتلرينڭ ايچ يوزيدر. بو حقيقتى تأييد ايدن، بو رسالهنڭ تأليفى سنهسنده إسپارطهده حجرهمده جريان ايدن بر واقعه وار. شويله كه:
قاعدهمه و دستورِ حياتمه مخالف بر صورتده، بر طلبهم ايكى بچق اوقّهيه ياقين بر بالى، بڭا هديه قبول ايتديرمگه إصرار ايتدى. نه قدر قاعدهمى ايلرى سوردم، قانمدى. بِالمجبوريه، يانمدهكى اوچ قارداشمه يديرمك و شعبانِ شريف و رمضانده او بالدن إقتصاد ايله اوتوز قرق گون اوچ آدم يسين و گتيرن ده ثواب قزانسين و كنديلرى ده طاتليسز قالماسين دييهرك، "آليڭز" ديدم. بر اوقّه بال ده بنم واردى. او اوچ آرقداشم، گرچه مستقيم و إقتصادى تقدير ايدنلردندى. فقط هر نه ايسه، بربرينه إكرام ايتمك و هر برى اوتهكينڭ نفسنى اوقشامق و كندى نفسنه ترجيح ايتمك اولان بر جهتده علوى بر خصلت ايله إقتصادى اونوتديلر. اوچ گيجهده ايكى بچق اوقّه بالى بيتيرديلر. بن گولهرك ديدم: "سزى، اوتوز قرق گون او بال ايله طاتلانديراجقدم. سز، اوتوز گونى اوچه اينديرديڭز. عافيت
— 305 —
اولسون." ديدم. فقط، بن كندى او بر اوقّه بالمى إقتصاد ايله صرف ايتدم. بتون شعبان و رمضانده هم بن ييدم، هم ِللّٰه الحمد او قارداشلريمڭ هر بريسنه إفطار وقتنده برر قاشق (حاشيه): يعنى، بيوكجه بر چاى قاشغى ايلهدر. ويروب، مهمّ ثوابه مدار اولدى.
بنم حالمى گورنلر، او وضعيتمى بلكه خسّت تلقّى ايتمشلردر. اوتهكى قارداشلريمڭ اوچ گيجهلك وضعيتلرينى بر جوانمردلك تلقّى ايدهبيليرلر. فقط حقيقت نقطهسنده، او ظاهرى خسّت آلتنده علوى بر عزّت و بيوك بر بركت و يوكسك بر ثواب گيزلنديگنى گوردك. و او جوانمردلك و إسراف آلتنده، أگر واز گچيلمسه ايدى، بر ديلنجيلك و غيرڭ ألنه طمعكارانه و منتظرانه باقمق گبى، خسّتدن چوق آشاغى بر حالتى نتيجه ويرر ايدى.
آلتنجى نكته:
إقتصاد و خسّتڭ چوق فرقى وار. تواضع، ناصلكه أخلاقِ سيّئهدن اولان تذلّلدن معنًا آيرى و صورةً بڭزر بر خصلتِ ممدوحهدر. و وقار، ناصلكه كوتو خصلتلردن اولان تكبّردن معنًا آيرى و صورةً بڭزر بر خصلتِ ممدوحهدر. اويله ده:
أخلاقِ عاليهِٔ پيغمبريهدن اولان و بلكه كائناتدهكى نظامِ حكمتِ إلٰهيهنڭ مدارلرندن اولان إقتصاد ايسه، سفيللك و بخيللك و طمعكارلق و حرصڭ بر خليطهسى اولان خسّت ايله هيچ مناسبتى يوق. يالڭز، صورةً بر بڭزهيش وار. بو حقيقتى تأييد ايدن بر واقعه:
صحابهنڭ عَباَدِلَهِٔ سبعهِٔ مشهورهسندن اولان عبد اللّٰه ابن عُمَر حضرتلرى كه؛ خليفهِٔ رسول اللّٰه اولان فاروقِ أعظم حضرتِ عُمَرڭ (رض) أڭ مهمّ و بيوك
— 306 —
مخدومى و صحابه عالملرينڭ ايچنده أڭ ممتازلرندن اولان او ذاتِ مبارك چارشو ايچنده، آليش ويريشده، قرق پارهلق بر مسئلهدن، إقتصاد ايچون و تجارتڭ مدارى اولان أمنيت و إستقامتى محافظه ايچون شدّتلى مناقشه ايتمش. بر صحابه اوڭا باقمش. روىِ زمينڭ خليفهِٔ ذىشانى اولان حضرتِ عُمَرڭ مخدومنڭ قرق پاره ايچون مناقشهسنى عجيب بر خسّت توهّم ايدهرك او إمامڭ آرقهسنه دوشوب، أحوالنى آڭلامق ايستر. باقدى كه حضرتِ عبد اللّٰه خانهِٔ مباركنه گيردى. قپوده بر فقير آدم گوردى. بر پارچه أگلندى؛ آيريلدى، گيتدى. صوڭره خانهسنڭ ايكنجى قپوسندن چيقدى، ديگر بر فقيرى اوراده ده گوردى. اونڭ ياننده ده بر پارچه أگلندى؛ آيريلدى، گيتدى. اوزاقدن باقان او صحابه مراق ايتدى. گيتدى او فقيرلره صوردى: "إمام سزڭ يانڭزده طوردى، نه ياپدى؟" هر بريسى ديدى: "بڭا بر آلتون ويردى." او صحابه ديدى: "فسبحان اللّٰه! چارشو ايچنده قرق پاره ايچون بويله مناقشه ايتسين ده، صوڭره خانهسنده ايكى يوز غروشى كيمسهيه سزديرمهدن كمالِ رضاىِ نفسله ويرسين!" دييه دوشوندى، گيتدى، حضرتِ عبد اللّٰه ابن عُمَرى گوردى. ديدى: "يا إمام! بو مشكلمى حلّ ايت. سن چارشوده بويله ياپدڭ، خانهڭده ده شويله ياپمشسڭ." اوڭا جوابًا ديدى كه: "چارشودهكى وضعيت إقتصاددن و كمالِ عقلدن و آليش ويريشڭ أساسى و روحى اولان أمنيتڭ، صداقتڭ محافظهسندن گلمش بر حالتدر؛ خسّت دگلدر. خانهمدهكى وضعيت، قلبڭ شفقتندن و روحڭ كمالندن گلمش بر حالتدر. نه او خسّتدر و نه ده بو إسرافدر."
إمامِ أعظم، بو سرّه إشارت اولارق
لَا اِسْرَافَ فِى الْخَيْرِ كَمَا لَا خَيْرَ فِى الْاِسْرَافِ
ديمش. يعنى: "خيرده و إحسانده (فقط مستحق اولانلره) إسراف اولماديغى گبى، إسرافده ده هيچ بر خير يوقدر."
— 307 —
يدنجى نكته:
إسراف، حرصى إنتاج ايدر. حرص، اوچ نتيجهيى ويرر.
برنجيسى:قناعتسزلكدر. قناعتسزلك ايسه سعيه، چاليشمايه شوقى قيرار. شكر يرينه شكوا ايتديرر، تنبللگه آتار. و مشروع، حلال، آز مالى
(حاشيه): إقتصادسزلق يوزندن مستهلكلر چوغالير، مستحصللر آزالير. هركس گوزينى حكومت قپوسنه ديكر. او وقت حياتِ إجتماعيهنڭ مدارى اولان "صنعت، تجارت، زراعت" تناقص ايدر. او ملّت ده تدنّى ايدوب سقوط ايدر، فقير دوشر.
ترك ايدوب؛ غيرِ مشروع، كلفتسز بر مالى آرار. و او يولده عزّتنى، بلكه حيثيتنى فدا ايدر.
حرصڭ ايكنجى نتيجهسى:خيبت و خسارتدر. مقصودينى قاچيرمق و إستثقاله معروض قالوب، تسهيلات و معاونتدن محروم قالماقدر. حتّى اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ يعنى "حرص، خسارت و موفّقيتسزلگڭ سببيدر." اولان ضربِ مَثله ماصدق اولور. حرص و قناعتڭ تأثيراتى، ذىحيات عالمنده غايت گنيش بر دستور ايله جريان ايدييور. أزجمله: رزقه محتاج آغاجلرڭ فطرى قناعتلرى، اونلرڭ رزقنى اونلره قوشديرديغى گبى؛ حيواناتڭ حرص ايله مشقّت و نقصانيت ايچنده رزقه قوشمالرى، حرصڭ بيوك ضررينى و قناعتڭ عظيم منفعتنى گوسترر. هم ضعيف عموم ياورولرڭ لسانِ حاللريله قناعتلرى، سوت گبى لطيف بر غدانڭ اومماديغى بر يردن اونلره آقماسى و جاناوارلرڭ حرص ايله نقصان و ملوّث رزقلرينه صالديرماسى؛ دعوامزى پارلاق بر صورتده إثبات ايدييور. هم سميز باليقلرڭ وضعيتِ قناعتكارانهسى، مكمّل رزقلرينه مدار اولماسى؛ و تيلكى و مايمون گبى ذكى حيوانلرڭ حرص ايله رزقلرى پشنده طولاشمقله برابر كافى درجهده
— 308 —
بولماملرندن جيليز و ضعيف قالمالرى، ينه حرص نه درجه سببِ مشقّت و قناعت نه درجه مدارِ راحت اولديغنى گوسترر. هم يهودى ملّتى حرص ايله، ربا ايله، حيله طولابى ايله رزقلرينى ذلّتلى و سفالتلى، غيرِ مشروع و آنجق ياشايهجق قدر رزقلرينى بولماسى و صحرانشينلرڭ (يعنى بدويلرڭ) قناعتكارانه وضعيتلرى، عزّتله ياشامسى و كافى رزقى بولماسى؛ ينه مذكور دعوامزى قطعى إثبات ايدر. هم چوق عالملرڭ
(حاشيه-١): ايرانڭ عادل پادشاهلرندن نوشيروان عادلڭ وزيرى، عقلجه مشهور عالم اولان بُزُرْجمهردن (بُزُرْگمِهْر) صورمشلر: "نهدن علماء، اُمرا قپوسنده گورونويور ده؛ اُمرا علماء قپوسنده گورونمييور. حالبوكه علم، أمارتڭ فوقندهدر؟" جوابًا ديمش كه: "علمانڭ علمندن، اُمرانڭ جهلندندر." يعنى؛ اُمرا، جهلندن علمڭ قيمتنى بيلمييورلر كه، علمانڭ قپوسنه گيدوب علمى آراسينلر. علماء ايسه؛ معرفتلرندن ماللرينڭ قيمتنى دخى بيلدكلرى ايچون اُمرا قپوسنده آرايورلر. ايشته بُزُرْجمهر، علمانڭ آراسنده فقر و ذلّتلرينه سبب اولان ذكاوتلرينڭ نتيجهسى بولونان حرصلرينى ظريف بر صورتده تأويل ايدهرك نازكانه جواب ويرمشدر.
خسرو
و أديبلرڭ
(حاشيه-٢): بونى تأييد ايدن بر حادثه: فرانسهده أديبلره، ايى ديلنجيلك ياپدقلرى ايچون ديلنجيلك وثيقهسى ويريلييور.
سليمان رشدى
ذكاوتلرينڭ ويرديگى بر حرص سببيله فقرِ حاله دوشمهلرى و چوق آبدال و إقتدارسزلرڭ، فطرى قناعتكارانه وضعيتلرى ايله زنگينلشمهلرى قطعى بر صورتده إثبات ايدر كه: رزقِ حلال، عجز و افتقاره گوره گلير؛ إقتدار و إختيار ايله دگل. بلكه او رزقِ حلال، إقتدار و إختيار ايله معكوسًا متناسبدر. چونكه چوجقلرڭ إقتدار و إختيارى گلدكجه رزقى آزالير، اوزاقلاشير، ثقيللشير. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى حديثنڭ سرّيله؛ قناعت، بر دفينهِٔ حسنِ معيشت و راحتِ حياتدر. حرص ايسه، بر معدنِ خسارت و سفالتدر.
— 309 —
اوچنجى نتيجه:حرص إخلاصى قيرار، عملِ اُخرويهيى زدهلر. چونكه بر أهلِ تقوانڭ حرصى وارسه، توجّهِ ناسى ايستر. توجّهِ ناسى مراعات ايدن، إخلاصِ تامّى بولاماز. بو نتيجه چوق أهمّيتلى، چوق جاىِ دقّتدر.
الحاصل: إسراف، قناعتسزلگى إنتاج ايدر. قناعتسزلك ايسه چاليشمانڭ شوقنى قيرار، تنبللگه آتار؛ حياتندن شكوا قپوسنى آچار، متماديًا شكوا ايتديرر.
(حاشيه): أوت، هانگى مسرف ايله گوروشسهڭ شكوالر ايشيدهجكسڭ. نه قدر زنگين اولسه ده، ينه ديلى شكوا ايدهجكدر. أڭ فقير، فقط قناعتكار بر آدمله گوروشسهڭ؛ شكر ايشيدهجكسڭ.
هم إخلاصى قيرار، ريا قپوسنى آچار. هم عزّتنى قيرار، ديلنجيلك يولنى گوسترر. إقتصاد ايسه، قناعتى إنتاج ايدر.
عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ
حديثڭ سرّيله؛ قناعت، عزّتى إنتاج ايدر. هم سعيه و چاليشمايه تشجيع ايدر. شوقنى زيادهلشديرر، چاليشديرر. چونكه مثلا بر گون چاليشدى. آقشامده آلديغى جزئى بر اجرته قناعت سرّيله، ايكنجى گون ينه چاليشير. مسرف ايسه؛ قناعت ايتمديگى ايچون، ايكنجى گون داها چاليشماز. چاليشسه ده شوقسز چاليشير. هم إقتصاددن گلن قناعت؛ شكر قپوسنى آچار، شكوا قپوسنى قپاتير. حياتنده دائما شاكر اولور. هم قناعت واسطهسيله إنسانلردن إستغنا ايتمك جهتنده توجّهلرينى آراماز. إخلاص قپوسى آچيلير، ريا قپوسى قپانير.
إقتصادسزلق و إسرافڭ دهشتلى ضررلرينى گنيش بر دائرهده مشاهده ايتدم. شويله كه: بن، طوقوز سنه أوّل مبارك بر شهره گلدم. قيش مناسبتيله او شهرڭ منابعِ ثروتنى گورهمدم. (اللّٰه رحمت ايتسين) اورانڭ مفتيسى بر قاچ دفعه بڭا ديدى: "أهاليمز فقيردر." بو سوز بنم رقّتمه طوقوندى. بش آلتى سنه صوڭرهيه قدر دائما او شهر أهاليسنه آجييوردم. سكز سنه صوڭره يازڭ ينه او شهره گلدم.
— 310 —
باغلرينه باقدم. مرحوم مفتينڭ سوزى خاطريمه گلدى. فسبحان اللّٰه ديدم، بو باغلرڭ محصولاتى شهرڭ حاجتنڭ پك فوقندهدر. بو شهر أهاليسى پك چوق زنگين اولمق لازم گلير. حيرت ايتدم. بنى آلداتميان و حقيقتلرڭ دركنده بر رهبرم اولان بر خاطرهِٔ حقيقتله آڭلادم: إقتصادسزلق و إسراف يوزندن بركت قالقمش كه، او قدر منابعِ ثروتله برابر او مرحوم مفتى "أهاليمز فقيردر" دييوردى. أوت زكات ويرمك و إقتصاد ايتمك، مالده بِالتجربه سببِ بركت اولديغى گبى؛ إسراف ايتمك ايله زكات ويرمهمك، سببِ رفعِ بركت اولديغنه حدسز واقعات واردر.
إسلام حكماسنڭ أفلاطونى و حكيملرڭ شيخى و فيلسوفلرڭ استادى، داهئِ مشهور أبو على ابن سينا، يالڭز طب نقطهسنده
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا
آيتنى شويله تفسير ايتمش. ديمش:
جَمَعْتُ الطِّبَّ فِى الْبَيْتَيْنِ جَمْعًا وَ حُسْنُ الْقَوْلِ فِى قَصْرِ الْكَلَامِ:
فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَ بَعْدَ اَكْلٍ تَجَنَّبْ وَ الشِّفَاءُ فِى الْاِنْهِضَامِ
وَ لَيْسَ عَلَى النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًا مِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ
يعنى: "علمِ طبّى ايكى سطرله طوپلايورم. سوزڭ گوزللگى قيصهلغندهدر. ييديگڭ وقت آز يه. ييدكدن صوڭره درت بش ساعت قدر داها يمه. شفا، هضمدهدر. يعنى، قولايجه هضم ايدهجگڭ مقدارى يه. نفسه و معدهيه أڭ آغير و يوروجى حال، طعام طعام اوستنه يمكدر."
(حاشيه): يعنى وجوده أڭ مضر، درت بش ساعت فاصله ويرمهدن يمك يمك وياخود تلذّذ ايچون متنوّع يمكلرى بربرى اوستنه معدهيه طولديرمقدر.
— 311 —
جاىِ حيرت و مدارِ عبرت بر توافق: إقتصاد رسالهسنى، اوچى عجمى اولارق بش آلتى آيرى آيرى مستنسخ، آيرى آيرى يرده، آيرى آيرى نسخهدن يازوب بربرندن اوزاق، خطلرى بربرندن آيرى، هيچ ألفلرى دوشونميهرك يازدقلرى هر بر نسخهنڭ ألفلرى؛ دعاسز أللى بر، دعا ايله برابر أللى اوچده توافق ايتمكله برابر؛ إقتصاد رسالهسنڭ تاريخِ تأليف و إستنساخى اولان روميجه أللى بر و عربى أللى اوچ تاريخنده توافقى ايسه، شبههسز تصادف اولاماز. إقتصاددهكى بركتڭ كرامت درجهسنه چيقديغنه بر إشارتدر. و بو سنهيه،"سنهِٔ إقتصاد"تسميهسى لايقدر. چونكه إقتصاد شيمدى هركسه فرضدر.
أوت زمان ايكى سنه صوڭره بو كرامتِ إقتصاديهيى، ايكنجى حربِ عموميده هر طرفدهكى آجلق و تخريبات و إسرافاتله و نوعِ بشر و هركس إقتصاده مجبور اولماسيله إثبات ايتدى.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 312 —
يگرمنجى لمعه
إخلاص حقّنده
(اون يدنجى لمعهنڭ اون يدنجى نوطهسنڭ يدى مسئلهسندن، بش نقطهدن عبارت اولان ايكنجى مسئلهسنڭ برنجى نقطهسى ايكن، أهمّيتنه بناءً يگرمنجى لمعه اولدى.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ
اَلَا لِلّٰهِ الدِّينُ الْخَالِصُ
آيتيله و
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظِيمٍ
(أو كما قال) حديثِ شريفى، ايكيسى ده إخلاص نه قدر إسلاميتده مهمّ بر أساس اولديغنى گوسترييورلر. بو إخلاص مسئلهسنڭ حدسز نكتهلرندن يالڭز"بش نقطه"يىمختصرًا بيان ايدرز.
(*):تنبيه: بو مبارك إسپارطهنڭ مدارِ شكران بر حسنِ طالعيدر كه، اوندهكى أهلِ تقوا و أهلِ طريقت و أهلِ علمڭ (سائر يرلره نسبةً) رقابتكارانه إختلافلرى گورونمييور. گرچه لازم اولان حقيقى محبّت و إتّفاق يوقسه ده، ضررلى مخالفت و رقابت ده باشقه يرلره نسبةً يوقدر.
— 313 —
برنجى نقطه:
مهمّ و مدهش بر سؤال:نهدن أهلِ دنيا، أهلِ غفلت، حتّى أهلِ ضلالت و أهلِ نفاق رقابتسز إتّفاق ايتدكلرى حالده؛ أهلِ حق و أهلِ وفاق اولان أصحابِ ديانت و أهلِ علم و أهلِ طريقت، نهدن رقابتلى إختلاف ايدييورلر؟ إتّفاق أهلِ وفاقڭ حقّى ايكن و خلاف أهلِ نفاقڭ لازمى ايكن، نهدن بو حق اورايه گچدى و شو حقسزلق شورايه گلدى؟
الجواب:بو أليم و فجيع و أهلِ حميتى آغلاتديرهجق حادثهِٔ مدهشهنڭ پك چوق أسبابندن، يدى سببنى بيان ايدهجگز.
برنجيسى:
أهلِ حقّڭ إختلافى حقيقتسزلكدن گلمديگى گبى، أهلِ غفلتڭ إتّفاقى دخى حقيقتدارلقدن دگلدر. بلكه أهلِ دنيانڭ و أهلِ سياستڭ و أهلِ مكتب گبى حياتِ إجتماعيهنڭ طبقاتنه دائر برر معيّن وظيفه ايله و خاص بر خدمت ايله مشغول طائفهلرڭ، جماعتلرڭ و جمعيتلرڭ وظيفهلرى تعيّن ايدوب آيريلمش. و او وظائف مقابلندهكى آلاجقلرى معيشت نقطهسندهكى مادّى اجرت و حبِّ جاه و شان و شرف نقطهسنده توجّهِ ناسدن آلاجقلرى
(حاشيه): إخطار:
توجّهِ ناس ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. ويريلسه ده اونڭله خوشلانيلماز. خوشلانسه إخلاصى غائب ايدر، ريايه گيرر. شان و شرف آرزوسيله توجّهِ ناس ايسه؛ اجرت و مكافات دگل، بلكه إخلاصسزلق يوزندن گلن بر عتاب و بر مجازاتدر. أوت عملِ صالحڭ حياتى اولان إخلاصڭ ضررينه توجّهِ ناس و شان و شرف، قبر قپوسنه قدر موقّت اولان بر لذّتِ جزئيهيه مقابل، قبرڭ اوبر طرفنده عذابِ قبر گبى ناخوش بر شكل آلديغندن؛ توجّهِ ناسى آرزو ايتمك دگل، بلكه اوندن اوركمك و قاچمق لازمدر. شهرتپرستلرڭ و شان و شرف پشنده قوشانلرڭ قولاقلرى چينلاسين.
— 314 —
معنوى اجرت تعيّن ايتمش، آيريلمش. مزاحمه و مناقشهيى و رقابتى إنتاج ايدهجك درجهده بر إشتراك يوق. اونڭ ايچون، بونلر نه قدر فنا بر مسلكده ده گيتسهلر، بربريله إتّفاق ايدهبيليرلر. امّا أهلِ دين و أصحابِ علم و أربابِ طريقت ايسه، بونلرڭ هر بريسنڭ وظيفهسى عمومه باقديغى گبى، معجّل اجرتلرى ده تعيّن و تخصّص ايتمديگى و هر برينڭ مقامِ إجتماعيده و توجّهِ ناسده و حسنِ قبولدهكى حصّهسى تخصّص ايتمييور. بر مقامه چوقلر نامزد اولور. مادّى و معنوى هر بر اجرته چوق أللر اوزانهبيلير. او نقطهدن مزاحمه و رقابت تولّد ايدوب؛ وفاقى نفاقه، إتّفاقى إختلافه تبديل ايدر.
ايشته بو مدهش مرضڭ مرهمى، علاجى إخلاصدر. يعنى حقپرستلگى نفسپرستلگه ترجيح ايتمكله و حقّڭ خاطرى، نفسڭ و أنانيتڭ خاطرينه غالب گلمكله
اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ
سرّينه مظهر اولوب، ناسدن گلن مادّى و معنوى اجرتدن إستغنا ايتمكله
(حاشيه): صحابهلرڭ ثناءِ قرآنيهيه مظهر اولان "ايثار" خصلتنى كندينه رهبر ايتمك. يعنى: هديه و صدقهنڭ قبولنده باشقهسنى كندينه ترجيح ايتمك و خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده گلن منفعتِ مادّيهيى ايستهمهدن و قلبًا طلب ايتمهدن، صِرف بر إحسانِ إلٰهى بيلهرك، ناسدن منّت آلميهرق و خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده ده آلمامقدر. چونكه خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده دنياده بر شى ايستهنيلمهملى كه، إخلاص قاچماسين. چندان حقلرى وار كه، اُمّت اونلرڭ معيشتلرينى تأمين ايتسين. هم زكاته ده مستحقدرلر. فقط بو ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. ويريلديگى وقتده، خدمتمڭ اُجرتيدر دينيلمز. ممكن اولديغى قدر قناعتكارانه باشقه أهل و داها مستحق اولانلرڭ نفسنى كندى نفسنه ترجيح ايتمك، وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ سرّينه مظهريتله، بو مدهش تهلكهدن قورتولوب إخلاصى قزانهبيلير.
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ
— 315 —
سرّينه مظهر اولوب.. حسنِ قبول و حسنِ تأثير و توجّهِ ناسى قزانمق نقطهلرينڭ جنابِ حقّڭ وظيفهسى و إحسانى اولديغنى و كندى وظيفهسى اولان تبليغده داخل اولماديغنى و لازم ده اولماديغنى و اونڭله مكلّف اولماديغنى بيلمكله إخلاصه موفّق اولور. يوقسه إخلاصى قاچيرر.
ايكنجى سبب:
أهلِ ضلالتڭ ذلّتندندر إتّفاقلرى، أهلِ هدايتڭ عزّتندندر إختلافلرى. يعنى أهلِ غفلت اولان أهلِ دنيا و أهلِ ضلالت، حق و حقيقته إستناد ايتمدكلرى ايچون ضعيف و ذليلدرلر. تذلّل ايچون، قوّت آلمغه محتاجدرلر. بو إحتياجدن، باشقهسنڭ معاونت و إتّفاقنه صميمى ياپيشيرلر. حتّى مسلكلرى ضلالت ايسه ده، ينه إتّفاقى محافظه ايدرلر. عادتا او حقسزلقده بر حقپرستلك، او ضلالتده بر إخلاص، او دينسزلكده دينسزدارانه بر تعصّب و او نفاقده بر وفاق ياپارلر، موفّق اولورلر. چونكه صميمى بر إخلاص، شرده دخى اولسه نتيجهسز قالماز. أوت إخلاص ايله كيم نه ايسترسه اللّٰه ويرر.
(حاشيه-١): أوت، مَنْ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ بر دستورِ حقيقتدر. كلّيتى گنيش و گنيشلگى مسلگمزه ده شامل اولابيلير.
امّا أهلِ هدايت و ديانت و أهلِ علم و طريقت، حق و حقيقته إستناد ايتدكلرى ايچون و هر برى بِالذّات طريقِ حقده يالڭز ربّيسنى دوشونوب، توفيقنه إعتماد ايدهرك گيتدكلرندن، معنًا او مسلكدن گلن عزّتلرى وار. ضعف حسّ ايتديگى وقت؛ إنسانلرڭ يرينه ربّيسنه مراجعت ايدر، مدد اوندن ايستر. مشربلرڭ إختلافيله، ظاهر مشربنه مخالف اولانه قارشى معاونت إحتياجنى تام حسّ ايتمييور، إتّفاقه إحتياجنى گورهمييور. بلكه خودكاملق و أنانيت وارسه، كندينى حقلى و مخالفنى حقسز توهّم ايدهرك؛ إتّفاق و محبّت يرينه، إختلاف و رقابت اورتهيه گيرر. إخلاصى قاچيرر، وظيفهسى زير و زبر اولور.
— 316 —
ايشته بو مدهش سببڭ ويرديگى وخيم نتيجهلرى گورمهمنڭ يگانه چارهسى، "طوقوز أمردر."
١- مثبت حركت ايتمكدر كه؛ يعنى كندى مسلگنڭ محبّتيله حركت ايتمك. باشقه مسلكلرڭ عداوتى و باشقهلرينڭ تنقيصى، اونڭ فكرينه و علمنه مداخله ايتمهسين؛ اونلرله مشغول اولماسين.
٢- بلكه دائرهِٔ إسلاميت ايچنده هانگى مشربده اولورسه اولسون، مدارِ محبّت و اخوّت و إتّفاق اولاجق چوق رابطهِٔ وحدت بولونديغنى دوشونوب إتّفاق ايدهرك...
٣- و حقلى هر مسلك صاحبنڭ، باشقهسنڭ مسلگنه ايليشمهمك جهتنده حقّى ايسه: "مسلگم حقدر ياخود داها گوزلدر" دييهبيلير. يوقسه باشقهسنڭ مسلگنڭ حقسزلغنى ويا چركينلگنى ايماء ايدن، "حق يالڭز بنم مسلگمدر" وياخود "گوزل بنم مشربمدر" دييهمز اولان إنصاف دستورينى رهبر ايتمك.
٤- و أهلِ حقله إتّفاق، توفيقِ إلٰهينڭ بر سببى و ديانتدهكى عزّتڭ بر مدارى اولديغنى دوشونمكله...
٥- هم أهلِ ضلالت و حقسزلق (تساند سببيله) جماعت صورتندهكى قوّتلى بر شخصِ معنوينڭ دهاسيله هجومى زماننده؛ او شخصِ معنوىيه قارشى، أڭ قوّتلى فردى اولان مقاومتڭ مغلوب دوشديگنى آڭلايوب أهلِ حق طرفندهكى إتّفاق ايله بر شخصِ معنوى چيقاروب او مدهش شخصِ معنوئِ ضلالته قارشى، حقّانيتى محافظه ايتديرمك.
٦- و حقّى، باطلڭ صولتندن قورتارمق ايچون...
— 317 —
٧- نفسنى و أنانيتنى
٨- و ياڭليش دوشونديگى عزّتنى
٩- و أهمّيتسز رقابتكارانه حسّياتنى ترك ايتمكله إخلاصى قزانير، وظيفهسنى حقّيله ايفا ايدر.
(حاشيه): حتّى حديثِ صحيحله، آخر زمانده عيسويلرڭ حقيقى ديندارلرى أهلِ قرآن ايله إتّفاق ايدوب، مشترك دشمنلرى اولان زندقهيه قارشى طايانهجقلرى گبى؛ شو زمانده دخى أهلِ ديانت و أهلِ حقيقت، دگل يالڭز دينداشى، مسلكداشى، قارداشى اولانلرله صميمى إتّفاق ايتمك، بلكه خرستيانلرڭ حقيقى ديندار روحانيلرى ايله دخى، مدارِ إختلاف نقطهلرى موقّةً مدارِ مناقشه و نزاع ايتميهرك مشترك دشمنلرى اولان متجاوز دينسزلره قارشى إتّفاقه محتاجدرلر.
اوچنجى سبب:
أهلِ حقّڭ إختلافى، همّتسزلكدن و آشاغيلقدن و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقى، علوِّ همّتدن دگلدر. بلكه أهلِ هدايتڭ إختلافى، علوِّ همّتڭ سوءِ إستعمالندن و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقى، همّتسزلكدن گلن ضعف و عجزدندر. أهلِ هدايتى، علوِّ همّتدن سوءِ إستعماله و طولاييسيله إختلافه و رقابته سَوق ايدن، آخرت نقطهِٔ نظرنده بر خصلتِ ممدوحه صاييلان حرصِ ثواب و وظيفهِٔ اُخرويهده قناعتسزلك جهتندن ايلرى گلييور. يعنى: "بو ثوابى بن قزانهيم، بو إنسانلرى بن إرشاد ايدهيم، بنم سوزيمى ديڭلهسينلر." دييه، قارشيسندهكى حقيقى قارداشى و جدًّا محبّت و معاونتنه و اخوّتنه و يارديمنه محتاج بر ذاته قارشى رقابتكارانه وضعيت آلير. "شاكردلرم نه ايچون اونڭ ياننه گيدييورلر؟ نه ايچون اونڭ قدر شاكردلرم بولونمييور؟" دييه، أنانيتى اورادن فرصت بولوب، مذموم بر خصلت اولان حبِّ جاهه تمايل ايتديرر، إخلاصى قاچيرر، ريا قپوسنى آچار.
— 318 —
ايشته بو خطانڭ و بو يارهنڭ و بو مدهش مرضِ روحانينڭ علاجى شودر كه: جنابِ حقّڭ رضاسى إخلاص ايله قزانيلير. كثرتِ أتباع ايله و فضله موفّقيت ايله دگلدر. چونكه اونلر وظيفهِٔ إلٰهيهيه عائد اولديغى ايچون ايستهنيلمز؛ بلكه بعضًا ويريلير. أوت بعضًا بر تك كلمه سببِ نجات و مدارِ رضا اولور. كميتڭ أهمّيتى او قدر مدارِ نظر اولماملى. چونكه بعضًا بر تك آدمڭ إرشادى، بيڭ آدمڭ إرشادى قدر رضاءِ إلٰهىيه مدار اولور. هم إخلاص و حقپرستلك ايسه، مسلمانلرڭ نرهدن و كيمدن اولورسه اولسون إستفادهلرينه طرفدار اولمقدر. يوقسه، "بندن درس آلوب ثواب قزانديرسينلر" دوشونجهسى، نفسڭ و أنانيتڭ بر حيلهسيدر.
أى ثوابه حرصلى و أعمالِ اُخرويهيه قناعتسز إنسان! بعض پيغمبرلر گلمشلر كه، محدود بر قاچ كيشيدن باشقه إتّباع ايدنلر اولماديغى حالده، ينه او پيغمبرلك وظيفهِٔ قدسيهسنڭ حدسز اجرتنى آلمشلر. ديمك هنر، كثرتِ أتباع ايله دگلدر. بلكه هنر، رضاىِ إلٰهىيى قزانمقلهدر. سن نجى اولويورسڭ كه، بويله حرص ايله "هركس بنى ديڭلهسين" دييه وظيفهڭى اونوتوب، وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشييورسڭ؟ قبول ايتديرمك، سنڭ أطرافڭه خلقى طوپلامق جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر. وظيفهڭى ياپ، اللّٰهڭ وظيفهسنه قاريشمه. هم حق و حقيقتى ديڭلهين و سويلهينه ثواب قزانديرانلر، يالڭز إنسانلر دگلدر. جنابِ حقّڭ ذىشعور مخلوقلرى و روحانيلرى و ملائكهلرى كائناتى طولديرمش، هر طرفى شنلنديرمشلر. مادام چوق ثواب ايسترسڭ، إخلاصى أساس طوت و يالڭز رضاىِ إلٰهىيى دوشون. تا كه سنڭ آغزڭدن چيقان مبارك كلمهلرڭ هوادهكى أفرادلرى؛ إخلاص ايله و نيّتِ صادقه ايله حياتلانسين، جانلانسين، حدسز ذىشعورڭ قولاقلرينه گيدوب اونلرى نورلانديرسين، سڭا ده ثواب قزانديرسين. چونكه مثلا سن "الحمد ِللّٰه" ديدڭ؛ بو كلام، ميليونلرله بيوك كوچك "الحمد ِللّٰه" كلمهلرى، هواده إذنِ إلٰهى ايله يازيلير.
— 319 —
نقّاشِ حكيم عبث و إسراف ياپمديغى ايچون، او كثرتلى مبارك كلمهلرى ديڭلهيهجك قدر حدسز قولاقلرى خلق ايتمش. أگر إخلاص ايله، نيّتِ صادقه ايله او هوادهكى كلمهلر حياتلانسهلر، لذّتلى برر ميوه گبى روحانيلرڭ قولاقلرينه گيرر. أگر رضاىِ إلٰهى و إخلاص او هوادهكى كلمهلره حيات ويرمزسه، ديڭلهنيلمز؛ ثواب ده يالڭز آغزدهكى كلمهيه منحصر قالير. سسلرينڭ زياده گوزل اولماديغندن، ديڭلهينلرڭ آزلغندن صيقيلان حافظلرڭ قولاقلرى چينلاسين!..
دردنجى سبب:
أهلِ هدايتڭ رقابتكارانه إختلافى، عاقبتى دوشونمهمكدن و قصرِ نظردن اولماديغى گبى؛ أهلِ ضلالتڭ صميمانه إتّفاقلرى، عاقبتأنديشلكدن و يوكسك نظردن دگلدر. بلكه أهلِ هدايت؛ حق و حقيقتڭ تأثيريله، نفسڭ كور حسّياتنه قاپيلميهرق؛ قلبڭ و عقلڭ دورأنديشانه تمايلاتنه تابع اولمقله برابر، إستقامتى و إخلاصى محافظه ايدهمدكلرندن، او يوكسك مقامى محافظه ايدهميوب إختلافه دوشويورلر. أهلِ ضلالت ايسه: نفسڭ و هوانڭ تأثيريله، كور و عاقبتى گورمهين و بر درهم حاضر لذّتى بر بطمان ايلريدهكى لذّته ترجيح ايدن حسّياتڭ مقتضياتيله، بربرينه صميمى اولارق، معجّل بر منفعت و حاضر بر لذّت ايچون شدّتلى إتّفاق ايدييورلر. أوت دنيوى و حاضر لذّت و منفعت أطرافنده آشاغى، قلبسز نفسپرستلر صميمى إتّفاق و إتّحاد ايدييورلر. أهلِ هدايت، آخرته عائد و ايلرىيه متعلّق ثمراتِ اُخرويهيه و كمالاته، قلب و عقلڭ يوكسك دستورلريله متوجّه اولدقلرى ايچون، أساسلى بر إستقامت و تام بر إخلاص و غايت فداكارانه بر إتّحاد و إتّفاق اولابيليركن؛ أنانيتدن تجرّد ايدهمدكلرى ايچون، إفراط و تفريط يوزندن، علوى بر منبعِ قوّت اولان إتّفاقى غائب ايدوب، إخلاص ده قيريلير و وظيفهِٔ اُخرويه ده زدهلنير. قولايجه رضاىِ إلٰهى ده ألده ايديلمز.
— 320 —
بو مهمّ مرضڭ مرهمى و علاجى: "الحُبُّ فِى اللّٰه" سرّيله، طريقِ حقده گيدنلره رفاقتله إفتخار ايتمك و آرقهلرندن گيتمك و إماملق شرفنى اونلره بيراقمق و او حق يولنده كيم اولورسه اولسون كندندن داها ايى اولديغنڭ إحتماليله أنانيتندن واز گچوب إخلاصى قزانمق و إخلاص ايله بر درهم عمل، إخلاصسز بطمانلر ايله عمللره راجح اولديغنى بيلمكله و تابعيتى دخى سببِ مسئوليت و خطرلى اولان متبوعيته ترجيح ايتمكله او مرضدن قورتولور و إخلاصى قزانير، وظيفهِٔ اُخرويهسنى حقّيله ياپابيلير.
بشنجى سبب:
أهلِ هدايتڭ إختلافى و عدمِ إتّفاقى ضعفلرندن اولماديغى گبى؛ أهلِ ضلالتڭ قوّتلى إتّفاقى ده قوّتلرندن دگلدر. بلكه أهلِ هدايتڭ إتّفاقسزلغى، ايمانِ كاملدن گلن نقطهِٔ إستناد و نقطهِٔ إستناددن نشئت ايدن قوّتدن ايلرى گلديگى گبى؛ أهلِ غفلت و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقلرى، قلبًا نقطهِٔ إستناد بولمادقلرى إعتباريله ضعف و عجزلرندن ايلرى گلمشدر. چونكه ضعيفلر إتّفاقه محتاج اولدقلرى ايچون، قوّتلى إتّفاق ايدرلر. قويلر إحتياجى تام حسّ ايتمدكلرندن، إتّفاقلرى ضعيفدر. آرسلانلر، تيلكيلر گبى إتّفاقه محتاج اولمادقلرى ايچون فردى ياشايورلر. يبانى كچيلر، قوردلردن محافظه ايچون، بر سورى تشكيل ايدرلر. ديمك ضعيفلرڭ جمعيتى و شخصِ معنويسى قوى اولديغى گبى،
(حاشيه): آوروپا قوميتهلرى ايچنده أڭ شدّتليسى و أڭ تأثيرليسى و بر جهتده أڭ قوّتليسى، جنسِ لطيف و ضعيف و نازك اولان قادينلرڭ آمريقادهكى حقوق و حرّيتِ نسوان قوميتهسى اولديغى؛ هم ملّتلر ايچنده آز و ضعيف اولان أرمنيلرڭ قوميتهسى، گوستردكلرى قوّتلى فداكارانه وضعيتله بو مدّعامزى تأييد ايدييور.
قويلرڭ جمعيتى و شخصِ معنويسى ايسه ضعيفدر.
— 321 —
بو سرّه بر إشارتِ لطيفه و ظريف بر نكتهِٔ قرآنيهدر كه فرمان ايتمش: وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَدِينَةِ مؤنّثلرڭ جماعتنه، ايكى قاتلى مؤنّث اولديغى حالده، مذكّر فعلى اولان قَالَ بيورماسى؛ هم قَالَتِ الْاَعْرَابُ بيورمقله مذكّرلرڭ جماعتنه، مؤنّث فعلى اولان قَالَتْ تعبيريله، لطيفانه إشارت ايدييور كه: ضعيف و حليم و يوموشاق قادينلرڭ جمعيتى قوّتلشير، سرتلك و شدّت كسب ايدوب بر نوع رجوليت قزانير. مذكّر فعلنى إقتضا ايتديگندن وَ قَالَ نِسْوَةٌ تعبيريله، غايت گوزل دوشمش. قوى أرككلر ايسه، خصوصًا بدوى أعراب اولسه؛ قوّتلرينه گووندكلرى ايچون جمعيتلرى ضعيف اولوب هم إحتياطكارلق، هم يوموشاقلق وضعيتنى آلديغندن، بر نوع قادينلق خاصيتى طاقيندقلرى ايچون، مؤنّث فعلنى إقتضا ايتديگندن قَالَتِ الْاَعْرَابُ مؤنّث فعليله تعبيرى تام يرندهدر.
أوت أهلِ حق غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستناد اولان ايمانِ بِاللّٰهدن گلن توكّل و تسليم ايله، باشقهلره عرضِ إحتياج ايدوب، معاونت و يارديملرينى ايستهمز. ايستهسه ده غايت فداكارانه ياپيشماز. أهلِ دنيا، دنيا ايشلرنده حقيقى نقطهِٔ إستنادلرندن غفلت ايتدكلرندن، ضعف و عجزه دوشوب، شدّتلى بر صورتده يارديمجيلره إحتياجنى حسّ ايدر؛ صميمانه، بلكه فداكارانه إتّفاق ايدرلر.
ايشته أهلِ حق، إتّفاقدهكى حق قوّتنى دوشونمدكلرندن و آرامدقلرندن، حقسز و مضر بر نتيجه اولان إختلافه دوشرلر. حقسز أهلِ ضلالت ايسه؛ إتّفاقدهكى قوّتى، عجزلرى واسطهسيله حسّ ايتدكلرندن، غايت مهمّ بر وسيلهِٔ مقاصد اولان إتّفاقى ألده ايتمشلر.
— 322 —
ايشته أهلِ حقّڭ بو حقسز إختلاف مرضنڭ مرهمى و علاجى:
وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ
آيتندهكى شدّتلى نهىِ إلٰهى،
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى
آيتنده حياتِ إجتماعيهجه غايت حكمتلى أمرِ إلٰهىيى دستورِ حركت ايتمك و إختلافڭ إسلاميته نه درجه ضررلى اولديغنى و أهلِ ضلالتڭ أهلِ حقّه غلبهسنى نه درجه تسهيل ايتديگنى دوشونوب، كمالِ ضعف و عجز ايله، او أهلِ حقّڭ قافلهسنه فداكارانه، صميمانه إلتحاق ايتمكدر؛ شخصيتنى اونوتمقله ريا و تصنّعدن قورتولوب، إخلاصى ألده ايتمكدر.
آلتنجى سبب:
أهلِ حقّڭ إختلافى نامردلكلرندن، همّتسزلكلرندن، حميتسزلكلرندن اولماديغى گبى؛ غفلتلى أهلِ دنيانڭ و أهلِ ضلالتڭ، حياتِ دنيويهيه عائد ايشلرده صميمانه إتّفاقلرى دخى مردلكدن، حميتدن، همّتدن دگلدر. بلكه، أهلِ حقّڭ أكثريتله آخرته عائد اولان فائدهلرى دوشونمكله، او أهمّيتلى و كثرتلى مسئلهلره حميتى، همّتى، مردلگى إنقسام ايدر. حقيقى سرمايه اولان وقتنى بر مسئلهيه صرف ايتمديگى ايچون، مسلكداشلريله إتّفاقى محكملشمييور. چونكه مسئلهلر چوق، دائره دخى گنيشدر. غفلتلى أهلِ دنيا ايسه، يالڭز حياتِ دنيويهيى دوشوندكلرندن، بتون حسّياتيله و روح و قلبيله شدّتلى بر صورتده حياتِ دنيويهيه عائد مسئلهلره صاريلير. و او مسئلهده اوڭا يارديم ايدنه قوّتلى ياپيشير. و حقيقت نقطهِٔ نظرنده بش پارهيه دگمهين و أهلِ حق اوڭا اون پاره قيمت ويرمهين مسئلهلره، ديوانه اولمش ألماسجى بر يهودينڭ بش پارهلق جام پارچهسنه بش ليرا فيآت ويرديگى گبى، بش يوز ليرا قيمتندهكى وقتنى او مسئلهيه حصر ايدر. ألبته بو قدر فيآت ويروب و شدّتلى حسّيات ايله صاريلمق،
— 323 —
باطل يولنده دخى اولسه صميمى بر إخلاص اولديغندن، او مسئلهده موفّق اولور و أهلِ حقّه غلبه ايدر. بو غلبه نتيجهسنده أهلِ حق ذلّته و محكوميته و تصنّعه و ريايه دوشوب، إخلاصى غائب ايدر. او نامرد، همّتسز، حميتسز بر قسم أهلِ دنيايه دالقاووقلق ايتمگه مجبور اولور.
أى أهلِ حق! أى حقپرست أهلِ شريعت و أهلِ حقيقت و أهلِ طريقت! بو مدهش مرضِ إختلافه قارشى بربريڭزڭ قصورينى گورميهرك، يكديگريڭزڭ عيبنه قارشى گوزيڭزى يومڭز!
وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا
أدبِ فرقانى ايله أدبلنڭز! و خارجى دشمنڭ هجومنده داخلى مناقشاتى ترك ايتمك و أهلِ حقّى سقوطدن و ذلّتدن قورتارمهيى أڭ برنجى و أڭ مهمّ بر وظيفهِٔ اُخرويه تلقّى ايدوب، يوزر آيات و أحاديثِ نبويهنڭ شدّتله أمر ايتدكلرى اخوّت، محبّت و تعاونى ياپوب؛ بتون حسّياتڭزله أهلِ دنيادن داها شدّتلى بر صورتده مسلكداشلريڭزله و دينداشلريڭزله إتّفاق ايديڭز.. يعنى، إختلافه دوشمهيڭز.
بويله كوچك مسئلهلر ايچون قيمتدار وقتمى صرف ايتمكدن ايسه، او چوق قيمتلى وقتمى ذكر و فكر گبى قيمتدار شيلره صرف ايدهجگم دييوب چكيلهرك، إتّفاقى ضعيفلشديرمهيڭز. چونكه بو معنوى جهادده كوچك مسئله ظن ايتديگڭز، چوق بيوك اولابيلير. بر نفرڭ، بر ساعتده مهمّ و خصوصى شرائط داخلندهكى نوبتى بر سنه عبادت حكمنه بعضًا گچمهسى گبى؛ بو أهلِ حقّڭ مغلوبيتى زماننده، معنوى مجاهده مسائلنده، كوچك بر مسئلهيه صرف اولونان سنڭ قيمتدار بر گونڭ، او نفرڭ او ساعتى گبى بيڭ درجه قيمت آلابيلير، بر گونڭ بيڭ گون اولابيلير. مادام لِوجه اللّٰهدر؛ او ايشڭ كوچگنه بيوگنه، قيمتلى و قيمتسزلگنه باقيلماز. إخلاص و رضاىِ إلٰهى يولنده ذرّه، ييلديز گبى اولور.
— 324 —
وسيلهنڭ ماهيتنه باقيلماز، نتيجهسنه باقيلير. مادام نتيجهسى رضاىِ إلٰهيدر و مايهسى إخلاصدر؛ او كوچك دگلدر، بيوكدر.
يدنجى سبب:
أهلِ حق و حقيقتڭ إختلاف و رقابتلرى، قيصقانجلقدن و حرصِ دنيادن گلمديگى گبى؛ أهلِ دنيانڭ و أهلِ غفلتڭ إتّفاقلرى دخى، جوانمردلكدن و علوِّ جنابدن دگلدر. بلكه أهلِ حقيقت، حقيقتدن گلن علوِّ جناب و علوِّ همّت و طريقِ حقده ممدوح اولان مسابقهيى تام محافظه ايدهمدكلرندن و ناأهللرڭ گيرمهسى يوزندن بر درجه سوءِ إستعمال ايتدكلرندن؛ رقابتكارانه إختلافه دوشوب هم كندينه، هم جماعتِ إسلاميهيه أهمّيتلى ضرر اولمش. أهلِ غفلت و أهلِ ضلالت ايسه، مفتون اولدقلرى منفعتلرينى قاچيرمامق و منفعت ايچون پرستش ايتدكلرى رئيسلرينى و آرقداشلرينى كوسديرممك ايچون، ذلّتلرندن و نامردلكلرندن، حميتسزلكلرندن؛ مطلق آرقداشلريله، حتّى دنى و خائن و مضر اولسهلر دخى، خالصانه إتّحاد.. هم منفعت أطرافنده طوپلانان نه شكلده اولورسه اولسون شريكلريله صميمانه إتّفاق ايدرلر. صميميت نتيجهسى اولارق إستفاده ايدرلر.
ايشته أى مصيبتزده و إختلافه دوشمش أهلِ حق و أصحابِ حقيقت! بو مصيبت زماننده إخلاصى قاچيرديغڭزدن و رضاىِ إلٰهىيى منحصرًا غايهِٔ مقصد ياپماديغڭزدن، أهلِ حقّڭ بو ذلّت و مغلوبيتنه سببيت ويرديڭز. امورِ دينيه و اُخرويهده رقابت، غبطه، حسد و قيصقانجلق اولماملى و حقيقت نقطهِٔ نظرنده اولاماز. چونكه قيصقانجلق و حسدڭ سببى؛ بر تك شيئه چوق أللر اوزانمهسندن و بر تك مقامه چوق گوزلر ديكيلمهسندن و بر تك أكمگى چوق معدهلر ايستهمهسندن مزاحمه، مناقشه، مسابقه سببيله غبطهيه، صوڭره قيصقانجلغه دوشرلر. دنياده بر شيءِ واحده چوقلر طالب اولديغندن و دنيا طار و موقّت اولماسى
— 325 —
سببيله إنسانڭ حدسز آرزولرينى تطمين ايدهمديگى ايچون، رقابته دوشويورلر. فقط، آخرتده تك بر آدمه بش يوز سنه
(حاشيه): مهمّ بر طرفدن أهمّيتلى بر سؤال: روايتده گلمش كه؛ جنّتده بر آدمه بش يوز سنهلك بر جنّت ويريلير. بو حقيقت عقلِ دنيوينڭ حوصلهسنده ناصل يرلشير؟
الجواب: ناصلكه بو دنياده هركسڭ دنيا قدر خصوصى و موقّت بر دنياسى وار. و او دنيانڭ ديرگى اونڭ حياتيدر. و ظاهرى و باطنى طويغولريله او دنياسندن إستفاده ايدر. گونش بر لامبام، ييلديزلر موملرمدر دير. باشقه مخلوقات و ذىروحلر بولونمالرى، او آدمڭ مالكيتنه مانع اولمادقلرى گبى، بِالعكس اونڭ خصوصى دنياسنى شنلنديرييورلر، زينتلنديرييورلر.
عينًا اويله ده، فقط بيڭلر درجه يوكسك، هر بر مؤمن ايچون بيڭلر قصر و حوريلرى إحتوا ايدن خاص باغچهسندن باشقه، عمومى جنّتدن بش يوز سنه گنيشلگنده برر خصوصى جنّتى واردر. درجهسى نسبتنده إنكشاف ايدن حسّياتيله، طويغولريله جنّته و أبديته لايق بر صورتده إستفاده ايدر. باشقهلرڭ إشتراكى اونڭ مالكيتنه و إستفادهسنه نقصان ويرمدكلرى گبى، قوّت ويررلر. و خصوصى و گنيش جنّتنى زينتلنديرييورلر. أوت، بو دنياده بر آدم، بر ساعتلك بر باغچهدن و بر گونلك بر سيرانگاهدن و بر آيلق بر مملكتدن و بر سنهلك بر مسيرهگاهده سياحتندن؛ آغزيله، قولاغيله، گوزيله، ذوقيله، ذائقهسيله، سائر طويغولريله إستفاده ايتديگى گبى؛ عينًا اويله ده، فقط بر ساعتلك بر باغچهدن آنجق إستفاده ايدن بو فانى مملكتدهكى قوّهِٔ شامّه و قوّهِٔ ذائقه، او باقى مملكتده بر سنهلك باغچهدن عين إستفادهيى ايدر. و بوراده بر سنهلك مسيرهگاهدن آنجق إستفاده ايدهبيلن بر قوّهِٔ باصره و قوّهِٔ سامعه اوراده بش يوز سنهلك مسيرهگاهندهكى سياحتدن؛ او حشمتلى، باشدن باشه زينتلى مملكته لايق بر طرزده إستفاده ايدر. هر مؤمن درجهسنه و دنياده قزانديغى ثوابلر، حسنهلر نسبتنده إنبساط و إنكشاف ايدن طويغولريله ذوق آلير، تلذّذ ايدر، مستفيد اولور.
مسافهلك بر جنّت إحسان ايديلمسى و يتمش بيڭ قصر و حوريلر ويريلمسى و أهلِ جنّتدن هركس كندى حصّهسندن كمالِ رضا ايله ممنون اولماسى إشارتيله گوستريلييور كه، آخرتده مدارِ رقابت بر شى يوقدر و رقابت ده اولاماز. اويله ايسه، آخرته عائد اولان أعمالِ صالحهده
— 326 —
دخى رقابت اولاماز؛ قيصقانجلق يرى دگلدر. قيصقانجلق ايدن يا رياكاردر، أعمالِ صالحه صورتيله دنيوى نتيجهلرى آرايور وياخود صادق جاهلدر كه، أعمالِ صالحه نرهيه باقديغنى بيلمييور و أعمالِ صالحهنڭ روحى، أساسى إخلاص اولديغنى درك ايتمييور. رقابت صورتيله أولياء اللّٰهه قارشى بر نوع عداوت طاشيمقله، وسعتِ رحمتِ إلٰهيهيى إتهام ايدييور. بو حقيقتى تأييد ايدن بر واقعه:
أسكى آرقداشلريمزدن بر آدمڭ، بر آدمه قارشى عداوتى واردى. او آدمڭ ياننده ثناكارانه اونڭ دشمنى عملِ صالحله، حتّى ولايتله توصيف ايديلدى. او آدم قيصقانمدى، صيقيلمدى. صوڭره بريسى ديدى: "سنڭ او دشمنڭ جسوردر، قوّتليدر." باقدق كه او آدمده شدّتلى بر قيصقانجلق و بر رقابت طمارى اوياندى. اوڭا ديدك: "ولايت و صلاحت حدسز بر حياتِ أبديهنڭ پيرلانطهسى گبى بر قوّت و بر يوكسكلكدر. سن بوڭا بو جهتده قيصقانمدڭ. دنيوى قوّت اوكوزده و جسارت جاناوارده دخى بولونمقله برابر، ولايت و صلاحته نسبةً؛ بر عادى جام پارچهسنڭ ألماسه نسبتى گبيدر." او آدم ديدى كه: "بر نقطهيه، بر مقامه ايكيمز بو دنياده گوزيمزى ديكمشز. اورايه چيقمق ايچون باصامقلريمز ده قوّت و جسارت گبى شيلردر. اونڭ ايچون قيصقاندم. آخرت مقاماتى حدسزدر. او بوراده بنم دشمنم ايكن، اوراده بنم صميمى و سَوْگيلى قارداشم اولابيلير."
أى أهلِ حقيقت و طريقت! حقّه خدمت، بيوك و آغير بر دفينهيى طاشيمق و محافظه ايتمك گبيدر. او دفينهيى اوموزنده طاشييانلره نه قدر قوّتلى أللر يارديمه قوشسهلر داها زياده سَوينير، ممنون اولورلر. قيصقانمق شويله طورسون، غايت صميمى بر محبّتله او گلنلرڭ كنديلرندن داها زياده اولان قوّتلرينى و داها زياده تأثيرلرينى و يارديملرينى مفتخرانه آلقيشلامق لازم گليركن، نهدندر كه رقابتكارانه او حقيقى قارداشلره و فداكار يارديمجيلره باقيلييور و او حال ايله إخلاص قاچييور.
— 327 —
وظيفهڭزده متّهم اولوب، أهلِ ضلالتڭ نظرنده، سزدن و سزڭ مسلگڭزدن يوز درجه آشاغى اولان، دين ايله دنيايى قزانمق و علمِ حقيقتله معيشتى تأمين ايتمك، طمع و حرص يولنده رقابت ايتمك گبى مدهش إتهاملره معروض قالييورسڭز.
بو مرضڭ چارهِٔ يگانهسى: نفسنى إتهام ايتمك و نفسنه دگل، دائما قارشيسندهكى مسلكداشنه طرفدار اولمق. فنِّ آداب و علمِ مناظرهنڭ علماسى مابيْنندهكى حقپرستلك و إنصاف دستورى اولان شو: "أگر بر مسئلهنڭ مناظرهسنده كندى سوزينڭ حقلى چيقديغنه طرفدار اولوب و كندى حقلى چيقديغنه سَوينسه و خصمنڭ حقسز و ياڭليش اولديغنه ممنون اولسه، إنصافسزدر." هم ضرر ايدر. چونكه حقلى چيقديغى وقت او مناظرهده بيلمديگى بر شيئى اوگرنمييور، بلكه غرور إحتماليله ضرر ايدهبيلير. أگر حق خصمنڭ ألنده چيقسه؛ ضررسز، بيلمديگى بر مسئلهيى اوگرنوب، منفعتدار اولور، نفسڭ غرورندن قورتولور. ديمك إنصافلى حقپرست، حقّڭ خاطرى ايچون نفسڭ خاطرينى قيرييور. خصمنڭ ألنده حقّى گورسه، ينه رضا ايله قبول ايدوب، طرفدار چيقار، ممنون اولور.
ايشته بو دستورى أهلِ دين، أهلِ حقيقت، أهلِ طريقت، أهلِ علم كنديلرينه رهبر إتّخاذ ايتسهلر، إخلاصى قزانيرلر. و وظيفهِٔ اُخرويهلرنده موفّق اولورلر. و بو فجيع سقوط و مصيبتِ حاضرهدن رحمتِ إلٰهيه ايله قورتولورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 328 —
يگرمى برنجى لمعه
إخلاص حقّنده
(اون يدنجى لمعهنڭ اون يدنجى نوطهسنڭ يدى مسئلهسندن دردنجى مسئلهسى ايكن، إخلاص مناسبتيله يگرمنجى لمعهنڭ ايكنجى نقطهسى اولدى. نورانيتنه بناءً يگرمى برنجى لمعه اولارق لمعاته گيردى.)
بو لمعه لا أقل هر اونبش گونده بر دفعه اوقونمالى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ٭ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قَانِتِينَ ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا ٭
أى آخرت قارداشلرم و أى خدمتِ قرآنيهده آرقداشلرم! بيليرسڭز و بيليڭز:بو دنياده، خصوصًا اُخروى خدمتلرده أڭ مهمّ بر أساس، أڭ بيوك بر قوّت، أڭ
— 329 —
مقبول بر شفاعتجى، أڭ متين بر نقطهِٔ إستناد، أڭ قيصه بر طريقِ حقيقت، أڭ مقبول بر دعاىِ معنوى، أڭ كرامتلى بر وسيلهِٔ مقاصد، أڭ يوكسك بر خصلت، أڭ صافى بر عبوديت: إخلاصدر. مادام إخلاصده مذكور خاصّهلر گبى چوق نورلر وار و چوق قوّتلر وار.. و مادام بو مدهش زمانده و دهشتلى دشمنلر مقابلنده و شدّتلى تضييقات قارشيسنده و صولتلى بدعهلر، ضلالتلر ايچريسنده بزلر غايت آز و ضعيف و فقير و قوّتسز اولديغمز حالده، غايت آغير و بيوك و عمومى و قدسى بر وظيفهِٔ ايمانيه و خدمتِ قرآنيه اوموزيمزه إحسانِ إلٰهى طرفندن قونولمش؛ ألبته هركسدن زياده بتون قوّتمزله إخلاصى قزانمغه مجبور و مكلّفز و إخلاصڭ سرّينى كنديمزده يرلشديرمك ايچون غايت درجهده محتاجز. يوقسه هم شيمدىيه قدر قزانديغمز خدمتِ قدسيه قسمًا ضايع اولور، دوام ايتمز؛ هم شدّتلى مسئول اولورز.
وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا
آيتندهكى شدّتلى تهديدكارانه نهىِ إلٰهىيه مظهر اولوب، سعادتِ أبديه ضررينه معناسز، لزومسز، ضررلى، كدرلى، خودفروشانه، ثقيل، رياكارانه بعض حسّياتِ سفليه و منافعِ جزئيهنڭ خاطرى ايچون إخلاصى قيرمقله؛ هم بو خدمتدهكى عموم قارداشلريمزڭ حقوقنه تجاوز، هم خدمتِ قرآنيهنڭ خدمتنه تعرّض، هم حقائقِ ايمانيهنڭ قدسيتنه حرمتسزلك ايتمش اولورز.
أى قارداشلرم!مهمّ و بيوك بر امورِ خيريهنڭ چوق مضر مانعلرى اولور. شيطانلر او خدمتڭ خادملريله چوق اوغراشير. بو مانعلره و بو شيطانلره قارشى، إخلاص قوّتنه طايانمق گركدر. إخلاصى قيرهجق أسبابدن؛ ييلاندن، عقربدن چكينديگڭز گبى چكينڭز. حضرتِ يوسف عليه السلام
اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّى
ديمهسيله، نفسِ أمّارهيه إعتماد ايديلمز. أنانيت و نفسِ أمّاره سزى آلداتماسين. إخلاصى قزانمق و محافظه ايتمك و مانعلرى دفع ايتمك ايچون، گلهجك دستورلر رهبريڭز اولسون.
— 330 —
برنجى دستوريڭز:
عملڭزده رضاىِ إلٰهى اولمالى. أگر او راضى اولسه، بتون دنيا كوسسه أهمّيتى يوق. أگر او قبول ايتسه، بتون خلق ردّ ايتسه تأثيرى يوق. او راضى اولدقدن و قبول ايتدكدن صوڭره، ايسترسه و حكمتى إقتضا ايدرسه، سزلر ايستهمك طلبنده اولماديغڭز حالده، خلقلره ده قبول ايتديرر، اونلرى ده راضى ايدر. اونڭ ايچون، بو خدمتده طوغريدن طوغرىيه يالڭز جنابِ حقّڭ رضاسنى أساس مقصد ياپمق گركدر.
ايكنجى دستوريڭز:
بو خدمتِ قرآنيهده بولونان قارداشلريڭزى تنقيد ايتمهمك و اونلرڭ اوستنده فضيلتفروشلق نوعندن غبطه طمارينى تحريك ايتمهمكدر. چونكه ناصل إنسانڭ بر ألى ديگر ألنه رقابت ايتمز، بر گوزى بر گوزينى تنقيد ايتمز، ديلى قولاغنه إعتراض ايتمز، قلب روحڭ عيبنى گورمز.. بلكه بربرينڭ نقصاننى إكمال ايدر، قصورينى اورتر، إحتياجنه يارديم ايدر، وظيفهسنه معاونت ايدر؛ يوقسه او وجودِ إنسانڭ حياتى سونر، روحى قاچار، جسمى ده طاغيلير. هم ناصلكه بر فابريقهنڭ چرخلرى بربريله رقابتكارانه اوغراشماز، بربرينڭ اوڭنه تقدّم ايدوب تحكّم ايتمز، بربرينڭ قصورينى گورهرك تنقيد ايدوب سعيه شوقنى قيروب عطالته اوغراتماز. بلكه بتون إستعدادلريله، بربرينڭ حركتنى عمومى مقصده توجيه ايتمك ايچون يارديم ايدرلر، حقيقى بر تساند بر إتّفاق ايله غايهِٔ خلقتلرينه يورورلر. أگر ذرّه مقدار بر تعرّض، بر تحكّم قاريشسه؛ او فابريقهيى قاريشديرهجق، نتيجهسز عقيم بيراقهجق. فابريقه صاحبى ده او فابريقهيى بتون بتون قيروب طاغيدهجق.
ايشته أى رسالهِٔ نور شاكردلرى و قرآنڭ خدمتكارلرى!سزلر و بزلر اويله بر إنسانِ كامل إسمنه لايق بر شخصِ معنوينڭ أعضالرىيز.. و حياتِ أبديه
— 331 —
ايچندهكى سعادتِ أبديهيى نتيجه ويرن بر فابريقهنڭ چرخلرى حكمندهيز.. و ساحلِ سلامت اولان دار السلامه اُمّتِ محمّديهيى (عصم) چيقاران بر سفينهِٔ ربّانيهده چاليشان خدمهلرز. ألبته درت فرددن بيڭ يوز اون بر قوّتِ معنويهيى تأمين ايدن سرِّ إخلاصى قزانمق ايله، تساند و إتّحادِ حقيقىيه محتاجز و مجبورز. أوت اوچ ألف إتّحاد ايتمزسه، اوچ قيمتى وار. سرِّ عدديت ايله إتّحاد ايتسه، يوز اون بر قيمت آلير. درت كرّه درت آيرى آيرى اولسه، اون آلتى قيمتى وار. أگر سرِّ اخوّت و إتّحادِ مقصد و إتّفاقِ وظيفه ايله توافق ايدوب بر چيزگى اوستنده اوموز اوموزه ويرسهلر، او وقت درت بيڭ درت يوز قرق درت قوّتنده و قيمتنده اولديغى گبى.. حقيقى سرِّ إخلاص ايله، اون آلتى فداكار قارداشلرڭ قيمت و قوّتِ معنويهسى درت بيڭدن گچديگنه، پك چوق وقوعاتِ تاريخيه شهادت ايدييور.
بو سرّڭ سرّى شودر كه: حقيقى، صميمى بر إتّفاقده هر بر فرد، سائر قارداشلرڭ گوزيله ده باقهبيلير و قولاقلريله ده ايشيدهبيلير.گويا اون حقيقى متّحد آدمڭ هر برى يگرمى گوزله باقييور، اون عقلله دوشونويور، يگرمى قولاقله ايشيدييور، يگرمى ألیله چاليشييور بر طرزده معنوى قيمتى و قوّتلرى واردر.
(حاشيه): أوت سرِّ إخلاص ايله صميمى تساند و إتّحاد، حدسز منفعته مدار اولديغى گبى؛ قورقولره حتّى ئولومه قارشى أڭ مهمّ بر سپر، بر نقطهِٔ إستناددر. چونكه ئولوم گلسه، بر روحى آلير. سرِّ اخوّتِ حقيقيه ايله رضاىِ إلٰهى يولنده، آخرته متعلّق ايشلرده، قارداشلرى عددنجه روحلرى اولديغندن برى ئولسه، ديگر روحلريم صاغلام قالسينلر؛ زيرا او روحلر هر وقت ثوابلرى بڭا قزانديرمقله معنوى بر حياتى إدامه ايتدكلرندن بن ئولمييورم دييهرك، ئولومى گولهرك قارشيلار. و او روحلر واسطهسيله ثواب جهتنده ياشايورم، يالڭز گناه جهتنده ئولويورم دير، راحتله ياتار.
— 332 —
اوچنجى دستوريڭز:
بتون قوّتڭزى إخلاصده و حقده بيلمهليسڭز. أوت قوّت حقدهدر و إخلاصدهدر. حقسزلر دخى، حقسزلقلرى ايچنده گوستردكلرى إخلاص و صميميت يوزندن قوّت قزانييورلر. أوت قوّت حقده و إخلاصده اولديغنه بر دليل، شو خدمتمزدر. بو خدمتمزده بر پارچه إخلاص، بو دعوايى إثبات ايدر و كندى كندينه دليل اولور. چونكه يگرمى سنهدن فضله كندى مملكتمده و إستانبولده ايتديگمز خدمتِ علميه و دينيهيه مقابل، بوراده سزڭله يدى سكز سنهده يوز درجه فضله ايديلدى. حالبوكه، كندى مملكتمده و إستانبولده بوراده بنمله چاليشان قارداشلرمدن يوز، بلكه بيڭ درجه فضله يارديمجيلرم واركن، بوراده بن يالڭز، كيمسهسز، غريب، ياريم اُمّى، إنصافسز مأمورلرڭ ترصّدات و تضييقاتلرى آلتنده يدى سكز سنه سزڭله ايتديگم خدمت؛ يوز درجه أسكى خدمتدن فضله موفّقيتى گوسترن معنوى قوّت، سزلردهكى إخلاصدن گلديگنه قطعيًا شبههم قالمادى.
هم إعتراف ايدييورم كه: صميمى إخلاصڭزله، شان و شرف پردهسى آلتنده نفسمى اوقشايان ريادن بنى بر درجه قورتارديڭز. إن شاء اللّٰه تام إخلاصه موفّق اولورسڭز، بنى ده تام إخلاصه صوقارسڭز. بيليرسڭز كه، حضرتِ على (رض) او معجزهوارى كرامتيله و حضرتِ غوثِ أعظم (قس)، او خارقه كرامتِ غيبيهسيله، سزلره بو سرِّ إخلاصه بناءً إلتفات ايدييورلر و حمايتكارانه تسلّى ويروب خدمتڭزى معنًا آلقيشلايورلر. أوت هيچ شبهه ايتمهيڭز كه، بو توجّهلرى، إخلاصه بناءً گلير. أگر بيلهرك بو إخلاصى قيرسهڭز، اونلرڭ طوقاتنى ييرسڭز. اوننجى لمعهدهكى شفقت طوقاتلرينى تخطّر ايديڭز. بويله معنوى قهرمانلرى آرقهڭزده ظهير، باشڭزده استاد بولمق ايسترسهڭز وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ سرّيله إخلاصِ تامّى قزانيڭز. قارداشلريڭزڭ نفسلرينى نفسڭزه؛ شرفده، مقامده، توجّهده، حتّى
— 333 —
منفعتِ مادّيه گبى نفسڭ خوشنه گيدن شيلرده ترجيح ايديڭز. حتّى أڭ لطيف و گوزل بر حقيقتِ ايمانيهيى محتاج بر مؤمنه بيلديرمك كه؛ أڭ معصومانه، ضررسز بر منفعتدر. ممكن ايسه، نفسڭزه بر خودكاملق گلمهمك ايچون، ايستهمهين بر آرقداش ايله ياپديرمهسى خوشڭزه گيتسين. أگر "بن ثواب قزانهيم، بو گوزل مسئلهيى بن سويلهيهيم" آرزوڭز وارسه، چندان اونده بر گناه و ضرر يوقدر. فقط مابيْنڭزدهكى سرِّ إخلاصه ضرر گلهبيلير.
دردنجى دستوريڭز:
قارداشلريڭزڭ مزيتلرينى شخصلريڭزده و فضيلتلرينى كنديڭزده تصوّر ايدوب، اونلرڭ شرفلريله شاكرانه إفتخار ايتمكدر. أهلِ تصوّفڭ مابيْننده "فنا فى الشيخ، فنا فى الرسول" إصطلاحاتى وار. بن صوفى دگلم. فقط اونلرڭ بو دستورى، بزم مسلكده "فنا فى الإخوان" صورتنده گوزل بر دستوردر. قارداشلر آراسنده بوڭا "تفانى" دينيلير. يعنى، بربرنده فانى اولمقدر. يعنى: كندى حسّياتِ نفسانيهسنى اونوتوب، قارداشلرينڭ مزيات و حسّياتيله فكرًا ياشامقدر. ذاتًا مسلگمزڭ أساسى أخوّتدر. پدر ايله أولاد، شيخ ايله مريد مابيْنندهكى واسطه دگلدر. بلكه حقيقى قارداشلق واسطهلريدر. اولسه اولسه بر استادلق اورتهيه گيرر. مسلگمز "خليليه" اولديغى ايچون، مشربمز "خلّت"در. خلّت ايسه، أڭ ياقين دوست و أڭ فداكار آرقداش و أڭ گوزل تقدير ايديجى يولداش و أڭ جوانمرد قارداش اولمق إقتضا ايدر. بو خلّتڭ اُسّ الأساسى، صميمى إخلاصدر. صميمى إخلاصى قيران آدم، بو خلّتڭ غايت يوكسك قلهسنڭ باشندن سقوط ايدر. غايت درين بر چوقوره دوشمك إحتمالى وار. اورتهده طوتونهجق ير بولاماز.
أوت يول ايكى گورونويور. جادّهِٔ كبراىِ قرآنيه اولان شو مسلگمزدن شيمدى آيريلانلر، بزه دشمن اولان دينسزلك قوّتنه بيلميهرك يارديم ايتمك إحتمالى وار.
— 334 —
إن شاء اللّٰه رسالهِٔ نور يوليله قرآنِ معجز البيانڭ دائرهِٔ قدسيهسنه گيرنلر؛ دائما نوره، إخلاصه، ايمانه قوّت ويرهجكلر و اويله چوقورلره سقوط ايتميهجكلردر.
أى خدمتِ قرآنيهده آرقداشلرم!إخلاصى قزانمهنڭ و محافظه ايتمهنڭ أڭ مؤثّر بر سببى، رابطهِٔ موتدر. أوت إخلاصى زدهلهين و ريايه و دنيايه سَوق ايدن، طولِ أمل اولديغى گبى؛ ريادن نفرت ويرن و إخلاصى قزانديران، رابطهِٔ موتدر. يعنى: ئولومنى دوشونوب، دنيانڭ فانى اولديغنى ملاحظه ايدوب، نفسڭ دسيسهلرندن قورتولمقدر. أوت أهلِ طريقت و أهلِ حقيقت، قرآنِ حكيمڭ
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ٭ اِنَّكَ مَيِّتٌ وَاِنَّهُمْ مَيِّتُونَ
گبى آيتلرندن آلديغى درسله، رابطهِٔ موتى سلوكلرنده أساس طوتمشلر؛ طولِ أملڭ منشئى اولان توهّمِ أبديتى او رابطه ايله إزاله ايتمشلر. اونلر فرضى و خيالى بر صورتده كنديلرينى ئولمش تصوّر و تخيّل ايدوب و ييقانييور، قبره قونويور فرض ايدوب؛ دوشونه دوشونه نفسِ أمّاره او تخيّل و تصوّردن متأثّر اولوب اوزون أمللرندن بر درجه واز گچر. بو رابطهنڭ فوائدى پك چوقدر. حديثده
اَكْثِرُوا ذِكْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ
(أو كما قال) يعنى "لذّتلرى تخريب ايدوب آجيلاشديران ئولومى چوق ذكر ايديڭز!" دييه بو رابطهيى درس ويرييور.
فقط مسلگمز طريقت اولماديغى، بلكه حقيقت اولديغى ايچون، بو رابطهيى أهلِ طريقت گبى فرضى و خيالى صورتنده ياپمغه مجبور دگلز. هم مسلكِ حقيقته اويغون گلمييور. بلكه عاقبتى دوشونمك صورتنده، مستقبلى زمانِ حاضره گتيرمك دگل، بلكه حقيقت نقطهسنده زمانِ حاضردن إستقباله فكرًا گيتمك، نظرًا باقمقدر. أوت هيچ خياله، فرضه لزوم قالمادن بو قيصه عمر آغاجنڭ باشندهكى تك ميوهسى اولان كندى جنازهسنه باقهبيلير. اونڭله يالڭز كندى شخصنڭ موتنى
— 335 —
گورديگى گبى، بر پارچه اوبر طرفه گيتسه، عصرينڭ ئولومنى ده گورور؛ داها بر پارچه اوبر طرفه گيتسه، دنيانڭ ئولومنى ده مشاهده ايدر، إخلاصِ أتمّه يول آچار.
ايكنجى سبب:
ايمانِ تحقيقينڭ قوّتيله و معرفتِ صانعى نتيجه ويرن مصنوعاتدهكى تفكّرِ ايمانيدن گلن لمعات ايله بر نوع حضور قزانوب، خالقِ رحيمڭ حاضر ناظر اولديغنى دوشونوب، اوندن باشقهسنڭ توجّهنى آراميهرق؛ حضورنده باشقهلرينه باقمق، مدد آرامق او حضورڭ أدبنه مخالف اولديغنى دوشونمك ايله او ريادن قورتولوب إخلاصى قزانير. هر نه ايسه.. بونده چوق درجات، مراتب وار. هركس كندى حصّهسنه گوره نه قدر إستفاده ايدهبيلسه، او قدر كاردر. رسالهِٔ نورده ريادن قورتارهجق، إخلاصى قزانديرهجق چوق حقائق ذكر ايديلديگندن اوڭا حواله ايدوب، بوراده قيصه كسييورز.
إخلاصى قيران و ريايه سَوق ايدن پك چوق أسبابدن ايكى اوچنى مختصرًا بيان ايدهجگز:
برنجيسى:منفعتِ مادّيه جهتندن گلن رقابت، يواش يواش إخلاصى قيرار. هم نتيجهِٔ خدمتى ده زدهلر. هم او مادّى منفعتى ده قاچيرر. أوت حقيقت و آخرت ايچون چاليشانلره قارشى بو ملّت بر حرمت و بر معاونت فكرينى دائما بسلهمش. و بِالفعل اونلرڭ حقيقتِ إخلاصلرينه و صادقانه اولان خدمتلرينه بر جهتده إشتراك ايتمك نيّتيله، اونلرڭ حاجاتِ مادّيهلرينڭ تداركيله مشغول اولوب، وقتلرينى ضايع ايتمهمك ايچون، صدقه و هديه گبى مادّى منفعتلرله يارديم ايدوب، حرمت ايتمشلر. فقط بو معاونت و منفعت ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. هم قلبًا آرزو ايدوب منتظر قالمقله لسانِ حال ايله دخى ايستهنيلمز، بلكه اومماديغى بر حالده ويريلير. يوقسه إخلاصى زدهلنير. هم
وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا
آيتنڭ نهينه
— 336 —
ياناشير، عملى قسمًا يانار. ايشته بو مادّى منفعتى آرزو ايدوب منتظر قالمق، صوڭره نفسِ أمّاره خودكاملق جهتيله، او منفعتى باشقهسنه قاپديرمهمق ايچون، حقيقى بر قارداشنه و او خصوصى خدمتده آرقداشنه قارشى بر رقابت طمارى اويانديرر. إخلاصى زدهلنير، خدمتده قدسيتى غائب ايدر. أهلِ حقيقت نظرنده ثقيل بر وضعيت آلير. و مادّى منفعتى ده غائب ايدر. هر نه ايسه.. بو خمور چوق صو گوتورور، قيصه كسوب يالڭز حقيقى قارداشلريمڭ ايچنده سرِّ إخلاصى و صميمى إتّفاقى قوّتلشديرهجك ايكى مثال سويلهيهجگم.
برنجى مثال:أهلِ دنيا، بيوك بر ثروت و شدّتلى بر قوّت ألده ايتمك ايچون، حتّى بر قسم أهلِ سياست و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهنڭ مهمّ عامللرى و قوميتهلرى، إشتراكِ أموال دستورينى كنديلرينه رهبر ايتمشلر. بتون سوءِ إستعمالات و ضررلريله برابر، خارقه بر قوّت، بر منفعت ألده ايدييورلر. حالبوكه إشتراكِ أموالڭ چوق ضررلريله برابر، إشتراكله ماهيتى دگيشمز. هر بريسى عمومه (گرچه بر جهتده و نظارتده) مالك حكمندهدر، فقط إستفاده ايدهمز. هر نه ايسه.. بو إشتراكِ أموال دستورى أعمالِ اُخرويهيه گيرسه؛ ضررسز عظيم منفعته مداردر. چونكه بتون أموال، او إشتراك ايدن هر بر فردڭ ألنه تمامًا گچمهسنڭ سرّينى طاشييور. چونكه ناصلكه درت بش آدمدن إشتراك نيّتيله برى غازياغى، برى فتيل، برى لامبا، برى شيشه، برى كبريت گتيروب لامبايى ياقديلر. هر برى تام بر لامبايه مالك اولويور. او إشتراك ايدنلرڭ هر برينڭ بر ديوارده بيوك بر آيينهسى وارسه، هر برينڭ نقصانسز، پارچهلانمهدن برر لامبا اوطه ايله برابر آيينهسنه گيرر. عينًا اويله ده: أموالِ اُخرويهده سرِّ إخلاص ايله إشتراك و سرِّ اخوّت ايله تساند و سرِّ إتّحاد ايله تشريك المساعى.. او إشتراكِ أعمالدن حاصل اولان عموم يكون و عموم نور هر برينڭ دفترِ أعمالنه بِتَمَامِهَا گيرهجگى أهلِ حقيقت مابيْننده مشهود و واقعدر و وسعتِ رحمت و كرمِ إلٰهينڭ مقتضاسيدر.
— 337 —
ايشته أى قارداشلرم!سزلرى إن شاء اللّٰه منفعتِ مادّيه رقابته سَوق ايتميهجك. فقط منفعتِ اُخرويه نقطهسنده بر قسم أهلِ طريقت آلداندقلرى گبى، سزڭ ده آلدانمهڭز ممكندر. فقط شخصى، جزئى بر ثواب نرهده؛ مذكور مثال حكمندهكى إشتراكِ أعمال نقطهسنده تظاهر ايدن ثواب و نور نرهده؟
ايكنجى مثال:أهلِ صنعت، نتيجهِٔ صنعتى زياده قزانمق ايچون، إشتراكِ صنعت جهتنده مهمّ بر ثروت ألده ايدييورلر. حتّى ديكيش ايگنهلرى ياپان اون آدم، آيرى آيرى ياپمغه چاليشمشلر. او فردى چاليشمانڭ هر گونده يالڭز اوچ ايگنه، او فردى صنعتڭ ميوهسى اولمش. صوڭره تشريك المساعى دستوريله اون آدم برلشمشلر. برى دمير گتيروب، برى اوجاق يانديروب، برى دليك آچار، برى اوجاغه صوقار، برى اوجنى سيوريلتير و هكذا هر بريسى ايگنه ياپمق صنعتنده يالڭز جزئى بر ايشله مشغول اولوب، إشتغال ايتديگى خدمت بسيط اولديغندن وقت ضايع اولمايوب، او خدمتده مَلكه قزانهرق، غايت سرعتله ايشنى گورمش. صوڭره، او تشريكِ مساعى و تقسيمِ أعمال دستوريله اولان صنعتڭ ثمرهسنى تقسيم ايتمشلر. هر بريسنه بر گونده اوچ ايگنهيه بدل اوچ يوز ايگنه دوشديگنى گورمشلر. بو حادثه أهلِ دنيانڭ صنعتكارلرى آراسنده، اونلرى تشريكِ مساعىيه سَوق ايتمك ايچون ديللرنده دستان اولمشدر.
ايشته أى قارداشلرم!مادام امورِ دنيويهده، كثيف مادّهلرده بويله إتّحاد، إتّفاق ايله نتيجهلر، بويله عظيم يكون فائدهلر ويرر؛ عجبا، اُخروى و نورانى و تجزّى و إنقسامه محتاج اولميهرق و فضلِ إلٰهى ايله هر بريسنڭ آيينهسنه عموم نور إنعكاس ايتمك و هر برى عمومڭ قزانديغى مِثل ثوابه مالك اولمق، نه قدر بيوك بر كار اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭز! بو عظيم كار، رقابتله و إخلاصسزلق ايله قاچيرلماز.
— 338 —
إخلاصى قيران ايكنجى مانع:
حبِّ جاهدن گلن شهرتپرستلك سائقهسيله و شان و شرف پردهسى آلتنده توجّهِ عامّهيى قزانمق، نظرِ دقّتى كندينه جلب ايتمكله أنانيتى اوقشامق و نفسِ أمّارهيه بر مقام ويرمكدر كه، أڭ مهمّ بر مرضِ روحى اولديغى گبى "شركِ خفى" تعبير ايديلن رياكارلغه، خودفروشلغه قپو آچار، إخلاصى زدهلر.
أى قارداشلرم!قرآنِ حكيمڭ خدمتندهكى مسلگمز حقيقت و اخوّت اولديغى و اخوّتڭ سرّى؛ شخصيتنى قارداشلر ايچنده فانى ايدوب
(حاشيه): أوت بختيار اودر كه؛ كوثرِ قرآنيدن سوزولن طاتلى، بيوك بر حوضى قزانمق ايچون، بر بوز پارچهسى نوعندهكى شخصيتنى و أنانيتنى او حوض ايچنه آتوب أريتندر.
، اونلرڭ نفسلرينى كندى نفسنه ترجيح ايتمك" اولديغندن، مابيْنمزده بو نوع حبِّ جاهدن گلن رقابت تأثير ايتمهمك گركدر. چونكه مسلگمزه بتون بتون منافيدر. مادام قارداشلرڭ شرفى عموميتله هر فرده عائد اولابيلير؛ او بيوك شرفِ معنوىيى، شخصى، خودفروشانه، رقابتكارانه، جزئى بر شرفه و شهرته فدا ايتمك؛ رسالهِٔ نور شاكردلرندن يوز درجه اوزاق اولديغى اميدندهيم.
أوت رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ قلبى، عقلى، روحى؛ بويله آشاغى، ضررلى، سفلى شيلره تنزّل ايتمز. فقط هركسده نفسِ أمّاره بولونور. بعض ده حسّياتِ نفسيه طمارلره ايليشير. بر درجه حكمنى؛ قلب، عقل و روحڭ رغمنه اولارق إجرا ايدر. سزلرڭ قلب و روح و عقلڭزى إتهام ايتمهم. رسالهِٔ نورڭ ويرديگى تأثيره بناءً إعتماد ايدييورم. فقط نفس و هوا و حسّ و وهم بعضًا آلداتييورلر. اونڭ ايچون، بعضًا شدّتلى ايقاظ اولونويورسڭز. بو شدّت، نفس و هوا و حسّ و وهمه باقييور؛ إحتياطلى طاورانڭز.
— 339 —
أوت أگر مسلگمز شيخلك اولسه ايدى، مقام بر اولوردى وياخود محدود مقاملر بولونوردى. او مقامه متعدّد إستعدادلر نامزد اولوردى. غبطهكارانه بر خودكاملق اولابيليردى. فقط مسلگمز أخوّتدر. قارداش قارداشه پدر اولاماز، مرشد وضعيتنى طاقينهماز. اخوّتدهكى مقام گنيشدر. غبطهكارانه مزاحمهيه مدار اولاماز. اولسه اولسه، قارداش قارداشه معاون و ظهير اولور؛ خدمتنى تكميل ايدر. پدرانه، مرشدانه مسلكلردهكى غبطهكارانه حرصِ ثواب و علوِّ همّت جهتيله چوق ضررلى و خطرلى نتيجهلر وجوده گلديگنه دليل: أهلِ طريقتڭ او قدر مهمّ و عظيم كمالاتلرى و منفعتلرى ايچندهكى إختلافاتڭ و رقابتڭ ويرديگى وخيم نتيجهلردر كه؛ اونلرڭ او عظيم، قدسى قوّتلرى بدعه روزگارلرينه قارشى طايانهمييور.
اوچنجى مانع:
قورقو و طمعدر. بو مانع ديگر بر قسم مانعلرله برابر هجماتِ ستّهده تماميله ايضاح ايديلديگندن اوڭا حواله ايدوب، جنابِ أرحم الرّاحميندن بتون أسماءِ حسنىسنى شفاعتجى ياپوب نياز ايدييورز كه: "بزلرى إخلاصِ تامّه موفّق أيلهسين... آمين..."
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سُورَةِ الْاِخْلَاصِ اِجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الْمُخْلِصِينَ الْمُخْلَصِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 340 —
بر قسم قارداشلريمه خصوصى بر مكتوبدر
يازيده اوصانان و عبادت آيلرى اولان شهورِ ثلاثهده سائر أورادى، بش جهتله عبادت صاييلان
(حاشيه): بو قيمتلى مكتوبده استاديمزڭ إشارت ايتديگى بش نوع عبادتڭ كنديلرندن ايضاحنى طلب ايتدك. آلديغمز ايضاح آشاغىيه يازيلمشدر.
١ - أڭ مهمّ بر مجاهده اولان أهلِ ضلالته قارشى معنًا مجاهده ايتمكدر.
٢ - استادينه نشرِ حقيقت جهتنده يارديم صورتيله خدمت ايتمكدر.
٣ - مسلمانلره ايمان جهتنده خدمت ايتمكدر.
٤ - قلمله علمى تحصيل ايتمكدر.
٥ - بعضًا بر ساعتى بر سنه عبادت حكمنه گچن تفكّرى اولان عبادتى ياپمقدر.
رشدى، خسرو، رأفت
رسالهِٔ نور يازيسنه ترجيح ايدن قارداشلريمه ايكى حديثِ شريفڭ بر نكتهسنى سويلهيهجگم.
برنجيسى:
يُوزَنُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ
(أو كما قال) يعنى: "محشرده علماءِ حقيقتڭ صرف ايتدكلرى مركّب، شهيدلرڭ قانيله موازنه ايديلير؛ او قيمتده اولور."
ايكنجيسى:
مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتِى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتِى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَهِيدٍ
(أو كما قال) يعنى: "بدعهلرڭ و ضلالتلرڭ إستيلاسى زماننده سنّتِ سنيهيه و حقيقتِ قرآنيهيه تمسّك ايدوب خدمت ايدن، يوز شهيد ثوابنى قزانهبيلير."
أى تنبللك طماريله يازيدن اوصانان و أى صوفىمشرب قارداشلر! بو ايكى حديثڭ مجموعى گوسترر كه: بويله زمانده حقائقِ ايمانيهيه و أسرارِ شريعت و
— 341 —
سنّتِ سنيهيه خدمت ايدن مبارك خالص قلملردن آقان سياه نور ويا آبِ حيات حكمنده اولان مركّبلرڭ بر درهمى، شهدانڭ يوز درهم قانى حكمنده يومِ محشرده سزه فائده ويرهبيلير. اويله ايسه، اونى قزانمغه چاليشڭز.
أگر ديسهڭز:حديثده "عالم" تعبيرى وار، بر قسممز يالڭز كاتبز.
الجواب:بر سنه بو رسالهلرى و بو درسلرى آڭلايهرق و قبول ايدهرك اوقويان؛ بو زمانڭ مهمّ، حقيقتلى بر عالمى اولابيلير. أگر آڭلاماسه ده، مادام رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ بر شخصِ معنويسى وار، شبههسز او شخصِ معنوى بو زمانڭ بر عالميدر. سزڭ قلملريڭز ايسه، او شخصِ معنوينڭ پارمقلريدر. كندى نقطهِٔ نظرمده لياقتسز اولديغم حالده، هايدى حسنِ ظنّڭزه بناءً بو فقيره بر استادلق و تبعيت نقطهسنده بر عالم وضعيتنى ويرديگڭزدن باغلانمشسڭز. بن اُمّى و قلمسز اولديغم ايچون، سزڭ قلملريڭز بنم قلمم صاييلير، حديثده گوستريلن أجرى آليرسڭز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 342 —
يگرمى ايكنجى لمعه
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
إسپارطهنڭ عادل واليسنه و عدليهسنه و ضابطهسنه.. أڭ محرم و أڭ خاص و خالص قارداشلريمه مخصوص اولارق يگرمى ايكى سنه أوّل إسپارطهنڭ بارلا ناحيهسنده ايكن يازديغم غايت محرم بو رسالهجگمى إسپارطه ملّتيله و حكومتيله علاقهدارلغنى گوسترديگى ايچون تقديم ايدييورم. أگر مناسب گورولسه، يا يڭى ويا أسكى حرفله داقتيلو ايله بر قاچ نسخه يازيلسين كه، يگرمى بش اوتوز سنهدر أسراريمى آرايانلر و ترصّد ايدنلر ده آڭلاسينلر كه؛ گيزلى هيچ بر سرّيمز يوق. و أڭ گيزلى بر سرّيمز، ايشته بو رسالهدر؛ بيلسينلر!
سعيد النورسى
— 343 —
إشاراتِ ثلاثه
اون يدنجى لمعهنڭ اون يدنجى نوطهسنڭ اوچنجى مسئلهسى ايكن سؤاللرينڭ شدّت و شمولنه و جوابلرينڭ قوّت و پارلاقلغنه بناءً، اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى ايكنجى لمعهسى اولارق لمعاته قاريشدى. لمعهلر بو لمعهيه ير ويرمليدرلر. محرمدر؛ أڭ خاص و خالص و صادق قارداشلريمزه مخصوصدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا
بو مسئله"اوچ إشارت"در.
برنجى إشارت:
شخصمه و رسالهِٔ نوره عائد مهمّ بر سؤال.
چوقلر طرفندن دينيلييور كه:سن، أهلِ دنيانڭ دنياسنه قاريشمديغڭ حالده، نهدندر كه، هر فرصتده اونلر سنڭ آخرتڭه قاريشييورلر. حالبوكه هيچ بر حكومتڭ قانونى، تارك الدنيا و منزويلره قاريشمييور؟
الجواب:يڭى سعيدڭ بو سؤاله قارشى جوابى سكوتدر. يڭى سعيد: "بنم جوابمى قدرِ إلٰهى ويرسين" دير. بونڭله برابر مجبوريتله، أمانةً إستعاره ايتديگى أسكى سعيدڭ قفاسى دييور كه: بو سؤاله جواب ويرهجك، إسپارطه ولايتنڭ
— 344 —
حكومتيدر و شو ولايتڭ ملّتيدر. چونكه بو حكومت و شو ملّت، بندن چوق زياده بو سؤالڭ آلتندهكى معنا ايله علاقهداردرلر. مادام بيڭلر أفرادى بولونان بر حكومت و يوز بيڭلر أفرادى بولونان بر ملّت بنم بدلمه دوشونمگه و مدافعه ايتمگه مجبوردر. بن نهدن لزومسز اولارق مدّعيلرله قونوشوب مدافعه ايدهيم. چونكه طوقوز سنهدر بن بو ولايتدهيم؛ گيتدكجه داها زياده دنيالرينه آرقهمى چويرييورم. هيچ بر حالم ده مستور قالمامش. أڭ گيزلى، أڭ محرم رسالهلرم دخى حكومتڭ و بعض مبعوثلرڭ أللرينه گچمش. أگر أهلِ دنيايى تلاشه و أنديشهيه دوشورهجك دنيوى بر قاريشمق حالم و قاريشديرمق تشبّثم و فكرم اولسه ايدى، بو ولايت و قضالردهكى حكومت، طوقوز سنه دقّت و تجسّس ايتدكلرى حالده و بن ده چكينميهرك يانمه گلنلره أسراريمى بيان ايتديگم حالده، حكومت بڭا قارشى سكوت ايدوب ايليشمهديلر. أگر ملّتڭ و وطنڭ سعادتنه و إستقبالنه ضرر ويرهجك بر قباحتم وارسه، طوقوز سنهدن بَرى واليسندن طوت، كوى قرهقول قومانداننه قدر كنديلرينى مسئول ايدر. اونلر كنديلرينى مسئوليتدن قورتارمق ايچون، حقّمده حبّهيى قبّه ياپانلره قارشى، قبّهيى حبّه ياپوب بنى مدافعه ايتمگه مجبوردرلر. اويله ايسه بو سؤالڭ جوابنى اونلره حواله ايدييورم.
امّا شو ولايتڭ ملّتى، عموميتله بندن زياده بنى مدافعه ايتمك مجبوريتلرى شوندندر كه: بو طوقوز سنهدر هم قارداش، هم دوست، هم مبارك اولان بو ملّتڭ حياتِ أبديهسنه و قوّتِ ايمانيهسنه و سعادتِ حياتيهسنه بِالفعل و مادّةً تأثيرينى گوسترن يوزر رسالهلرله چاليشديغمزى و هيچ بر دغدغه و ضرر، هيچ كيمسهيه او رسالهلر يوزندن گلمديگى و هيچ بر غرضكارانه ترشّحاتِ سياسيه و دنيويه گورولمديگى و "للّٰه الحمد" شو إسپارطه ولايتى، أسكى زمانڭ شامِ شريفنڭ مباركيتى و عالمِ إسلامڭ مدرسهِٔ عموميسى اولان مصرڭ جامع الأزهرى مباركيتى نوعندن، قوّتِ ايمانيه و صلابتِ دينيه جهتنده بر مباركيت مقامنى رسالهِٔ نور
— 345 —
واسطهسيله قزانهرق؛ بو ولايتده، ايمانڭ قوّتى لاقيدلغه و عبادتڭ إشتياقى سفاهته حاكم اولماسنى و عموم ولايتلرڭ فوقنده بر مزيتِ ديندارانهيى رسالهِٔ نور بو ولايته قزانديرديغندن، ألبته بو ولايتدهكى عموم إنسانلر، حتّى فرضا دينسزى ده اولسه، بنى و رسالهِٔ نورى مدافعهيه مجبوردر. اونلرڭ چوق أهمّيتلى مدافعه حقلرى ايچنده، بنم گبى وظيفهسنى بيتيرمش و "للّٰه الحمد" بيڭلرله شاكردلر بنم گبى بر عاجزڭ يرنده چاليشمش و چاليشديغى هنگامده، أهمّيتسز جزئى حقّم بنى مدافعهيه سَوق ايتمييور. بو قدر بيڭلرله دعوا وكيللرى بولونان بر آدم، كندى دعواسنى كندى مدافعه ايتمز.
ايكنجى إشارت:تنقيدكارانه بر سؤاله جوابدر.
أهلِ دنيا طرفندن دينيلييور كه:سن نهدن بزدن كوسدڭ؟ بر دفعه اولسون هيچ مراجعت ايتمهيوب سكوت ايتدڭ؟ بزدن شدّتلى شكوا ايدوب "بڭا ظلم ايدييورسڭز!" دييورسڭ. حالبوكه بزم بر پرنسبمز وار، بو عصرڭ مقتضاسى اولارق خصوصى دستورلريمز وار. بونلرڭ تطبيقنى سن كنديڭه قبول ايتمييورسڭ. قانونى تطبيق ايدن ظالم اولماز، قبول ايتمهين عصيان ايدر. أزجمله: بو عصرِ حرّيتده و بو يڭى باشلاديغمز جمهوريتلر دورنده، مساوات أساسى اوزرينه تحكّم و تغلّبى قالديرمق دستورى، بزم بر قانونِ أساسيمز حكمنه گچديگى حالده؛ سن كاه خواجهلق، كاه زاهدلك صورتنده توجّهِ عامّهيى قزانهرق، نظرِ دقّتى كنديڭه جلب ايدهرك، حكومتڭ نفوذى خارجنده بر قوّت، بر مقامِ إجتماعى ألده ايتمگه چاليشديغڭ، ظاهر حالڭ و أسكى زماندهكى ماجراىِ حياتڭڭ دلالتيله آڭلاشيلييور. بو حال ايسه، (شيمديكى تعبير ايله) بورژووالرڭ مستبدانه تحكّملرى ايچنده خوش گورونهبيلير. فقط بزم طبقهِٔ عوامڭ إنتباهيله و غلبهسيله تظاهر ايدن تام سوسياليزم و بولشويزم دستورلرى، بزم داها زياده ايشمزه ياراديغى ايچون؛ او
— 346 —
سوسياليزم دستورلرينى قبول ايتديگمز حالده، سنڭ وضعيتڭ بزه آغير گلييور، پرنسبلريمزه مخالف دوشويور. اونڭ ايچون سڭا ويرديگمز صيقنتيدن شكوايه و كوسمگه حقّڭ يوقدر؟
الجواب:حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده بر چيغير آچان، أگر كائناتدهكى قانونِ فطرته موافق حركت ايتمزسه؛ خيرلى ايشلرده و ترقّيده موفّق اولاماز. بتون حركتى شرّ و تخريب حسابنه گچر. مادام قانونِ فطرته تطبيقِ حركته مجبوريت وار؛ ألبته فطرتِ بشريهيى دگيشديرمك و نوعِ بشرڭ خلقتندهكى حكمتِ أساسيهيى قالديرمقله، مطلق مساوات قانونى تطبيق ايديلهبيلير. أوت بن، نسبًا و حياتجه عوام طبقهسندهنم. و مشربًا و فكرًا "مساواتِ حقوق" مسلگنى قبول ايدنلردهنم. و شفقةً و إسلاميتدن گلن سرِّ عدالت ايله، بورژووا دينيلن طبقهِٔ خواصّڭ إستبداد و تحكّملرينه قارشى أسكيدن بَرى مخالفتله چاليشانلردهنم. اونڭ ايچون بتون قوّتمله عدالتِ تامّه لهنده، ظلم و تغلّبڭ و تحكّم و إستبدادڭ عليهندهيم.
فقط نوعِ بشرڭ فطرتى و سرِّ حكمتى، مساواتِ مطلقه قانوننه ضددر. چونكه فاطرِ حكيم، كمالِ قدرت و حكمتنى گوسترمك ايچون، آز بر شيدن چوق محصولات آلديرر و بر صحيفهده چوق كتابلرى يازديرر و بر شى ايله چوق وظيفهلرى ياپديرديغى گبى، بشر نوعى ايله ده بيڭلر نوعڭ وظيفهلرينى گورديرر.
ايشته او سرِّ عظيمدندر كه: جنابِ حق، إنسان نوعنى بيڭلر نوعلرى سنبل ويرهجك و حيواناتڭ سائر بيڭلر نوعلرى قدر طبقات گوسترهجك بر فطرتده ياراتمشدر. سائر حيوانات گبى قوالرينه، لطيفهلرينه، طويغولرينه حدّ قونولمامش؛ سربست بيراقوب حدسز مقاماتده گزهجك إستعداد ويرديگندن، بر نوع ايكن بيڭلر نوع حكمنه گچديگى ايچوندر كه، أرضڭ خليفهسى و كائناتڭ نتيجهسى و ذىحياتڭ سلطانى حكمنه گچمشدر.
— 347 —
ايشته نوعِ إنسانڭ تنوّعنڭ أڭ مهمّ مايهسى و زنبرگى؛ مسابقه ايله، حقيقى ايمانلى فضيلتدر. فضيلتى قالديرمق، ماهيتِ بشريهنڭ تبديليله، عقلڭ سوندورلمسيله، قلبڭ ئولديريلمهسيله، روحڭ محو ايديلمسيله اولابيلير. أوت شو حرّيت پردهسى آلتنده مدهش بر إستبدادى طاشييان شو عصرڭ غدّار يوزينه چارپيلمغه لايق ايكن و حالبوكه او طوقاته مستحق اولميان غايت مهمّ بر ذاتڭ ياڭليش اولارق يوزينه صاورولان كاملانه شو سوزڭ:
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ حرّيت؛
چاليش إدراكى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
سوزينڭ يرينه، بو عصرڭ يوزينه چارپمق ايچون بن ده ديرم:
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ حقيقت؛
چاليش قلبى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
وياخود:
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ فضيلت؛
چاليش وجدانى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
أوت ايمانلى فضيلت، مدارِ تحكّم اولماديغى گبى، سببِ إستبداد ده اولاماز. تحكّم و تغلّب ايتمك، فضيلتسزلكدر. و بِالخاصّه أهلِ فضيلتڭ أڭ مهمّ مشربى، عجز و فقر و تواضع ايله حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيه قاريشمق طرزندهدر. "للّٰه الحمد" بو مشرب اوستنده حياتمز گيتمش و گيدييور. بن كندمده فضيلت وار دييه فخر صورتنده دعوا ايتمييورم. فقط نعمتِ إلٰهيهيى تحديث صورتنده، شكر ايتمك نيّتيله دييورم كه:
— 348 —
جنابِ حق فضل و كرميله، علومِ ايمانيه و قرآنيهيه چاليشمق و فهم ايتمك فضيلتنى إحسان ايتمشدر. بو إحسانِ إلٰهىيى بتون حياتمده "للّٰه الحمد" توفيقِ إلٰهى ايله شو ملّتِ إسلاميهنڭ منفعتنه، سعادتنه صرف ايدهرك؛ هيچ بر وقت واسطهِٔ تحكّم و تغلّب اولماديغى گبى؛ أكثر أهلِ غفلتجه مطلوب اولان توجّهِ ناس و حسنِ قبولِ خلق دخى، مهمّ بر سرّه بناءً بنم منفورمدر؛ اونلردن قاچييورم. يگرمى سنه أسكى حياتمى ضايع ايتديگى ايچون اونلرى كنديمه مضر گورويورم. فقط رسالهِٔ نورى بگنمهلرينه بر أماره بيلييورم، اونلرى كوسديرمييورم.
ايشته أى أهلِ دنيا! دنياڭزه هيچ قاريشمديغم و پرنسبلريڭزله هيچ بر جهتِ تماسم بولونمديغى و طوقوز سنه أسارتدهكى بو حياتمڭ شهادتيله يڭيدن دنيايه قاريشمغه هيچ بر نيّت و آرزوم يوقكن، بڭا أسكى بر متغلّب و دائما فرصتى بكلهين و فكرِ إستبداد و تحكّمى طاشييان بر آدم گبى ياپيلان بونجه ترصّد و تضييقڭز، هانگى قانون ايلهدر؟ هانگى مصلحت ايلهدر؟ دنياده هيچ بر حكومت بويله فوق القانون و هيچ بر فردڭ تصويبنه مظهر اولميان بر معاملهيه مساعده ايتمديگى حالده؛ بڭا قارشى ياپيلان بو قدر بد معاملهلره، يالڭز دگل بنم كوسمهم، بلكه أگر بيلسه نوعِ بشر كوسر، بلكه كائنات كوسويور!..
اوچنجى إشارت:مغلطهلى ديوانهجهسنه بر سؤال.
بر قسم أهلِ حكم دييورلر كه:مادام سن بو مملكتده طورييورسڭ؛ شو مملكتڭ جمهورى قانونلرينه إنقياد ايتمك لازم گليركن سن نهدن إنزوا پردهسى آلتنده كنديڭى او قانونلردن قورتارييورسڭ؟ أزجمله؛ شيمديكى حكومتڭ قانوننده، وظيفه خارجنده بر مزيتى، بر فضيلتى كنديڭه طاقوب، اونڭله بر قسم ملّته تحكّم ايدوب نفوذيڭى إجرا ايتمك، مساوات أساسنه إستناد ايدن جمهوريتڭ بر
— 349 —
دستورينه منافيدر. سن نهدن وظيفهسز اولديغڭ حالده ألڭى اوپديرييورسڭ؟ خلق بنى ديڭلهسين دييه خودفروشانه بر وضعيت طاقينييورسڭ؟
الجواب:قانونى تطبيق ايدنلر أوّلا كنديلرينه تطبيق ايتدكدن صوڭره باشقهسنه تطبيق ايدهبيليرلر. سز كنديڭزه تطبيق ايتمديگڭز بر دستورى باشقهسنه تطبيق ايتمكله، هركسدن أوّل سز دستوريڭزى، قانونڭزى قيرييورسڭز و قارشى گلييورسڭز. چونكه بو مساواتِ مطلقه قانوننڭ بڭا تطبيقنى ايستهيورسڭز. بن ده ديرم: نه وقت بر نفر، بر مشيرڭ مقامِ إجتماعيسنه چيقارسه و ملّتڭ او مشيره قارشى گوستردكلرى حرمت و توجّهه إشتراك ايدرسه و اونڭ گبى او توجّه و حرمته مظهر اولورسه وياخود او مشير، او نفر گبى عاديلشيرسه و او نفرڭ سونوك وضعيتنى آليرسه و او مشيرڭ وظيفه خارجنده هيچ بر أهمّيتى قالمازسه.. هم أگر، أڭ ذكى و بر اوردونڭ مظفّريتنه سببيت ويرن بر أركانِ حرب رئيسى، أڭ آبدال بر نفرله توجّهِ عامّهده و حرمت و محبّتده مساواته گيررسه؛ او وقت سزڭ بو مساوات قانونڭز حكمنجه بڭا شويله دييهبيليرسڭز: "كنديڭه خواجه ديمه! حرمتى قبول ايتمه! فضيلتڭى إنكار ايت! خدمتجيڭه خدمت ايت! ديلنجيلره آرقداش اول!"
أگر ديسهڭز:بو حرمت و مقام و توجّه، وظيفه باشنده اولديغى وقته مخصوصدر و وظيفهدارلره خاصدر. سن وظيفهسز بر آدمسڭ؛ وظيفهدارلر گبى ملّتڭ حرمتنى قبول ايدهمزسڭ!
الجواب:أگر إنسان يالڭز بر جسددن عبارت اولسه و إنسان دنياده لا يموتانه دائمى قالسه و قبر قپوسى قپانسه و ئولوم ئولديرلسه، او وقت وظيفه يالڭز عسكرلك و إداره مأمورلرينه مخصوص قاليرسه؛ سوزيڭزده دخى بر معنا اولوردى. فقط مادام إنسان يالڭز جسددن عبارت دگل. جسدى بسلهمك ايچون؛ قلب،
— 350 —
ديل، عقل، دماغ قوپاريلوب او جسده ييديرلمز، اونلر إمحا ايديلمز. اونلر ده إداره ايستر.
و مادام قبر قپوسى قپانمييور و مادام قبرڭ اوبر طرفندهكى أنديشهِٔ إستقبال هر فردڭ أڭ مهمّ مسئلهسيدر. ألبته ملّتڭ إطاعت و حرمتنه إستناد ايدن وظيفهلر، يالڭز ملّتڭ حياتِ دنيويهسنه عائد إجتماعى و سياسى و عسكرى وظيفهلره منحصر دگلدر.
أوت يولجيلره سياحت ايچون وثيقه ويرمك بر وظيفه اولديغى گبى، أبد طرفنه گيدن يولجيلره ده هم وثيقه، هم او ظلماتلى يولده نور ويرمك اويله بر وظيفهدر كه، هيچ بر وظيفه او وظيفه قدر أهمّيتلى دگلدر. بويله بر وظيفهنڭ إنكارى، ئولومڭ إنكاريله و هر گون اَلْمَوْتُ حَقٌّ دعواسنى، جنازهلرينڭ مُهريله إمضا ايدوب تصديق ايدن اوتوز بيڭ شاهدڭ شهادتنى تكذيب و إنكار ايتمكله اولور. مادام معنوى حاجاتِ ضروريهيه إستناد ايدن معنوى وظيفهلر وار. و او وظيفهلرڭ أڭ مهمّى، أبد يولنده سياحت ايچون پاساپورت ورقهسى و برزخ ظلماتنده قلبڭ جيب فنارى و سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولان ايماندر و ايمانڭ درس و تقويهسيدر. ألبته او وظيفهيى گورن أهلِ معرفت هر حالده كفرانِ نعمت صورتنده كندينه ايديلن نعمتِ إلٰهيهيى و فضيلتِ ايمانيهيى هيچه صايوب، سفيهلر و فاسقلرڭ مقامنه سقوط ايتميهجكدر. كندينى، آشاغيلرڭ بدعهلريله، سفاهتلريله بولاشديرميهجقدر!.. ايشته بگنمديگڭز و مساواتسزلق ظن ايتديگڭز إنزوا بونڭ ايچوندر.
ايشته بو حقيقتله برابر، بنى إشكنجه ايله تعجيز ايدن سزڭ گبى أنانيتده و بو قانونِ مساواتى قيرمقده فرعونلق درجهسنده ايلرى گيدن متكبّرلره قارشى ديمييورم.
— 351 —
چونكه متكبّرلره قارشى تواضع، تذلّل ظن ايديلديگندن، تواضع ايتمهمك گركدر. بلكه أهلِ إنصاف و متواضع و عادل قسمنه ديرم كه:
بن فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ كندى قصوريمى، عجزيمى بيلييورم. دگل مسلمانلر اوستنده متكبّرانه بر مقامِ إحترام ايستهمك، بلكه هر وقت نهايتسز قصورلريمى، هچلگمى گوروب، إستغفار ايله تسلّى بولوب، خلقلردن إحترام دگل، دعا ايستهيورم. هم ظن ايدرم بنم بو مسلگمى، بنم بتون آرقداشلرم بيلييورلر. يالڭز بو قدر وار كه: قرآنِ حكيمڭ خدمتى أثناسنده و حقائقِ ايمانيهنڭ درسى وقتنده او حقائق حسابنه و قرآن شرفنه او مقامڭ إقتضا ايتديگى عزّت و وقارِ علميهيى درس وقتنده محافظه ايدوب، باشمى أهلِ ضلالته أگمهمك ايچون، او عزّتلى وضعيتى موقّةً طاقينييورم. ظن ايدرم، أهلِ دنيانڭ قانونلرينڭ حدّى يوقدر كه، بو نقطهلره قارشى چيقهبيلسين!
جاىِ حيرت بر طرزِ معامله:معلومدر كه؛ هر يرده أهلِ معارف، معرفت و علم نقطهسنده محاكمه ايدر. نرهده و كيمده معرفت و علمى گورسه، مسلك إعتباريله اوڭا قارشى بر دوستلق و بر حرمت بسلر. حتّى دشمن بر حكومتڭ بر پروفسورى بو مملكته گلسه، أهلِ معارف، اونڭ علم و معرفتنه حرمةً اونى زيارت ايدرلر و اوڭا حرمت ايدرلر. حالبوكه إنگليزڭ أڭ يوكسك مجلسِ علميسنڭ، مشيختِ إسلاميهدن صورديغى آلتى سؤالڭ جوابنى، آلتى يوز كلمه ايله مشيختِ إسلاميهدن ايستدكلرى زمان، بورا معارفنڭ حرمتسزلگنه اوغرايان بر أهلِ معرفت، او آلتى سؤاله آلتى كلمه ايله مظهرِ تقدير اولمش بر جواب ويرن و أجنبيلرڭ أڭ مهمّ و حكمالرڭ أڭ أساسلى دستورلرينه حقيقى علم و معرفتله معارضه ايدوب غلبه چالان و قرآندن آلديغى قوّتِ معرفت و علمه إستنادًا آوروپا فيلسوفلرينه ميدان اوقويان و حرّيتدن آلتى آى أوّل إستانبولده هم علمايى و هم ده مكتبليلرى مناظرهيه دعوت
— 352 —
ايدوب كنديسى هيچ سؤال صورمادن سؤاللرينه نقصانسز اولارق طوغرى جواب ويرن
(حاشيه): يڭى سعيد دييور كه: شو مقامده أسكى سعيدڭ إفتخاركارانه سويلهديگى شو سوزلره بن إشتراك ايتمييورم. بو رسالهده سوزى اوڭا ويرديگم ايچون صوصديرامييورم. أنانيتليلره قارشى بر پارچه أنانيتنى گوسترسين دييه سكوت ايدييورم.
و بتون حياتنى بو ملّتڭ سعادتنه حصر ايدن و يوزر رساله، او ملّتڭ توركجه اولان لسانيله نشر ايدوب او ملّتى تنوير ايدن.. هم وطنداش، هم دينداش، هم دوست، هم قارداش بر أهلِ معرفته قارشى أڭ زياده صيقنتى ويرن و حقّنده عداوت بسلهين و بلكه حرمتسزلك ايدن؛ بر قسم معارف دائرهسنه منسوب اولانلرله آز بر قسم رسمى خواجهلردر. ايشته گل بو حاله نه دييهجكسڭ؟ مدنيت ميدر؟ معارفپرورلك ميدر؟ وطنپرورلك ميدر؟ ملّيتپرورلك ميدر؟ جمهوريتپرورلك ميدر؟ حاشا! حاشا! هيچ هيچ بر شى دگل. بلكه بر قدرِ إلٰهيدر كه، او قدرِ إلٰهى، او أهلِ معرفت آدمڭ دوستلق اُميد ايتديگى يردن عداوت گوستردى كه، حرمت يوزندن علمى ريايه گيرمهسين و إخلاصى قزانسين.
خاتمه
كندمجه جاىِ حيرت و مدارِ شكران بر تعرّض:
بو فوق العاده أنانيتلى أهلِ دنيانڭ أنانيت ايشنده او قدر حسّاسيت وار كه، أگر شعورًا اولسه ايدى، كرامت درجهسنده وياخود بيوك بر دها درجهسنده بر معامله اولوردى. او معامله ده شودر: كندى نفسم و عقلم بنده حسّ ايتمدكلرى بر پارچه رياكارانه أنانيت وضعيتنى، اونلر أنانيتلرينڭ حسّاسيت ميزانيله حسّ ايدييورلر گبى، شدّتلى بر صورتده بن حسّ ايتمديگم أنانيتمڭ قارشيسنه چيقييورلر. بو
— 353 —
سكز طوقوز سنهده، سكز طوقوز دفعه تجربهم وار كه، اونلرڭ ظالمانه بڭا قارشى معاملهلرينڭ وقوعندن صوڭره، قدرِ إلٰهىيى دوشونوب "نه ايچون بونلرى بڭا مسلّط ايتدى؟" دييه نفسمڭ دسيسهلرينى آرايوردم. هر دفعهده، يا نفسم شعورسز اولارق أنانيته فطرى مَيل ايتمش وياخود بيلهرك بنى آلداتمش، آڭلايورم. او وقت قدرِ إلٰهى، او ظالملرڭ ظلمى ايچريسنده حقّمده عدالت ايتمش، ديردم.
أزجمله: بو يازڭ آرقداشلرم گوزل بر آته بنى بينديرديلر. بر سيرانگاهه گيتدم. شعورسز اولارق نفسمده خودفروشانه بر كيف آرزوسى اويانمقله أهلِ دنيا اويله شدّتلى او آرزومڭ قارشيسنه چيقديلر كه، يالڭز او گيزلى آرزويى دگل، بلكه چوق إشتهالريمى كسديلر. حتّى أزجمله، بو دفعه رمضاندن صوڭره، أسكى زمانده غايت بيوك، قدسى بر إمامڭ (حاشيه) بزه قارشى غيبى كرامتيله إلتفاتندن صوڭره قارداشلريمڭ تقوا و إخلاصلرى و زيارتجيلرڭ حرمت و حسنِ ظنلرى ايچنده (بن
— 354 —
بيلميهرك) نفسم مفتخرانه، گويا متشكّرانه پردهسى آلتنده رياكارانه بر أنانيت وضعيتنى آلمق ايستدى. بردن بو أهلِ دنيانڭ حدسز حسّاسيتله و حتّى رياكارلغڭ ذرّهلرينى ده حسّ ايدهبيلير بر طرزده، بردن بڭا ايليشديلر. بن جنابِ حقّه شكر ايدييورم كه، بونلرڭ ظلمى بڭا بر واسطهِٔ إخلاص اولدى.
(حاشيه): إمامِ على رضى اللّٰه عنه اون سكزنجى لمعهده، سكزنجى شعاع ايله و يدنجى شعاعده اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ فقرهسيله كرامتنى، خيبر قلعهسنڭ فتحى گبى، أسكيشهر و دڭزلى محكمهسندن خارقه بر طرزده قورتولاجغمزى كرامتيله لَا تَخْشَ لَا تَخْشَ كلمهلريله إظهار ايدييور. چونكه أولادندن اولان غوثِ گيلانى (رض) كندى اوموزنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ قدمنى گورديگى گبى، أولادندن اولان و هر عصرده آلِ بيتدن گلن مهدى و مجدّد ورثهِٔ أنبيا اولان محقّقلرى، فردلرى گوروب كندى قدمنى او مبارك گلهجك ذاتلره باصمش. خصوصًا رسالهِٔ نورڭ مؤلّفى، زمانڭ عبد القادرى، استاديمز سعيد نورسى حضرتلرينه سائر أوليايه مخالف اولارق مبهم دگل صريحًا خبر ويرمهسى، بزجه برنجى آلدن اولديغى قطعيدر. چونكه سينك گبى بر مخلوقڭ استاديمزى تعجيز ايتمهمسى، نسلندن اولان عبد القادرِ گيلانىدن إرثيت آلمشدر. گرچه استاديمز محكمهلرده أهلِ وقوفه قارشى ايكنجى آلِ بيتدن اولديغنى اونلره إثبات ايتدى. فقط مقصدى، تام إخلاصه موفّق اولديغى ايچون كندى شخصنى عزل ايدييور، قرآنڭ بر ألماس قلنجى اولان رسالهِٔ نورى گوسترييور.
كوچك على
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ٭
اَللّٰهُمَّ يَا حَافِظُ يَا حَفِيظُ يَا خَيْرَ الْحَافِظِينَ اِحْفَظْنِى وَ احْفَظْ رُفَقَائِى مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ مِنْ شَرِّ اَهْلِ الضَّلَالَةِ وَ اَهْلِ الطُّغْيَانِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 355 —
يگرمى اوچنجى لمعه
طبيعت رسالهسى
(اون يدنجى لمعهنڭ اون آلتنجى نوطهسى ايكن، أهمّيتنه بناءً يگرمى اوچنجى لمعه اولمشدر. طبيعتدن گلن فكرِ كفرىيى ديريلميهجك بر صورتده ئولديرييور، كفرڭ تمل طاشنى زير و زبر ايدييور.)
إخطار
شو نوطهده، طبيعيّونڭ منكِر قسمنڭ گيتدكلرى يولڭ ايچ يوزى نه قدر عقلدن اوزاق و نه قدر چركين و نه درجه خرافه اولديغى، لا أقل طقسان محالى تضمّن ايدن طوقوز محال ايله بيان ايديلمش. سائر رسالهلرده او محاللر قسمًا
— 356 —
ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده غايت مختصر اولمق حيثيتيله، بعض باصامقلر طىّ ايديلمشدر. اونڭ ايچون، بردن بره، بو قدر ظاهر و آشكاره بر خرافهيى ناصل بو مشهور عاقل فيلسوفلر قبول ايتمشلر، او يولده گيدييورلر، خاطره گلييور.
أوت اونلر، مسلكلرينڭ ايچ يوزينى گورهمهمشلر. هم حقيقتِ مسلكلرى و مسلكلرينڭ لازمى و مقتضاسى اودر كه؛ يازيلمش هر بر محالڭ اوجنده بيان ايديلن او چركين و مستكره و غيرِ معقول
(حاشيه): بو رسالهنڭ سببِ تأليفى؛ غايت متجاوزانه و غايت چركين بر طرز ايله حقائقِ ايمانيهيى تزييف ايدوب، بوزولمش عقلى يتيشمديگى شيئه خرافه دييوب، دينسزلگى طبيعته باغلايهرق، قرآنه هجوم ايديلمسيدر. او هجوم ايسه، شدّتلى بر حدّتى (قلبه) قلمه ويردى كه، شدّتلى و غليظ طوقاتلرى او ملحدلره و حقدن يوز چويرن باطل مذهبليلره ييديردى. يوقسه رسالهِٔ نورڭ مسلگى، نزيهانه و نازكانه و قَولِ ليّندر.
خلاصهِٔ مذهبلرى، مسلكلرينڭ لازمى و ضرورى مقتضاسى اولديغنى غايت بديهى و قطعى برهانلرله شبههسى اولانلره تفصيلًا بيان و إثبات ايتمگه حاضرم.
— 357 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
شو آيتِ كريمه، إستفهامِ إنكارى ايله "جنابِ حق حقّنده شكّ اولماز و اولماملى" ديمكله؛ وجود و وحدانيتِ إلٰهيه، بداهت درجهسنده اولديغنى گوسترييور.
شو سرّى ايضاحدن أوّل بر إخطار:
١٣٣٨ ده آنقرهيه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشهجك! او وقت، شو آيتِ كريمه بداهت درجهسنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقهنڭ باشنى طاغيدهجق درجهده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى رسالهسنده يازدم. آنقرهده، يڭى گون مطبعهسنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى. بِالمجبوريه، او برهانى توركجه اولارق بر درجه بيان ايدهجگم. او برهانڭ بعض پارچهلرى، بعض رسالهلرده تام ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده إجمالًا يازيلاجقدر. سائر رسالهلرده إنقسام ايتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانده قسمًا إتّحاد ايدييور؛ هر برى بونڭ بر جزئى حكمنه گچييور.
— 358 —
مقدّمه
أى إنسان! بيل كه، إنسانلرڭ آغزندن چيقان و دينسزلگى إشمام ايدن دهشتلى كلمهلر وار. أهلِ ايمان، بيلميهرك إستعمال ايدييورلر. مهملرندن اوچ دانهسنى بيان ايدهجگز:
برنجيسى:"اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ" يعنى، "أسباب بو شيئى ايجاد ايدييور."
ايكنجيسى:"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ" يعنى، "كندى كندينه تشكّل ايدييور، اولويور، بيتييور."
اوچنجيسى:"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى، "طبيعيدر، طبيعت إقتضا ايدوب ايجاد ايدييور."
أوت مادام موجودات وار و إنكار ايديلمز. هم هر موجود صنعتلى و حكمتلى وجوده گلييور. هم مادام قديم دگل، يڭيدن اولويور. هر حالده أى ملحد! بو موجودى، مثلا بو حيوانى يا دييهجكسڭ كه، أسبابِ عالم اونى ايجاد ايدييور؛ يعنى أسبابڭ إجتماعنده او موجود وجود بولويور.. وياخود او كندى كندينه تشكّل ايدييور.. وياخود طبيعت مقتضاسى اولارق، طبيعتڭ تأثيريله وجوده گلييور.. وياخود بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتيله ايجاد ايديلير. مادام عقلًا بو درت يولدن باشقه يول يوقدر، أوّلكى اوچ يول محال، بطّال، ممتنع، غيرِ قابل اولدقلرى قطعى إثبات ايديلسه؛ بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان طريقِ وحدانيت، شكسز شبههسز ثابت اولور.
— 359 —
امّا برنجى يول كه:
أسبابِ عالمڭ إجتماعيله تشكيلِ أشيا و وجودِ مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن يالڭز اوچ دانهسنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى:بر أجزاخانهده، غايت مختلف مادّهلرله طولو، يوزر قاوانوز شيشهلر بولونويور. او أدويهلردن، ذىحيات بر معجون ايستهنيلدى. هم حياتدار خارقه بر ترياق اونلردن ياپيلمق ايجاب ايتدى. گلدك، او أجزاخانهده، او ذىحيات معجونڭ و حياتدار ترياقڭ چوقلقله أفرادينى گوردك. او معجونلردن هر بريسنى تدقيق ايتدك. گورويورز كه: او قاوانوز شيشهلردن هر بريسندن، بر ميزانِ مخصوصله، بر ايكى درهم بوندن، اوچ درت درهم اوتهكندن، آلتى يدى درهم باشقهسندن و هكذا.. مختلف مقدارلرده أجزالر آلينمش. أگر برندن، بر درهم يا نقصان ويا فضله آلينسه او معجون ذىحيات اولاماز، خاصيتنى گوسترهمز. هم او حياتدار ترياقى ده تدقيق ايتدك. هر بر قاوانوزدن بر ميزانِ مخصوص ايله بر مادّه آلينمش كه، ذرّه مقدارى نقصان ويا زياده اولسه، ترياق خاصّهسنى غائب ايدر. او قاوانوزلر ألليدن زياده ايكن، هر بريسندن آيرى بر ميزان ايله آلينمش گبى، آيرى آيرى مقدارده أجزالرى آلينمش. عجبا هيچ بر جهتده إمكان و إحتمال وار مى كه، او شيشهلردن آلينان مختلف مقدارلر، شيشهلرڭ غريب بر تصادف ويا فورطنهلى بر هوانڭ چارپماسيله دوريلمهسندن، هر بريسندن آلينان مقدار قدر يالڭز او مقدار آقسين، برابر گيتسينلر و طوپلانوب او معجونى تشكيل ايتسينلر؟ عجبا بوندن داها خرافه، محال، باطل بر شى وار مى؟ أشك مضاعف بر أشكلگه گيرسه، صوڭره إنسان اولسه، "بو فكرى قبول ايتمهم" دييه قاچاجقدر.
ايشته بو مثال گبى؛ هر بر ذىحيات، ألبته ذىحيات بر معجوندر و هر بر نبات، حياتدار بر ترياق گبيدر كه؛ چوق متعدّد أجزالردن، چوق مختلف مادّهلردن، غايت حسّاس بر ئولچو ايله آلينان مادّهلردن تركيب ايديلمشدر. أگر
— 360 —
أسبابه، عناصره إسناد ايديلسه و "أسباب ايجاد ايتدى" دينيلسه؛ عينًا أجزاخانهدهكى معجونڭ، شيشهلرڭ دوريلمهسندن وجود بولماسى گبى، يوز درجه عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.
الحاصل:شو أجزاخانهِٔ كبراىِ عالمده، حكيمِ أزلينڭ ميزانِ قضا و قدريله آلينان موادِّ حياتيه، حدسز بر حكمت و نهايتسز بر علم و هر شيئه شامل بر إراده ايله وجود بولابيلير. "كور، صاغير، حدودسز، سيل گبى آقان كلّى عناصر و طبايع و أسبابڭ ايشيدر." ديين بدبخت، "او ترياقِ عجيب، كندى كندينه شيشهلرڭ دوريلمهسندن چيقوب اولمشدر." ديين ديوانه بر هذيانجى، سرخوش بولونان بر أحمقدن داها زياده أحمقدر. أوت او كفر؛ أحمقانه، سرخوشانه، ديوانهجه بر هذياندر.
ايكنجى محال:أگر هر شى، واحدِ أحد اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه، بلكه أسبابه إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ عالمڭ پك چوق عناصر و أسبابى، هر بر ذىحياتڭ وجودنده مداخلهسى بولونسون. حالبوكه سينك گبى بر كوچك مخلوقڭ وجودنده، كمالِ إنتظام ايله غايت حسّاس بر ميزان و تمام بر إتّفاق ايله، مختلف و بربرينه ضد، مباين أسبابڭ إجتماعى، او قدر ظاهر بر محالدر كه، سينك قنادى قدر شعورى بولونان، "بو محالدر، اولاماز!" دييهجكدر. أوت بر سينگڭ كوچوجك جسمى، كائناتڭ أكثر عناصر و أسبابى ايله علاقهداردر؛ بلكه بر خلاصهسيدر. أگر قديرِ أزلىيه ويريلمزسه، او أسبابِ مادّيه اونڭ وجودى ياننده بِالذّات حاضر بولونمق لازم؛ بلكه اونڭ كوچوجك جسمنه گيرمك گركدر. بلكه جسمنڭ كوچك بر نمونهسى اولان گوزندهكى بر حجيرهسنه گيرملرى ايجاب ايدييور. چونكه سبب مادّى ايسه، مسبَّبڭ ياننده و ايچنده بولونماسى لازم گلييور. شو حالده، ايكى سينگڭ ايگنه اوجى گبى پارمقلرى يرلشمهين او
— 361 —
حجيرهجكده أركانِ عالم و عناصر و طبايعڭ، مادّةً ايچنده بولونوب، اوسته گبى ايچنده چاليشدقلرينى قبول ايتمك لازم گلييور.
ايشته، سوفسطائينڭ أڭ أبلهلرى دخى، بويله بر مسلكدن اوتانييورلر.
اوچنجى محال:
اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ
قاعدهِٔ مقرّرهسيله: "بر موجودڭ وحدتى وارسه، ألبته بر واحددن، بر ألدن صدور ايدهبيلير." خصوصًا او موجود، غايت مكمّل بر إنتظام و حسّاس بر ميزان ايچنده و جامع بر حياته مظهر ايسه، بِالبداهه سببِ إختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چيقمديغنى؛ بلكه غايت قدير، حكيم اولان بر تك ألدن چيقديغنى گوسترديگى حالده؛ حدسز و جامد و جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمهقاريشيقلق ايچنده، كور، صاغير أسبابِ طبيعيهنڭ قارمهقاريشيق أللرينه، حدسز إمكانات يوللرى ايچنده و إجتماع و إختلاط ايله، او أسبابڭ كورلگى، صاغيرلغى زيادهلشديگى حالده؛ او منتظم و موزون و واحد بر موجودى اونلره إسناد ايتمك، يوز محالى بردن قبول ايتمك گبى عقلدن اوزاقدر.
هايدى بو محالدن قطعِ نظر، أسبابِ مادّيهنڭ ألبته تأثيرلرى، مباشرتله و تماسله اولور. حالبوكه او أسبابِ طبيعيهنڭ تماسلرى، ذىحيات موجودلرڭ ظاهرلريلهدر. حالبوكه گورويورز كه؛ او أسبابِ مادّيهنڭ أللرى يتيشمديگى و تماس ايدهمدكلرى او ذىحياتڭ باطنى، اون دفعه ظاهرندن داها منتظم، داها لطيف، صنعتجه داها مكمّلدر. أسبابِ مادّيهنڭ أللرى و آلَتلريله هيچ بر جهتله يرلشهمدكلرى، بلكه تام ظاهرينه ده تماس ايدهمدكلرى كوچوجك ذىحيات، كوچوجك حيوانجقلر، أڭ بيوك مخلوقلردن داها زياده صنعتجه عجيب، خلقتجه بديع بر صورتده اولدقلرى حالده؛ او جامد، جاهل، قابا، اوزاق، بيوك و بربرينه
— 362 —
ضد اولان صاغير، كور أسبابه إسناد ايتمك، يوز درجه كور، بيڭ درجه صاغير اولمقله اولور!..
امّا ايكنجى مسئله:
"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ"در. يعنى: كندى كندينه تشكّل ايدييور. ايشته بو جملهنڭ دخى چوق محالاتى وار. چوق جهتله باطلدر، محالدر. نمونه ايچون محالاتندن اوچ دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:أى معنّد منكِر! سنڭ أنانيتڭ سنى او قدر أحمقلاشديرمش كه، يوز محالى بردن قبول ايتمهيى، بر درجه حكم ايدييورسڭ. چونكه سن موجودسڭ و بسيط بر مادّه و جامد و تغيّرسز دگلسڭ. بلكه دائما تجدّدده اولارق، غايت منتظم بر ماكينه و خارقه و دائما تحوّلده بر سراى گبيسڭ. سنڭ وجودڭده هر وقت ذرّهلر چاليشييورلر. سنڭ وجودڭ كائناتله، خصوصًا رزق مناسبتيله، خصوصًا بقاءِ نوعى إعتباريله علاقهدار و آليش ويريشى واردر. سنڭ وجودڭده چاليشان ذرّهلر، او مناسباتى بوزمامق و او علاقهدارلغى قيرمامق ايچون دقّت ايدييورلر. اويلهجه إحتياطله آياقلرينى آتييورلر. گويا بتون كائناته باقييورلر، سنڭ مناسباتڭى كائناتده گوروب اويله وضعيت آلييورلر. سن ظاهرى و باطنى طويغولرڭله، او ذرّهلرڭ، او خارقه وضعيتنه گوره إستفاده ايدرسڭ.
أگر سن وجودڭدهكى ذرّهلرى، قديرِ أزلينڭ قانونيله حركت ايدن كوچوجك مأمورلرى ويا بر اوردوسى ويا قلمِ قدرڭ اوجلرى، هر بر ذرّه بر قلم اوجى ويا قلمِ قدرتڭ نقطهلرى، هر بر ذرّه بر نقطه اولديغنى قبول ايتمزسهڭ؛ او وقت سنڭ گوزڭده چاليشان هر بر ذرّهيه اويله بر گوز لازم كه، سنڭ مجموعِ جسديڭڭ هر طرفنى گورمكله برابر، مناسبتدار اولديغڭ بتون كائناتى دخى گورهجك بر گوزى و بتون سنڭ ماضى و مستقبل و نسل و أصلڭ و عناصريڭڭ منبعلرينى و رزقڭڭ
— 363 —
معدنلرينى بيلهجك، طانييهجق يوز داهى قدر بر عقل ويرمك لازم گلييور. سنڭ گبى بو مسئلهلرده ذرّه قدر عقلى اولميانڭ بر ذرّهسنه بيڭ أفلاطون قدر بر علم و شعور ويرمك، بيڭ درجه ديوانهجه بر خرافهجيلكدر!..
ايكنجى محال:سنڭ وجودڭ بيڭ قبّهلى خارقه بر سرايه بڭزر كه؛ هر قبّهسنده طاشلر، ديركسز بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طورديرلمش. بلكه سنڭ وجودڭ، بيڭ دفعه بو سرايدن داها عجيبدر. چونكه او سراىِ وجودڭ، دائما كمالِ إنتظامله تازهلنمكدهدر. غايت خارقه اولان روح، قلب و معنوى لطائفدن قطعِ نظر، يالڭز جسدڭدهكى هر بر أعضا، بر قبّهلى منزل حكمندهدر. ذرّهلر، او قبّهدهكى طاشلر گبى بربرلريله كمالِ موازنه و إنتظام ايله باش باشه ويروب، خارقه بر بنا، فوق العاده بر صنعت، گوز و ديل گبى عجيب برر معجزهِٔ قدرت گوسترييورلر. أگر بو ذرّهلر، شو عالمڭ اوستهسنڭ أمرينه تابع برر مأمور اولماسهلر؛ او وقت هر بر ذرّه، عموم او جسددهكى ذرّهلره هم حاكمِ مطلق هم هر بريسنه محكومِ مطلق، هم هر بريسنه مِثل هم حاكميت نقطهسنده ضد، هم يالڭز واجب الوجوده مخصوص اولان أكثر صفاتڭ مصدرى، منبعى، هم غايت مقيّد هم غايت مطلق بر صورتده اولمقله برابر، سرِّ وحدتله يالڭز بر واحدِ أحدڭ أثرى اولابيلن غايت منتظم بر مصنوعِ واحدى او حدسز ذرّاته إسناد ايتمك؛ ذرّه قدر شعورى اولان، بونڭ پك ظاهر بر محال بلكه يوز محال اولديغنى درك ايدر.
اوچنجى محال:أگر سنڭ وجودڭ، واحدِ أحد اولان قديرِ أزلينڭ قلميله مكتوب اولمازسه و طبيعته، أسبابه منسوب مطبوع ايسه؛ او وقت سنڭ وجودڭدهكى بر حجيرهِٔ بدندن طوت، بربرى ايچنده دائرهلر مِثللو، بيڭلر مركّبلر عددنجه طبيعت قالبلرينڭ بولونماسى لازم گلير. چونكه مثلا بو ألمزدهكى كتاب أگر مكتوب اولسه، بر تك قلم، كاتبنڭ علمنه إستناد ايدوب، بتون اونلرى يازار. أگر
— 364 —
او، مكتوب اولمازسه و اونڭ قلمنه ويريلمزسه، كندى كندينه اولمش دينيلسه ويا طبيعته ويريلسه؛ او وقت مطبوع كتاب گبى، هر بر حرفى ايچون آيرى بر دمير قلم لازمدر كه طبع ايديلسين. ناصلكه مطبعهده حروفات عددنجه دمير حرفلر بولونور، صوڭره او حرفلر وجود بولور؛ او وقت بر تك قلمه بدل، او حروفات عددنجه قلملر بولونماسى لازم گلير. بلكه او حروفات ايچنده بعضًا اولديغى گبى، كوچك قلم ايله بر بيوك حرفده بر صحيفه (اينجه خطله) يازيلمش ايسه، بيڭلر قلم بر تك حرف ايچون لازم گلييور. بلكه بربرينڭ ايچنه گيروب منتظم بر وضعيتله، سنڭ جسدڭ گبى بر شكل آلييورسه، او وقت هر بر دائرهده، هر بر جزء ايچون، او مركّبات عددنجه قالبلر لازم گلييور. هايدى، يوز محال ايچنده بولونان بو طرزى، ممكن ديسهڭ دخى، بو منتظم صنعتلى دمير حرفلرى و مكمّل قالبلرى و قلملرى ياپمق ايچون، ينه بر تك قلمه ويريلمزسه، او قلملر، او قالبلر، او دمير حرفلرڭ ياپيلماسى ايچون، اونلرڭ عددلرنجه ينه قلملر، قالبلر و حرفلر لازم. چونكه اونلر ده ياپيلمشلر و اونلر ده منتظم صنعتليدرلر. و هكذا متسلسلًا گيتدكجه گيدهجك...
ايشته سن ده آڭلا! بو اويله بر فكردر كه؛ سنڭ ذرّاتڭ عددنجه محالات و خرافهلر، ايچنده بولونويور. أى معنّد معطّل! سن ده اوتان، بو ضلالتدن واز گچ!
اوچنجى كلمه:
"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى؛ طبيعت إقتضا ايدييور، طبيعت ياپييور. ايشته بو حكمڭ چوق محالاتى وار. نمونه ايچون اوچنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى: أگر موجوداتده، خصوصًا ذىحياتده گورونن بصيرانه، حكيمانه اولان صنعت و ايجاد، شمسِ أزلينڭ قلمِ قدر و قدرتنه ويريلمزسه، بلكه كور، صاغير، دوشونجهسز اولان طبيعته و قوّته إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ طبيعت، ايجاد ايچون هر شيده حدسز معنوى ماكينه و مطبعهلرى بولونديرسين؛ وياخود هر شيده، كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت درج ايتسين. چونكه
— 365 —
ناصل شمسڭ جلوهلرى و عكسلرى، زمين يوزندهكى ذرّهجك جام پارچهلرنده و قطرهلرده گورونويور. أگر او مثالى و عكسى گونشجكلر، سمادهكى تك گونشه إسناد ايديلمهسه، لازم گلير كه؛ بر كبريت باشى يرلشمهين بر ذرّهجك جام پارچهسنده طبيعى، فطرى و گونشڭ خاصيتلرينه مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درين بر گونشڭ خارجى وجودينى قبول ايدهرك، ذرّاتِ زجاجيه عددنجه طبيعى گونشلرى قبول ايتمك لازم گلديگى گبى.. (عينًا بو مثال گبى) موجودات و ذىحيات طوغريدن طوغرىيه شمسِ أزلينڭ جلوهِٔ أسماسنه ويريلمزسه، هر بر موجودده، خصوصًا هر بر ذىحياتده حدسز بر قدرت و إراده و نهايتسز بر علم و حكمت طاشييهجق بر طبيعتى، بر قوّتى، عادتا بر إلٰهى ايچنده قبول ايتمك لازم گلير. بو طرز فكر ايسه، كائناتدهكى محالاتڭ أڭ باطلى، أڭ خرافهسيدر. خالقِ كائناتڭ صنعتنى، موهوم، أهمّيتسز، شعورسز بر طبيعته ويرن إنسان، ألبته يوز دفعه حيواندن داها حيوان، داها شعورسز اولديغنى گوسترر.
ايكنجى محال:أگر غايت إنتظاملى، ميزانلى، صنعتلى، حكمتلى شو موجودات؛ نهايتسز قدير، حكيم بر ذاته ويريلمزسه، بلكه طبيعته إسناد ايديلسه، لازم گلير كه؛ طبيعت، هر بر پارچه طوپراقده، آوروپانڭ عموم مطبعهلرى و فابريقهلرى عددنجه ماكينهلرى، مطبعهلرى بولونديرسين.. تا، او پارچه طوپراق، منشأ و تزگاه اولديغى حدسز چيچكلر و ميوهلرڭ يتيشمهلرينه و تشكيللرينه مدار اولابيلسين. چونكه چيچكلر ايچون صاقسيلق وظيفهسنى گورن بر كاسه طوپراق ايچنه تخملرى نوبتله آتيلان عموم چيچكلرڭ بربرندن چوق آيرى اولان شكل و هيئتلرينى تشكيل و تصوير ايدهبيلير بر قابليتى، بِالفعل گورولويور. أگر قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ او وقت، او كاسهدهكى طوپراقده، هر بر چيچك ايچون معنوى، آيرى، طبيعى بر ماكينهسى بولونمازسه، بو حال وجوده گلهمز. چونكه
— 366 —
تخملر ايسه نطفهلر و يمورطهلر گبى، مادّهلرى بردر. يعنى مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتڭ إنتظامسز، شكلسز، خمور گبى خليطهسندن عبارت اولمقله برابر، هوا، صو، حرارت، ضيا دخى، هر برى بسيط و شعورسز و هر شيئه قارشى سيل گبى بر طرزده گيتديگندن، او حدسز چيچكلرڭ تشكيللرى آيرى آيرى و غايت منتظم و صنعتلى اولارق او طوپراقدن چيقماسى، بِالبداهه و بِالضروره إقتضا ايدييور كه؛ او كاسهده بولونان طوپراقده، معنًا آوروپا قدر، معنوى و كوچك مقياسده مطبعهلرى و فابريقهلرى بولونسون. تا كه، بو قدر حياتدار قوماشلرى و بيڭلر آيرى آيرى نقشلى منسوجاتلرى طوقويهبيلسين.
ايشته طبيعيّونلرڭ فكرِ كفريلرى، نه درجه دائرهِٔ عقلدن خارج صاپديغنى قياس ايت. و طبيعتى موجد ظن ايدن إنسان صورتندهكى أحمق سرخوشلر "متفنّن و عقللىيز" دييه دعوا ايتدكلرى حالده، عقل و فندن نه قدر اوزاق دوشدكلرينى و ممتنع و هيچ بر جهتله ممكن اولميان بر خرافهيى كنديلرينه مسلك إتّخاذ ايتدكلرينى گور، گول و توكور!
أگر ديسهڭ:موجودات، طبيعته إسناد ايديلسه بويله عجيب محاللر اولور، إمتناع درجهسنده مشكلات اولور؛ عجبا ذاتِ أحد و صمده ويريلديگى وقت، او مشكلات ناصل قالقييور؟ و او صعوبتلى إمتناع، او سهولتلى وجوبه ناصل إنقلاب ايدر؟
الجواب:برنجى محالده ناصلكه گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسى، كمالِ سهولتله، كلفتسز أڭ كوچك ذرّهجك جامدن طوت، تا أڭ بيوك بر دڭزڭ يوزينه قدر فيضنى و تأثيرينى مثالى گونشجكلرله غايت قولايلقله گوستردكلرى حالده، أگر گونشدن نسبتى كسيلسه؛ او وقت هر بر ذرّهجكده، طبيعى و بِالذّات بر گونشڭ خارجى
— 367 —
وجودى إمتناع درجهسنده بر صعوبتله اولابيلمهسى، قبول ايديلمك لازم گلير. اويله ده؛ هر بر موجود، طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أحد و صمده ويريلسه؛ وجوب درجهسنده بر سهولت، بر قولايلق ايله و بر إنتساب و جلوه ايله، هر بر موجوده لازم هر بر شى، اوڭا يتيشديريلهبيلير. أگر او إنتساب كسيلسه و او مأموريت باشىبوزوقلغه دونسه و هر بر موجود كندى باشنه و طبيعته بيراقيلسه، او وقت إمتناع درجهسنده يوز بيڭ مشكلات و صعوبتله سينك گبى بر ذىحياتڭ، كائناتڭ كوچك بر فهرستهسى اولان غايت خارقه ماكينهِٔ وجودينى ايجاد ايدن، ايچندهكى كور طبيعتڭ، كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت صاحبى اولديغنى فرض ايتمك لازم گلير. بو ايسه بر محال دگل، بلكه بيڭلر محالدر.
الحاصل:ناصلكه ذاتِ واجب الوجودڭ شريك و نظيرى ممتنع و محالدر. اويله ده: ربوبيتنده و ايجادِ أشياده باشقهلرينڭ مداخلهسى، شريكِ ذاتى گبى ممتنع و محالدر.
امّا ايكنجى محالدهكى مشكلات ايسه متعدّد رسالهلرده إثبات ايديلديگى گبى، أگر بتون أشيا واحدِ أحده ويريلسه؛ بتون أشيا، بر تك شى گبى سهولتلى و قولاى اولور. أگر أسبابه و طبيعته ويريلسه، بر تك شى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغى، متعدّد و قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش. بر برهانڭ خلاصهسى شودر كه: ناصلكه بر آدم، بر پادشاهه عسكرلك ويا مأموريت جهتيله إنتساب ايتسه؛ او مأمور و او عسكر او إنتساب قوّتيله، يوز بيڭ دفعه قوّتِ شخصيهسندن فضله ايشلره مدار اولابيلير. و پادشاهى نامنه بعضًا بر شاهى أسير ايدر. چونكه گورديگى ايشلرڭ و ياپديغى أثرلرڭ جهازاتنى و قوّتنى كندى طاشيمييور و طاشيمغه مجبور اولمييور. او إنتساب مناسبتيله، پادشاهڭ خزينهلرى و
— 368 —
آرقهسندهكى نقطهِٔ إستنادى اولان اوردو؛ او قوّتى، او جهازاتى طاشييور. ديمك گورديگى ايشلر، شاهانه اولارق بر پادشاهڭ ايشى گبى؛ و گوسترديگى أثرلر، بر اوردو أثرى مِثللو خارقه اولابيلير. ناصلكه قارينجه، او مأموريت جهتيله فرعونڭ سراينى خراب ايدييور. سينك او إنتساب ايله، نمرودى گبرتييور. و او إنتساب ايله، بغداى دانهسى گبى بر چام چكردگى، قوجه چام آغاجنڭ بتون جهازاتنى يتيشديرييور.
(حاشيه): أوت، أگر إنتساب اولسه؛ او چكردك، قدرِ إلٰهيدن بر أمر آلير، او خارقه ايشلره مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او چكردگڭ خلقتى، قوجه چام آغاجنڭ خلقتندن داها زياده جهازات و إقتدار و صنعتى إقتضا ايدر. چونكه طاغدهكى (قدرت أثرى اولان) مجسّم چام آغاجنڭ بتون أعضالرى و جهازاتيله، او چكردكدهكى قدر أثرى اولان معنوى آغاجده موجود بولونماسى لازم گلير. چونكه او قوجه آغاجڭ فابريقهسى، او چكردكدر. ايچندهكى قدرى آغاج، قدرتله خارجده تظاهر ايدر، جسمانى چام آغاجى اولور.
أگر او إنتساب كسيلسه، او مأموريتدن ترخيص ايديلسه، ياپاجغى ايشلرڭ جهازاتنى و قوّتنى، بلنده و بيلگنده طاشيمغه مجبوردر. او وقت، او كوچوجك بيلگندهكى قوّت مقدارنجه و بلندهكى جبخانه عددنجه ايش گورهبيلير. أوّلكى وضعيتده غايت قولايلقله گورديگى ايشلرى بو وضعيتده اوندن ايستهنيلسه، ألبته بيلگنده بر اوردو قوّتنى و بلنده بر پادشاهڭ جهازاتِ حربيه فابريقهسنى يوكلهمك لازم گلير كه؛ گولديرمك ايچون عجيب خرافهلرى و ماصاللرى حكايه ايدن مسخرهلر دخى بو خيالدن اوتانيورلر!..
الحاصل:واجب الوجوده هر موجودى ويرمك، وجوب درجهسنده بر سهولتى وار. و طبيعته ايجاد جهتنده ويرمك، إمتناع درجهسنده مشكل و خارجِ دائرهِٔ عقليهدر.
— 369 —
اوچنجى محال:
بو محالى ايضاح ايدهجك بعض رسالهلرده بيان ايديلن ايكى مثال:
برنجى مثال:بتون آثارِ مدنيتله تكميل و تزيين ايديلمش، خالى بر صحراده قورولمش، ياپيلمش بر سرايه؛ غايت وحشى بر آدم گيرمش، ايچنه باقمش. بيڭلرله منتظم صنعتلى أشيايى گورمش. وحشتندن، أحمقلغندن، خارجدن كيمسه مداخله ايتمهيوب، او سراى ايچنده او أشيادن بريسى، او سرايى مشتملاتيله برابر ياپمشدر دييه تحرّىيه باشلايور. هانگى شيئه باقييور؛ او وحشتلى عقلى دخى قابل گورمييور كه، او شى بونلرى ياپسين. صوڭره او سرايڭ تشكيلات پروغرامنى و موجودات فهرستهسنى و إداره قانونلرى ايچنده يازيلى اولان بر دفترى گورور. چندان ألسز و گوزسز و چكيجسز اولان او دفتر دخى، سائر ايچندهكى شيلر گبى، هيچ بر قابليتى يوقدر كه او سرايى تشكيل و تزيين ايتسين. فقط مضطر قالارق، بِالمجبوريه، أشياىِ آخَره نسبةً، قوانينِ علميهنڭ بر عنوانى اولمق جهتيله، او سرايڭ مجموعنه بو دفترى مناسبتدار گورديگندن، "ايشته بو دفتردر كه، او سرايى تشكيل، تنظيم و تزيين ايدوب بو أشيايى ياپمش، طاقمش، يرلشديرمش." دييهرك وحشتنى؛ أحمقلرڭ، سرخوشلرڭ هذياننه چويرمش.
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ حدسز درجهده مثالدهكى سرايدن داها منتظم، داها مكمّل و بتون أطرافى معجزانه حكمتله طولو شو سراىِ عالمڭ ايچنه، إنكارِ الوهيته گيدن طبيعيّون فكرينى طاشييان وحشى بر إنسان گيرر. دائرهِٔ ممكنات خارجنده اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أثرِ صنعتى اولديغنى دوشونميهرك و اوندن إعراض ايدهرك، دائرهِٔ ممكنات ايچنده قدرِ إلٰهينڭ يازار بوزار بر لوحهسى حكمنده و قدرتِ إلٰهيهنڭ قوانينِ إجراآتنه تبدّل و تغيّر ايدن بر دفترى اولابيلن و پك ياڭليش و خطا اولارق "طبيعت" نامى ويريلن بر مجموعهِٔ قوانينِ عاداتِ إلٰهيه و بر
— 370 —
فهرستهِٔ صنعتِ ربّانيهيى گورور. و دير كه: "مادام بو أشيا بر سبب ايستر، هيچ بر شيئڭ بو دفتر گبى مناسبتى گورونمييور. چندان هيچ بر جهتله عقل قبول ايتمز كه؛ گوزسز، شعورسز، قدرتسز بو دفتر، ربوبيتِ مطلقهنڭ ايشى اولان و حدسز بر قدرتى إقتضا ايدن ايجادى ياپاماز. فقط مادام صانعِ قديمى قبول ايتمييورم؛ اويله ايسه أڭ مناسبى، بو دفتر بونى ياپمش و ياپار دييهجگم." دير. بز ده ديرز:
أى أحمق الحُمَقَادن تحمّق ايتمش سرخوش أحمق! باشڭى طبيعت باتاقلغندن چيقار، آرقهڭه باق؛ ذرّاتدن، سيّاراته قدر بتون موجودات، آيرى آيرى لسانلرله شهادت ايتدكلرى و پارمقلريله إشارت ايتدكلرى بر صانعِ ذو الجلالى گور.. و او سرايى ياپان و او دفترده سرايڭ پروغرامنى يازان نقّاشِ أزلينڭ جلوهسنى گور، فرماننه باق، قرآننى ديڭله.. او هذيانلردن قورتول!..
ايكنجى مثال:غايت وحشى بر آدم محتشم بر قيشله دائرهسنه گيرر. غايت منتظم بر اوردونڭ عمومى برابر تعليملرينى، منتظم حركتلرينى گورور. بر نفرڭ حركتيله؛ بر طابور، بر آلاى، بر فرقه قالقار، اوطورور، گيدر؛ بر آتش أمريله آتش ايتدكلرينى مشاهده ايدر. اونڭ قابا، وحشى عقلى، بر قوماندانڭ، دولتڭ نظاماتيله و قانونِ پادشاهى ايله قومانداسنى آڭلامايوب، إنكار ايتديگندن، او عسكرلرڭ ايپلرله بربريله باغلى اولدقلرينى تخيّل ايدر. او خيالى ايپ، نه قدر خارقهلى بر ايپ اولديغنى دوشونور، حيرتده قالير. صوڭره گيدر.. آياصوفيه گبى غايت معظّم بر جامعه، جمعه گوننده داخل اولور. او جماعتِ مسلمينڭ، بر آدمڭ سسيله قالقار، أگيلير، سجده ايدهرك اوطوردقلرينى مشاهده ايدر. معنوى و سماوى قانونلرڭ مجموعندن عبارت اولان شريعتى و شريعت صاحبنڭ أمرلرندن گلن معنوى دستورلرينى آڭلاماديغندن، او جماعتڭ مادّى ايپلرله باغلانديغنى و او عجيب ايپلر اونلرى أسير ايدوب اويناتديغنى تخيّل ايدهرك أڭ وحشى إنسان
— 371 —
صورتندهكى جاناوار حيوانلرى دخى گولديرهجك درجهده مسخرهلى بر فكرله چيقار، گيدر.
ايشته عين بو مثال گبى: سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز جنودينڭ محتشم بر قيشلهسى اولان شو عالمه و او معبودِ أزلينڭ منتظم بر مسجدى اولان شو كائناته؛ محضِ وحشت اولان، إنكارلى فكرِ طبيعتى طاشييان بر منكِر گيرييور. او سلطانِ أزلينڭ حكمتندن گلن نظاماتِ كائناتڭ معنوى قانونلرينى، برر مادّى مادّه تصوّر ايدهرك و سلطنتِ ربوبيتڭ قوانينِ إعتباريهسى و او معبودِ أزلينڭ شريعتِ فطريهِٔ كبراسنڭ، معنوى و يالڭز وجودِ علميسى بولونان أحكاملرينى و دستورلرينى برر موجودِ خارجى و مادّى برر مادّه تخيّل ايدهرك، قدرتِ إلٰهيهنڭ يرينه، او علم و كلامدن گلن و يالڭز وجودِ علميسى بولونان او قانونلرى إقامه ايتمك و أللرينه ايجاد ويرمك، صوڭره ده اونلره "طبيعت" نامنى طاقمق و يالڭز بر جلوهِٔ قدرتِ ربّانيه اولان قوّتى، بر ذىقدرت و مستقل بر قدير تلقّى ايتمك؛ مثالدهكى وحشيدن بيڭ دفعه آشاغى بر وحشتدر!..
الحاصل:طبيعيّونلرڭ، موهوم و حقيقتسز طبيعت ديدكلرى شى، اولسه اولسه و حقيقتِ خارجيه صاحبى ايسه؛ آنجق بر صنعت اولابيلير، صانع اولاماز. بر نقشدر، نقّاش اولاماز. أحكامدر، حاكم اولاماز. بر شريعتِ فطريهدر، شارع اولاماز. مخلوق بر پردهِٔ عزّتدر، خالق اولاماز. منفعل بر فطرتدر، فاطر بر فاعل اولاماز. قانوندر، قدرت دگلدر؛ قادر اولاماز. مسطردر، مصدر اولاماز.
الحاصل:مادام موجودات وار. مادام اون آلتنجى نوطهنڭ باشنده دينيلديگى گبى؛ موجودڭ وجودينه، تقسيمِ عقلى ايله درت يولدن باشقه يول تخيّل ايديلمز. او درت جهتدن اوچينڭ هر برينڭ اوچ ظاهر محاللر ايله بطلانى، قطعى بر
— 372 —
صورتده إثبات ايديلدى. ألبته بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان وحدت يولى، قطعى بر صورتده إثبات اولونويور. او دردنجى يول ايسه؛ باشدهكى
اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
آيتى، شكسز و شبههسز بداهت درجهسنده ذاتِ واجب الوجودڭ الوهيتنى و هر شى طوغريدن طوغرىيه دستِ قدرتندن چيقديغنى و سماوات و أرض قبضهِٔ تصرّفنده بولونديغنى گوسترييور.
أى أسبابپرست و طبيعته طاپان بيچاره آدم! مادام هر شيئڭ طبيعتى، هر شى گبى مخلوقدر؛ چونكه صنعتليدر و يڭى اولويور. هم هر مسبَّب گبى، ظاهرى سببى دخى مصنوعدر. و مادام هر شيئڭ وجودى، پك چوق جهازات و آلَتلره محتاجدر. او حالده، او طبيعتى ايجاد ايدن و او سببى خلق ايدن بر قديرِ مطلق وار. و او قديرِ مطلقڭ نه إحتياجى وار كه عاجز وسائطى، ربوبيتنه و ايجادينه تشريك ايتسين. حاشا! بلكه طوغريدن طوغرىيه مسبّبى، سبب ايله برابر خلق ايدهرك، جلوهِٔ أسماسنى و حكمتنى گوسترمك ايچون، بر ترتيب و تنظيم ايله ظاهرى بر سببيت، بر مقارنت ويرمكله، أشيادهكى ظاهرى قصورلره، مرحمتسزلكلره و نقصانيتلره مرجع اولمق ايچون، أسباب و طبيعتى دستِ قدرتنه پرده ايتمش؛ عزّتنى او صورتله محافظه ايتمش.
عجبا بر ساعتجى، ساعتڭ چرخلرينى ياپسين؛ صوڭره ساعتى چرخلرله ترتيب ايدوب تنظيم ايتسين، داها مى قولايدر؟ يوقسه خارقه بر ماكينهيى، او چرخلر ايچنده ياپسين؛ صوڭره ساعتڭ ياپيلماسنى او ماكينهنڭ جامد أللرينه ويرسين، تا ساعتى ياپسين، داها مى قولايدر؟ عجبا إمكان خارجنده دگل ميدر؟ هايدى او إنصافسز عقلڭله سن سويله، سن حاكم اول! وياخود بر كاتب؛ مركّب، قلم، كاغدى گتيردى. اونڭله كندى بِالذّات او كتابى يازسه، داها مى قولايدر؟ يوقسه او كاغد، مركّب، قلم ايچنده او كتابدن داها صنعتلى، داها
— 373 —
زحمتلى، يالڭز او تك كتابه مخصوص اولارق بر يازى ماكينهسى ايجاد ايتسين؛ صوڭره او شعورسز ماكينهيه "هايدى سن ياز" ديسين ده كندى قاريشماسين، داها مى قولايدر؟ عجبا يوز دفعه يازيدن داها مشكل دگل ميدر؟
أگر ديسهڭ:أوت بر كتابى يازان ماكينهنڭ ايجادى، او كتابدن يوز دفعه داها مشكلدر. فقط او ماكينه، عين كتابڭ بر چوق نسخهلرينى يازماسنه واسطه اولمق جهتيله، بلكه بر قولايلق وار؟
الجواب:نقّاشِ أزلى، حدسز قدرتيله نهايتسز جلوهِٔ أسماسنى هر وقت تازهلنديرمكله، آيرى آيرى شكلده گوسترمك ايچون، أشيادهكى تشخّصلرى و خصوصى سيمالرى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر كه؛ هيچ بر مكتوبِ صمدانى و هيچ بر كتابِ ربّانى، ديگر كتابلرڭ عين عيننه اولامييور. على كلّ حال، آيرى معنالرى إفاده ايتمك ايچون، آيرى بر سيماسى بولونهجق. أگر گوزڭ وارسه، إنسانڭ سيماسنه باق، گور كه؛ زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر، بلكه أبده قدر، بو كوچك سيماده، أعضاىِ أساسيده إتّفاق ايله برابر، هر بر سيما، عموم سيمالره نسبةً، هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقهسى وار اولديغى قطعيًا ثابتدر. بونڭ ايچون هر بر سيما، آيرى بر كتابدر. يالڭز صنعتڭ تنظيمى ايچون آيرى بر يازى طاقمى و آيرى بر ترتيب و تأليف ايستر. و مادّهلرينى هم گتيرمك، هم يرلشديرمك و هم ده وجوده لازم اولان هر شيئى درج ايتمك ايچون، بتون بتون باشقه بر تزگاه ايستر. هايدى، فرضِ محال اولارق طبيعته بر مطبعه نظريله باقدق. فقط بر مطبعهيه عائد اولان تنظيم و باصمق، يعنى معيّن إنتظامنى قالبه صوقمقدن باشقه، او تنظيمڭ ايجادندن، ايجادلرى يوز درجه داها مشكل بر ذىحياتڭ جسمندهكى مادّهلرى، أقطارِ عالمدن ميزانِ مخصوصله و خاص بر إنتظامله ايجاد ايتمك و گتيرمك و مطبعه ألنه ويرمك ايچون، ينه او مطبعهيى ايجاد ايدن قديرِ مطلقڭ
— 374 —
قدرت و إرادهسنه محتاجدر. ديمك بو مطبعهلق إحتمالى و فرضى، بتون بتون معناسز بر خرافهدر.
ايشته بو ساعت و كتاب مثاللرى گبى؛ صانعِ ذو الجلال، قادرِ كلّ شئ، أسبابى خلق ايتمش؛ مسبّباتى ده خلق ايدييور. حكمتيله، مسبّباتى أسبابه باغلايور. كائناتڭ حركاتنڭ تنظيمنه دائر قوانينِ عادت اللّٰهدن عبارت اولان شريعتِ فطريهِٔ كبراىِ إلٰهيهنڭ بر جلوهسنى و أشيادهكى او جلوهسنه يالڭز بر آيينه و بر معكس اولان طبيعتِ أشيايى، إرادهسيله تعيين ايتمشدر. و او طبيعتڭ وجودِ خارجىيه مظهر اولان وجهنى، قدرتيله ايجاد ايتمش و أشيايى او طبيعت اوزرنده خلق ايتمش، بربرينه مزج ايتمش. عجبا غايت درجهده معقول و حدسز برهانلرڭ نتيجهسى اولان بو حقيقتڭ قبولى مى داها قولايدر.. (عجبا وجوب درجهسنده لازم دگل ميدر؟) يوقسه جامد، شعورسز، مخلوق، مصنوع، بسيط اولان او سبب و طبيعت ديديگڭز مادّهلره، هر بر شيئڭ وجودينه لازم حدسز جهازات و آلاتى ويروب حكيمانه، بصيرانه اولان ايشلرى كندى كنديلرينه ياپديرمق مى داها قولايدر؟ عجبا إمتناع درجهسنده، إمكان خارجنده دگل ميدر؟ سنڭ او إنصافسز عقلڭڭ إنصافنه حواله ايدييورز.
منكِر و طبيعتپرست دييور كه:مادام بنى إنصافه دعوت ايدييورسڭ. بن ده دييورم كه: شيمدىيه قدر ياڭليش گيتديگمز يول، هم يوز درجه محال، هم غايت ضررلى و نهايت درجهده چركين بر مسلك اولديغنى إعتراف ايدييورم. سابق تحقيقاتڭزدن ذرّه مقدار شعورى بولونان آڭلايهجق كه؛ أسبابه، طبيعته ايجاد ويرمك ممتنعدر، محالدر. و هر شيئى طوغريدن طوغرىيه واجب الوجوده ويرمك واجبدر، ضروريدر. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ دييوب ايمان ايدييورم.
— 375 —
يالڭز بر شبههم وار. جنابِ حقّڭ خالق اولديغنى قبول ايدييورم؛ فقط بعض جزئى أسبابڭ أهمّيتسز شيلرده ايجاده مداخلهلرى و بر پارچه مدح و ثنا قزانمهلرى، سلطنتِ ربوبيتنه نه ضرر ويرر؟ سلطنتنه نقصانيت گلير مى؟"
الجواب:بعض رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايتديگمز گبى؛ حاكميتڭ شأنى، مداخلهيى ردّ ايتمكدر. حتّى أڭ أدنا بر حاكم، بر مأمور؛ دائرهِٔ حاكميتنده اوغلنڭ مداخلهسنى قبول ايتمييور. حتّى حاكميتنه مداخله توهّميله، بعض ديندار پادشاهلر (خليفه اولدقلرى حالده) معصوم أولادلرينى قتل ايتمهلرى، بو "ردِّ مداخله قانونى"نڭ حاكميتده نه قدر أساسلى حكم ايتديگنى گوسترييور. بر ناحيهده ايكى مديردن طوت، تا بر مملكتده ايكى پادشاهه قدر، حاكميتدهكى إستقلاليتڭ إقتضا ايتديگى "منعِ إشتراك قانونى" تاريخِ بشرده چوق عجيب هرج و مرج ايله قوّتنى گوسترمش. عجبا عاجز و معاونته محتاج إنسانلردهكى آمريت و حاكميتڭ بر گولگهسى، بو درجه مداخلهيى ردّ ايتمگى و باشقهسنڭ مداخلهسنى منع ايتمگى و حاكميتنده إشتراك قبول ايتمهمگى و مقامنده إستقلاليتنى نهايت تعصّبله محافظهيه چاليشمايى گور؛ صوڭره حاكميتِ مطلقه ربوبيت درجهسنده و آمريتِ مطلقه الوهيت درجهسنده و إستقلاليتِ مطلقه أحديت درجهسنده و إستغناىِ مطلق قادريتِ مطلقه درجهسنده بر ذاتِ ذو الجلالده، بو ردِّ مداخله و منعِ إشتراك و طردِ شريك، نه درجه او حاكميتڭ ضرورى بر لازمى و واجب بر مقتضاسى اولديغنى قياس ايدهبيليرسهڭ ايت.
امّا ايكنجى شق شبههڭ كه:بعض أسباب، بعض جزئياتڭ بعض عبوديتلرينه مرجع اولسه، او معبودِ مطلق اولان ذاتِ واجب الوجوده متوجّه ذرّاتدن سيّاراته قدر مخلوقاتڭ عبوديتلرندن نه نقصان گلير؟
— 376 —
الجواب:شو كائناتڭ خالقِ حكيمى كائناتى بر آغاج حكمنده خلق ايدوب، أڭ مكمّل ميوهسنى ذىشعور و ذىشعورڭ ايچنده أڭ جامع ميوهسنى إنسان ياپمشدر.
و إنسانڭ أڭ أهمّيتلى، بلكه إنسانڭ نتيجهِٔ خلقتى و غايهِٔ فطرتى و ثمرهِٔ حياتى اولان شكر و عبادتى؛ او حاكمِ مطلق و آمرِ مستقل، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق ايچون كائناتى خلق ايدن او واحدِ أحد، بتون كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانى و إنسانڭ أڭ يوكسك ميوهسى اولان شكر و عبادتنى باشقه أللره ويرر مى؟ بتون بتون حكمتنه ضد اولارق، نتيجهِٔ خلقتى و ثمرهِٔ كائناتى عبث ايدر مى؟ حاشا و كلّا...
هم حكمتنى و ربوبيتنى إنكار ايتديرهجك بر طرزده مخلوقاتڭ عبادتلرينى باشقهلره ويرمگه رضا گوسترر مى، هيچ مساعده ايدر مى؟
و هم حدسز بر درجهده كندينى سَوْديرمگى و طانيتديرمغى أفعاليله گوسترديگى حالده، أڭ مكمّل مخلوقاتنڭ شكر و منّتدارلقلرينى، تحبّب و عبوديتلرينى باشقه أسبابه ويرمكله كندينى اونوتديروب، كائناتدهكى مقاصدِ عاليهسنى إنكار ايتديرر مى؟
أى طبيعتپرستلكدن واز گچن آرقداش! هايدى سن سويله!
او دييور:الحمد ِللّٰه، بو ايكى شبههم حلّ اولمقله برابر، وحدانيتِ إلٰهيهيه دائر و معبودِ بِالحق او اولديغنه و اوندن باشقهلرى عبادته لايق اولماديغنه او قدر پارلاق و قوّتلى ايكى دليل گوستردڭ كه، اونلرى إنكار ايتمك، گونشى و گوندوزى إنكار ايتمك گبى بر مكابرهدر.
٭ ٭ ٭
— 377 —
خاتمه
طبيعت فكرِ كفريسنى ترك ايدن و ايمانه گلن ذات دييور كه: الحمد ِللّٰه، بنم شبههلرم قالمادى؛ يالڭز مراقمى موجب اولان بر قاچ سؤالم وار.
برنجى سؤال:چوق تنبللردن و تارك الصلاتلردن ايشيدييورز؛ دييورلر كه: جنابِ حقّڭ بزم عبادتمزه نه إحتياجى وار كه، قرآنده چوق شدّت و إصرار ايله عبادتى ترك ايدنى زجر ايدوب جهنّم گبى دهشتلى بر جزا ايله تهديد ايدييور. إعتداللى و إستقامتلى و عدالتلى اولان إفادهِٔ قرآنيهيه ناصل ياقيشييور كه، أهمّيتسز بر جزئى خطايه قارشى، نهايت شدّتى گوسترييور؟
الجواب:أوت جنابِ حق سنڭ عبادتڭه، بلكه هيچ بر شيئه محتاج دگل. فقط سن عبادته محتاجسڭ، معنًا خستهسڭ. عبادت ايسه، معنوى يارهلريڭه ترياقلر حكمنده اولديغنى چوق رسالهلرده إثبات ايتمشز. عجبا بر خسته، او خستهلق حقّنده، شفقتلى بر حكيمڭ اوڭا نافع علاجلرى ايچيرمك خصوصنده ايتديگى إصراره مقابل، حكيمه ديسه: "سنڭ نه إحتياجڭ وار، بڭا بويله إصرار ايدييورسڭ؟" نه قدر معناسز اولديغنى آڭلارسڭ.
امّا قرآنڭ، تركِ عبادت حقّنده شدّتلى تهديداتى و دهشتلى جزالرى ايسه؛ ناصلكه بر پادشاه، رعيتنڭ حقوقنى محافظه ايتمك ايچون؛ عادى بر آدمڭ، رعيتنڭ حقوقنه ضرر ويرن بر خطاسنه گوره، شدّتلى جزايه چارپار. اويله ده؛ عبادتى و نمازى ترك ايدن آدم، سلطانِ أزل و أبدڭ رعيتى حكمنده اولان موجوداتڭ حقوقنه أهمّيتلى بر تجاوز و معنوى بر ظلم ايدر. چونكه موجوداتڭ كماللرى، صانعه متوجّه يوزلرنده تسبيح و عبادت ايله تظاهر ايدر. عبادتى ترك
— 378 —
ايدن، موجوداتڭ عبادتنى گورمز و گورهمز، بلكه ده إنكار ايدر. او وقت عبادت و تسبيح نقطهسنده يوكسك مقامده بولونان و هر برى برر مكتوبِ صمدانى و برر آيينهِٔ أسماءِ ربّانيه اولان موجوداتى؛ عالى مقاملرندن تنزيل ايتديگندن و أهمّيتسز، وظيفهسز، جامد، پريشان بر وضعيتده تلقّى ايتديگندن، موجوداتى تحقير ايدر؛ كمالاتنى إنكار و تجاوز ايدر.
أوت هركس، كائناتى كندى آيينهسيله گورور. جنابِ حق إنسانى كائنات ايچون بر مقياس، بر ميزان صورتنده ياراتمشدر. هر إنسان ايچون، بو عالمدن خصوصى بر عالم ويرمش. او عالمڭ رنگنى، او إنسانڭ إعتقادِ قلبيسنه گوره گوسترييور. مثلا؛ غايت مأيوس و ماتملى اولارق آغلايان بر إنسان، موجوداتى آغلار و مأيوس صورتنده گورور؛ غايت سرورلى و نشئهلى، مژدهلى و كمالِ نشئهسندن گولن بر آدم، كائناتى نشئهلى، گولر گورديگى گبى؛ متفكّرانه و جدّى بر صورتده عبادت و تسبيح ايدن آدم، موجوداتڭ حقيقةً موجود و محقّق اولان عبادت و تسبيحاتلرينى بر درجه كشف ايدر و گورور. غفلتله ويا إنكارله عبادتى ترك ايدن آدم؛ موجوداتى، حقيقتِ كمالاتنه تماميله ضد و مخالف و خطا بر صورتده توهّم ايدر و معنًا اونلرڭ حقوقنه تجاوز ايدر.
هم او تارك الصلاة، كندى كندينه مالك اولماديغى ايچون، كندى مالكنڭ بر عبدى اولان كندى نفسنه ظلم ايدر. اونڭ مالكى، او عبدينڭ حقّنى، اونڭ نفسِ أمّارهسندن آلمق ايچون، دهشتلى تهديد ايدر. هم نتيجهِٔ خلقتى و غايهِٔ فطرتى اولان عبادتى ترك ايتديگندن، حكمتِ إلٰهيه و مشيئتِ ربّانيهيه قارشى بر تجاوز حكمنه گچر. اونڭ ايچون جزايه چارپيلير.
الحاصل:عبادتى ترك ايدن، هم كندى نفسنه ظلم ايدر؛ (نفسى ايسه، جنابِ حقّڭ عبدى و مملوكيدر) هم كائناتڭ حقوقِ كمالاتنه قارشى بر تجاوز، بر
— 379 —
ظلمدر. أوت ناصلكه كفر، موجوداته قارشى بر تحقيردر؛ تركِ عبادت دخى، كائناتڭ كمالاتنى بر إنكاردر. هم حكمتِ إلٰهيهيه قارشى بر تجاوز اولديغندن، دهشتلى تهديده، شدّتلى جزايه مستحق اولور.
ايشته بو إستحقاقى و مذكور حقيقتى إفاده ايتمك ايچون، قرآنِ معجز البيان معجزانه بر صورتده او شدّتلى طرزِ إفادهيى إختيار ايدهرك، تام تامنه حقيقتِ بلاغت اولان مطابقِ مقتضاىِ حاله مطابقت ايدييور.
ايكنجى سؤال:طبيعتدن واز گچن و ايمانه گلن ذات دييور كه:
هر موجود، هر جهتده، هر ايشنده و هر شيئنده و هر شأننده مشيئتِ إلٰهيهيه و قدرتِ ربّانيهيه تابع اولماسى، چوق عظيم بر حقيقتدر. عظمتى جهتنده طار ذهنلريمزه صيقيشمييور. حالبوكه گوزيمزله گورديگمز بو نهايت درجهده مبذوليت، هم خلقت و ايجادِ أشيادهكى حدسز سهولت، هم سابق برهانلريڭزله تحقّق ايدن وحدت يولندهكى ايجادِ أشياده نهايت درجهده قولايلق و سهولت، هم نصِّ قرآن ايله بيان ايديلن
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
گبى آيتلرڭ صراحةً گوستردكلرى نهايت درجهده قولايلق، او حقيقتِ عظيمهيى، أڭ مقبول و أڭ معقول بر مسئله اولديغنى گوسترييورلر. بو قولايلغڭ سرّى و حكمتى نهدر؟
الجواب:يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسى اولان وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بياننده، او سرّ غايت واضح و قطعى و مقنع بر طرزده بيان ايديلمش. خصوصًا او مكتوبڭ ذيلنده داها زياده وضوح ايله إثبات ايديلمش كه؛ بتون موجودات، صانعِ واحده إسناد ايديلديگى وقت، بر تك موجود
— 380 —
حكمنده قولايلاشير. أگر واحدِ أحده ويريلمزسه؛ بر تك مخلوقڭ ايجادى، بتون موجودات قدر مشكللهشير و بر چكردك، بر آغاج قدر صعوبتلى اولور. أگر صانعِ حقيقيسنه ويريلسه، كائنات بر آغاج گبى و آغاج بر چكردك گبى و جنّت بر بهار گبى و بهار بر چيچك گبى قولايلاشير، سهولت پيدا ايدر. و بِالمشاهده گورونن حدسز مبذوليت و اوجوزلغڭ و هر نوعڭ سهولتله كثرتِ أفرادى بولونماسنڭ و كثرتِ سهولت و سرعتله منتظم، صنعتلى، قيمتلى موجوداتڭ قولايجه وجوده گلمهسنڭ سرلرينه مدار اولان و حكمتلرينى گوسترن يوزر دليللرندن و باشقه رسالهلرده تفصيلًا بيان ايديلن بر ايكيسنه مختصر بر إشارت ايدرز.
مثلا: ناصلكه يوز نفر، بر ضابطڭ إدارهسنه ويريلسه؛ بر نفرڭ، يوز ضابطڭ إدارهلرينه ويريلمهسندن يوز درجه داها قولاى اولديغى گبى، بر اوردونڭ تجهيزاتِ عسكريهسى؛ بر مركز، بر قانون، بر فابريقه و بر پادشاهڭ أمرينه ويريلديگى وقت، عادتا كميةً بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشديغى گبى.. بر نفرڭ تجهيزاتِ عسكريهسى؛ متعدّد مركزلره، متعدّد فابريقهلره، متعدّد قوماندانلره حوالهسى ده، عادتا بر اوردونڭ تجهيزاتى قدر كميةً مشكلاتلى اولويور. چونكه بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردويه لازم اولان فابريقهلرڭ بولونماسى گركدر.
هم بر آغاجڭ سرِّ وحدت جهتيله، بر كوكده، بر مركزده، بر قانون ايله موادِّ حياتيهسى ويريلديگندن؛ بيڭلر ميوه ويرن او آغاج، بر ميوه قدر سهولتلى اولديغى بِالمشاهده گورونور. أگر وحدتدن كثرته گيديلسه، هر بر ميوهيه لازم موادِّ حياتيه باشقه يردن ويريلسه؛ هر بر ميوه، بر آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. بلكه آغاجڭ بر أنموذجى و فهرستهسى اولان بر تك چكردك دخى، او آغاج قدر صعوبتلى اولور. چونكه بر آغاجڭ حياتنه لازم اولان بتون موادِّ حياتيه، بر تك چكردك ايچون ده لازم اولويور.
— 381 —
ايشته بو مثاللر گبى، يوزلر مثاللر وار گوسترييورلر كه؛ وحدتده، نهايت درجهده سهولتله وجوده گلن بيڭلر موجود، شركده و كثرتده، بر تك موجوددن داها زياده قولاى اولور. سائر رسالهلرده بو حقيقت ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهده إثبات ايديلديگندن، اونلره حواله ايدوب، بوراده يالڭز بو سهولت و قولايلغڭ علم و قدرِ إلٰهى و قدرتِ ربّانيه نقطهِٔ نظرنده غايت مهمّ بر سرّينى بيان ايدهجگز. شويله كه:
سن بر موجودسڭ. أگر قديرِ أزلىيه كنديڭى ويرسهڭ؛ بر كبريت چاقار گبى، هيچدن، يوقدن، بر أمرله، حدسز قدرتيله، سنى بر آنده خلق ايدر. أگر سن كنديڭى اوڭا ويرمزسهڭ، بلكه أسبابِ مادّيهيه و طبيعته إسناد ايتسهڭ؛ او وقت سن، كائناتڭ منتظم بر خلاصهسى، ميوهسى و كوچك بر فهرستهسى و ليستهسى اولديغڭدن؛ سنى ياپمق ايچون، كائناتى و عناصرى اينجه ألك ايله ألهيوب حسّاس ئولچولرله أقطارِ عالمدن سنڭ وجودڭدهكى مادّهلرى طوپلامق لازم گلير. چونكه أسبابِ مادّيه يالڭز تركيب ايدر، طوپلار. كنديلرنده بولونميانى؛ هيچدن، يوقدن ياپامدقلرى، بتون أهلِ عقل ياننده مصدّقدر. اويله ايسه، كوچك بر ذىحياتڭ جسمنى أقطارِ عالمدن طوپلامغه مجبور اولورلر.
ايشته وحدتده و توحيدده نه قدر قولايلق و شركده و ضلالتده نه قدر مشكلات وار اولديغنى آڭلا!
ايكنجيسى:علم نقطهسنده حدسز بر سهولت واردر. شويله كه:
قدر، علمڭ بر نوعيدر كه، هر شيئڭ معنوى و مخصوص قالبى حكمنده بر مقدار تعيين ايدر. و او مقدارِ قدرى، او شيئڭ وجودينه بر پلان، بر مودهل حكمنه گچر. قدرت ايجاد ايتديگى وقت؛ غايت سهولتله او قدرى مقدار اوستنده ايجاد
— 382 —
ايدر. أگر او شى محيط و حدسز و أزلى بر علمڭ صاحبى اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ (سابقًا گچديگى گبى) بيڭلر مشكلات دگل، بلكه يوز محالات اورتهيه دوشر. چونكه او مقدارِ قدرى و مقدارِ علمى اولمازسه؛ بيڭلر خارجى و مادّى قالبلر، كوچوجك بر حيوانڭ جسدنده إستعمال ايديلمك لازم گلير.
ايشته وحدتده نهايتسز قولايلق و ضلالتده و شركده حدسز مشكلاتڭ بر سرّينى آڭلا؛
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
آيتى، نه قدر حقيقتلى و طوغرى و يوكسك بر حقيقتى إفاده ايتديگنى بيل!.
اوچنجى سؤال:أسكيدن دشمن، شيمدى دوست اولان مهتدى دييور كه: شو زمانده چوق ايلرى گيدن فيلسوفلر دييورلر كه: "هيچدن هيچ بر شى ايجاد ايديلمييور و هيچ بر شى إعدام ايديلمييور؛ يالڭز بر تركيب بر تحليلدر كه، كائنات فابريقهسنى ايشلتديرييور."
الجواب:نورِ قرآن ايله موجوداته باقميان فيلسوفلرڭ أڭ ايلرى گيدنلرى باقمشلر كه، طبيعت و أسباب واسطهسيله بو موجوداتڭ تشكّلات و وجودلرينى (سابقًا إثبات ايتديگمز طرزده) إمتناع درجهسنده مشكلاتلى گوردكلرندن، ايكى قسمه آيرلديلر:
بر قسمى سوفسطائى اولوب، إنسانڭ خاصّهسى اولان عقلدن إستعفا ايدهرك، أحمق حيوانلردن داها آشاغى دوشهرك، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمگى؛ حتّى كنديلرينڭ وجودلرينى دخى إنكار ايتمسنى؛ ضلالت مسلگنده أسباب و طبيعتڭ ايجاد صاحبى اولمالرندن داها زياده قولاى گوردكلرندن هم كنديلرينى، هم كائناتى إنكار ايدوب، جهلِ مطلقه دوشمشلر.
— 383 —
ايكنجى گروه باقمشلر كه؛ ضلالتده، أسباب و طبيعت موجد اولمق نقطهسنده، بر سينك و بر چكردگڭ ايجادى، حدسز مشكلاتى وار و طورِ عقلڭ خارجنده بر إقتدار إقتضا ايدييور. اونڭ ايچون بِالمجبوريه ايجادى إنكار ايدييورلر، "يوقدن وار اولماز" دييورلر و إعدامى ده محال گورويورلر، "وار يوق اولماز" حكم ايدييورلر. يالڭز حركاتِ ذرّات ايله، تصادف روزگارلريله بر تركيب و تحليل و طاغيلمق و طوپلانمق صورتنده بر وضعيتِ إعتباريه تخيّل ايدييورلر. ايشته سن گل، أحمقلغڭ و جهالتڭ أڭ آشاغى درجهسنده، أڭ يوكسك عقللى كندينى ظن ايدن آدملرى گور؛ و ضلالت، إنسانى نه قدر مسخره و سفلى و أجهل ياپديغنى بيل؛ عبرت آل!
عجبا هر سنهده، درت يوز بيڭ أنواعى بردن زمين يوزنده ايجاد ايدن و سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدن و آلتى هفتهده، هر بهارده، كائناتدن داها صنعتلى، حكمتلى ذىحيات بر كائناتى إنشا ايدن بر قدرتِ أزليه، بر علمِ أزلينڭ دائرهسنده، پلانلرى و مقدارلرى تعيّن ايدن موجوداتِ علميهيى، گوزه گوسترمهين بر أجزا ايله يازيلان و گورونمهين بر يازىيى گوسترمك ايچون سورولن بر أجزا مِثللو، غايت قولاى او معدوماتِ خارجيه اولان موجوداتِ علميهيه وجودِ خارجى ويرمگى او قدرتِ أزليهدن اوزاق گورمك و ايجادى إنكار ايتمك؛ أوّلكى گروه اولان سوفسطائيلردن داها زياده أحمقانه و جاهلانهدر. بو بدبختلر، عاجزِ مطلق و يالڭز بر جزءِ إختياريدن باشقه أللرنده اولميان فرعونلاشمش كندى نفسلرى، هيچ بر شيئى إعدام و يوق ايدهمدكلرندن و هيچ بر ذرّهيى، بر مادّهيى، هيچدن، يوقدن ايجاد ايدهمدكلرندن و گووندكلرى أسباب و طبيعتڭ أللرنده هيچدن ايجاد گلمديگى جهتله، أحمقلقلرندن دييورلر: "يوقدن وار اولماز، وار ده يوق اولماز" دييوب، بو باطل و خطا دستورى، قديرِ مطلقه تشميل ايتمك ايستهيورلر.
— 384 —
أوت قديرِ ذو الجلالڭ ايكى طرزده ايجادى وار. برى؛ إختراع و إبداع ايلهدر. يعنى هيچدن، يوقدن وجود ويرييور و اوڭا لازم هر شيئى ده هيچدن ايجاد ايدوب ألنه ويرييور. ديگرى؛ إنشا ايله، صنعت ايلهدر. يعنى كمالِ حكمتنى و چوق أسماسنڭ جلوهلرينى گوسترمك گبى چوق دقيق حكمتلر ايچون، كائناتڭ عناصرندن بر قسم موجوداتى إنشا ايدييور. هر أمرينه تابع اولان ذرّاتلرى و مادّهلرى، رزّاقيت قانونيله اونلره گوندرر و اونلرده چاليشديرر.
أوت قادرِ مطلقڭ ايكى طرزده، هم إبداع هم إنشا صورتنده ايجادى وار. وارى يوق ايتمك و يوغى وار ايتمك؛ أڭ قولاى أڭ سهولتلى، بلكه دائمى، عمومى بر قانونيدر. بر بهارده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ ذىحيات مخلوقاتڭ شكللرينى، صفتلرينى، بلكه ذرّاتلرندن باشقه بتون كيفيات و أحواللرينى هيچدن وار ايدن بر قدرته قارشى، "يوغى وار ايدهمز!" ديين آدم، يوق اولمالى!..
طبيعتى بيراقان و حقيقته گچن ذات دييور كه: جنابِ حقّه ذرّات عددنجه شكر و حمد و ثنا ايدييورم كه، كمالِ ايمانى قزاندم، أوهام و ضلالتلردن قورتولدم و هيچ بر شبههم ده قالمادى.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 385 —
يگرمى دردنجى لمعه
تستّر حقّنده
(اون بشنجى نوطهنڭ ايكنجى و اوچنجى مسئلهلرى ايكن، أهمّيتنه بناءً يگرمى دردنجى لمعه اولمشدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَ بَنَاتِكَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ
إلى آخر... آيتى، تستّرى أمر ايدييور. مدنيتِ سفيهه ايسه، قرآنڭ بو حكمنه قارشى مخالف گيدييور. تستّرى، فطرى گورمييور، "بر أسارتدر" دييور.
(٭): محكمهيه قارشى و محكمهيى صوصديران لايحهِٔ تمييزڭ مدافعاتندن بر پارچه:
"بن ده عدليهنڭ محكمهسنه ديرم كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنهده و هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده أڭ قدسى و حقيقى و حقيقتلى بر دستورِ إلٰهىيى، اوچ يوز أللى بيڭ تفسيرڭ تصديقلرينه و إتّفاقلرينه إستنادًا و بيڭ اوچ يوز أللى سنه ظرفنده گچمش أجداديمزڭ إعتقادلرينه إقتداءً تفسير ايدن بر آدمى محكوم ايدن حقسز بر قرارى، ألبته روىِ زمينده عدالت وارسه، او قرارى ردّ و بو حكمى نقض ايدهجكدر!.."
— 386 —
الجواب:قرآنِ حكيمڭ بو حكمى تام فطرى اولديغنه و مخالفى غيرِ فطرى اولديغنه دلالت ايدن چوق حكمتلرندن، يالڭز درت حكمتنى بيان ايدرز.
برنجى حكمت:
تستّر، قادينلر ايچون فطريدر و فطرتلرى إقتضا ايدييور. چونكه قادينلر خلقةً ضعيف و نازك اولدقلرندن، كنديلرينى و حياتندن زياده سَوْديگى ياورولرينى حمايه ايدهجك بر أركگڭ حمايه و يارديمنه محتاج بولونديغندن، كندينى سَوْديرمك و نفرت ايتديرمهمك و إستثقاله معروض قالمامق ايچون، فطرى بر مَيلى وار. هم قادينلرڭ اون عدددن آلتى يديسى يا إختياردر، يا چركيندر كه؛ إختيارلغنى و چركينلگنى هركسه گوسترمك ايستهمزلر. يا قيصقانجدر؛ كندندن داها گوزللره نسبةً چركين دوشمهمك ويا تجاوزدن و إتهامدن قورقار، تعرّضه معروض قالمامق و قوجهسى نظرنده خيانتله متّهم اولمامق ايچون، فطرةً تستّر ايسترلر. حتّى دقّت ايديلسه، أڭ زياده كندينى صاقلايان إختيارلردر. و اون عدددن آنجق ايكى اوچ دانهسى بولونهبيلير كه؛ هم گنج اولسون، هم گوزل اولسون، هم كندينى گوسترمكدن صيقيلماسين. معلومدر كه؛ إنسان سومديگى و إستثقال ايتديگى آدملرڭ نظرندن صيقيلير، متأثّر اولور. ألبته آچيق صاچيقلق قيافتنه گيرن گوزل بر قادين، باقماسنه خوشلانديغى نامحرم أرككلردن اونده ايكى اوچى وارسه، يدى سكزندن إستثقال ايدر. هم تفحّش و تفسّخ ايتمهين بر گوزل قادين، نازك و سريع التأثّر اولديغندن، مادّةً تأثيرى تجربه ايديلن بلكه سملنديرن پيس نظرلردن ألبته صيقيلير. حتّى ايشيدييورز؛ آچيق صاچيقلق يرى اولان آوروپاده چوق قادينلر، بو دقّتِ نظردن صيقيلهرق، "بو آلچاقلر بزى گوز حپسنه آلوب صيقييورلر" دييه پوليسلره شكوا ايدييورلر. ديمك مدنيتڭ رفعِ تستّرى، خلافِ فطرتدر. قرآنڭ تستّر أمرى فطرى اولمقله برابر، او معدنِ شفقت و قيمتدار برر رفيقهِٔ أبديه اولابيلن قادينلرى، تستّر ايله سقوطدن، ذلّتدن و معنوى أسارتدن و سفالتدن قورتارييور.
— 387 —
هم قادينلرده، أجنبى أرككلره قارشى فطرةً قورقاقلق، تخوّف وار. تخوّف ايسه، فطرةً تستّرى إقتضا ايدييور. چونكه سكز طوقوز دقيقه بر ذوقى جدًّا آجيلاشديرهجق سكز طوقوز آى آغير بر ولد يوكنى زحمت ايله چكمكله برابر، حاميسز بر ولدڭ تربيهسيله سكز طوقوز سنه، او سكز طوقوز دقيقه غيرِ مشروع ذوقڭ بلاسنى چكمك إحتمالى وار. و كثرتله واقع اولديغندن، جدًّا شدّتله نامحرملردن فطرتى قورقار و جبلّيتى صاقينمق ايستر. و تستّر ايله نامحرمڭ إشتهاسنى آچمامق و تجاوزينه ميدان ويرمهمك، ضعيف خلقتى أمر ايدر و قوّتلى إخطار ايدر. و بر سپرى و قلعهسى چارشافى اولديغنى گوسترييور. مسموعاتمه گوره: مركز و پاىتختِ حكومتده، چارشو ايچنده، گوندوزده، أهالينڭ گوزلرى اوڭنده، غايت عادى بر قوندوره بوياجيسى، دنياجه رتبةً بيوك بر آدمڭ آچيق باجاقلى قاريسنه بِالفعل صارقينتيلق ايتمهسى، تستّر عليهنده اولانلرڭ حياسز يوزلرينه بر شامار وورويور!..
ايكنجى حكمت:
قادين و أركك اورتهسنده غايت أساسلى و شدّتلى مناسبت، محبّت و علاقه؛ يالڭز دنيوى حياتڭ إحتياجندن ايلرى گلمييور. أوت بر قادين، قوجهسنه يالڭز حياتِ دنيويهيه مخصوص بر رفيقهِٔ حيات دگلدر. بلكه حياتِ أبديهده دخى بر رفيقهِٔ حياتدر. مادام حياتِ أبديهده دخى قوجهسنه رفيقهِٔ حياتدر؛ ألبته أبدى آرقداشى و دوستى اولان قوجهسنڭ نظرندن غيرى باشقهسنڭ نظرينى كندى محاسننه جلب ايتمهمك و اونى طاريلتمامق و قيصقانديرمامق لازم گلير. مادام مؤمن اولان قوجهسى، سرِّ ايمانه بناءً اونڭ ايله علاقهسى حياتِ دنيويهيه منحصر و يالڭز حيوانى و گوزللك وقتنه مخصوص موقّت بر محبّت دگل؛ بلكه حياتِ أبديهده دخى بر رفيقهِٔ حيات نقطهسنده أساسلى و جدّى بر محبّتله، بر حرمتله علاقهداردر. هم يالڭز گنجلگنده و گوزللك زماننده دگل، بلكه إختيارلق و چركينلك وقتنده دخى او جدّى حرمت و محبّتى طاشييور. ألبته
— 388 —
اوڭا مقابل، او ده كندى محاسننى اونڭ نظرينه تخصيص و محبّتنى اوڭا حصر ايتمسى مقتضاىِ إنسانيتدر. يوقسه پك آز قزانير، فقط پك چوق غائب ايدر.
شرعًا قوجه، قارىيه كفو اولمالى، يعنى بربرينه مناسب اولمالى. بو كفو و دنك اولمق، أڭ مهمّى ديانت نقطهسندهدر.
نه موطلى او قوجهيه كه؛ قاديننڭ ديانتنه باقوب تقليد ايدر، رفيقهسنى حياتِ أبديهده غائب ايتمهمك ايچون متديّن اولور.
بختياردر او قادين كه؛ قوجهسنڭ ديانتنه باقوب "أبدى آرقداشمى غائب ايتميهيم" دييه تقوايه گيرر.
ويل او أركگه كه؛ صالحه قاديننى أبدى غائب ايتديرهجك اولان سفاهته گيرر. نه بدبختدر او قادين كه؛ متّقى قوجهسنى تقليد ايتمز، او مبارك أبدى آرقداشنى غائب ايدر.
بيڭلر ويل او ايكى بدبخت زوج و زوجهيه كه؛ بربرينڭ فسقنى و سفاهتنى تقليد ايدييورلر. بربرينه آتشه آتيلماسنده يارديم ايدييورلر!..
اوچنجى حكمت:
بر عائلهنڭ سعادتِ حياتيهسى؛ قوجه و قارى مابيْننده بر أمنيتِ متقابله و صميمى بر حرمت و محبّتله دوام ايدر. تستّرسزلك و آچيق صاچيقلق، او أمنيتى بوزار، او متقابل حرمت و محبّتى ده قيرار. چونكه آچيق صاچيقلق قيلغنه گيرن اون قاديندن آنجق بر دانهسى بولونور كه، قوجهسندن داها گوزلى گورمديگندن، كندينى أجنبىيه سَوْديرمگه چاليشماز. طوقوزى، قوجهسندن داها اييسنى گورور. و يگرمى آدمدن آنجق بر دانهسى، قاريسندن داها گوزلنى گورمييور. او وقت او صميمى محبّت و حرمتِ متقابله گيتمكله برابر، غايت چركين و غايت آلچاقجه بر حسّ اويانديرمغه سببيت ويرهبيلير. شويله كه:
— 389 —
إنسان، همشيره مِثللو محرملرينه قارشى فطرةً شهوانى حسّ طاشييهمييور. چونكه محرملرڭ سيمالرى، قرابت و محرميت جهتندهكى شفقت و محبّتِ مشروعهيى إحساس ايتديگى جهتله؛ نفسى، شهوانى تمايلاتى قيرار. فقط باجاقلر گبى شرعًا محرملره ده گوسترمسى جائز اولميان يرلرينى آچيق صاچيق بيراقمق، سفلى نفسلره گوره غايت چركين بر حسّڭ اويانماسنه سببيت ويرهبيلير. چونكه محرمڭ سيماسى محرميتدن خبر ويرر و نامحرمه بڭزهمز. فقط مثلا آچيق باجاق، محرمڭ غيريله مساويدر. محرميتى خبر ويرهجك بر علامتِ فارقهسى اولماديغندن، حيوانى بر نظرِ هوسى، بر قسم سفلى محرملرده اويانديرمق ممكندر. بويله نظر ايسه، تويلرى اورپرتهجك بر سقوطِ إنسانيتدر!..
دردنجى حكمت:
معلومدر كه؛ كثرتِ نسل هركسجه مطلوبدر. هيچ بر ملّت و حكومت يوقدر كه، كثرتِ تناسله طرفدار اولماسين. حتّى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاِنِّى اُبَاهِى بِكُمُ الْاُمَمَ
(أو كما قال) يعنى: "إزدواج ايديڭز؛ چوغالڭز. بن قيامتده، سزڭ كثرتڭزله إفتخار ايدهجگم." حالبوكه تستّرڭ رفعى، إزدواجى تكثير ايتمهيوب، چوق آزالتييور. چونكه أڭ سرسرى و عصرى بر گنج دخى، رفيقهِٔ حياتنى ناموسلى ايستر. كندى گبى عصرى، يعنى آچيق صاچيق اولماسنى ايستهمديگندن بكار قالير، بلكه ده فحشه سلوك ايدر. قادين اويله دگل، او درجه قوجهسنى إنحصار آلتنه آلاماز. چونكه قادينڭ (عائله حياتنده مديرِ داخلى اولمق حيثيتيله قوجهسنڭ بتون مالنه، أولادينه و هر شيئنه محافظه مأمورى اولديغندن) أڭ أساسلى خصلتى صداقتدر، أمنيتدر. آچيق صاچيقلق ايسه بو صداقتى قيرار، قوجهسى نظرنده أمنيتى غائب ايدر، اوڭا وجدان عذابى چكديرر. حتّى أرككلرده ايكى گوزل خصلت اولان جسارت و سخاوت قادينلرده بولونسه، بو أمنيته و صداقته ضرر
— 390 —
اولديغى ايچون، أخلاقِ سيّئهدندر، كوتو خصلت صاييليرلر. فقط قوجهسنڭ وظيفهسى، اوڭا خزينهدارلق و صداقت دگل، بلكه حمايت و مرحمت و حرمتدر. اونڭ ايچون، او أركك إنحصار آلتنه آلينماز. باشقه قادينلرى ده نكاح ايدهبيلير.
مملكتمز آوروپايه قياس ايديلمز. چونكه اوراده دوئللو گبى چوق شدّتلى واسطهلرله آچيق صاچيقلق ايچنده ناموس بر درجه محافظه ايديلير. عزّتِ نفس صاحبى بريسنڭ قاريسنه پيس نظرله باقان، بويننه كفننى طاقار، صوڭره باقار. هم ممالكِ بارده اولان آوروپادهكى طبيعتلر، او مملكت گبى بارد و جامددرلر. بو آسيا، يعنى عالمِ إسلام قطعهسى، اوڭا نسبةً ممالكِ حارّهدر. معلومدر كه؛ محيطڭ، إنسانڭ أخلاقى اوزرنده تأثيرى واردر. او بارد مملكتده، صوغوق إنسانلرده هوساتِ حيوانيهيى تحريك ايتمك و إشتهايى آچمق ايچون آچيق صاچيقلق، بلكه چوق سوءِ إستعمالاته و إسرافاته مدار اولماز. فقط سريع التأثّر و حسّاس اولان ممالكِ حارّهدهكى إنسانلرڭ هوساتِ نفسانيهسنى متماديًا تهييج ايدهجك آچيق صاچيقلق، ألبته چوق سوءِ إستعمالاته و إسرافاته و نسلڭ ضعفيتنه و سقوطِ قوّته سببدر. بر آيده ويا يگرمى گونده إحتياجِ فطرىيه مقابل، هر بر قاچ گونده كندينى بر إسرافه مجبور ظن ايدر. او وقت، هر آيده اونبش گون قدر حيض گبى عارضهلر مناسبتيله قاديندن تجنّب ايتمگه مجبور اولديغندن، نفسنه مغلوب ايسه فحشياته ده مَيل ايدر.
شهرليلر؛ كويليلره، بدويلره باقوب تستّرى قالديرهمز. چونكه كويلرده، بدويلرده، دردِ معيشت مشغلهسيله و بدنًا چاليشمق و يورولمق مناسبتيله، هم شهرليلره نسبةً نظرِ دقّتى آز جلب ايدن معصومه ايشجى و بر درجه قابا قادينلرڭ قسمًا آچيق اولمالرى، هوساتِ نفسانيهيى تهييجه مدار اولامديغى گبى؛ سرسرى و ايشسز آدملر آز بولونديغندن، شهردهكى مفاسدڭ اونده برى اونلرده بولونماز. اويله ايسه اونلره قياس ايديلمز.
— 391 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أهلِ ايمان آخرت همشيرهلرم اولان قادينلر طائفهسى ايله بر محاورهدر
بعض ولايتلرده طائفهِٔ نسادن صميمى و حرارتلى بر صورتده نورلره قارشى علاقهلرينى گورديگم و حدّمدن پك زياده، اونلرڭ نورلره عائد درسلريمه إعتمادلرينى بيلديگم صيرهلرده، مبارك إسپارطهيه و معنوى مدرسة الزهرايه اوچنجى دفعه گلديگم زمان ايشيتدم كه؛ او مبارك آخرت همشيرهلرم اولان طائفهِٔ نساء، بندن بر درس بكلهيورلرمش. گويا وعظ صورتنده جامعلرده اونلره بر درسم اولاجق. حالبوكه بن درت بش وجهله خستهيم و هم پريشان، حتّى قونوشمغه و دوشونمگه إقتدارسز بولونديغم حالده، بو گيجه شدّتلى بر إخطار ايله قلبمه گلدى كه؛ مادام اونبش سنه أوّل گنجلرڭ ايستهمهلريله گنجلك رهبرينى اونلر ايچون يازدڭ و پك چوق إستفاده ايديلدى. حالبوكه خانملر طائفهسى، گنجلردن داها زياده بو زمانده اويله بر رهبره محتاجدرلر. بن ده بو إخطاره قارشى غايت پريشان و ضعف و عجزمله برابر "اوچ نكته" ايله غايت مختصر بعض لزوملى مادّهلرى، او مبارك همشيرهلريمه و معنوى گنج أولادلريمه بيان ايدييورم.
برنجى نكته:
رسالهِٔ نورڭ أڭ مهمّ بر أساسى شفقت اولماسندن، نساء طائفهسى شفقت قهرمانلرى بولونمالرى جهتيله داها زياده رسالهِٔ نورله فطرةً علاقهداردرلر. و ِللّٰه الحمد، بو فطرى علاقهدارلق چوق يرلرده حسّ ايديلييور. بو شفقتدهكى فداكارلق، حقيقى بر إخلاصى و مقابلهسز بر فداكارلق معناسنى إفاده ايتديگندن، شيمدى بو زمانده پك چوق أهمّيتى وار. أوت بر والده ولدينى تهلكهدن قورتارمق ايچون هيچ بر اجرت ايستهمهدن روحنى فدا ايتمهسى و حقيقى
— 392 —
بر إخلاص ايله وظيفهِٔ فطريهسى إعتباريله كندينى أولادينه قربان ايتمهسى گوسترييور كه؛ خانملرده غايت يوكسك بر قهرمانلق وار. بو قهرمانلغڭ إنكشافى ايله؛ هم حياتِ دنيويهسنى، هم حياتِ أبديهسنى اونڭله قورتارهبيلير. فقط بعض فنا جريانلرله، او قوّتلى و قيمتدار سجيه إنكشاف ايتمز وياخود سوءِ إستعمال ايديلير.
يوزر نمونهلرندن بر كوچك نمونهسى شودر: او شفقتلى والده، چوجغنڭ حياتِ دنيويهده تهلكهيه گيرمهمسى، إستفاده و فائده گورمسى ايچون هر فداكارلغى نظره آلير، اونى اويله تربيه ايدر. "اوغلم پاشا اولسون" دييه بتون مالنى ويرر؛ حافظ مكتبندن آلير، آوروپايه گوندرر. فقط او چوجغڭ حياتِ أبديهسى تهلكهيه گيرديگنى دوشونمييور و دنيا حپسندن قورتارمغه چاليشييور، جهنّم حپسنه دوشمهسنى نظره آلمايور. فطرى شفقتڭ تام ضدّى اولارق او معصوم چوجغنى، آخرتده شفاعتجى اولمق لازم گليركن دعواجى ايدييور. او چوجق، "نيچون بنم ايمانمى تقويه ايتمهدن بو هلاكتمه سببيت ويردڭ؟" دييه شكوا ايدهجك. دنياده ده تربيهِٔ إسلاميهيى تام آلمديغى ايچون، والدهسنڭ خارقه شفقتنڭ حقّنه قارشى لايقيله مقابله ايدهمز، بلكه ده چوق قصور ايدر.
أگر حقيقى شفقت سوءِ إستعمال ايديلميهرك، بيچاره ولدينى حپسِ أبدى اولان جهنّمدن و إعدامِ أبدى اولان ضلالت ايچنده ئولمكدن قورتارمغه او شفقت سرّى ايله چاليشسه؛ او ولدڭ بتون ايتديگى حسناتنڭ بر مِثلى، والدهسنڭ دفترِ أعمالنه گچهجگندن، والدهسنڭ وفاتندن صوڭره هر وقت حسناتلرى ايله روحنه نورلر يتيشديرديگى گبى، آخرتده ده دگل دعواجى اولمق، بتون روح و جانى ايله شفاعتجى اولوب أبدى حياتده اوڭا مبارك بر أولاد اولور.
أوت إنسانڭ أڭ برنجى استادى و تأثيرلى معلّمى، اونڭ والدهسيدر. بو مناسبتله بن كندى شخصمده قطعى و دائما حسّ ايتديگم بو معنايى بيان ايدييورم:
— 393 —
بن بو سكسان سنه عمرمده، سكسان بيڭ ذاتلردن درس آلديغم حالده، قَسَم ايدييورم كه؛ أڭ أساسلى و صارصيلماز و هر وقت بڭا درسنى تازهلر گبى مرحوم والدهمدن آلديغم تلقينات و معنوى درسلردر كه؛ او درسلر فطرتمده، عادتا مادّى وجودمده چكردكلر حكمنده يرلشمش. سائر درسلريمڭ او چكردكلر اوزرينه بنا ايديلديگنى، عينًا گورويورم. ديمك بر ياشمدهكى فطرتمه و روحمه، مرحوم والدهمڭ درس و تلقيناتنى، شيمدى بو سكسان ياشمدهكى گورديگم بيوك حقيقتلر ايچنده برر چكردكِ أساسيه مشاهده ايدييورم.
أزجمله؛ مسلك و مشربمڭ درت أساسندن أڭ مهمّى اولان شفقت ايتمك و رسالهِٔ نورڭ ده أڭ بيوك حقيقتى اولان آجيمق و مرحمت ايتمهيى، او والدهمڭ شفقتلى فعل و حالندن و او معنوى درسلرندن آلديغمى يقينًا گورويورم. أوت بو حقيقى إخلاص ايله حقيقى بر فداكارلق طاشييان والدهلك شفقتى سوءِ إستعمال ايديلوب، معصوم چوجغنڭ ألماس خزينهسى حكمنده اولان آخرتنى دوشونميهرك، موقّت فانى شيشهلر حكمنده اولان دنيايه او چوجغڭ معصوم يوزينى چويرمك و بو شكلده اوڭا شفقت گوسترمك، او شفقتى سوءِ إستعمال ايتمكدر.
أوت قادينلرڭ شفقت جهتيله بو قهرمانلقلرينى هيچ بر اجرت و هيچ بر مقابله ايستهميهرك، هيچ بر فائدهِٔ شخصيه، هيچ بر گوستريش معناسى اولميهرق روحنى فدا ايتدكلرينه؛ او شفقتڭ كوچوجك بر نمونهسنى طاشييان بر طاووغڭ ياوروسنى قورتارمق ايچون آرسلانه صالديرماسى و روحنى فدا ايتمهسى إثبات ايدييور.
شيمدى تربيهِٔ إسلاميهدن و أعمالِ اُخرويهدن أڭ قيمتلى و أڭ لزوملى أساس، إخلاصدر. بو چشيد شفقتدهكى قهرمانلقده او حقيقى إخلاص بولونويور.
أگر بو ايكى نقطه او مبارك طائفهده إنكشافه باشلاسه، دائرهِٔ إسلاميهده پك بيوك بر سعادته مدار اولور. حالبوكه أرككلرڭ قهرمانلقلرى مقابلهسز اولامييور؛
— 394 —
بلكه، يوز جهتده مقابله ايستهيورلر. هيچ اولمازسه شان و شرف ايستهيورلر. فقط مع التأسّف بيچاره مبارك طائفهِٔ نسائيه، ظالم أرككلرينڭ شرلرندن و تحكّملرندن قورتولمق ايچون، باشقه بر طرزده، ضعفيتدن و عجزدن گلن باشقه بر نوعده رياكارلغه گيرييورلر.
ايكنجى نكته:
بو سنه إنزواده ايكن و حياتِ إجتماعيهدن چكيلديگم حالده بعض نورجى قارداشلريمڭ و همشيرهلريمڭ خاطرلرى ايچون دنيايه باقدم. بنمله گوروشن أكثرى دوستلردن، كندى عائلهوى حياتلرندن شكوالر ايشيتدم. "أيواه!" ديدم. إنسانڭ خصوصًا مسلمانڭ تحصّنگاهى و بر نوع جنّتى و كوچك بر دنياسى عائله حياتيدر. بو ده مى بوزولمغه باشلامش ديدم. سببنى آرادم. بيلدم كه: ناصل، إسلاميتڭ حياتِ إجتماعيهسنه و طولاييسيله دينِ إسلامه ضرر ويرمك ايچون گنجلرى يولدن چيقارمق و گنجلك هوساتى ايله سفاهته سَوق ايتمك ايچون بر ايكى قوميته چاليشييورمش. عينًا اويله ده؛ بيچاره نساء طائفهسنڭ غافل قسمنى دخى ياڭليش يوللره سَوق ايتمك ايچون بر ايكى قوميتهنڭ تأثيرلى بر صورتده پرده آلتنده چاليشديغنى حسّ ايتدم. و بيلدم كه: بو ملّتِ إسلامه بر دهشتلى ضربه، او جهتدن گلييور.
بن ده سز همشيرهلريمه و گنجلريڭز اولان معنوى أولادلريمه قطعيًا بيان ايدييورم كه: قادينلرڭ سعادتِ اُخرويهسى گبى، سعادتِ دنيويهلرى ده و فطرتلرندهكى علوى سجيهلرى ده بوزولمقدن قورتولمانڭ چارهِٔ يگانهسى، دائرهِٔ إسلاميهدهكى تربيهِٔ دينيهدن باشقه يوقدر!.. روسيهده او بيچاره طائفهنڭ نه حاله گيرديگنى ايشيدييورسڭز. رسالهِٔ نورڭ بر پارچهسنده دينيلمش كه: عقلى باشنده اولان بر آدم؛ رفيقهسنه محبّتنى و سَوْگيسنى، بش اون سنهلك فانى و ظاهرى حسنِ جمالنه بنا ايتمز. بلكه قادينلرڭ حسنِ جمالنڭ أڭ گوزلى و دائميسى، اونڭ
— 395 —
شفقتنه و قادينلغه مخصوص حسنِ سيرتنه سَوْگيسنى بنا ايتملى. تا كه، او بيچاره إختيارلادقجه، قوجهسنڭ محبّتى اوڭا دوام ايتسين. چونكه اونڭ رفيقهسى، يالڭز دنيا حياتندهكى موقّت بر يارديمجى رفيقه دگل، بلكه حياتِ أبديهسنده أبدى و سَويملى بر رفيقهِٔ حيات اولديغندن، إختيارلندقجه داها زياده حرمت و مرحمت ايله بربرينه محبّت ايتمك لازم گلييور. شيمديكى تربيهِٔ مدنيه پردهسى آلتندهكى حيوانجهسنه موقّت بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر مفارقته معروض قالان او عائله حياتى، أساسيله بوزولويور.
هم رسالهِٔ نورڭ بر جزئنده دينيلمش كه: بختياردر او آدم كه؛ رفيقهِٔ أبديهسنى غائب ايتمهمك ايچون صالحه زوجهسنى تقليد ايدر، او ده صالح اولور. هم بختياردر او قادين كه؛ قوجهسنى متديّن گورور، أبدى دوستنى و آرقداشنى غائب ايتمهمك ايچون او ده تام متديّن اولور؛ سعادتِ دنيويهسى ايچنده سعادتِ اُخرويهسنى قزانير. بدبختدر او آدم كه؛ سفاهته گيرمش زوجهسنه إتّباع ايدر؛ واز گچيرمگه چاليشماز، كنديسى ده إشتراك ايدر. بدبختدر او قادين كه؛ زوجنڭ فسقنه باقار، اونى باشقه بر صورتده تقليد ايدر. ويل او زوج و زوجهيه كه؛ بربرينى آتشه آتمقده يارديم ايدر. يعنى؛ مدنيت فانتازيهلرينه بربرينى تشويق ايدر.
ايشته، رسالهِٔ نورڭ بو مئالدهكى جملهلرينڭ معناسى بودر كه: بو زمانده عائله حياتنڭ و دنيوى و اُخروى سعادتنڭ و قادينلرده علوى سجيهلرڭ إنكشافنڭ سببى، يالڭز دائرهِٔ شريعتدهكى آدابِ إسلاميتله اولابيلير.
شيمدى عائله حياتنده أڭ مهمّ نقطه بودر كه؛ قادين، قوجهسنده فنالق و صداقتسزلك گورسه، او ده قوجهسنڭ عنادينه قادينڭ وظيفهِٔ عائلهويسى اولان صداقت و أمنيتى بوزسه؛ عينًا عسكريدهكى إطاعتڭ بوزولماسى گبى، او عائله حياتنڭ فابريقهسى زير و زبر اولور. بلكه او قادين، ألندن گلديگى قدر
— 396 —
قوجهسنڭ قصورينى إصلاحه چاليشماليدر كه، أبدى آرقداشنى قورتارسين. يوقسه او ده، كندينى آچيقلق و صاچيقلقله باشقهلره گوسترمگه و سَوْديرمگه چاليشسه، هر جهتله ضرر ايدر. چونكه حقيقى صداقتى بيراقان، دنياده ده جزاسنى گورور. چونكه نامحرملرڭ نظرندن فطرتى قورقار، صيقيلير، چكيلير. نامحرم يگرمى أركگڭ اون سكزينڭ نظرندن إستثقال ايدر. أركك ايسه، نامحرم يوز قاديندن آنجق بريسندن إستثقال ايدر، باقماسندن صيقيلير. قادين او جهتده عذاب چكديگى گبى، صداقتسزلك إتهامى آلتنه گيرر؛ ضعفيتيله برابر، حقوقنى محافظه ايدهمز.
الحاصل:ناصلكه قادينلر قهرمانلقده، إخلاصده شفقت إعتباريله أرككلره بڭزهمدكلرى گبى، أرككلر ده او قهرمانلقده اونلره يتيشهمييورلر؛ اويله ده او معصوم خانملر دخى، سفاهتده هيچ بر وجهله أرككلره يتيشهمزلر. اونڭ ايچون فطرتلريله و ضعيف خلقتلريله نامحرملردن شدّتلى قورقارلر و چارشاف آلتنده صاقلانمغه كنديلرينى مجبور بيليرلر. چونكه أركك، سكز دقيقه ذوق و لذّت ايچون سفاهته گيرسه، آنجق سكز ليرا قدر بر شى ضرر ايدر. فقط قادين سكز دقيقه سفاهتدهكى ذوقڭ جزاسى اولارق دنياده دخى سكز آى آغير بر يوكى قارننده طاشير و سكز سنه ده او حاميسز چوجغڭ تربيهسنڭ مشقّتنه گيرديگى ايچون سفاهتده أرككلره يتيشهمز، يوز درجه فضله جزاسنى چكر. آز اولميان بو نوع وقوعات ده گوسترييور كه؛ مبارك طائفهِٔ نسائيه، فطرةً يوكسك أخلاقه منشأ اولديغى گبى، فسق و سفاهتده دنيا ذوقى ايچون قابليتلرى يوق حكمندهدر. ديمك اونلر دائرهِٔ تربيهِٔ إسلاميه ايچنده مسعود بر عائله حياتنى گچيرمگه مخصوص بر نوع مبارك مخلوقدرلر. بو مباركلرى إفساد ايدن قوميتهلر قهر اولسونلر!.. اللّٰه بو همشيرهلريمى ده بو سرسريلرڭ شرلرندن محافظه أيلهسين، آمين.
— 397 —
همشيرهلرم! محرمجه بو سوزيمى سزه سويلهيورم: معيشت ديردى ايچون؛ سرسرى، أخلاقسز، فرنكمشرب بر قوجهنڭ تحكّمى آلتنه گيرمكدنسه، فطرتڭزدهكى إقتصاد و قناعتله، كويلى معصوم قادينلرڭ نفقهلرينى كنديلرى چيقارمق ايچون چاليشمهلرى نوعندن كنديڭزى إدارهيه چاليشڭز، صاتمغه چاليشمايڭز. شايد سزه مناسب اولميان بر أركك قسمت اولسه، سز قسمتڭزه راضى اولڭز و قناعت ايديڭز. إن شاء اللّٰه رضاڭز و قناعتڭزله او ده إصلاح اولور. يوقسه شيمديكى ايشيتديگم گبى، محكمهلره بوشانمق ايچون مراجعت ايدهجكسڭز. بو ده، حيثيتِ إسلاميه و شرفِ ملّيهمزه ياقيشماز!
اوچنجى نكته:
عزيز همشيرهلرم؛ قطعيًا بيليڭز كه: دائرهِٔ مشروعهنڭ خارجندهكى ذوقلرده، لذّتلرده؛ اون درجه اونلردن زياده ألملر و زحمتلر بولونديغنى رسالهِٔ نور يوزر قوّتلى دليللرله، حادثاتلرله إثبات ايتمشدر. اوزون تفصيلاتى رسالهِٔ نورده بولابيليرسڭز.
أزجمله: كوچك سوزلردن آلتنجى، يدنجى، سكزنجى سوزلر و گنجلك رهبرى بنم بدلمه سزلره تام بو حقيقتى گوسترهجك. اونڭ ايچون دائرهِٔ مشروعهدهكى كيفه إكتفا ايديڭز و قناعت گتيريڭز. سزڭ خانهڭزدهكى معصوم أولادلريڭزله معصومانه صحبت، يوزر سينهمادن داها زياده ذوقليدر. هم قطعيًا بيليڭز كه؛ بو حياتِ دنيويهده حقيقى لذّت، ايمان دائرهسندهدر و ايماندهدر. و أعمالِ صالحهنڭ هر بريسنده بر معنوى لذّت وار. و ضلالت و سفاهتده، بو دنياده دخى غايت آجى و چركين ألملر بولونديغنى رسالهِٔ نور يوزر قطعى دليللرله إثبات ايتمشدر. عادتا ايمانده بر جنّت چكردگى و ضلالتده و سفاهتده بر جهنّم چكردگى بولونديغنى، بن كندم چوق تجربهلرله و حادثهلرله عين اليقين گورمشم و رسالهِٔ نورده بو حقيقت تكرار ايله يازيلمش. أڭ شديد معنّد و معترضلرڭ ألنه
— 398 —
گيروب؛ هم رسمى أهلِ وقوفلر و محكمهلر او حقيقتى جرح ايدهمهمشلر. شيمدى سزڭ گبى مبارك و معصوم همشيرهلريمه و أولادلرم حكمنده كوچكلريڭزه، باشده تستّر رسالهسى و گنجلك رهبرى و كوچك سوزلر بنم بدلمه سزلره درس ويرسين.
بن ايشيتدم كه؛ بنم سزه جامعده درس ويرمكلگمى آرزو ايدييورسڭز. فقط بنم پريشانيتمله برابر خستهلغم و چوق أسباب، بو وضعيته مساعده ايتمييور. بن ده سزڭ ايچون يازديغم بو درسمى اوقويان و قبول ايدن بتون همشيرهلريمى، بتون معنوى قزانجلريمه و دعالريمه نور شاكردلرى گبى داخل ايتمگه قرار ويردم. أگر سز بنم بدلمه رسالهِٔ نورى قسمًا ألده ايدوب اوقوسهڭز ويا ديڭلهسهڭز، او وقت قاعدهمز موجبنجه؛ بتون قارداشلريڭز اولان نور شاكردلرينڭ معنوى قزانجلرينه و دعالرينه ده حصّهدار اولويورسڭز.
بن شيمدى داها زياده يازاجقدم؛ فقط چوق خسته و چوق ضعيف و چوق إختيار و تصحيحات گبى چوق وظيفهلرم بولونديغندن، شيمديلك بو قدرله إكتفا ايتدم.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
دعاڭزه محتاج قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 399 —
يگرمى بشنجى لمعه
يگرمى بش دوادر
(خستهلره بر مرهم، بر تسلّى، معنوى بر رچته، بر عيادة المريض و گچمش اولسون مقامنده يازيلمشدر.)
إخطار و إعتذار
بو معنوى رچته، بتون يازدقلريمزڭ فوقنده بر سرعتله
(حاشيه): بو رساله، درت بچق ساعت ظرفنده تأليف ايديلمشدر.
أوت: رشدى، أوت: رأفت، أوت: خسرو، أوت: سعيد
تأليف ايديلديگى گبى؛ هم عمومه مخالف اولارق تصحيحاته و دقّته وقت بولميهرق، تأليفى گبى غايت سرعتله، آنجق بر دفعه نظردن گچيريلدى. ديمك مسودّهِٔ أوّل حكمنده مشوّش قالمشدر. قلبه فطرى بر صورتده گلن خاطراتى، صنعتله و دقّتله بوزمامق ايچون، يڭيدن تدقيقاته لزوم گورمدك. اوقويان ذاتلر، خصوصًا خستهلر بعض ناخوش عبارهلردن وياخود آغير كلمهلردن و إفادهلردن صيقيلوب گوجنمهسينلر، بڭا ده دعا ايتسينلر.
— 400 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَّذِينَ اِذَا اَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ٭
وَالَّذِى هُوَ يُطْعِمُنِى وَيَسْقِينِ ٭ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ٭
شو لمعهده، نوعِ بشرڭ اون قسمندن بر قسمنى تشكيل ايدن مصيبتزده و خستهلره حقيقى بر تسلّى و نافع بر مرهم اولابيلهجكيگرمى بش دوايىإجمالًا بيان ايدييورز.
برنجى دواء:
أى بيچاره خسته! مراق ايتمه، صبر ايت. سنڭ خستهلغڭ سڭا درد دگل بلكه بر نوع درماندر. چونكه عمر بر سرمايهدر، گيدييور. ميوهسى بولونمازسه ضايع اولور. هم راحت و غفلتله اولسه، پك چابوق گيدييور. خستهلق، سنڭ او سرمايهڭى بيوك كارلرله ميوهدار ايدييور. هم عمرڭ چابوق گچمهسنه ميدان ويرمييور، طوتويور، اوزون ايدييور.. تا ميوهلرى ويردكدن صوڭره بيراقوب گيتسين. ايشته، عمرڭ خستهلقله اوزون اولماسنه إشارةً بو ضربِ مَثل ديللرده دستاندر كه؛ "مصيبت زمانى چوق اوزوندر، صفا زمانى پك قيصه اولويور."
ايكنجى دواء:
أى صبرسز خسته! صبر ايت، بلكه شكر ايت. سنڭ بو خستهلغڭ، عمر دقيقهلرينى برر ساعت عبادت حكمنه گتيرهبيلير. چونكه عبادت ايكى قسمدر. برى مثبت عبادتدر كه؛ نماز، نياز گبى معلوم عبادتلردر. ديگرى منفى عبادتلردر كه؛ خستهلقلر، مصيبتلر واسطهسيله مصيبتزده، عجزينى، ضعفنى حسّ ايدر. خالقِ رحيمنه إلتجا ايدر، يالوارير. خالص، رياسز، معنوى بر عبادته مظهر اولور. أوت خستهلقله گچن بر عمر، اللّٰهدن شكوا ايتمهمك شرطيله، مؤمن
— 401 —
ايچون عبادت صاييلديغنه رواياتِ صحيحه واردر. حتّى بعض صابر و شاكر خستهلرڭ بر دقيقهلق خستهلغى، بر ساعت عبادت حكمنه گچديگى و بعض كامللرڭ بر دقيقهسى بر گون عبادت حكمنه گچديگى، روايتِ صحيحه و كشفياتِ صادقه ايله ثابتدر. سنڭ بر دقيقه عمريڭى، بيڭ دقيقه حكمنه گتيروب، سڭا اوزون عمرى قزانديران خستهلقدن تشكّى دگل، تشكّر ايت.
اوچنجى دواء:
أى تحمّلسز خسته! إنسان بو دنيايه كيف سورمك و لذّت آلمق ايچون گلمديگنه، متماديًا گلنلرڭ گيتمهسى و گنجلرڭ إختيارلاشماسى و متماديًا زوال و فراقده يووارلانماسى شاهددر. هم إنسان، ذىحياتڭ أڭ مكمّلى، أڭ يوكسگى و جهازاتجه أڭ زنگينى، بلكه ذىحياتلرڭ سلطانى حكمنده ايكن، گچمش لذّتلرى و گلهجك بلالرى دوشونمك واسطهسيله، حيوانه نسبةً أڭ أدنا بر درجهده، آنجق كدرلى، مشقّتلى بر حيات گچيرييور. ديمك إنسان، بو دنيايه يالڭز گوزل ياشامق ايچون و راحتله و صفا ايله عمر گچيرمك ايچون گلمهمشدر. بلكه عظيم بر سرمايه ألنده بولونان إنسان، بوراده تجارت ايله، أبدى دائمى بر حياتڭ سعادتنه چاليشمق ايچون گلمشدر. اونڭ ألنه ويريلن سرمايه ده عمردر. أگر خستهلق اولمازسه، صحّت و عافيت غفلت ويرر، دنيايى خوش گوسترر، آخرتى اونوتديرر. قبرى و ئولومى خاطرينه گتيرمك ايستهمييور، سرمايهِٔ عمرينى بادِ هوا بوش يره صرف ايتديرييور. خستهلق ايسه، بردن گوزينى آچديرر. وجودينه و جسدينه دير كه: "لا يموت دگلسڭ، باشى بوش دگلسڭ، بر وظيفهڭ وار. غرورى بيراق، سنى يارادانى دوشون، قبره گيدهجگڭى بيل، اويله حاضرلان." ايشته خستهلق بو نقطهِٔ نظردن هيچ آلداتماز بر ناصح و ايقاظ ايديجى بر مرشددر. اوندن شكوا دگل، بلكه بو جهتده اوڭا تشكّر ايتمك؛ أگر فضله آغير گلسه، صبر ايستهمك گركدر.
— 402 —
دردنجى دواء:
أى شكواجى خسته! سنڭ حقّڭ شكوا دگل شكردر، صبردر. چونكه سنڭ وجودڭ و أعضا و جهازاتڭ، سنڭ ملكڭ دگلدر. سن اونلرى ياپمامشسڭ، باشقه تزگاهلردن صاتون آلمامشسڭ. ديمك باشقهسنڭ ملكيدر. اونلرڭ مالكى، ملكنده ايستديگى گبى تصرّف ايدر. يگرمى آلتنجى سوزده دينيلديگى گبى، مثلا غايت زنگين، غايت ماهر بر صنعتكار؛ گوزل صنعتنى، قيمتدار ثروتنى گوسترمك ايچون، مسكين بر آدمه مودهللك وظيفهسنى گورديرمك مقصديله، بر اجرته مقابل، بر ساعتجك زمانده، مرصّع و غايت صنعتلى ديكديگى بر گوملگى، بر حلّهيى او فقيره گيديرر. اونڭ اوستنده ايشلر و وضعيتلر ويرر. خارقه أنواعِ صنعتنى گوسترمك ايچون كسر، دگيشديرر، اوزالتير، قيصهلتير. عجبا شو اجرتلى مسكين آدم، او ذاته ديسه: "بڭا زحمت ويرييورسڭ، أگيلوب قالقمقله ويرديگڭ وضعيتدن بڭا صيقنتى ويرييورسڭ، بنى گوزللشديرن بو گوملگى كسوب قيصهلتمقله گوزللگمى بوزويورسڭ" ديمگه حق قزانهبيلير مى؟ مرحمتسزلك، إنصافسزلق ايتدڭ دييهبيلير مى؟ ايشته عينًا بو مثال گبى، صانعِ ذو الجلال سڭا أى خسته! گوز، قولاق، عقل، قلب گبى نورانى طويغولرله مرصّع اولارق گيديرديگى جسم گوملگنى، أسماءِ حسنىسنڭ نقشلرينى گوسترمك ايچون، چوق حالات ايچنده سنى چويرر و چوق وضعيتلرده سنى دگيشديرر. سن آجلقله اونڭ رزّاق إسمنى طانيديغڭ گبى، شافى إسمنى ده خستهلغڭله بيل. ألملر، مصيبتلر بر قسم أسماسنڭ أحكامنى گوستردكلرى ايچون، اونلرده حكمتدن لمعهلر و رحمتدن شعاعلر و او شعاعات ايچنده چوق گوزللكلر بولونويور. أگر پرده آچيلسه، توحّش و نفرت ايتديگڭ خستهلق پردهسى آرقهسنده، سَويملى گوزل معنالرى بولورسڭ.
بشنجى دواء:
أى مرضه مبتلا خسته! بو زمانده تجربهمله قناعتم گلمشدر كه؛ خستهلق بعضلره بر إحسانِ إلٰهيدر، بر هديهِٔ رحمانيدر. بو سكز طوقوز سنهدر،
— 403 —
لياقتسز اولديغم حالده، بعض گنج ذاتلر، خستهلق مناسبتيله دعا ايچون بنمله گوروشديلر. دقّت ايتدم كه؛ هانگى خستهلقلى گنجى گوردم، سائر گنجلره نسبةً آخرتنى دوشونمگه باشلايور. گنجلك سرخوشلغى يوق. غفلت ايچندهكى حيوانى هوساتدن بر درجه كندينى قورتارييور. بن ده باقييوردم، اونلرڭ تحمّل داخلندهكى خستهلقلرينى بر إحسانِ إلٰهى اولديغنى إخطار ايدردم. ديردم كه: "قارداشم، سنڭ بو خستهلغڭڭ عليهنده دگلم، خستهلق ايچون سڭا قارشى بر شفقت حسّ ايدوب آجيمييورم كه دعا ايدهيم. خستهلق سنى تام اويانديرنجهيه قدر صبره چاليش و خستهلق وظيفهسنى بيتيردكدن صوڭره خالقِ رحيم إن شاء اللّٰه سڭا شفا ويرر." هم ديردم: "سنڭ بر قسم أمثالڭ صحّت بلاسيله غفلته دوشوب، نمازى ترك ايدوب، قبرى دوشونمهيوب، اللّٰهى اونوتوب، بر ساعتلك حياتِ دنيويهنڭ ظاهرى كيفى ايله، حدسز بر حياتِ أبديهسنى صارصار، زدهلر، بلكه ده خراب ايدر. سن خستهلق گوزيله، هر حالده گيدهجگڭ بر منزلڭ اولان قبريڭى و داها آرقهسنده اُخروى منزللرى گورورسڭ و اونلره گوره طاورانييورسڭ. ديمك سنڭ ايچون خستهلق، بر صحّتدر. بر قسم أمثالڭدهكى صحّت، بر خستهلقدر."
آلتنجى دواء:
أى ألمدن تشكّى ايدن خسته! سندن صورويورم؛ گچمش عمريڭى دوشون و او عمرده گچمش لذّتلى صفا گونلرى و بلا و ألملى وقتلريڭى تخطّر ايت. هر حالده يا اوخ، يا آه دييهجكسڭ. يعنى، يا الحمد ِللّٰه شكر وياخود وا حسرتا، وا أسفا قلبڭ ويا لسانڭ دييهجك. دقّت ايت، سڭا اوخ الحمد ِللّٰه شكر ديديرن، سنڭ باشڭدن گچمش ألملر، مصيبتلرڭ دوشونمسى، بر معنوى لذّتى دشييور كه؛ سنڭ قلبڭ شكر ايدر. چونكه ألمڭ زوالى، لذّتدر. او ألملر، او مصيبتلر زواليله، روحده بر لذّت إرثيت بيراقمش كه، دوشونمكله دشيلسه، روحدن بر لذّت آقييور، شكرلر تقطّر ايدييور. سڭا وا أسفا، وا حسرتا ديديرتن، أسكى
— 404 —
زمانده گچيرديگڭ لذّتلى و صفالى او حاللردر كه؛ زواللريله، سنڭ روحڭده دائمى بر ألم إرثيت بيراقوب، نه وقت دوشونسهڭ، او ألم ينه دشيلييور، أسف و حسرت آقيتيور. مادام بر گونلك غيرِ مشروع لذّت، بعضًا بر سنه معنوى ألم چكديرييور. و موقّت بر گونلك خستهلقله گلن ألم، چوق گونلر معنوى لذّتِ ثوابله برابر، زوالندهكى خلاص و قورتولمقدن گلن معنوى لذّت واردر. سنڭ باشندهكى شيمديلك بو موقّت خستهلغڭ نتيجهسى و ايچ يوزندهكى ثوابى دوشون، "بو ده گچر ياهو!" دى، شكوا يرنده شكر ايت.
آلتنجى دواء:
(حاشيه): فطرى بر صورتده بو لمعه تخطّر ايتديگندن، آلتنجى مرتبهده ايكى دوا يازيلمش. فطريلگنه ايليشمهمك ايچون اويلهجه بيراقدق، بلكه بر سرّ واردر دييه دگيشديرمهدك.
أى دنيا ذوقنى دوشونوب خستهلقدن إضطراب چكن قارداشم! بو دنيا أگر دائمى اولسه ايدى و يولمزده ئولوم اولماسه ايدى و فراق و زوالڭ روزگارلرى أسمسه ايدى و مصيبتلى، فورطنهلى إستقبالده معنوى قيش موسملرى اولماسه ايدى؛ بن ده سنڭله برابر سنڭ حالڭه آجييهجقدم. فقط مادام دنيا بر گون بزه هايدى طيشارى دييهجك، فرياديمزدن قولاغنى قپايهجق، او بزى طيشارى قوغمهدن بز بو خستهلقلر ايقاظاتيله شيمديدن اونڭ عشقندن واز گچملىيز. او بزى ترك ايتمهدن، قلبًا اونى تركه چاليشملىيز. أوت خستهلق بو معنايى بزه إخطار ايدوب دير كه: "سنڭ وجودڭ طاشدن، دميردن دگلدر. بلكه دائما آيريلمغه مساعد مختلف مادّهلردن تركيب ايديلمشدر. غرورى بيراق، عجزيڭى آڭلا، مالكڭى طانى، وظيفهڭى بيل، دنيايه نه ايچون گلديگڭى اوگرن." قلبڭ قولاغنه گيزلى إخطار ايدييور. هم مادام دنيانڭ ذوقى، لذّتى دوام ايتمييور. خصوصًا مشروع اولمازسه هم دوامسز، هم ألملى، هم گناهلى اولويور. او
— 405 —
ذوقى غائب ايتديگڭدن خستهلق بهانهسيله آغلاما؛ بِالعكس خستهلقدهكى معنوى عبادت و اُخروى ثواب جهتنى دوشون، ذوق آلمغه چاليش.
يدنجى دواء:
أى صحّتنڭ لذّتنى غائب ايدن خسته! سنڭ خستهلغڭ صحّتدهكى نعمتِ إلٰهيهنڭ لذّتنى قاچيرمييور، بِالعكس طاتديرييور، زيادهلشديرييور. چونكه بر شى دوام ايتسه تأثيرينى غائب ايدر. حتّى أهلِ حقيقت متّفقًا دييورلر كه:
اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا
يعنى: "هر شى ضدّيله بيلينير." مثلا، قراڭلق اولمازسه ايشيق بيلينمز، لذّتسز قالير. صوغوق اولمازسه حرارت آڭلاشيلماز، ذوقسز قالير. آجلق اولمازسه، ييمك لذّت ويرمز. معده حرارتى اولمازسه، صو ايچمهسى ذوق ويرمز. علّت اولمازسه، عافيت ذوقسزدر. مرض اولمازسه، صحّت لذّتسزدر. مادام فاطرِ حكيم إنسانه هر چشيد إحساننى إحساس ايتمك و هر بر نوع نعمتنى طاتديرمق و إنسانى دائما شكره سَوق ايتمك ايستديگنى، شو كائناتده چشيد چشيد حدسز أنواعِ نعمتى طاداجق طانيهجق درجهده غايت چوق جهازات ايله إنسانى تجهيز ايتمهسى گوسترييور كه؛ ألبته صحّت و عافيتى ويرديگى گبى؛ خستهلقلرى، علّتلرى، دردلرى ده ويرهجكدر. سندن صورويورم: "بو خستهلق سنڭ باشڭده ويا ألڭده ويا معدهڭده اولماسه ايدى؛ سن، باشڭ، ألڭ، معدهڭڭ صحّتندهكى لذّتلى، ذوقلى نعمتِ إلٰهيهيى حسّ ايدوب شكر ايدر مى ايدڭ؟ ألبته شكر دگل، بلكه دوشونميهجكدڭ؛ شعورسز او صحّتى غفلته بلكه سفاهته صرف ايدردڭ."
سكزنجى دواء:
أى آخرتنى دوشونن خسته! خستهلق، صابون گبى، گناهلرڭ كيرلرينى ييقار، تميزلر. خستهلقلر، كفّارت الذنوب اولديغى حديثِ صحيح ايله ثابتدر. هم حديثده واردر كه: "ايرمش آغاجى سيلكمكله ناصل ميوهلرى دوشر؛ ايمانلى بر خستهنڭ تيترهمهسى ده، اويله گناهلرى سيلكر."
— 406 —
گناهلر، حياتِ أبديهده دائمى خستهلقلردر. بو حياتِ دنيوىده دخى قلب، وجدان، روح ايچون معنوى خستهلقلردر. سن أگر صبر ايدوب شكوا ايتمزسهڭ، شو موقّت بر خستهلق ايله دائمى پك چوق خستهلقلردن قورتولويورسڭ. أگر گناهلرى دوشونمييورسهڭ، ياخود آخرتى بيلمييورسهڭ ويا اللّٰهى طانيمييورسهڭ، سنده اويله دهشتلى بر خستهلق وار كه؛ ميليون دفعه سندهكى بو كوچك خستهلقدن داها بيوكدر. اوندن فرياد ايت. چونكه بتون دنيانڭ موجوداتيله قلبڭ، روحڭ و نفسڭ علاقهداردر. متماديًا فراق و زوال ايله او علاقهلر كسيلوب، سنده حدسز يارهلر آچيلير. باخصوص آخرتى بيلمهديگڭ ايچون، ئولومى إعدامِ أبدى تخيّل ايتديگڭدن (عادتا) گويا ياره بره ايچنده، دنيا قدر خستهلقلى بر وجودڭ وار.
ايشته أڭ أوّل حدسز يارهلى و خستهلقلى بو بيوك معنوى وجودڭ حدسز خستهلقلرينه قطعى علاج و قطعى شفا ويريجى بر ترياق اولان ايمان علاجنى آرامق و إعتقاديڭى دوزلتمك گركدر كه، او علاجى بولمقده أڭ قيصه يول، بو مادّى خستهلغڭ ييرتديغى غفلت پردهسنڭ آلتنده سڭا گوسترديگى عجزڭ و ضعفڭ پنجرهسيله، بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنى و رحمتنى طانيمقدر. أوت اللّٰهى طانيميانڭ دنيا طولوسى بلا باشنده واردر. اللّٰهى طانييانڭ دنياسى نورله و معنوى سرورله طولودر. درجهسنه گوره ايمان قوّتيله حسّ ايدر. بو ايماندن گلن معنوى سُرور و شفا و لذّت آلتنده، جزئى مادّى خستهلقلرڭ ألمى أرير، أزيلير.
طوقوزنجى دواء:
أى خالقنى طانييان خسته! خستهلقلردهكى ألم و توحّش و قورقمق ايسه؛ خستهلق بعضًا ئولومه وسيله اولديغى جهتندندر. ئولوم، نظرِ غفلت و ظاهرى جهتنده دهشتلى اولديغندن، اوڭا وسيله اولابيلن خستهلقلر قورقوتويور، تلاش ويرييور.
— 407 —
أوّلا بيل و قطعى ايمان ايت كه: "أجل مقدّردر، تغيّر ايتمز." چوق آغير خستهلرڭ باشنده آغلايانلر و صحّتلرى يرنده اولانلر ئولمشلر، او آغير خستهلر شفا بولوب ياشامشلر.
ثانيًا: ئولوم، صورةً گورونديگى گبى دهشتلى دگل. چوق رسالهلرده غايت قطعى، شكسز، شبههسز بر صورتده، قرآنِ حكيمڭ ويرديگى نور ايله إثبات ايتمشز كه: أهلِ ايمان ايچون ئولوم، وظيفهِٔ حيات كلفتندن بر ترخيصدر؛ هم دنيا ميدانندهكى إمتحانده، تعليم و تعليمات اولان عبوديتدن بر پايدوسدر؛ هم اوتهكى عالمه گيتمش يوزده طقسان طوقوز أحباب و أقرباسنه قاووشمق ايچون بر وسيلهدر؛ هم حقيقى وطننه و أبدى مقامِ سعادتنه گيرمگه بر واسطهدر؛ هم زندانِ دنيادن بوستانِ جنانه بر دعوتدر؛ هم خالقِ رحيمنڭ فضلندن، كندى خدمتنه مقابل أخذِ اجرت ايتمگه بر نوبتدر. مادام ئولومڭ ماهيتى حقيقت نقطهسنده بودر؛ اوڭا دهشتلى باقمق دگل، بِالعكس رحمت و سعادتڭ بر مقدّمهسى نظريله باقمق گركدر. هم أهل اللّٰهڭ بر قسمنڭ ئولومدن قورقمالرى، ئولومڭ دهشتندن دگلدر. بلكه داها فضله خير قزانهجغم دييه، وظيفهِٔ حياتڭ إدامهسندن قزانهجقلرى خيرات ايچوندر. أوت أهلِ ايمان ايچون ئولوم، رحمت قپوسيدر. أهلِ ضلالت ايچون، ظلماتِ أبديه قويوسيدر.
اوننجى دواء:
أى لزومسز مراق ايدن خسته! سن، خستهلغڭ آغيرلغندن مراق ايدييورسڭ. او مراقڭ، سنڭ خستهلغڭى آغيرلاشديرر. خستهلغڭ خفيفلشمهسنى ايسترسهڭ، مراق ايتمهمگه چاليش. يعنى خستهلغڭ فائدهلرينى، ثوابنى و چابوق گچهجگنى دوشون، مراقى قالدير، خستهلغڭ كوكنى كس. أوت مراق، خستهلغى ايكيلشديرر؛ مادّى خستهلغڭ آلتنده مراق ايله معنوى بر خستهلغى قلبڭه ويرر؛ مادّى خستهلق اوڭا طايانير، دوام ايدر. أگر تسليميتله،
— 408 —
رضا ايله، خستهلغڭ حكمتنى دوشونمكله او مراق گيتسه، او مادّى خستهلغڭ مهمّ بر كوكى كسيلير، خفيفلشير، قسمًا گيدر. خصوصًا أوهامله بر درهم مادّى خستهلق، بعضًا مراق واسطهسيله اون درهم قدر بيور. مراق كسيلمسيله، او خستهلغڭ اونده طوقوزى گيدر. مراق، خستهلغى زياده ايتديگى گبى، حكمتِ إلٰهيهيى إتهام و رحمتِ إلٰهيهيى تنقيد و خالقِ رحيمندن شكوا حكمنده اولديغى ايچون، عكسِ مقصديله طوقات ير، خستهلغنى زيادهلشديرر. أوت ناصلكه شكر نعمتى زيادهلشديرر.. اويله ده شكوا؛ خستهلغى، مصيبتى تزييد ايدر. هم مراقڭ كنديسى ده بر خستهلقدر. اونڭ علاجى، خستهلغڭ حكمتنى بيلمكدر. مادام حكمتنى، فائدهسنى بيلدڭ؛ او مرهمى مراقه سور، قورتول. آه يرينه اوخ دى، وا أسفا يرينه " اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ" سويله.
اون برنجى دواء:
أى صبرسز خسته قارداش! خستهلق، حاضر بر ألمى سڭا ويرمكله برابر؛ أوّلكى خستهلغڭدن بوگونه قدر او خستهلغڭ زوالندهكى بر لذّتِ معنويه و ثوابندهكى بر لذّتِ روحيه ويرييور. بوگوندن، بلكه بو ساعتدن صوڭرهكى زمانده خستهلق يوق، ألبته يوقدن ألم يوق؛ ألم اولمازسه تأثّر اولاماز. سن ياڭليش بر صورتده توهّم ايتديگڭ ايچون صبرسزلق گلييور. چونكه بوگوندن أوّل بتون خستهلق زمانڭڭ مادّيسى گيتمكله، ألمى ده برابر گيتمش؛ كندڭدهكى ثوابى و زوالندهكى لذّت قالمش. سڭا كار و سُرور ويرمك لازم گليركن، اونلرى دوشونوب متألّم اولمق و صبرسزلق ايتمك ديوانهلكدر. گلهجك گونلر داها گلمهمشلر. اونلرى شيمديدن دوشونوب، يوق بر گونده، يوق اولان بر خستهلقدن، يوق اولان بر ألمدن توهّم ايله دوشونوب متألّم اولمق، صبرسزلق گوسترمكله، اوچ مرتبه يوق يوغه وجود رنگى ويرمك، ديوانهلك دگل ده نهدر؟ مادام بو ساعتدن أوّلكى خستهلق زمانلرى ايسه سُرور ويرييور. و مادام ينه بو ساعتدن صوڭرهكى زمان معدوم، خستهلق معدوم، ألم معدومدر. سن، جنابِ حقّڭ سڭا ويرديگى بتون صبر قوّتنى بويله
— 409 —
صاغه صوله طاغيتمه؛ بو ساعتدهكى ألمه قارشى تحشيد ايت؛ "يا صبور!" دى، طايان.
اون ايكنجى دواء:
أى خستهلق سببيله عبادت و أورادندن محروم قالان و او محروميتدن تأسّف ايدن خسته! بيل كه: حديثجه ثابتدر كه؛ متّقى بر مؤمن، خستهلق سببيله ياپامديغى دائمى وردينڭ ثوابنى، خستهلق زماننده ينه قزانير. فرضى، ممكن اولديغى قدر يرينه گتيرن بر خسته، صبر و توكّل ايله و فرضلرينى يرينه گتيرمكله او آغير خستهلق زماننده سائر سنّتلرڭ يرينى، هم خالص بر صورتده، خستهلق طوتار. هم خستهلق، إنساندهكى عجزينى، ضعفنى إحساس ايدر. او عجزڭ لسانيله و ضعفڭ ديليله حالًا و قالًا بر دعا ايتديرر. جنابِ حق، إنسانه حدسز بر عجز و نهايتسز بر ضعف ويرمش.. تا كه دائمى بر صورتده درگاهِ إلٰهيهيه إلتجا ايدوب نياز ايتسين، دعا ايتسين.
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
يعنى "أگر دعاڭز اولمازسه نه أهمّيتڭز وار؟" آيتڭ سرّيله إنسانڭ حكمتِ خلقتى و سببِ قيمتى اولان صميمى دعا و نيازڭ بر سببى خستهلق اولديغندن، بو نقطهِٔ نظردن شكوا دگل، اللّٰهه شكر ايتمك و خستهلغڭ آچديغى دعا موصلغنى، عافيتى كسب ايتمكله قپامامق گركدر.
اون اوچنجى دواء:
أى خستهلقدن شكوا ايدن بيچاره آدم! خستهلق بعضلره أهمّيتلى بر دفينهدر، غايت قيمتدار بر هديهِٔ إلٰهيهدر. هر خسته، كندى خستهلغنى او نوعدن تصوّر ايدهبيلير. مادام أجل وقتى معيّن دگل؛ جنابِ حق، إنسانى يأسِ مطلق و غفلتِ مطلقدن قورتارمق ايچون، خوف و رجا اورتهسنده و هم دنيا و هم آخرتى محافظه ايتمك نقطهسنده طوتمق ايچون، حكمتيله أجلى گيزلهمش. مادام هر وقت أجل گلهبيلير؛ أگر إنسانى غفلت ايچنده ياقالاسه، أبدى حياتنه چوق ضرر ويرهبيلير. خستهلق غفلتى طاغيتير، آخرتى دوشونديرر،
— 410 —
ئولومى تخطّر ايتديرر، اويلهجه حاضرلانير. بعض اويله بر قزانجى اولور كه؛ يگرمى سنهده قزانامديغى بر مرتبهيى يگرمى گونده قزانييور. أزجمله، آرقداشلريمزدن (اللّٰه رحمت ايتسين) ايكى گنج واردى. برى ايلامالى صبرى، ديگرى إسلامكويلى وزيرزاده مصطفى. بو ايكى ذات، طلبهلرم ايچنده قلمسز اولدقلرى حالده، صميميتده و ايمان خدمتنده أڭ ايلرى صفده اولدقلرينى حيرتله گورويوردم. حكمتنى بيلمهدم. وفاتلرندن صوڭره آڭلادم كه؛ هر ايكيسنده ده أهمّيتلى بر خستهلق واردى. او خستهلق إرشاديله، سائر غافل و فرائضى ترك ايدن گنجلره بدل، أڭ مهمّ بر تقوا و أڭ قيمتدار بر خدمتده و آخرته نافع بر وضعيتده بولونديلر. إن شاء اللّٰه ايكى سنهلك خستهلق زحمتى، ميليونلر سنه حياتِ أبديهنڭ سعادتنه مدار اولدى. بن اونلرڭ صحّتى ايچون بعض ايتديگم دعايى، شيمدى آڭلايورم دنيا إعتباريله بددعا اولمش. إن شاء اللّٰه او دعام، صحّتِ اُخرويه ايچون قبول اولونمشدر.
ايشته بو ايكى ذات، بنم إعتقادمجه، اون سنهلك بر تقوا ايله ألده ايديلهجك بر قزانج قدر بر كار بولديلر. أگر ايكيسى، بر قسم گنجلر گبى صحّت و گنجلگنه گووهنوب، غفلت و سفاهته آتيلسه ايديلر؛ ئولوم ده اونلرى ترصّد ايدوب تام گناهلرينڭ پيسلكلرى ايچنده ياقالاسه ايدى؛ او نورلر دفينهسى يرينه، قبرلرينى عقربلر و ييلانلر يوواسى ياپاجقلردى.
مادام خستهلقلرڭ بويله منفعتى وار، اوندن شكوا دگل توكّل، صبر ايله، بلكه شكر ايدوب، رحمتِ إلٰهيهيه إعتماد ايتمكدر.
اون دردنجى دواء:
أى گوزينه پرده گلن خسته! أگر أهلِ ايمانڭ گوزينه گلن پردهنڭ آلتنده ناصل بر نور و معنوى بر گوز اولديغنى بيلسهڭ "يوز بيڭ شكر ربِّ رحيممه" ديرسڭ. بو مرهمى ايضاح ايچون بر حادثه سويلهيهجگم. شويله كه:
— 411 —
بڭا سكز سنه كمالِ صداقتله هيچ گوجنديرمهدن خدمت ايدن بارلالى سليمانڭ خالهسنڭ، بر وقت گوزى قپاندى. او صالحه قادين، بڭا قارشى حدّمدن يوز درجه فضله حسنِ ظن ايدهرك، "گوزيمڭ آچيلمهسى ايچون دعا ايت" دييهرك، جامع قپوسنده بنى ياقالادى. بن ده، او مبارك و مجذوبه قادينڭ صلاحتنى دعامه شفاعتجى ياپوب، "يا ربّى، اونڭ صلاحتى حرمتنه اونڭ گوزينى آچ" دييه يالواردم. ايكنجى گون بوردورلى بر گوز حكيمى گلدى، گوزينى آچدى. قرق گون صوڭره ينه گوزى قپاندى. بن چوق متأثّر اولدم، چوق دعا ايتدم. إن شاء اللّٰه او دعا، آخرتى ايچون قبول اولمشدر. يوقسه بنم او دعام، اونڭ حقّنده غايت ياڭليش بر بددعا اولوردى. چونكه أجلى قرق گون قالمشدى. قرق گون صوڭره (اللّٰه رحمت ايتسين) وفات أيلدى.
ايشته او مرحومه، قرق گون بارلانڭ حزينانه باغلرينه رقّتلى إختيارلق گوزيله باقماسنه بدل؛ قبرنده، جنّت باغلرينى قرق بيڭ گونلرده سير ايدهجگنى قزاندى. چونكه ايمانى قوّتلى، صلاحتى شدّتلى ايدى. أوت بر مؤمن گوزينه پرده چكيلسه و گوزى قپالى قبره گيرسه، درجهسنه گوره، أهلِ قبوردن چوق زياده او عالمِ نورى تماشا ايدهبيلير. بو دنياده ناصل چوق شيلرى بز گورويورز، كور اولان مؤمنلر گورمييورلر. قبرده او كورلر، ايمان ايله گيتمش ايسه، او درجه أهلِ قبوردن زياده گورور. أڭ اوزاق گوسترن دوربينلرله باقار نوعنده، قبرنده درجهسنه گوره جنّت باغلرينى سينهما گبى گوروب تماشا ايدرلر.
ايشته بويله غايت نورلى و طوپراق آلتنده ايكن گوكلرڭ اوستندهكى جنّتى گورهجك و سير ايدهجك بر گوزى، بو گوزندهكى پرده آلتنده شكر ايله صبر ايله بولابيليرسڭ. ايشته او پردهيى سنڭ گوزڭدن قالديرهجق، او گوزله سنى باقديرهجق گوز حكيمى، قرآنِ حكيمدر.
— 412 —
اون بشنجى دواء:
أى آه و أنين ايدن خسته! خستهلغڭ صورتنه باقوب آه! أيلهمه. معناسنه باق اوخ! دى. أگر خستهلغڭ معناسى گوزل بر شى اولماسه ايدى، خالقِ رحيم أڭ سَوْديگى عبادينه خستهلقلرى ويرمزدى. حالبوكه حديثِ صحيحده واردر كه:
اَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً َالْاَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْاَوْلِيَاءُ َالْاَمْثَلُ فَالْاَمْثَلُ
(أو كما قال) يعنى: "أڭ زياده مصيبت و مشقّته گرفتار اولانلر، إنسانلرڭ أڭ اييسى، أڭ كامللريدرلر." باشده حضرتِ أيوب عليه السلام، أنبيالر صوڭره أوليالر و صوڭره أهلِ صلاحت چكدكلرى خستهلقلره برر عبادتِ خالصه، برر هديهِٔ رحمانيه نظريله باقمشلر؛ صبر ايچنده شكر ايتمشلر. خالقِ رحيمڭ رحمتندن گلن بر عملياتِ جرّاحيه نوعندن گورمشلر. سن أى آه و فيزار ايدن خسته! بو نورانى قافلهيه إلتحاق ايتمك ايسترسهڭ، صبر ايچنده شكر ايت. يوقسه شكوا ايتسهڭ، اونلر سنى قافلهلرينه آلميهجقلر. أهلِ غفلتڭ چوقورلرينه دوشرسڭ!.. قراڭلقلى بر يولده گيدهجكسڭ.
أوت خستهلقلرڭ بر قسمى وار كه؛ أگر ئولومله نتيجهلنسه، معنوى شهيد حكمنده شهادت گبى بر ولايت درجهسنه سببيت ويرر. أزجمله: چوجق طوغورمقدن گلن خستهلقلر (حاشيه): بو خستهلغڭ معنوى شهادتى قزانديرماسى، لخوصه زمانى اولان قرق گونه قدردر. و قارين صانجيسيله، غرق و حرق و طاعون ايله وفات ايدن، شهيدِ معنوى اولديغى گبى، چوق مبارك خستهلقلر وار كه، ولايت درجهسنى ئولومله قزانديرر. هم خستهلق، دنيا عشقنى و علاقهسنى خفيفلشدرديگندن، وفات ايله دنيادن، أهلِ دنيا ايچون غايت أليم و آجى اولان مفارقتى تخفيف ايدر؛ بعضًا ده سَوْديرر.
— 413 —
اون آلتنجى دواء:
أى صيقنتيدن شكوا ايدن خسته! خستهلق، حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهده أڭ مهمّ و غايت گوزل اولان حرمت و مرحمتى تلقين ايدر. چونكه إنسانى وحشته و مرحمتسزلگه سَوق ايدن إستغنادن قورتارييور. چونكه اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى ٭ اَنْ رَاٰهُ اسْتَغْنٰى سرّيله، صحّت و عافيتدن گلن إستغناده بولونان بر نفسِ أمّاره، شايانِ حرمت چوق اخوّتلره قارشى حرمتى حسّ ايتمز. و شايانِ مرحمت و شفقت اولان مصيبتزدهلره و خستهلقليلره مرحمتى طويماز. نه وقت خسته اولسه، او خستهلقده عجزينى و فقرينى آڭلار، لايقِ حرمت اولان إخوانلرينه إحترام ايدر. زيارتنه گلن ويا اوڭا يارديم ايدن مؤمن قارداشلرينه قارشى حرمتى حسّ ايدر. و رقّتِ جنسيهدن گلن شفقتِ إنسانيه و أڭ مهمّ بر خصلتِ إسلاميه اولان مصيبتزدهلره قارشى مرحمتى حسّ ايدوب، اونلرى نفسنه قياس ايدهرك، اونلره تام معناسيله آجير، شفقت ايدر، ألندن گلسه معاونت ايدر، هيچ اولمازسه دعا ايدر، هيچ اولمازسه شرعًا سنّت اولان كيفنى صورمق ايچون زيارتنه گيدر، ثواب قزانير.
اون يدنجى دواء:
أى خستهلق واسطهسيله خيرات ياپامامقدن شكوا ايدن خسته! شكر ايت، خيراتڭ أڭ خالصنڭ قپوسنى سڭا آچان، خستهلقدر. خستهلق متماديًا خستهيه و ِللّٰه ايچون خستهيه باقيجيلره ثواب قزانديرمقله برابر، دعانڭ مقبوليتنه أڭ مهمّ بر وسيلهدر. أوت خستهلره باقمق أهلِ ايمان ايچون مهمّ ثوابى واردر. خستهلرڭ كيفنى صورمق، فقط خستهيى صيقمامق شرطيله زيارت ايتمك، سنّتِ سنيهدر؛ كفّارت الذنوب اولور. حديثده واردر كه: "خستهلرڭ دعاسنى آليڭز، اونلرڭ دعاسى مقبولدر." باخصوص خسته، أقربادن اولسه، خصوصًا پدر و والده اولسه، اونلره خدمت مهمّ بر عبادتدر، مهمّ بر ثوابدر. خستهلرڭ قلبنى خوشنود ايتمك، تسلّى ويرمك، مهمّ بر صدقه حكمنه گچر.
— 414 —
بختياردر او أولاد كه؛ پدر و والدهسنڭ خستهلق زماننده، اونلرڭ سريع التأثّر اولان قلبلرينى ممنون ايدوب خير دعالرينى آلير. أوت حياتِ إجتماعيهده أڭ محترم بر حقيقت اولان پدر و والدهسنڭ شفقتلرينه مقابل، خستهلقلرى زماننده كمالِ حرمت و شفقتِ فرزندانه ايله مقابله ايدن او ايى أولادڭ وضعيتنى و إنسانيتڭ علويتنى گوسترن او وفادار لوحهيه قارشى، حتّى ملائكهلر دخى "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب آلقيشلايورلر. أوت خستهلق زماننده، خستهلق ألمنى هيچه اينديرهجك غايت خوش و فرحلى، أطرافنده تظاهر ايدن شفقتلردن و آجيمق و مرحمتلردن گلن لذّتلر وار.
خستهنڭ دعاسنڭ مقبوليتى، أهمّيتلى بر مسئلهدر. بن اوتوز قرق سنهدن بَرى، بندهكى قولونج دينيلن بر خستهلقدن شفا ايچون دعا ايدردم. بن آڭلادم كه، خستهلق دعا ايچون ويريلمش. دعا ايله دعايى، يعنى دعا كندى كندينى قالديرمديغندن آڭلادم كه، دعانڭ نتيجهسى اُخرويدر؛
(حاشيه): أوت، بر قسم خستهلق دعانڭ سببِ وجودى ايكن، دعا خستهلغڭ عدمنه سبب اولسه، دعانڭ وجودى كندى عدمنه سبب اولور؛ بو ده اولاماز.
كنديسى ده بر نوع عبادتدر و خستهلق ايله عجزينى آڭلايوب درگاهِ إلٰهيهيه إلتجا ايدر. اونڭ ايچون اوتوز سنهدر شفا دعاسنى ايتديگم حالده، دعام ظاهرى قبول اولماديغندن، دعايى ترك ايتمك قلبمه گلمدى. زيرا خستهلق، دعانڭ وقتيدر؛ شفا، دعانڭ نتيجهسى دگل. بلكه جنابِ حكيمِ رحيم شفا ويرسه، فضلندن ويرر. هم دعا، ايستديگمز طرزده قبول اولمازسه مقبول اولمادى دينيلمز. خالقِ حكيم داها ايى بيلييور، منفعتمزه خيرلى نه ايسه اونى ويرر. بعضًا دنيايه عائد دعالريمزى، منفعتمز ايچون آخرتمزه چويرر، اويله قبول ايدر. هر نه ايسه... خستهلق سرّيله خلوصيت قزانان، خصوصًا ضعف و عجزدن و تذلّل و إحتياجدن گلن بر دعا قبوله چوق
— 415 —
ياقيندر. خستهلق بويله خالص بر دعانڭ مداريدر. هم ديندار اولان خسته، هم خستهيه باقان مؤمنلر ده بو دعادن إستفاده ايتمليدرلر.
اون سكزنجى دواء:
أى شكرى بيراقوب شكوايه گيرن خسته! شكوا، بر حقدن گلير. سنڭ بر حقّڭ ضايع اولمامش كه شكوا ايدييورسڭ. بلكه سنڭ اوستڭده حق اولان چوق شكرلر وار، ياپمادڭ. جنابِ حقّڭ حقّنى ويرمهدن، حقسز بر صورتده حق ايستهيورسڭ گبى شكوا ايدييورسڭ. سن، كندڭدن يوقارى مرتبهلردهكى صحّتلى اولانلره باقوب شكوا ايدهمزسڭ. بلكه سن، كندڭدن صحّت نقطهسنده آشاغى درجهلرده بولونان بيچاره خستهلره باقوب شكر ايتمكله مكلّفسڭ. سنڭ ألڭ قيريق ايسه، كسيلمش أللره باق! بر گوزڭ يوقسه، ايكى گوزى ده اولميان أعمالره باق! اللّٰهه شكر ايت. أوت نعمتده كندندن يوقارىيه باقوب شكوا ايتمگه هيچ كيمسهنڭ حقّى يوقدر. و مصيبتده هركسڭ حقّى، كندندن مصيبت نقطهسنده داها يوقارى اولانلره باقمقدر كه شكر ايتسين.
بو سرّ بعض رسالهلرده بر تمثيل ايله ايضاح ايديلمش. إجمالى شودر كه: بر ذات، بر بيچارهيى، بر منارهنڭ باشنه چيقارييور. منارهنڭ هر باصامغنده آيرى آيرى برر إحسان، برر هديه ويرييور. تام منارهنڭ باشنده ده أڭ بيوك بر هديهيى ويرييور. او متنوّع هديهلره قارشى اوندن تشكّر و منّتدارلق ايستديگى حالده؛ او خيرچين آدم، بتون او باصامقلرده گورديگى هديهلرى اونوتوب وياخود هيچه صايوب شكر ايتميهرك يوقارىيه باقار. كاشكه بو مناره داها اوزون اولسه ايدى، داها يوقارىيه چيقسه ايدم، نه ايچون او طاغ گبى وياخود اوتهكى مناره گبى چوق يوكسك دگل دييوب شكوايه باشلارسه، نه قدر بر كفرانِ نعمتدر، بر حقسزلقدر. اويله ده:
— 416 —
بر إنسان هيچلكدن وجوده گلوب، طاش اولميهرق، آغاج اولمايوب، حيوان قالميهرق، إنسان اولوب، مسلمان اولارق، چوق زمان صحّت و عافيت گوروب، يوكسك بر درجهِٔ نعمت قزانديغى حالده، بعض عارضهلرله، صحّت و عافيت گبى بعض نعمتلره لايق اولماديغى ويا سوءِ إختياريله ويا سوءِ إستعماليله ألندن قاچيرديغى وياخود ألى يتيشمديگى ايچون شكوا ايتمك، صبرسزلق گوسترمك، امان نه ياپدم بويله باشمه گلدى دييه ربوبيتِ إلٰهيهيى تنقيد ايتمك گبى بر حالت؛ مادّى خستهلقدن داها مصيبتلى، معنوى بر خستهلقدر. قيريلمش أل ايله دوگوشمك گبى، شكايتيله خستهلغنى زيادهلشديرر. عاقل اودر كه:
لِكُلِّ مُصِيبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
سرّيله تسليم اولوب صبر ايتسين؛ تا او خستهلق، وظيفهسنى بيتيرسين گيتسين.
اون طوقوزنجى دواء:
جميلِ ذو الجلالڭ بتون إسملرى أسماء الحسنى تعبيرِ صمدانيسيله گوسترييور كه، گوزلدرلر. موجودات ايچنده أڭ لطيف، أڭ گوزل، أڭ جامع آيينهِٔ صمديت ده حياتدر. گوزلڭ آيينهسى گوزلدر. گوزلڭ محاسنلرينى گوسترن آيينه گوزللشير. او آيينهنڭ باشنه او گوزلدن نه گلسه، گوزل اولديغى گبى؛ حياتڭ باشنه دخى نه گلسه، حقيقت نقطهسنده گوزلدر. چونكه گوزل اولان او أسماء الحسنىنڭ گوزل نقشلرينى گوسترر. حيات، دائما صحّت و عافيتده يكنسق گيتسه، ناقص بر آيينه اولور. بلكه بر جهتده عدم و يوقلغى و هيچلگى إحساس ايدوب صيقنتى ويرر. حياتڭ قيمتنى تنزيل ايدر. عمرڭ لذّتنى صيقنتىيه قلب ايدر. چابوق وقتمى گچيرهجگم دييه، صيقنتيدن يا سفاهته، يا أگلنجهيه آتيلير. حپس مدّتى گبى، قيمتدار عمرينه عداوت ايدوب، چابوق ئولديروب گچيرمك ايستهيور. فقط تحوّلده و حركتده و آيرى آيرى طورلر ايچنده يوارلانمقده اولان بر حيات، قيمتنى إحساس ايدييور، عمرڭ أهمّيتنى و لذّتنى بيلديرييور. مشقّتده و مصيبتده دخى اولسه، عمرڭ گچمهسنى ايستهمييور. "امان
— 417 —
گونش باتمادى، يا گيجه بيتمدى" دييه صيقنتيسندن اوف! اوف! ايتمييور. أوت غايت زنگين و ايشسز، إستراحت دوشگنده هر شيئى مكمّل بر أفنديدن صور؛ نه حالدهسڭ؟ ألبته، امان وقت گچمييور، گل بر شَشْ بَشْ اوينايالم، وياخود وقتى گچيرمك ايچون بر أگلنجه بولالم، گبى متألّمانه سوزلرى اوندن ايشيدهجكسڭ.. وياخود طولِ أملدن گلن، بو شيئم أكسيك، كاشكه شو ايشى ياپسه ايدم گبى شكوالرى ايشيدهجكسڭ. سن بر مصيبتزده ويا ايشجى و مشقّتلى بر حالده اولان بر فقيردن صور؛ نه حالدهسڭ؟ عقلى باشنده ايسه دييهجك كه: "شكرلر اولسون ربّمه، ايىيم، چاليشييورم. كاشكه چابوق گونش گيتمسه ايدى، بو ايشى ده بيتيرسه ايدم. وقت چابوق گچييور، عمر طورمييور گيدييور. واقعا زحمت چكييورم، فقط بو ده گچر، هر شى بويله چابوق گچييور." دييه، معنًا عمر نه قدر قيمتدار اولديغنى، گچمسندهكى تأسّفله بيلديرييور. ديمك مشقّت و چاليشمقله، عمرڭ لذّتنى و حياتڭ قيمتنى آڭلايور. إستراحت و صحّت ايسه، عمرى آجيلاشديرييور كه، گچمهسنى آرزو ايدييور.
أى خسته قارداش! بيل كه، باشقه رسالهلرده تفصيلاتيله قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگى گبى؛ مصيبتلرڭ، شرلرڭ، حتّى گناهلرڭ أصلى و مايهسى عدمدر. عدم ايسه شردر، قراڭلقدر. يكنسق إستراحت، سكوت، سكونت، توقّف گبى حالتلر عدمه، هيچلگه ياقينلغى ايچوندر كه، عدمدهكى قراڭلغى إحساس ايدوب صيقنتى ويرييور. حركت و تحوّل ايسه وجوددر، وجودى إحساس ايدر. وجود ايسه خالص خيردر، نوردر. مادام حقيقت بودر؛ سندهكى خستهلق، قيمتدار حياتى صافيلشديرمك، قوّتلشديرمك، ترقّى ايتديرمك و وجودڭدهكى سائر جهازاتِ إنسانيهيى او خستهلقلى عضوڭ أطرافنه معاونتدارانه متوجّه ايتمك و صانعِ حكيمڭ آيرى آيرى إسملرينڭ نقشلرينى گوسترمك گبى چوق وظيفهلر ايچون، او خستهلق سنڭ وجوديڭه مسافر اولارق گوندريلمشدر. إن شاء اللّٰه
— 418 —
چابوق وظيفهسنى بيتيرر گيدر. و عافيته دير كه؛ سن گل، بنم يرمده دائمى قال، وظيفهڭى گور، بو خانه سنڭدر، عافيتله قال.
يگرمنجى دواء:
أى دردينه درمان آرايان خسته! خستهلق ايكى قسمدر. بر قسمى حقيقى، بر قسمى وهميدر. حقيقى قسمى ايسه شافئِ حكيمِ ذو الجلال، كُرهِٔ أرض اولان أجزاخانهِٔ كبراسنده، هر درده بر دوا إستيف ايتمش. او دوالر ايسه، دردلرى ايسترلر. هر درده بر درمان خلق ايتمشدر. تداوى ايچون علاجلرى آلمق، إستعمال ايتمك مشروعدر. فقط تأثيرى و شفايى، جنابِ حقدن بيلمك گركدر. درمانى او ويرديگى گبى، شفايى ده او ويرييور. حاذق متديّن حكيملرڭ توصيهلرينى طوتمق، أهمّيتلى بر علاجدر. چونكه أكثر خستهلقلر سوءِ إستعمالاتدن، پرهيزسزلكدن و إسرافدن و خطيئاتدن و سفاهتدن و دقّتسزلكدن گلييور. متديّن حكيم، ألبته مشروع بر دائرهده نصيحت ايدر و وصاياده بولونور. سوءِ إستعمالاتدن، إسرافاتدن منع ايدر، تسلّى ويرر. خسته او وصايا و او تسلّىيه إعتماد ايدوب خستهلغى خفيفلشير، صيقنتى يرنده بر فرحلق ويرر.
امّا وهمى خستهلق قسمى ايسه؛ اونڭ أڭ مؤثّر علاجى، أهمّيت ويرمهمكدر. أهمّيت ويردكجه او بيور، شيشر. أهمّيت ويرمزسه كوچولور، طاغيلير. ناصلكه آريلره ايليشدكجه، إنسانڭ باشنه اوشوشورلر، آلديرمازسهڭ طاغيلير. هم قراڭلقده گوزينه صاللانان بر ايپدن گلن بر خياله أهمّيت ويردكجه بيور. حتّى بعضًا اونى ديوانه گبى قاچيرر؛ أهمّيت ويرمزسه، عادى بر ايپڭ ييلان اولماديغنى گورور، باشندهكى تلاشنه گولر. بو وهمى خستهلق چوق دوام ايتسه، حقيقته إنقلاب ايدر. وهّام و عصبى إنسانلرده فنا بر خستهلقدر. حبّهيى قبّه ياپار؛ قوّهِٔ معنويهسى قيريلير. خصوصًا مرحمتسز ياريم حكيملره وياخود إنصافسز دوقتورلره راست گلسه، أوهامنى داها زياده تحريك ايدر. زنگين ايسه مالى گيدر؛ يوقسه يا عقلى گيدر ويا صحّتى گيدر.
— 419 —
يگرمى برنجى دواء:
أى خسته قارداش! سنڭ خستهلغڭده مادّى ألم وار، فقط او مادّى ألمڭ تأثيرينى إزاله ايدهجك أهمّيتلى بر معنوى لذّت سنى إحاطه ايدييور. چونكه پدر و والدهڭ و أقرباڭ وارسه، چوقدن بَرى اونوتديغڭ غايت لذّتلى او أسكى شفقتلرى سنڭ أطرافڭده يڭيدن اويانوب، چوجقلق زمانڭده گورديگڭ او شيرين نظرلرى ينه گورمكله برابر؛ چوق گيزلى پردهلى قالان أطرافڭدهكى دوستلقلر، خستهلغڭ جاذبهسيله ينه سڭا قارشى محبّتدارانه باقدقلرندن، ألبته اونلره قارشى سنڭ بو مادّى ألمڭ پك اوجوز دوشر. هم سن مفتخرانه خدمت ايتديگڭ و إلتفاتلرينى قزانماسنه چاليشديغڭ ذاتلر، خستهلغڭ حكميله سڭا مرحمتكارانه خدمتكارلق ايتدكلرندن، أفنديلريڭه أفندى اولدڭ. هم إنسانلردهكى رقّتِ جنسيهيى و شفقتِ نوعيهيى كنديڭه جلب ايتديگڭدن، هيچدن چوق يارديمجى أحباب و شفقتلى دوست بولدڭ. هم چوق مشقّتلى خدمتلردن پايدوس أمرينى ينه خستهلقدن آلدڭ، إستراحت ايدييورسڭ. ألبته سنڭ جزئى ألمڭ، بو معنوى لذّتلره قارشى سنى شكوايه دگل، تشكّره سَوق ايتمليدر.
يگرمى ايكنجى دواء:
أى نزول گبى آغير خستهلقلره مبتلا اولان قارداش! أوّلا سڭا مژده ايدييورم كه؛ مؤمن ايچون نزول مبارك صاييلييور. بونى چوقدن أهلِ ولايتدن ايشيدييوردم. سرّينى بيلمزدم. بر سرّى شويله قلبمه گلييور كه: أهل اللّٰه، جنابِ حقّه واصل اولمق و دنيانڭ عظيم معنوى تهلكهلرندن قورتولمق و سعادتِ أبديهيى تأمين ايتمك ايچون، ايكى أساسى إختيارًا تعقيب ايتمشلر:
بريسى:رابطهِٔ موتدر. يعنى: دنيا فانى اولديغى گبى، كنديسى ده ايچنده وظيفهدار فانى بر مسافر اولديغنى دوشونمكله، حياتِ أبديهسنه او صورتله چاليشمشلر.
— 420 —
ايكنجيسى:نفسِ أمّارهنڭ و كور حسّياتڭ تهلكهلرندن قورتولمق ايچون، چلّهلر ايله، رياضتلرله نفسِ أمّارهنڭ ئولديرلمسنه چاليشمشلر.
سزلر أى يارى وجودينڭ صحّتنى غائب ايدن قارداش! سن إختيارسز قيصه و قولاى و سببِ سعادت اولان ايكى أساس سڭا ويريلمش كه؛ دائما سنڭ وجوديڭڭ وضعيتى، دنيانڭ زوالنى و إنسانڭ فانى اولديغنى إخطار ايدييور. داها دنيا سنى بوغامييور، غفلت سنڭ گوزيڭى قپايهمييور. و ياريم إنسان وضعيتنده بر ذاته، نفسِ أمّاره ألبته هوساتِ رذيله ايله و نفسانى مشتهيات ايله اونى آلداتاماز، چابوق او نفسڭ بلاسندن قورتولور.
ايشته مؤمن سرِّ ايمان ايله و تسليميت و توكّل ايله، او آغير نزول گبى خستهلقدن آز بر زمانده، أهلِ ولايتڭ چلّهلرى گبى إستفاده ايدهبيلير. او وقت او آغير خستهلق چوق اوجوز دوشر.
يگرمى اوچنجى دواء:
أى كيمسهسز، غريب، بيچاره خسته! خستهلغڭله برابر كيمسهسزلك و غربت، سڭا قارشى أڭ قاتى قلبلرى رقّته گتيريرسه و نظرِ شفقتى جلب ايدرسه؛ عجبا قرآنڭ بتون سورهلرينڭ باشلرنده كندينى رحمٰن الرحيم صفتيله بزه تقديم ايدن و بر لمعهِٔ شفقتيله عموم ياورولره قارشى عموم والدهلرى، او خارقه شفقتيله تربيه ايتديرن و هر بهارده بر جلوهِٔ رحمتيله زمين يوزينى نعمتلرله طولديران و أبدى بر حياتدهكى جنّت، بتون محاسنيله بر جلوهِٔ رحمتى اولان سنڭ خالقِ رحيمڭه ايمان ايله إنتسابڭ و اونى طانييوب خستهلغڭ لسانِ عجزيله نيازڭ، ألبته سنڭ بو غربتدهكى كيمسهسزلك خستهلغڭ، هر شيئه بدل اونڭ نظرِ رحمتنى سڭا جلب ايدر. مادام او وار، سڭا باقار، سڭا هر شى وار. أصل غربتده، كيمسهسزلكده قالان اودر كه؛ ايمان و تسليميتله اوڭا إنتساب ايتمهسين ويا إنتسابنه أهمّيت ويرمهسين.
— 421 —
يگرمى دردنجى دواء:
أى معصوم خسته چوجقلره و معصوم چوجقلر حكمنده اولان إختيارلره خدمت ايدن خسته باقيجيلر! سزڭ اوڭڭزده مهمّ بر تجارتِ اُخرويه وار. شوق و غيرت ايله او تجارتى قزانيڭز. معصوم چوجقلرڭ خستهلقلرينى، او نازك وجودلره بر إدمان، بر رياضت و ايلريده دنيانڭ دغدغهلرينه مقاومت ويرديرمك ايچون بر شيرينغه و بر تربيهِٔ ربّانيه گبى، چوجغڭ حياتِ دنيويهسنه عائد چوق حكمتلرله برابر و حياتِ روحيهسنه و تصفّئِ حياتنه مدار اولاجق بيوكلردهكى كفّارة الذنوب يرينه، معنوى و ايلريده وياخود آخرتده ترقّياتِ معنويهسنه مدار شيرينغهلر نوعندهكى خستهلقلردن گلن ثواب، پدر و والدهلرينڭ دفترِ أعمالنه، بِالخاصّه سرِّ شفقتله چوجغڭ صحّتنى كندى صحّتنه ترجيح ايدن والدهسنڭ صحيفهِٔ حسناتنه گيرديگى، أهلِ حقيقتجه ثابتدر. إختيارلره باقمق ايسه؛ هم عظيم ثواب آلمقله برابر، او إختيارلرڭ و بِالخاصّه پدر و والده ايسه، دعالرينى آلمق و قلبلرينى خوشنود ايتمك و وفاكارانه خدمت ايتمك، هم بو دنيادهكى سعادته، هم آخرتڭ سعادتنه مدار اولديغى رواياتِ صحيحه ايله و چوق وقوعاتِ تاريخيه ايله ثابتدر. إختيار پدر و والدهسنه تام إطاعت ايدن بختيار بر ولد، أولادندن عين وضعيتى گورديگى گبى؛ بدبخت بر ولد أگر أبويْننى رنجيده ايتسه، عذابِ اُخرويدن باشقه، دنياده چوق فلاكتلرله جزاسنى گورديگى، چوق وقوعاتله ثابتدر. أوت إختيارلره، معصوملره، يالڭز أقرباسنه باقمق دگل؛ بلكه أهلِ ايمان (مادام سرِّ ايمانله اخوّتِ حقيقيه وار) اونلره راست گلسه، محترم خسته إختيار اوڭا محتاج اولسه، روح و جانله اوڭا خدمت ايتمك إسلاميتڭ مقتضاسيدر.
يگرمى بشنجى دواء:
أى خسته قارداشلر! سز غايت نافع و هر درده دواء و حقيقى لذّتلى قدسى بر ترياق ايسترسهڭز، ايمانڭزى إنكشاف ايتديريڭز. يعنى توبه و إستغفار ايله و نماز و عبوديتله، او ترياقِ قدسى اولان ايمانى و ايماندن گلن
— 422 —
علاجى إستعمال ايديڭز. أوت دنيايه محبّت و علاقه يوزندن گويا عادتا أهلِ غفلتڭ دنيا گبى بيوك، خسته، معنوى بر وجودى واردر. ايمان ايسه، او دنيا گبى زوال و فراق ضربهلرينه، ياره و بره ايچنده اولان او معنوى وجودينه بردن شفا ويروب؛ يارهلردن قورتاروب، حقيقى شفا ويرديگنى پك چوق رسالهلرده قطعى إثبات ايتمشز.
— 422 —
هلقلريڭزى كفّارة الذنوب ياپسين. آمين آمين آمين...
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ ٭
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ طِبِّ الْقُلُوبِ وَ دَوَائِهَا وَ عَافِيَةِ الْاَبْدَانِ وَ شِفَائِهَا وَ نُورِ الْاَبْصَارِ وَ ضِيَائِهَا وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
٭ ٭ ٭
— 423 —
وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ
مئالى: "بو كتاب هر درده درماندر." توافقاتِ لطيفهدندر كه؛ رأفت بگڭ برنجى تسويددن غايت سرعتله يازديغى نسخه ايله برابر، خسروڭ يازديغى ديگر بر نسخهده، إختيارسز هيچ دوشونمهدن، سطر باشلرنده گلن ألفلرى صايدق؛ عينًا بو وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ جملهسنه توافق ايدييور.
(حاشيه-١): صوڭرهدن يازيلان إخطارڭ ايكى ألفى بو حسابه داخل اولاميهجغى ايچون داخل ايديلمهمشدر.
هم بو رسالهنڭ مؤلّفنڭ سعيد إسمنه، بر تك فرق ايله ينه توافق ايدييور.
(حاشيه-٢): مادام كرامتِ عَلَويهده و غوثيهده، سعيدڭ آخرنده ندا ايچون وضع ايديلمش بر ألف وار، (سعيدا) اولمش؛ بلكه فضله اولان بو ألف، او ألفه باقييور.
رأفت، خسرو
يالڭز رسالهنڭ عنواننه عائد يازيدهكى بر ألف حسابه داخل ايديلمهمشدر.
جاىِ حيرتدر كه: سليمان رشدينڭ يازديغى نسخه، هيچ ألف خاطره گلمهدن و دوشونمهدن، يوز اون درت ألف، يوز اون درت شفاىِ قدسيهيى تضمّن ايدن، يوز اون درت سُوَرِ قرآنيهنڭ عددينه توافقله برابر وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ شدّهلى لام بر صاييلمق جهتيله، يوز اون درت حرفنه تام تامنه توافق ايدييور.
٭ ٭ ٭
— 424 —
يگرمى بشنجى لمعهنڭ ذيلى
اون يدنجى مكتوب
(چوجق تعزيهنامهسى)
(مقام مناسبتيله بورايه آلينمشدر.)
بِاسْمِهِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
عزيز آخرت قارداشم حافظ خالد أفندى!
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ اِذَا اَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
قارداشم، چوجغڭ وفاتى بنى متأثّر ايتدى. فقط اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ قضايه رضا، قدره تسليم إسلاميتڭ بر شعاريدر. جنابِ حق سزلره صبرِ جميل ويرسين. مرحومى ده، سزه ذخيرهِٔ آخرت و شفاعتجى ياپسين. سزه و سزڭ گبى متّقى مؤمنلره بيوك بر مژده و حقيقى بر تسلّى گوسترهجك "بش نقطه"يى بيان ايدرز:
— 425 —
برنجى نقطه:
قرآنِ حكيمده وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ سرّى و مئالى شودر كه: مؤمنلرڭ قبل البلوغ وفات ايدن أولادلرى، جنّتده أبدى، سَويملى، جنّته لايق بر صورتده دائمى چوجق قالاجقلرينى.. و جنّته گيدن پدر و والدهلرينڭ قوجاقلرنده أبدى مدارِ سرورلرى اولاجقلرينى.. و چوجق سومك و أولاد اوقشامق گبى أڭ لطيف بر ذوقى، أبويْننه تأمينه مدار اولاجقلرينى.. و هر بر لذّتلى شيئڭ جنّتده بولونديغنى.. جنّت تناسل يرى اولماديغندن، أولاد محبّتى و اوقشاماسى اولماديغنى ديينلرڭ حكملرى حقيقت اولماديغنى.. هم دنياده اون سنهلك قيصه بر زمانده تألّماتله قاريشق أولاد سومسنه و اوقشاماسنه بدل صافى، ألمسز ميليونلر سنه أبدى أولاد سومسنى و اوقشاماسنى قزانمق، أهلِ ايمانڭ أڭ بيوك بر مدارِ سعادتى اولديغنى شو آيتِ كريمه وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ جملهسيله إشارت ايدييور و مژده ويرييور.
ايكنجى نقطه:
بر زمان بر ذات، بر زندانده بولونويور. سَويملى بر چوجغى ياننه گوندريلمش. او بيچاره محبوس، هم كندى ألمنى چكييور، هم ولدينڭ إستراحتنى تأمين ايدهمديگى ايچون، اونڭ زحمتيله متألّم اولويوردى. صوڭره مرحمتكار حاكم اوڭا بر آدم گوندرر، دير كه: "شو چوجق چندان سنڭ أولادڭدر، فقط بنم رعيتم و ملّتمدر. اونى بن آلاجغم، گوزل بر سرايده بسلتديرهجگم." او آدم آغلار، صيزلار؛ "بنم مدارِ تسلّيم اولان أولاديمى ويرميهجگم" دير. اوڭا آرقداشلرى دير كه: "سنڭ تأثّراتڭ معناسزدر. أگر سن چوجغه آجييورسهڭ، چوجق شو ملوّث، عفونتلى، صيقنتيلى زندانه بدل؛ فرحلى، سعادتلى بر سرايه گيدهجك. أگر سن نفسڭ ايچون متأثّر اولويورسهڭ، منفعتڭى آرايورسهڭ؛ چوجق بوراده قالسه، موقّةً شبههلى بر منفعتڭله برابر، چوجغڭ مشقّتلرندن چوق صيقنتى و ألم چكمك وار. أگر اورايه گيتسه، سڭا بيڭ منفعتى
— 426 —
وار. چونكه پادشاهڭ مرحمتنى جلبه سبب اولور، سڭا شفاعتجى حكمنه گچر. پادشاه، اونى سنڭله گوروشديرمك آرزو ايدهجك. ألبته گوروشمك ايچون اونى زندانه گوندرميهجك، بلكه سنى زنداندن چيقاروب او سرايه جلب ايدهجك، چوجقله گوروشديرهجك. شو شرطله كه، پادشاهه أمنيتڭ و إطاعتڭ وارسه..."
ايشته شو تمثيل گبى، عزيز قارداشم، سنڭ گبى مؤمنلرڭ أولادى وفات ايتدكلرى وقت شويله دوشونملى: شو ولد معصومدر، اونڭ خالقى دخى رحيم و كريمدر. بنم ناقص تربيه و شفقتمه بدل، غايت كامل اولان عنايت و رحمتنه آلدى. دنيانڭ ألملى، مصيبتلى، مشقّتلى زندانندن چيقاروب جنّت الفردوسنه گوندردى. او چوجغه نه موطلى! شو دنياده قالسه ايدى، كيم بيلير نه شكله گيرردى؟ اونڭ ايچون بن اوڭا آجيمييورم، بختيار بيلييورم. قالدى كندى نفسمه عائد منفعتى ايچون، كنديمه دخى آجيمييورم، أليم متأثّر اولمايورم. چونكه دنياده قالسه ايدى، اون سنهلك موقّت ألمله قاريشق بر أولاد محبّتى تأمين ايدهجكدى. أگر صالح اولسه ايدى، دنيا ايشنده مقتدر اولسه ايدى، بلكه بڭا يارديم ايدهجكدى. فقط وفاتيله، أبدى جنّتده اون ميليون سنه بڭا أولاد محبّتنه مدار و سعادتِ أبديهيه وسيله بر شفاعتجى حكمنه گچر. ألبته و ألبته مشكوك، معجّل بر منفعتى غائب ايدن، محقّق و مؤجّل بيڭ منفعتى قزانان؛ أليم تأثّرات گوسترمز؛ مأيوسانه فرياد ايتمز.
اوچنجى نقطه:
وفات ايدن چوجق، بر خالقِ رحيمڭ مخلوقى، مملوكى، عبدى و بتون هيئتيله اونڭ مصنوعى و اوڭا عائد اولارق أبويْننڭ بر آرقداشى ايدى كه؛ موقّةً أبويْننڭ نظارتنه ويريلمش. پدر و والدهيى اوڭا خدمتكار ايتمش. أبويْننڭ او خدمتلرينه مقابل، معجّل بر اجرت اولارق لذّتلى بر شفقت ويرمش.
— 427 —
شيمدى بيڭدن طوقوز يوز طقسان طوقوز حصّه صاحبى اولان او خالقِ رحيم، مقتضاىِ رحمت و حكمت اولارق او چوجغى سنڭ ألڭدن آلسه، خدمتڭه خاتمه ويرسه؛ صورى بر حصّه ايله، حقيقى بيڭ حصّه صاحبنه قارشى شكوايى آڭديرهجق بر طرزده مأيوسانه حزن و فرياد ايتمك أهلِ ايمانه ياقيشماز، بلكه أهلِ غفلت و ضلالته ياقيشييور.
دردنجى نقطه:
أگر دنيا أبدى اولسه ايدى، إنسان ايچنده أبدى قالسه ايدى و فراق أبدى اولسه ايدى؛ أليمانه تأثّرات و مأيوسانه تألّماتڭ بر معناسى اولوردى. فقط مادام دنيا بر مسافرخانهدر؛ وفات ايدن چوجق نرهيه گيتمشسه، سز ده بز ده اورايه گيدهجگز. و هم بو وفات اوڭا مخصوص دگل، عمومى بر جادّهدر. هم مادام مفارقت دخى أبدى دگل؛ ايلريده هم برزخده، هم جنّتده گوروشولهجكدر. اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ ديمهلى.. او ويردى، او آلدى. "الحمد لِلّٰهِ على كلّ حال" صبر ايله شكر ايتملى.
بشنجى نقطه:
رحمتِ إلٰهيهنڭ أڭ لطيف، أڭ گوزل، أڭ خوش، أڭ شيرين جلوهلرندن اولان شفقت؛ بر إكسيرِ نورانيدر. عشقدن چوق كسكيندر. چابوق جنابِ حقّه وصوله وسيله اولور. ناصل عشقِ مجازى و عشقِ دنيوى پك چوق مشكلاتله عشقِ حقيقىيه إنقلاب ايدر، جنابِ حقّى بولور. اويله ده شفقت (فقط مشكلاتسز) داها قيصه، داها صافى بر طرزده قلبى جنابِ حقّه ربط ايدر. گرك پدر و گرك والده، ولدينى بتون دنيا گبى سَورلر. ولدى ألندن آلينديغى وقت، أگر بختيار ايسه، حقيقى أهلِ ايمان ايسه؛ دنيادن يوزينى چويرر، منعمِ حقيقىيى بولور. دير كه: "دنيا مادام فانيدر، دگمييور علاقهِٔ قلبه..." ولدى نرهيه گيتمشسه اورايه قارشى بر علاقه پيدا ايدر، بيوك معنوى بر حال قزانير.
— 428 —
أهلِ غفلت و ضلالت، شو بش حقيقتدهكى سعادت و مژدهدن محرومدرلر. اونلرڭ حالى نه قدر أليم اولديغنى شونڭله قياس ايديڭز كه: بر إختيار خانم غايت سَوْديگى سَويملى تك بر چوجغنى سكراتده گوروب، دنياده توهّمِ أبديت حكمنجه غفلت ويا ضلالت نتيجهسنده؛ موتى، عدم و فراقِ أبدى تصوّر ايتديگندن، يوموشاق دوشگنه بدل قبرڭ طوپراغنى دوشونوب غفلت ويا ضلالت جهتيله، أرحم الراحمينڭ جنّتِ رحمتنى، فردوسِ نعمتنى دوشونمديگندن، نه قدر مأيوسانه بر حزن و ألم چكديگنى قياس ايدهبيليرسڭ. فقط وسيلهِٔ سعادتِ داريْن اولان ايمان و إسلاميت، مؤمنه دير كه: شو سكراتده اولان چوجغڭ خالقِ رحيمى، اونى بو فانى دنيادن چيقاروب جنّتنه گوتورهجك. هم سڭا شفاعتجى، هم أبدى بر أولاد ياپاجق. مفارقت موقّتدر، مراق ايتمه؛
اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ ٭ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
دى، صبر ايت.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 429 —
يگرمى آلتنجى لمعه
إختيارلر لمعهسى
(يگرمى آلتى رجا و ضياءِ تسلّىيى جامعدر.)
إخطار:
هر بر"رجا"نڭباشنده معنوى درديمى غايت أليم و سزى متأثّر ايدهجك درجهده يازديغمڭ سببى: قرآنِ حكيمدن گلن علاجڭ فوق العاده تأثيرينى گوسترمك ايچوندر. إختيارلره عائد بو لمعه، اوچ درت جهتله حسنِ إفادهيى محافظه ايدهمهمش.
برنجيسى:سرگذشتِ حياتمه عائد اولديغى ايچون، او زمانلره خيالًا گيدوب او حالتده يازيلديغندن؛ إفاده، إنتظامنى محافظه ايدهمدى.
ايكنجيسى:صباح نمازندن صوڭره غايت يورغونلق حسّ ايتديگم بر زمانده، هم سرعته مجبوريت تحتنده يازيلديغندن إفادهده مشوّشيت دوشمش.
اوچنجيسى:يانمده دائم يازاجق بولونماديغندن، يانمده بولونان كاتبڭ ده رسالهِٔ نوره عائد درت بش وظيفهسى اولمقله، تصحيحاتنه تام وقت بولامديغمزدن إنتظامسز قالدى.
دردنجيسى:تأليفڭ عقبنده ايكيمز ده يورغون اولارق، معنايى دقّتله دوشونهميهرك، غايت سطحى بر تصحيحله إكتفا ايديلديگندن، طرزِ إفادهده ألبته قصورلر بولونهجق. عالىجناب إختيارلردن، إفادهدهكى قصورلريمه نظرِ مسامحه ايله باقمق؛ و رحمتِ إلٰهيه بوش اولارق دونديرمديگى مبارك إختيارلر، أللرينى درگاهِ إلٰهيهيه آچدقلرى وقت بزى ده دعالرنده داخل ايتسينلر.
— 430 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
كهٰيٰعص ٭ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا ٭ قَالَ رَبِّ اِنِّى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا ٭
شو لمعه يگرمى آلتى رجادر.
برنجى رجا:
أى سنِّ كماله گلن محترم إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! بن ده سزڭ گبى إختيارم. إختيارلق زماننده آرا صيره بولديغم رجالرى و او رجالردهكى تسلّى نورينه سزى ده تشريك ايتمك آرزوسيله، باشمدن گچن بعض حالاتى يازاجغم. گورديگم ضيا و راست گلديگم رجا قپولرى، ألبته بنم ناقص و مشوّش إستعداديمه گوره گورولمش، آچيلمش. إن شاء اللّٰه سزلرڭ صافى و خالص استعدادلريڭز، گورديگم ضيايى پارلاتديرهجق؛ بولديغم رجايى داها زياده قوّتلشديرهجك.
ايشته گلهجك او رجالرڭ و ضيالرڭ منبعى، معدنى، چشمهسى؛ ايماندر.
ايكنجى رجا:
إختيارلغه گيرديگم زمان؛ بر گون گوز موسمنده، ايكندى وقتنده، يوكسك بر طاغده دنيايه باقدم. بردن غايت رقّتلى و حزين و بر جهتده قراڭلقلى بر حالت بڭا گلدى. گوردم كه؛ بن إختيارلاندم، گوندوز ده
— 431 —
إختيارلانمش، سنه ده إختيارلانمش، دنيا ده إختيارلانمش. بو إختيارلقلر ايچنده دنيادن فراق و سَوْدكلرمدن إفتراق زمانى ياقينلاشديغندن، إختيارلق بنى زياده صارصدى. بردن رحمتِ إلٰهيه اويله بر صورتده إنكشاف ايتدى كه؛ او رقّتلى حزن و فراقى، قوّتلى بر رجا و پارلاق بر تسلّى نورينه چويردى. أوت أى بنم گبى إختيارلر! قرآنِ حكيمده يوز يرده "الرحمٰن الرحيم" صفتلريله كندينى بزلره تقديم ايدن و دائما زمينڭ يوزنده مرحمت ايستهين ذىحياتلرڭ إمدادينه رحمتنى گوندرن و غيبدن هر سنه بهارى حدسز نعمت و هديهلريله طولديروب رزقه محتاج بزلره يتيشديرن و ضعف و عجز درجهسى نسبتنده رحمتنڭ جلوهسنى زياده گوسترن بر خالقِ رحيممزڭ رحمتى، بو إختيارلغمزده أڭ بيوك بر رجا و أڭ قوّتلى بر ضيادر. بو رحمتى بولمق، ايمان ايله او رحمانه إنتساب ايتمك و فرائضى قيلمقله اوڭا إطاعت ايتمكدر.
اوچنجى رجا:
بر زمان گنجلك گيجهسنڭ اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم وقت كنديمه باقدم؛ وجودم قبر طرفنه بر اينشدن قوشار گبى گيدييور. نيازئِ مصرينڭ
گونده بر طاشى بناىِ عمريمڭ دوشدى يره،
جان ياتار غافل، بناسى اولدى ويران بىخبر...
ديديگى گبى، روحمڭ خانهسى اولان جسممڭ ده هر گون بر طاشى دوشمكله ييپرانييور و دنيا ايله بنى قوّتلى باغلايان اميدلرم، أمللرم قوپمغه باشلاديلر. حدسز دوستلرمدن و سَوْدكلرمدن مفارقت زماننڭ ياقينلاشديغنى حسّ ايتدم. او معنوى و چوق درين و دواسز گورونن يارهنڭ مرهمنى آرادم، بولامدم. ينه نيازئِ مصرى گبى ديدم كه:
— 432 —
دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم،
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر!
(حاشيه): يعنى: بنم قلبم بتون قوّتيله بقا ايستديگى حالده؛ حكمتِ إلٰهيه، جسدمڭ خرابيتنى إقتضا ايدييور. حكيمِ لقمان ده چارهسنى بولامديغى درمانسز بر درده دوشدم.
او وقت بردن مرحمتِ إلٰهيهنڭ لسانى، مثالى، تمثالى، دلّالى، ممثّلى اولان پيغمبرِ ذىشان عليه الصلاة والسلامڭ نورى و شفاعتى و بشره گتيرديگى هديهِٔ هدايتى، او درمانسز حدسز ظن ايتديگم يارهيه گوزل بر مرهم و ترياق اولدى. قراڭلقلى يأسمى، نورلى بر رجايه چويردى.
أوت أى بنم گبى إختيارلغنى حسّ ايدن محترم إختيار و إختيارهلر! بز گيدييورز، آلدانمقده فائده يوق. گوزيمزى قپامقله بزى بوراده طورديرمازلر، سَوقيات وار. فقط غفلتدن و قسمًا ده أهلِ ضلالتدن گلن ظلمات أوهاملريله بزه فراقلى و قراڭلقلى گورونن برزخ مملكتى، أحبابلرڭ مجمعيدر. باشده شفيعمز اولان حبيب اللّٰه عليه الصلاة والسلام ايله بتون دوستلريمزه قاووشمق عالميدر. أوت بيڭ اوچ يوز أللى سنهده، هر سنه اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ سلطانى و اونلرڭ روحلرينڭ مربّيسى و عقللرينڭ معلّمى و قلبلرينڭ محبوبى و هر گونده اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون او امّتنڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، صحيفهِٔ حسناتنه علاوه ايديلن و شو كائناتدهكى مقاصدِ عاليهِٔ إلٰهيهنڭ مدارى و موجوداتڭ قيمتلرينڭ تعاليسنڭ سببى اولان او ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، دنيايه گلديگى دقيقهده "اُمّتى اُمّتى" روايتِ صحيحه ايله و كشفِ صادقله ديديگى گبى، محشرده هركس "نفسى نفسى" ديديگى زمان، ينه "اُمّتى اُمّتى" دييهرك أڭ قدسى و أڭ يوكسك بر فداكارلق ايله، ينه شفاعتيله امّتنڭ إمدادينه قوشان بر
— 433 —
ذاتڭ گيتديگى عالمه گيدييورز. و او گونشڭ أطرافنده حدسز أصفيا و أوليا ييلديزلريله ايشيقلانان اويله بر عالمه گيدييورز.
ايشته او ذاتڭ شفاعتى آلتنه گيروب و نورندن إستفاده ايتمهنڭ و ظلماتِ برزخيهدن قورتولمانڭ چارهسى: سنّتِ سنيهيه إتّباعدر.
دردنجى رجا:
بر زمان إختيارلغه آياق باصديغمدن، غفلتى إدامه ايتديرن صحّتِ بدنم ده بوزولمشدى. إختيارلقله خستهلق، متّفقًا بڭا هجوم ايتدى. باشمه ووره ووره اويقومى قاچيرديلر. چولوق چوجق، مال گبى بنى دنيا ايله باغلايهجق علاقهلر ده يوقدى. گنجلك سرسملگيله ضايع ايتديگم سرمايهِٔ عمريمڭ ميوهلرينى؛ بتون گناهلر، خطيئاتلر گوردم. نيازئِ مصرى گبى فرياد أيلهيهرك ديدم:
بر تجارت ياپمدم، نَقْدِ عمر اولدى هبا،
يوله گلدم لٰكن گوچمش جمله كروان بىخبر.
آغلايوب نالان ايدوب دوشدم يوله تنها غريب،
ديده گريان، سينه بريان، عقل حيران بىخبر.
او وقت غربتده ايدم. مأيوسانه بر حزن و ندامتكارانه بر تأسّف و إستمدادكارانه بر حسرت حسّ ايتدم. بردن قرآنِ معجز البيان إمداده يتيشدى. بڭا او قدر قوّتلى بر رجا قپوسنى آچدى و اويله حقيقى بر تسلّى ضياسنى ويردى كه، او وضعيتمڭ يوز درجه فوقندهكى يأسى دخى إزاله ايدر و او قراڭلقلرى طاغيدهبيليردى.
أوت أى بنم گبى دنيا ايله علاقهلرى كسيلمگه باشلايان و دنيا ايله باغلانان ايپلرى قوپمغه يوز طوتان محترم إختيار و إختيارهلر! بو دنيايى أڭ مكمّل و منتظم بر
— 434 —
شهر، بر سراى حكمنده خلق ايدن بر صانعِ ذو الجلال، ممكن ميدر كه؛ او شهرده، او سرايده أڭ أهمّيتلى مسافرلريله و دوستلريله قونوشماسين، گوروشمهسين. مادام بيلهرك بو سرايى ياپمش و إراده و إختيار ايله تنظيم و تزيين ايتمش؛ ألبته ناصلكه "ياپان بيلير" اويله ده "بيلن قونوشور". مادام بو سرايى، بو شهرى بزه گوزل بر مسافرخانه و تجارتگاه ياپمش؛ ألبته بزه قارشى مناسباتنى و بزدن آرزولرينى گوسترهجك بر دفترى، بر كتابى بولونهجقدر.
ايشته او قدسى دفترڭ أڭ مكمّلى؛ قرق وجهله معجزه و هر دقيقهده هيچ اولمازسه يوز ميليونڭ ديللرنده گزن، نور سرپن و هر بر حرفنده أصغرى اولارق اون ثواب و اون حسنه و بعضًا اون بيڭ و بعضًا ليلهِٔ قدر سرّيله بر حرفنه اوتوز بيڭ حسنه و ميوهِٔ جنّت و نورِ برزخ ويرن قرآنِ معجز البياندر. بو مقامده اوڭا رقابت ايدهجك كائناتده هيچ بر كتاب يوقدر و هيچ بر كيمسه گوسترهمز. مادام بو ألمزدهكى قرآن، سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ ربوبيتِ مطلقهسى نقطهسندن و عظمتِ الوهيتى جهتندن و إحاطهِٔ رحمتى جانبندن گلن كلاميدر، فرمانيدر؛ بر معدنِ رحمتيدر. اوڭا ياپيش. هر درده بر دوا، هر ظلمته بر ضيا، هر يأسه بر رجا، ايچنده واردر.
ايشته بو أبدى خزينهنڭ آناختارى ايماندر و تسليمدر و اونى ديڭلهيوب قبول ايتمك و اوقومقدر.
بشنجى رجا:
بر زمان إختيارلغمڭ مبدأنده، بر إنزوا آرزوسيله، إستانبولڭ بوغاز طرفندهكى يوشع تپهسنده، يالڭزلقله روحم بر إستراحت آرادى. بر گون او يوكسك تپهده، دائرهِٔ اُفقه، أطرافه باقدم. غايت حزين و رقّتلى بر لوحهِٔ زوال و فراقى، إختيارلغڭ إخطاريله گوردم. شجرهِٔ عمريمڭ قرق بشنجى سنهسى اولان قرق بشنجى دالندهكى يوكسك مقامندن، تا حياتمڭ آشاغى طبقهلرينه نظر
— 435 —
گزديردم. گوردم كه؛ او آشاغيده، هر بر دالنده، هر بر سنهنڭ ظرفنده سَوْدكلرمدن و علاقهدارلرمدن و طانيشدقلرمدن حدسز جنازهلر وار. و او فراق و إفتراقدن گلن غايت رقّتلى بر معنوى تأثّرات ايچنده، فضولئِ بغدادى گبى، مفارقت ايدن دوستلرى دوشونهرك أنين ايدوب:
وصلنى ياد أيلهدكجه آغلارم،
تا نَفَس وار ايسه قورو جسممده فرياد أيلرم.
دييهرك بر تسلّى، بر نور، بر رجا قپوسنى آرادم. بردن، آخرته ايمان نورى إمداده يتيشدى. هيچ سونمز بر نور، هيچ قيريلماز بر رجا ويردى.
أوت أى بنم گبى إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! مادام آخرت وار و مادام باقيدر و مادام دنيادن داها گوزلدر و مادام بزى يارادان ذات هم حكيم، هم رحيمدر.. إختيارلقدن شكوا و تأسّف ايتمهملىيز. بِالعكس إختيارلق، ايمان ايله عبادت ايچنده سنِّ كماله گلوب، وظيفهِٔ حياتدن ترخيص و عالمِ رحمته إستراحت ايچون گيتمگه بر علامت اولديغى جهتله اوندن ممنون اولمالىيز.
أوت نصِّ حديث ايله؛ نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله؛ قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديلهجگندن و بو كائناتڭ خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيرهجگندن خبر ويردكلرى گبى، اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوهلريله، بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن؛ ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده، روىِ زمينده
— 436 —
آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازهلرينى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونهسى اولارق نباتات طائفهلرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذىروحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمهنڭ بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقهدار اولان إنساندهكى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان عشقِ بقا و شوقِ أبديت و آمالِ سرمديت، بِالبداهه إشارت و دلالتيله بو عالمِ فانيدن صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه، دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمهيى إستلزام ايدرلر.
(حاشيه): أوت، ثبوتى بر أمرى إخبار ايتمهنڭ قولايلغى و إنكار و نفى ايتمهنڭ غايت مشكل اولديغى، بو تمثيلدن گورونور. شويله كه: برى ديسه: "ميوهلرى سوت قونسروهلرى اولان غايت خارقه بر باغچه، كُرهِٔ أرض اوزرنده واردر." ديگرى ديسه: "يوقدر." إثبات ايدن، يالڭز اونڭ يرينى وياخود بعض ميوهلرينى گوسترمكله قولايجه دعواسنى إثبات ايدر. إنكار ايدن آدم، نفينى إثبات ايتمك ايچون، بتون كُرهِٔ أرضى گورمك و گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلير. عينًا اويله ده: جنّتى إخبار ايدنلر، يوز بيڭلر ترشّحاتنى، ميوهلرينى، آثارينى گوستردكلرندن قطعِ نظر.. ايكى شاهدِ صادقڭ ثبوتنه شهادتلرى كافى گليركن؛ اونى إنكار ايدن حدسز بر كائناتى، حدسز أبدى زمانى تماشا ايتمك و گورمك و ألهدكدن صوڭره إنكارينى إثبات ايدهبيلير، عدمنى گوسترهبيلير.
ايشته أى إختيار قارداشلر! ايمانِ آخرتڭ نه قدر قوّتلى اولديغنى آڭلايڭز.
مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس،
— 437 —
"ايمانِ بِالآخرت"در و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گلهبيلير. بز إختيارلر "الحمد لِلّٰهِ على كمالِ الايمان" دييوب، إختيارلغمزه سَوينملىيز.
آلتنجى رجا:
بر زمان أليم بر أسارتمده، إنسانلردن توحّش ايدوب بارلا يايلاسنده چام طاغنڭ تپهسنده يالڭز قالدم. يالڭزلقده بر نور آرايوردم. بر گيجه، او يوكسك تپهنڭ باشندهكى يوكسك بر چام آغاجنڭ اوستندهكى اوستى آچيق اوطهجقده ايدم. اوچ درت غربتى بربرى ايچنده إختيارلق بڭا إخطار ايتدى. آلتنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى؛ او گيجه ايصسز، سسسز، يالڭز آغاجلرڭ خيشيرتيلرندن و همهمهلرندن گلن حزين بر صدا، بر سس رقّتمه، إختيارلغمه، غربتمه زياده طوقوندى. إختيارلق بڭا إخطار ايتدى كه؛ گوندوز ناصل شو سياه بر قبره تبدّل ايتدى، دنيا سياه كفننى گيدى، اويله ده؛ سنڭ عمريڭڭ گوندوزى ده گيجهيه و دنيا گوندوزى ده برزخ گيجهسنه و حياتڭ يازى دخى ئولومڭ قيش گيجهسنه إنقلاب ايدهجگنى قلبمڭ قولاغنه سويلهدى. نفسم بِالمجبوريه ديدى: أوت بن وطنمدن غريب اولديغم گبى، بو أللى سنه ظرفندهكى عمرمده زوال بولان سَوْدكلرمدن آيرى دوشديگمدن و آرقهلرنده اونلره آغلايهرق قالديغمدن، بو وطن غربتندن داها زياده حزين و أليم بر غربتدر. و بو گيجه و طاغڭ غريبانه وضعيتندهكى حزين غربتدن داها زياده حزين و أليم بر غربته ياقينلاشييورم كه، بتون دنيادن بردن مفارقت زمانى ياقينلاشديغنى إختيارلق بڭا خبر ويرييور. بو غربت غربت ايچنده و بو حزن حزن ايچندهكى وضعيتدن بر رجا، بر نور آرادم. بردن ايمانِ بِاللّٰه إمداده يتيشدى. اويله بر اُنسيت ويردى كه؛ بولونديغم مضاعف وحشت بيڭ دفعه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او تسلّى كافى گليردى.
— 438 —
أوت أى إختيار و إختيارهلر! مادام رحيم بر خالقمز وار؛ بزم ايچون غربت اولاماز. مادام او وار، بزم ايچون هر شى وار. مادام او وار، ملائكهلرى ده وار. اويله ايسه بو دنيا بوش دگل. خالى طاغلر، بوش صحرالر جنابِ حقّڭ عباديله طولودر. ذىشعور عبادندن باشقه، اونڭ نوريله، اونڭ حسابيله طاشى ده آغاجى ده برر مونس آرقداش حكمنه گچر؛ لسانِ حال ايله بزم ايله قونوشهبيليرلر و أگلنديررلر. أوت بو كائناتڭ موجوداتى عددنجه و بو بيوك كتابِ عالمڭ حرفلرى صاييسنجه وجودينه شهادت ايدن و ذىروحلرڭ مدارِ شفقت و رحمت و عنايت اولابيلن جهازاتى و مطعوماتى و نعمتلرى عددنجه رحمتنى گوسترن دليللر، شاهدلر، بزه رحيم، كريم، أنيس، ودود اولان خالقمزڭ، صانعمزڭ، حاميمزڭ درگاهنى گوسترييورلر. او درگاهده أڭ مقبول بر شفاعتجى، عجز و ضعفدر. و عجز و ضعفڭ تام زمانى ده، إختيارلقدر. بويله بر درگاهه مقبول بر شفاعتجى اولان إختيارلقدن كوسمك دگل، سومك لازمدر.
يدنجى رجا:
بر زمان إختيارلغمڭ باشلانغيجنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايتديگى هنگامده، آنقرهدهكى أهلِ دنيا، بنى أسكى سعيد ظن ايدوب اورايه ايستديلر؛ گيتدم. گوز موسمنڭ آخرلرنده آنقرهنڭ بندن چوق زياده إختيارلانمش، ييپرانمش، أسكيمش قلعهسنڭ باشنه چيقدم. او قلعه، تحجّر ايتمش حادثاتِ تاريخيه صورتنده بڭا گوروندى. سنهنڭ إختيارلق موسمى ايله بنم إختيارلغم، قلعهنڭ إختيارلغى، بشرڭ إختيارلغى، شانلى عثمانلى دولتنڭ إختيارلغى و خلافت سلطنتنڭ وفاتى و دنيانڭ إختيارلغى؛ بڭا غايت حزين و رقّتلى و فرقتلى بر حالت ايچنده، او يوكسك قلعهده گچمش زمانڭ درهلرينه و گلهجك زمانڭ طاغلرينه باقديردى و باقدم. بربرى ايچنده بنى إحاطه ايدن درت بش إختيارلق قراڭلقلرى ايچنده، آنقرهده أڭ قره بر حالتِ روحيه
— 439 —
حسّ ايتديگمدن، (حاشيه): او زمان بو حالتِ روحيه فارسى بر مناجات صورتنده قلبه گلدى، يازدم. آنقرهده حباب رسالهسنده طبع ايديلمشدر. بر نور، بر تسلّى، بر رجا آرادم.
صاغه، يعنى ماضى اولان گچمش زمانه باقوب تسلّى آراركن؛ بڭا ماضى، پدريمڭ و أجداديمڭ و نوعمڭ بر مزارِ أكبرى صورتنده گوروندى، تسلّى يرينه وحشت ويردى. صول طرفم اولان إستقباله درمان آراركن باقدم. گوردم كه: بنم و أمثالمڭ و نسلِ آتينڭ بيوك و قراڭلقلى بر قبرى صورتنده گوروندى، اُنسيت يرينه دهشت ويردى. صاغ ايله صولدن توحّش ايدوب حاضر گونمه باقدم. او غفلتلى و تاريخوارى نظريمه او حاضر گون، ياريم ئولمكده و حركتِ مذبوحانهدهكى إضطراب چكن جسممڭ جنازهسنى طاشييان بر تابوت صورتنده گوروندى. صوڭره بو جهتدن دخى مأيوس اولونجه، باشمى قالديروب عمريمڭ آغاجنڭ باشنه باقدم. گوردم كه؛ او آغاجڭ تك بر ميوهسى وار، او ده بنم جنازهمدر؛ او آغاج اوستنده طورييور، بڭا باقييور. او جهتدن دخى توحّش ايدوب باشمى آشاغىيه أگدم، او عمر آغاجنڭ آشاغيسنه، كوكنه باقدم. گوردم كه: او آشاغيده اولان طوپراق، كميكلريمڭ طوپراغيله، مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى بربرينه قاريشمش بر صورتده آياقلر آلتنده چيگنهنيور گوردم. او ده درمان دگل، بلكه درديمه درد قاتدى. صوڭره مجبوريتله آرقهمه باقدم. گوردم كه؛ أساسسز، فانى اولان دنيا، هيچلك درهلرنده و يوقلق ظلماتنده يووارلانوب گيدييور. درديمه مرهم آراركن، زهر علاوه ايتدى. او جهتده دخى خير گورهمديگمدن اوڭ طرفمه باقدم؛ ايلرىيه نظريمى گوندردم. گوردم كه؛ قبر قپوسى تام يوليمڭ اوستنده آچيق گورونوب، آغزينى آچمش بڭا باقييور. اونڭ آرقهسنده أبد طرفنه گيدن جادّه و او جادّهده گيدن قافلهلر اوزاقدن اوزاغه نظره چارپييور.
— 440 —
و بو آلتى جهتدن گلن دهشتلره قارشى بڭا نقطهِٔ إستناد و سلاحِ مدافعه اولاجق، جزئى بر جزءِ إختياريدن باشقه بر شى أليمده يوق. او حدسز أعدا و حسابسز مضر شيلره قارشى تك بر سلاحِ إنسانى اولان او جزءِ إختيارى؛ هم ناقص، هم قيصه، هم عاجز، هم ايجادسز اولديغندن، كسبدن باشقه بر شى ألندن گلمز. نه گچمش زمانه گچهبيلير، تا اوندن بڭا گلن حزنلرى صوصديرسون و نه ده إستقباله حلول ايدهبيلير، تا اوندن گلن قورقولرى منع ايتسين. گچمش و گلهجكلره عائد أمللريمه و ألملريمه فائدهسى اولماديغنى گوردم.
بو آلتى جهتدن گلن دهشت و وحشت و قراڭلق و مأيوسيت ايچنده چيرپنديغم هنگامده، بردن قرآنِ معجز البيانڭ سماسنده پارلايان ايمان نورلرى إمداده يتيشدى. او آلتى جهتى او قدر تنوير ايدوب ايشيقلانديردى كه؛ گورديگم او وحشتلر، او قراڭلقلر يوز درجه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او نور، اونلره قارشى كافى و وافى ايدى. بتون او دهشتلرى برر برر تسلّىيه و او وحشتلرى برر برر انسيته چويردى. شويله كه:
ايمان، او وحشتلى گچمش زمانڭ مزارِ أكبر صورتنى ييرتوب، انسيتلى بر مجلسِ منوّر و بر مجمعِ أحباب اولديغنى بِعين اليقين، بِحقّ اليقين گوستردى. هم ايمان، بر قبرِ أكبر صورتنده نظرِ غفلته گورونن گلهجك زمانى، سَويملى سعادت سرايلرنده بر ضيافتِ رحمانيه مجلسى صورتنده بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلته بر تابوت وضعيتنده گورونن حاضر زمانى و او حاضر گونڭ تابوتيت شكلنى قيروب، او حاضر گون اُخروى بر تجارتگاه دكّانى و شعشعهلى بر مسافرخانهِٔ رحمانى صورتنده بِالمشاهده گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلتله عمر آغاجنڭ باشنده جنازه شكلنده گورونن تك ميوهسى جنازه اولماديغنى، بلكه أبدى بر حياته مظهر و أبدى بر سعادته نامزد اولان روحمڭ، أسكيمش يوواسندن، ييلديزلرده گزمك ايچون چيقديغنى بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان؛ كميكلرمله، مبدأِ خلقتمڭ
— 441 —
طوپراغى، آياق آلتنده أهمّيتسز محو اولمش كميكلر اولماديغنى؛ بلكه او طوپراق، رحمت قپوسى و جنّت صالوننڭ بر پردهسى اولديغنى سرِّ ايمان ايله گوستردى. هم ايمان؛ نظرِ غفلتله، آرقهمده، هيچلكده، يوقلق قراڭلغنده يووارلانان دنيانڭ وضعيتنى سرِّ قرآن ايله گوستردى كه؛ او ظاهرى ظلماتده يووارلانان دنيا ايسه؛ وظيفهسى بيتمش، معناسنى إفاده ايتمش، نتيجهلرينى كندينه بدل وجودده بيراقمش بر قسم مكتوباتِ صمدانيه و صحائفِ نقوشِ سبحانيه اولديغنى گوستردى. دنيانڭ ماهيتى نه اولديغنى بِعلم اليقين بيلديردى. هم ايمان، ايلريده گوزينى آچوب بڭا باقان قبرى و قبرڭ آرقهسنده أبده گيدن جادّهيى، نورِ قرآن ايله گوستردى كه؛ او قبر، قويو قپوسى دگل، بلكه عالمِ نورڭ قپوسيدر. و او يول ايسه؛ هيچلگه و عدمستانه دگل، بلكه وجوده، نورستانه و سعادتِ أبديهيه گيدن يول اولديغنى تام قناعت ويرهجك بر درجهده گوسترديگندن، دردلريمه هم درمان، هم مرهم اولدى.
هم ايمان، او ألنده پك جزئى بر كسب بولونان جزئى بر جزءِ إختيارى يرينه، او حدسز دشمن و ظلمتلره قارشى، غيرِ متناهى بر قدرته إستناد ايتمك و حدسز بر رحمته إنتساب ايتمك ايچون او جزءِ إختيارينڭ ألنه بر وثيقه ويرييور.. بلكه ده ايمان، او جزءِ إختيارينڭ ألنده بر وثيقه اولويور. هم او جزءِ إختيارى اولان سلاحِ إنسانى، گرچه ذاتنده هم قيصه، هم عاجز، هم نقصاندر. فقط ناصلكه بر عسكر، جزئى قوّتنى دولت حسابنه إستعمال ايتديگى وقت، بيڭلر درجه قوّتندن فضله ايشلر گورور؛ اويله ده سرِّ ايمانله او جزئى جزءِ إختيارى، جنابِ حق نامنه اونڭ يولنده إستعمال ايديلسه، بش يوز سنه گنيشلگنده بر جنّتى دخى قزانهبيلير. هم ايمان، گچمش و گلهجك زمانه نفوذ ايدهمهين او جزءِ إختيارينڭ ديزگيننى جسمڭ ألندن آلوب، قلبه و روحه تسليم ايدر. روح و قلبڭ دائرهِٔ حياتى ايسه، جسم گبى حاضر زمانه منحصر اولماديغندن، پك چوق سنهلر ماضيدن، پك چوق
— 442 —
سنهلر إستقبالدن دائرهِٔ حياتنه داخل اولديغندن؛ او جزءِ إختيارى، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر. زمانِ ماضينڭ أڭ درين درهلرينه قوّتِ ايمان ايله گيرهبيلديگى و حزنلرڭ ظلمتلرينى دفع ايدهبيلديگى گبى؛ نورِ ايمان ايله إستقبالڭ أڭ اوزاق طاغلرينه قدر چيقار، قورقولرى إزاله ايدر.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق زحمتنى چكن إختيار و همشيره إختيارهلر! مادام الحمد ِللّٰه بز أهلِ ايمانز و مادام ايمانده بو قدر نورلى، لذّتلى، سَويملى، شيرين دفينهلر وار و مادام إختيارلغمز بزى بو دفينهنڭ ايچنه داها زياده سَوق ايدييور.. ألبته ايمانلى إختيارلقدن شكوا دگل، بلكه بيڭلر تشكّر ايتملىيز.
سكزنجى رجا:
إختيارلغڭ علامتى اولان بياض قيللر صاچمه دوشديگى بر زمانده، گنجلگڭ درين اويقوسنى داها زياده قالينلاشديران حربِ عمومينڭ دغدغهلرى و أسارتمڭ كشماكشلكلرى و صوڭره إستانبوله گلديگم وقت، أهمّيتلى بر شان و شرف وضعيتى حتّى خليفهدن، شيخ الإسلامدن، باش قومانداندن طوت، تا مدرسه طلبهلرينه قدر حدّمدن چوق زياده بر حسنِ توجّه و إلتفات گوستردكلرى جهتله، گنجلك سرخوشلغى و او وضعيتڭ ويرديگى حالتِ روحيه، او اويقويى او درجه قالينلاشدرمشدى كه؛ عادتا دنيايى دائمى، كنديمى ده لا يموتانه دنيايه ياپيشمش بر وضعيتِ عجيبهده گورويوردم.
ايشته او زمانده، إستانبولڭ بايزيد جامعِ مباركنه، رمضانِ شريفده، إخلاصلى حافظلرى ديڭلهمگه گيتدم. قرآنِ معجز البيان، سماوى يوكسك خطابيله بشرڭ فناسنى و ذىحياتڭ وفاتنى خبر ويرن غايت قوّتلى بر صورتده كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ فرماننى، حافظلرڭ لسانيله إعلان ايتدى. قولاغمه گيروب، تا قلبمڭ ايچنه يرلشوب، او پك قالين غفلت و اويقو و سرخوشلق طبقهلرينى پارچه پارچه ايتدى. جامعدن چيقدم. داها چوقدن بَرى باشمده يرلشن
— 443 —
او أسكى اويقونڭ سرسملگيله بر قاچ گون باشمده بر فورطنه، دومانلى بر آتش و پوصلهسنى شاشيرمش گمى گبى كنديمى گوردم. آيينهده صاچمه باقدقجه، بياض قيللر بڭا دييورلر: "دقّت ايت!" ايشته او بياض قيللرڭ إخطاريله وضعيت توضّح ايتدى. باقدم كه؛ چوق گوونديگم و أذواقنه مفتون اولديغم گنجلك "الوداع" دييور و محبّتيله پك چوق علاقهدار اولديغم حياتِ دنيويه سونمگه باشلايور و پك چوق علاقهدار و عادتا عاشق اولديغم دنيا، بڭا "اوغورلر اولسون" دييوب، مسافرخانهدن گيدهجگمى إخطار ايدييور. كنديسى ده "اللّٰهه ايصمارلادق" دييوب، او ده گيتمگه حاضرلانييور. قرآنِ معجز البيان كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ آيتنڭ كلّيتنده: "نوعِ إنسانى بر نفسدر، ديريلمك اوزره ئولهجك. و كُرهِٔ أرض دخى بر نفسدر، باقى بر صورته گيرمك ايچون او ده ئولهجك. دنيا دخى بر نفسدر، آخرت صورتنه گيرمك ايچون او ده ئولهجك!" معناسى، آيتڭ إشارتندن قلبه آچيلييوردى.
ايشته بو حالتده وضعيتمه باقدم كه؛ مدارِ أذواق اولان گنجلك گيدييور، منشأِ أحزان اولان إختيارلق يرينه گلييور. و غايت پارلاق و نورانى حيات گيدييور؛ ظاهرى قراڭلقلى دهشتلى ئولوم، يرينه گلمگه حاضرلانييور. و او چوق سَويملى و دائمى ظن ايديلن و غافللرڭ معشوقهسى اولان دنيا، پك سرعتله زواله قاووشييور گوردم.
كندى كنديمى آلداتمق و ينه باشمى غفلته صوقمق ايچون، إستانبولده حدّمدن چوق فضله گورديگم مقامِ إجتماعينڭ أذواقنه باقدم، هيچ بر فائدهسى اولمادى. بتون اونلرڭ توجّهى، إلتفاتى، تسلّيلرى؛ ياقينمده اولان قبر قپوسنه قدر گلهبيلير، اوراده سونر. و شهرتپرستلرڭ بر غايهِٔ خيالى اولان شان و شرفڭ سوسلى پردهسى آلتنده ثقيل بر ريا، صوغوق بر خودفروشلق، موقّت بر سرسملك صورتنده
— 444 —
گورديگمدن، آڭلادم كه؛ بنى شيمدىيه قدر آلداتان بو ايشلر، هيچ بر تسلّى ويرهمز و اونلرده هيچ بر نور يوق.
ينه تام اويانمق ايچون، قرآنڭ سماوى درسنى ايشيتمك اوزره، ينه بايزيد جامعندهكى حافظلرى ديڭلهمگه باشلادم. او وقت او سماوى درسدن وَ بَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا إلى آخر.. نوعندن قدسى فرمانلرله مژدهلر ايشيتدم. قرآندن آلديغم فيض ايله خارجدن تسلّى آرامق دگل، بلكه دهشت و وحشت و مأيوسيت آلديغم نقطهلر ايچنده تسلّىيى، رجايى، نورى آرادم. جنابِ حقّه يوز بيڭ شكر اولسون كه؛ عينِ درد ايچنده درمانى بولدم، عينِ ظلمت ايچنده نورى بولدم، عينِ دهشت ايچنده تسلّىيى بولدم.
أڭ أوّل هركسى قورقوتان، أڭ قورقونج توهّم ايديلن ئولومڭ يوزينه باقدم.. نورِ قرآن ايله گوردم كه: ئولومڭ پچهسى گرچه قراڭلق، سياه، چركين ايسه ده؛ فقط مؤمن ايچون أصل سيماسى نورانيدر، گوزلدر گوردم. و چوق رسالهلرده بو حقيقتى قطعى بر صورتده إثبات ايتمشز. سكزنجى سوز و يگرمنجى مكتوب گبى چوق رسالهلرده ايضاح ايتديگمز گبى؛ ئولوم إعدام دگل، فراق دگل، بلكه حياتِ أبديهنڭ مقدّمهسيدر، مبدأيدر و وظيفهِٔ حيات كلفتندن بر پايدوسدر، بر ترخيصدر، بر تبديلِ مكاندر. برزخ عالمنه گوچمش قافلهِٔ أحبابه قاووشمقدر. و هكذا بونلر گبى حقيقتلر ايله ئولومڭ حقيقى گوزل سيماسنى گوردم. قورقهرق دگل، بلكه بر جهتله مشتاقانه موتڭ يوزينه باقدم. أهلِ طريقتجه رابطهِٔ موتڭ بر سرّينى آڭلادم.
صوڭره هركسى زواليله آغلاتان و هركسى كندينه مفتون و مشتاق ايدن و گناه و غفلت ايله گچن و گچمش گنجلگمه باقدم؛ او گوزل سوسلى چارشافى (ألبسهسى) ايچنده، غايت چركين، سرخوش، سرسم بر يوز گوردم. أگر ماهيتنى
— 445 —
بيلمسه ايدم بر قاچ سنه بنى سرخوش ايدوب گولديرمسنه بدل، يوز سنه دنياده قالسهم بنى آغلاتديرهجقدى. ناصلكه اويلهلردن بريسى آغلايهرق ديمش:
لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ
يعنى: "كاشكه گنجلگم بر گون دونسه ايدى، إختيارلق بنم باشمه نه قدر حزين حاللر گتيرديگنى اوڭا شكوا ايدوب سويلهيهجكدم." أوت بو ذات گبى گنجلگڭ ماهيتنى بيلمهين إختيارلر، گنجلكلرينى دوشونوب، تأسّف و تحسّرله آغلايورلر. حالبوكه گنجلك، أگر أهلِ قلب، أهلِ حضور و عقلى باشنده و قلبى يرنده بولونان مؤمنلرده اولسه، عبادته و خيراته و تجارتِ اُخرويهيه صرف ايديلسه؛ أڭ قوّتلى بر وسيلهِٔ تجارت و گوزل و شيرين بر واسطهِٔ خيراتدر. و او گنجلك، وظيفهِٔ دينيهسنى بيلوب سوءِ إستعمال ايتمهينلره؛ قيمتدار، ذوقلى بر نعمتِ إلٰهيهدر. أگر إستقامت، عفّت، تقوا برابر اولمازسه چوق تهلكهلرى وار. طاشقينلقلريله، سعادتِ أبديهسنى و حياتِ اُخرويهسنى زدهلر، بلكه حياتِ دنيويهسنى ده برباد ايدر. بلكه بر ايكى سنه گنجلك ذوقنه بدل، إختيارلقده چوق سنهلر غم و كدر چكر. مادام أكثر إنسانلرده گنجلك ضررلى دوشويور، بز إختيارلر اللّٰهه شكر ايتملىيز كه، گنجلك تهلكهلرندن و ضررلرندن قورتولدق. هر شى گبى، ألبته گنجلگڭ دخى لذّتلرى گيدهجك. أگر عبادته و خيره صرف ايديلمش ايسه؛ او گنجلگڭ ميوهلرى اونڭ يرنده باقى قالوب، حياتِ أبديهده بر گنجلك قزانماسنه وسيله اولور.
صوڭره أكثر ناسڭ عاشق و مبتلا اولديغى دنيايه باقدم. نورِ قرآن ايله گوردم كه؛ بربرى ايچنده اوچ كلّى دنيا وار. بريسى أسماءِ إلٰهيهيه باقار، اونلرڭ آيينهسيدر. ايكنجى يوزى آخرته باقار، اونڭ مزرعهسيدر. اوچنجى يوزى، أهلِ دنيايه باقار، أهلِ غفلتڭ ملعبهگاهيدر. هم هركسڭ بو دنياده قوجه بر دنياسى وار. عادتا إنسانلر عددنجه دنيالر بربرى ايچنه گيرمش. فقط هركسڭ خصوصى
— 446 —
دنياسنڭ ديرگى، كندى حياتيدر. نه وقت جسمى قيريلسه، دنياسى باشنه ييقيلير؛ قيامتى قوپار. أهلِ غفلت، كندى دنياسنڭ بويله چابوق ييقيلاجق وضعيتنى بيلمدكلرندن، عمومى دنيا گبى دائمى ظن ايدوب پرستش ايدر.
باشقهلرينڭ دنياسى گبى چابوق ييقيلير، بوزولور، بنم ده خصوصى بر دنيام وار. بو خصوصى دنيام، بو قيصهجق عمرمله نه فائدهسى وار دييه دوشوندم. نورِ قرآن ايله گوردم كه: هم بنم، هم هركس ايچون، شو دنيا موقّت بر تجارتگاه و هر گون طولار بوشالير بر مسافرخانه و گلن گچنلرڭ آليش ويريشى ايچون يول اوستنده قورولمش بر پازار و نقّاشِ أزلينڭ تجدّد ايدن (حكمتله يازار بوزار) بر دفترى و هر بهار بر يالديزلى مكتوبى و هر بر ياز بر منظوم قصيدهسى و او صانعِ ذو الجلالڭ جلوهِٔ أسماسنى تازهلنديرن، گوسترن آيينهلرى و آخرتڭ فدانلق بر باغچهسى و رحمتِ إلٰهيهنڭ بر چيچكدانلغى و عالمِ بقاده گوستريلهجك اولان لوحهلرى يتيشديرمگه مخصوص موقّت بر تزگاهى ماهيتنده گوردم. بو دنيايى بو صورتده يارادان خالقِ ذو الجلاله يوز بيڭ شكر ايتدم. و آڭلادم كه؛ دنيانڭ، آخرته و أسماءِ إلٰهيهيه باقان گوزل ايچ يوزلرينه قارشى نوعِ إنسانه محبّت ويريلمشكن، او محبّتى سوءِ إستعمال ايدهرك فانى، چركين، ضررلى، غفلتلى يوزينه قارشى صرف ايتديگندن، حُبُّ الدُّنْيَا رَاْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ حديثِ شريفنڭ سرّينه مظهر اولمشلر.
ايشته أى إختيار و إختيارهلر! بن قرآنِ حكيمڭ نوريله و إختيارلغمڭ إخطاريله و ايمان دخى گوزيمى آچماسيله بو حقيقتى گوردم و چوق رسالهلرده قطعى برهانلرله إثبات ايتدم. كنديمه حقيقى بر تسلّى و قوّتلى بر رجا و پارلاق بر ضيا گوردم. و إختيارلغمه ممنون اولدم و گنجلگڭ گيتمهسندن مسرور اولدم. سز ده آغلامايڭز و شكر ايديڭز. مادام ايمان وار و حقيقت بويلهدر؛ أهلِ غفلت آغلاسين، أهلِ ضلالت آغلاسين.
— 447 —
طوقوزنجى رجا:
حربِ عموميده أسارتله، روسيهنڭ شرقِ شماليسندن، چوق اوزاق اولان قوستورما ولايتنده بولونويوردم. اوراده تاتارلرڭ كوچك بر جامعى، مشهور وولغا نهرينڭ كنارنده بولونويوردى. اورادهكى آرقداشلرم اولان أسير ضابطلر ايچنده صيقيلييوردم. يالڭزلق ايستدم؛ طيشاريده إذنسز گزهمييوردم. تاتار محلّهسى، كفالتله بنى او وولغا نهرينڭ كنارندهكى كوچك جامعه آلديلر. بن يالڭز اولارق جامعده ياتييوردم. بهار ده ياقين. او شمال قطعهسنڭ پك چوق اوزون گيجهلرنده چوق اويانيق قالييوردم. او قراڭلق گيجهلرده و قراڭلقلى غربتده، وولغا نهرينڭ حزين شيريلتيلرى و ياغمورڭ رقّتلى شيبيلتيلرى و روزگارڭ فرقتلى أسمهسى، بنى درين غفلت اويقوسندن موقّةً اويانديردى. گرچه داها كنديمى إختيار بيلمييوردم، فقط حربِ عمومىيى گورن إختياردر. گويا يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا سرّينه مظهر اولارق، اويله گونلردر كه؛ چوجقلرى إختيارلانديرديغى جهتله، قرق ياشنده ايكن، كنديمى سكسان ياشنده بر وضعيتده بولدم. او قراڭلقلى اوزون گيجه و حزين غربت و حزين وضعيت ايچنده حياتدن و وطندن بر مأيوسيت گلدى. عجزيمه، يالڭزلغمه باقدم، اميدم كسيلدى. او حالتده ايكن قرآنِ حكيمدن إمداد گلدى؛ ديلم حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ديدى، قلبم ده آغلايهرق ديدى:
غَرِيبَمْ بِى كَسَمْ ضَعِيفَمْ نَاتُوَانَمْ الْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ خٰواهَمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰهِى
روحم دخى وطنمدهكى أسكى دوستلرى دوشونوب او غربتده وفاتمى تخيّل ايدهرك، نيازئِ مصرى گبى ديدم:
— 448 —
دنيا غمندن گچوب، يوقلغه قناد آچوب،
شوق ايله هر دم اوچوب، چاغيريرم دوست، دوست!
دييه، دوستلرى آرايوردى. هر نه ايسه... او حزنلى، رقّتلى، فرقتلى اوزون غربت گيجهسنده، درگاهِ إلٰهيده ضعف و عجزم او قدر بيوك بر شفاعتجى و وسيله اولدى كه، شيمدى ده حيرتدهيم. چونكه بر قاچ گون صوڭره، غايت خلافِ مأمول بر صورتده، يايان گيديلسه بر سنهلك مسافهده، تك باشمله روسجه بيلمديگم حالده فرار ايتدم. ضعف و عجزيمه بناءً گلن عنايتِ إلٰهيه ايله خارقه بر صورتده قورتولدم. تا وارشووا و آووستريايه اوغرايهرق إستانبوله قدر گلدم كه، بو صورتده قولايلقله قورتولمق پك خارقه اولمشدى. روسجه بيلن أڭ جسور و أڭ قورناز آدملرڭ موفّق اولامدقلرى، چوق تسهيلات و چوق قولايلقله، او اوزون فرارى سياحتى بيتيردم. فقط او وولغا نهرى كنارندهكى جامعدهكى مذكور گيجهنڭ وضعيتى بڭا بو قرارى ويرديرمش كه؛ بقيّهِٔ عمريمى مغارهلرده گچيرهجگم. بو إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنه قاريشمق آرتيق يتر. مادام صوڭنده يالڭز قبره گيدهجگم؛ يالڭزلغه آليشمق ايچون، شيمديدن يالڭزلغى إختيار ايدهجگم، ديمشدم. فقط مع التأسّف، إستانبولدهكى جدّى و چوق أحباب و إستانبولڭ شعشعهلى حياتِ دنيويهسى، خصوصًا حدّمدن چوق فضله بڭا توجّه ايدن شان و شرف گبى نتيجهسز شيلر، او قراريمى موقّةً بڭا اونوتديرديلر. گويا او غربت گيجهسى، حياتمڭ گوزنده نورلى سياهلقدى. و إستانبولڭ بياض شعشعهلى گوندوزى، او حيات گوزيمڭ نورسز بياضى ايدى كه، ايلرىيى گورهمدى، ينه ياتدى.. تا ايكى سنه صوڭره غوثِ گيلانى فتوح الغيب كتابيله تكرار گوزيمى آچديردى.
ايشته أى إختيار و إختيارهلر! بيليڭز كه؛ إختيارلقدهكى ضعف و عجز، رحمت و عنايتِ إلٰهيهنڭ جلبنه وسيلهدر. بن كندى شخصمده چوق حادثهلرله
— 449 —
مشاهده ايتديگم گبى، زمينڭ يوزندهكى رحمتڭ جلوهسى ده غايت ظاهر بر طرزده بو حقيقتى گوسترييور. چونكه حيواناتڭ أڭ عاجز و أڭ ضعيفى، ياورولردر. حالبوكه رحمتڭ أڭ شيرين و أڭ گوزل جلوهسنه مظهر، ينه اونلردر. بر آغاجڭ باشندهكى يوواده بر ياورونڭ عجزى؛ آننهسنى أڭ مطيع بر نفر گبى (رحمتڭ جلوهسى) إستخدام ايدييور. أطرافى گزر، رزقنى گتيرر. نه وقت او ياورو قنادلرينڭ قوّتلنمهسيله عجزينى اونوتسه، والدهسى اوڭا "سن گيت رزقڭى آرا" دير، داها اونى ديڭلهمز.
ايشته بو سرِّ رحمت، ياورولرڭ حقّنده جريان ايتديگى گبى، ضعف و عجز نقطهسنده ياورولر حكمنه گچن إختيارلر حقّنده ده جاريدر. بڭا قناعتِ قطعيه ويرهجك درجهده تجربهلر واردر كه؛ ناصل چوجقلرڭ عجزلرينه بناءً رحمت طرفندن رزقلرى خارقه بر صورتده ممهلر موصلقلرندن گوندريلييور و آقيتديريلييور.. اويله ده؛ معصوميت كسب ايدن ايمانلى إختيارلرڭ رزقلرى ده، بركت صورتنده گوندريلييور. هم بر خانهنڭ بركت ديرگى، او خانهدهكى إختيارلر اولديغى؛ هم بر خانهيى بلالردن محافظه ايديجى، ايچندهكى بلى بوكولمش معصوم إختيارلر و إختيارهلر بولونديغى (حاشيه): حديثڭ تمامى: وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ الرُّتَّعُ وَالصُّبْيَانُ الرُّضَّعُ إلى آخر... (أو كما قال) حديثِ شريفڭ بر پارچهسى اولان وَ لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْبَلَاءُ صَبًّا يعنى: بلى بوكولمش إختيارلريڭز اولماسه ايدى، بلالر سيل گبى اوزريڭزه دوكولهجكدى." دييه فرمان ايتمكله، بو حقيقتى إثبات ايدييور.
ايشته مادام إختيارلقدهكى ضعف و عجز، بو درجه رحمتِ إلٰهيهنڭ جلبنه
— 450 —
مداردر؛ و مادام قرآنِ حكيم
اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا ٭ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًا
آيتيله، بش جهتله غايت معجزانه بر صورتده إختيار پدر و والدهيه قارشى حرمته و شفقته أولادلرى دعوت ايدييور؛ و مادام إسلاميت دينى، إختيارلره حرمت و مرحمتى أمر ايدييور؛ و مادام إنسانيت فطرتى، إختيارلره قارشى حرمت و مرحمتى إقتضا ايدييور.. ألبته بز إختيارلر، گنجلك إشتهاسيله اولان موقّت بر ذوقِ مادّى يرينه، معنوى و دائمى و مهمّ عنايتِ إلٰهيهدن و رقّتِ جنسيهدن گلن رحمت و حرمت و رحمت و حرمتدن نشئت ايدن أذواقِ روحانيهيى آلييورز. او حالده بز بو إختيارلغمزى، يوز گنجلگه دگشمهملىيز. أوت بن كندم سزى تأمين ايدييورم كه: "أسكى سعيدڭ اون سنهلك گنجلگنى بڭا ويرسهلر، بن شيمدى يڭى سعيدڭ بر سنهلك إختيارلغنى ويرميهجگم." بن إختيارلغمدن راضىيم، سز ده راضى اولماليسڭز.
اوننجى رجا:
بر زمان أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده بر ايكى سنه ينه غفلت غلبه ايتدى. سياست هواسى، نظريمى نفسمدن قالديروب آفاقه طاغيتمش ايكن، بر گون إستانبولڭ أيوب سلطان قبرستاننڭ درهيه باقان يوكسك بر يرنده اوطورويوردم. إستانبول أطرافندهكى آفاقه باقدم. بردن، باقييورم بنم خصوصى دنيام وفات ايدييور، بعض جهتده روح چكيلييور گبى بر حالتِ خياليه بڭا گلدى. ديدم: "عجبا بو قبرستانڭ مزار طاشلرندهكى يازيلرى ميدر كه، بڭا بويله خيال ويرييور" دييه نظريمى چكدم. اوزاغه دگل، او قبرستانه باقدم، قلبمه إخطار ايديلدى كه: "بو سنڭ أطرافڭدهكى قبرستانڭ يوز إستانبول ايچنده واردر. چونكه يوز دفعه إستانبول بورايه بوشالمش. بتون إستانبولڭ خلقنى بورايه بوشالتان بر حاكمِ قديرڭ حكمندن قورتولوب مستثنا قالامازسڭ، سن ده گيدهجكسڭ."
— 451 —
بن قبرستاندن چيقوب، بو دهشتلى خيال ايله سلطان أيوب جامعنڭ محفلندهكى كوچك بر اوطهيه چوق دفعه گيرديگم گبى، بو دفعه ده گيردم. دوشوندم كه: بن اوچ جهتده مسافرم؛ بو منزلجكده مسافر اولديغم گبى، إستانبولده ده مسافرم، دنياده ده مسافرم. مسافر، يولنى دوشونملى. ناصلكه بو اوطهدن چيقهجغم، بر گون ده إستانبولدن ده چيقهجغم، ديگر بر گون ده دنيادن چيقهجغم.
ايشته بو حالتده، غايت رقّتلى و فرقتلى ألملى بر حزن و غم قلبمه، باشمه چوكدى. چونكه بن يالڭز بر ايكى دوستى غائب ايتمييورم؛ إستانبولده بيڭلر سَوْديگم دوستلرمدن مفارقت گبى، چوق سَوْديگم إستانبولدن ده آيريلاجغم. دنياده يوز بيڭلر دوستلرمدن إفتراق گبى، چوق سَوْديگم و مبتلا اولديغم او گوزل دنيادن ده آيريلاجغم، دييه دوشونوركن، ينه قبرستانڭ او يوكسك يرينه گيتدم. آرا صيره سينهمايه (عبرت ايچون) گيتديگمدن؛ بڭا، إستانبول ايچندهكى إنسانلر، او دقيقهده سينهماده گچمش زمانڭ گولگهلرينى حاضر زمانه گتيرمك جهتيله، ئولمش اولانلرى آياقده گزر صورتنده گوستردكلرى گبى عينًا بن ده او وقت گورديگم إنسانلرى، آياقده گزن جنازهلر وضعيتنده گوردم. خيالمه ديدم كه: "مادام بو قبرستانده اولانلردن بر قسمى سينهماده گزر گبى گورولويور؛ ايلريده قطعيًا بو قبرستانه گيرهجكلرى، گيرمش گبى گور؛ اونلر ده جنازهلردر، گزييورلر." بردن قرآنِ حكيمڭ نوريله و غوثِ أعظم شيخِ گيلانى حضرتلرينڭ إرشاديله، او حزين حالت، سرورلى و نشئهلى بر وضعيته إنقلاب ايتدى. شويله كه:
او حزين حاله قارشى قرآندن گلن نور بويله إخطار ايتدى كه: سنڭ، شمالِ شرقيده، قوستورمادهكى غربتڭده بر ايكى أسير ضابط دوستڭ واردى. بو دوستلرڭ هر حالده إستانبوله گيدهجكلرينى بيلييوردڭ. سڭا بريسى ديسه ايدى: "سن إستانبوله مى گيدهجكسڭ، يوقسه بوراده مى قالاجقسڭ؟" ألبته ذرّه
— 452 —
مقدار عقلڭ وارسه، إستانبوله فرح و سرورله گيتمهسنى قبول ايدهجكدڭ. چونكه بيڭ بردن طوقوز يوز طقسان طوقوز أحبابڭ إستانبولدهدرلر. بوراده بر ايكى دانه قالمش، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. سنڭ ايچون إستانبوله گيتمك؛ حزين بر فراق، أليم بر إفتراق دگل. هم ده گلدڭ، ممنون اولمادڭ مى؟ او دشمن مملكتندهكى پك قراڭلق اوزون گيجهلرندن و پك صوغوق فورطنه قيشلرندن قورتولدڭ. بو گوزل (دنيا جنّتى گبى) إستانبوله گلدڭ. عينًا اويله ده؛ سنڭ كوچكلگڭدن بو ياشڭه قدر، سَوْدكلرڭدن يوزده طقسان طوقوزى سڭا دهشت ويرن قبرستانه گوچمشلر. بو دنياده قالان بر ايكى دوستڭ وار، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. دنياده وفاتڭ فراق دگل، وصالدر؛ او أحبابلره قاووشمقدر. اونلر، يعنى او أرواحِ باقيه، أسكيمش يووالرينى طوپراق آلتنده بيراقوب بر قسمى ييلديزلرده، بر قسمى عالمِ برزخ طبقاتنده گزييورلر دييه إخطار ايديلدى.
أوت بو حقيقتى قرآن و ايمان او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه؛ بتون بتون قلبسز، روحسز اولمازسه وياخود ضلالت قلبنى بوغمامش ايسه، گورويور گبى اينانمق گركدر. چونكه بو دنيايى حدسز أنواعِ لطف و إحسانيله بويله تزيين ايدوب مكرمانه و شفيقانه ربوبيتنى گوسترن و تخملر گبى أڭ أهمّيتسز جزئى شيلرى دخى محافظه ايدن بر صانعِ كريم و رحيم؛ مصنوعاتى ايچنده أڭ مكمّل و أڭ جامع، أڭ أهمّيتلى و أڭ چوق سَوْديگى مصنوعى اولان إنسانى، ألبته و بِالبداهه صورةً گورونديگى گبى بويله مرحمتسز، عاقبتسز إعدام ايتمز، محو ايتمز، ضايع ايتمز. بلكه بر چيفتجينڭ طوپراغه سرپديگى تخملر گبى، باشقه بر حياتده سنبل ويرمك ايچون، خالقِ رحيم او سَوْگيلى مصنوعنى بر رحمت قپوسى اولان طوپراق آلتنه موقّةً آتار.
(حاشيه): بو حقيقت؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده سائر رسالهلرده، خصوصًا اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده إثبات ايديلمشدر.
— 453 —
ايشته بو إخطارِ قرآنىيى آلدقدن صوڭره، او قبرستان، إستانبولدن زياده بڭا انسيتلى اولدى. خَلْوت و عزلت، بڭا صحبت و معاشرتدن داها زياده خوش گلدى. بن ده بوغاز طرفندهكى صارىيرده، بر خلوتخانه كنديمه بولدم. غوثِ أعظم (رض) فتوح الغيبيله، بڭا بر استاد و طبيب و مرشد اولديغى گبى، إمامِ ربّانى ده (رض) مكتوباتيله، بر أنيس، بر مشفق، بر خواجه حكمنه گچدى. او وقت إختيارلغه گيرديگمدن و مدنيتڭ أذواقندن چكيلديگمدن و حياتِ إجتماعيهدن صيريلديغمدن پك چوق ممنون اولدم. اللّٰهه شكر ايتدم.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق ايچنه گيرن و إختيارلغڭ إخطاريله وفاتى چوق تخطّر ايدن ذاتلر! قرآنڭ ويرديگى درسِ ايمان نوريله، إختيارلغى و وفاتى و خستهلغى خوش گورملىيز، بلكه بر جهتده سوملىيز. مادام ايمان گبى حدسز درجهده قيمتدار بر نعمت بزده واردر؛ إختيارلق ده خوشدر، خستهلق ده خوشدر، وفات ده خوشدر. ناخوش بر شى وارسه؛ او ده گناهدر، سفاهتدر، بدعتلردر، ضلالتدر.
اون برنجى رجا:
أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده چامليجه تپهسنده بر كوشكده، مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن ايله برابر اوطورويوردق. بو حياتم، حياتِ دنيويه جهتنده بزم گبيلره أڭ مسعودانه بر حيات صاييلابيليردى. چونكه أسارتدن قورتولمشدم، دار الحكمتده مسلكِ علميهمه مناسب أڭ عالى بر طرزده نشرِ علمه موفّقيت واردى. بڭا توجّه ايدن حيثيت و شرف، حدّمدن چوق فضله ايدى. موقعجه إستانبولڭ أڭ گوزل يرى اولان چامليجهده اوطورويوردم. هم هر شيئم مكمّلدى. مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن گبى غايت ذكى، فداكار، هم بر طلبه، هم خدمتكار، هم كاتب، هم أولادِ معنويهم برابردى. دنياده هركسدن زياده كنديمى مسعود بيليركن آيينهيه باقدم؛ صاچمده، صقالمده بياض قيللرى
— 454 —
گوردم. بردن أسارتده، قوستورمادهكى جامعدهكى إنتباهِ روحى ينه باشلادى. اونڭ أثرى اولارق، قلبًا مربوط اولديغم و مدارِ سعادتِ دنيويه ظن ايتديگم حالاتى، أسبابى تدقيقه باشلادم. هانگيسنى تدقيق ايتدمسه، باقدم كه؛ چوروكدر، علاقهيه دگمييور، آلداتييور. او صيرهلرده أڭ صداقتلى ظن ايتديگم بر آرقداشمده، اومولمدق بر صداقتسزلك و خاطره گلمز بر وفاسزلق گوردم. حياتِ دنيويهدن بر اوركمك گلدى. قلبمه ديدم: "عجبا بن بتون بتون آلدانمش مىيم؟ گورويورم كه؛ حقيقت نقطهسنده آجينهجق حالمزه، پك چوق إنسانلر غبطه ايله باقييورلر. بتون بو إنسانلر ديوانه مى اولمشلر، يوقسه شيمدى بن ديوانه مى اولويورم كه، بو دنياپرست إنسانلرى ديوانه گورويورم؟" هر نه ايسه... بن، إختيارلغڭ ويرديگى شدّتلى إنتباه جهتنده، أڭ أوّل علاقهدار اولديغم فانى شيلرڭ فانيلگنى گوردم. كنديمه ده باقدم، نهايت عجزده گوردم. او وقت، بقا ايستهين و بقا توهّميله فانيلره مبتلا اولان روحم بتون قوّتيله ديدى كه: "مادام جسمًا فانىيم، بو فانيلردن بڭا نه خير گلهبيلير؟ مادام بن عاجزم، بو عاجزلردن نه بكلهيهبيليرم؟ بنم درديمه چاره بولاجق بر باقئِ سرمدى، بر قديرِ أزلى لازم." دييهرك تحرّىيه باشلادم.
او وقت هر شيدن أوّل، أسكيدن بَرى تحصيل ايتديگم علمه مراجعت ايدوب، بر تسلّى، بر رجا آرامغه باشلادم. مع التأسّف او وقته قدر علومِ فلسفهيى، علومِ إسلاميه ايله برابر حوصلهمه طولديروب او علومِ فلسفهيى پك ياڭليش اولارق معدنِ تكمّل و مدارِ تنوّر ظن ايتمشدم. حالبوكه او فلسفى مسئلهلر روحمى چوق فضله كيرلتمش و ترقّياتِ معنويهمده أنگل اولمشدى. بردن جنابِ حقّڭ رحمت و كرميله قرآنِ حكيمدهكى حكمتِ قدسيه إمداده يتيشدى. چوق رسالهلرده بيان ايديلديگى گبى؛ او فلسفى مسئلهلرڭ كيرلرينى ييقادى، تميزلتديردى. أزجمله:
— 455 —
فنونِ حكمتدن گلن ظلماتِ روحيه، روحمى كائناته بوغديرييوردى. هانگى جهته باقدم، نور آرادم؛ او مسئلهلرده نور بولامدم، تنفّس ايدهمدم. تا قرآنِ حكيمدن گلن و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو جملهسيله درس ويريلن توحيد، غايت پارلاق بر نور اولارق بتون او ظلماتى طاغيتدى؛ راحتله نَفَس آلدم. فقط نفس و شيطان، أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفهدن آلدقلرى درسه إستناد ايدهرك، عقل و قلبه هجوم ايتديلر. بو هجومدهكى مناظراتِ نفسيه ِللّٰه الحمد قلبڭ مظفّريتيله نتيجهلندى. چوق رسالهلرده قسمًا او مناظرهلر يازيلمش. اونلره إكتفا ايدوب، بوراده يالڭز بيڭده بر مظفّريتِ قلبيهيى گوسترمك ايچون، بيڭلر برهاندن بر تك برهان بيان ايدهجگم. تا كه، گنجلگنده حكمتِ أجنبيه ويا فنونِ مدنيه نامى آلتندهكى قسمًا ضلالت، قسمًا مالايعنيات مسئلهلريله روحنى كيرلتمش، قلبنى خسته ايتمش، نفسنى شيمارتمش بر قسم إختيارلرڭ روحنده تميزلك ياپسين. توحيد حقّنده شيطان و نفسڭ شرّندن قورتولسون. شويله كه:
علومِ فلسفيهنڭ وكالتى نامنه نفسم ديدى كه: بو كائناتدهكى أسبابڭ، طبيعتيله بو موجوداته مداخلهلرى وار. هر شى بر سببه باقار. ميوهيى آغاجدن، حبوباتى طوپراقدن ايستهملى. أڭ جزئى، أڭ كوچك بر شيئى ده اللّٰهدن ايستهمك و اللّٰهه يالوارمق نه ديمكدر؟
او وقت نورِ قرآن ايله سرِّ توحيد، شو گلهجك صورتده إنكشاف ايتدى. قلبم او متفلسف نفسمه ديدى: "أڭ جزئى و أڭ كوچك شى؛ أڭ بيوك شى گبى، طوغريدن طوغرىيه بتون بو كائنات خالقنڭ قدرتندن گلير و خزينهسندن چيقار. باشقه صورتده اولاماز. أسباب ايسه بر پردهدر. چونكه أڭ أهمّيتسز و أڭ كوچك ظن ايتديگمز مخلوقلر، بعضًا صنعت و خلقت جهتنده أڭ بيوگندن داها بيوك اولور. سينك طاووقدن صنعتجه ايلرى گچمزسه ده، گرى ده قالماز. اويله ايسه
— 456 —
بيوك كوچك تفريق ايديلميهجك. يا بتونى أسبابِ مادّيهيه تقسيم ايديلهجك وياخود بتونى بردن بر تك ذاته ويريلهجكدر. برنجى شق محال اولديغى گبى، بو شق واجبدر، ضروريدر.
چونكه بر تك ذاته، يعنى بر قديرِ أزلىيه ويريلسه؛ مادام بتون موجوداتڭ إنتظامات و حكمتلريله وجودى قطعى تحقّق ايدن علمى، هر شيئى إحاطه ايدييور.. و مادام علمنده هر شيئڭ مقدارى تعيّن ايدييور.. و مادام بِالمشاهده هر وقت هيچدن، نهايتسز سهولتله، نهايتسز صنعتلى مصنوعلر وجوده گلييور.. و مادام او قديرِ عليمڭ بر كبريت چاقار گبى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله هانگى شى اولورسه اولسون ايجاد ايدهبيلديگنى، حدسز قوّتلى دليللر ايله، چوق رسالهلرده بيان ايتديگمز و خصوصًا يگرمنجى مكتوب و يگرمى اوچنجى لمعهنڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، حدسز بر قدرتى وار؛ ألبته بِالمشاهده گورولن خارق العاده سهولت و قولايلق، او إحاطهِٔ علميهدن و عظمتِ قدرتدن گلييور.
مثلا ناصلكه گوزه گورولمهين أجزالى بر مركّبله يازيلان بر كتابه، او يازىيى گوسترمگه مخصوص بر أجزا سورولسه؛ او قوجه كتاب، بردن هر بر گوزه وجودينى گوستروب كندينى اوقوتديرر. عينًا اويله ده؛ او قديرِ أزلينڭ علمِ محيطنده، هر شيئڭ صورتِ مخصوصهسى بر مقدارِ معيّن ايله تعيّن ايدييور. او قديرِ مطلق أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله، او حدسز قدرتيله و نافذ إرادهسيله، او يازىيه سورولن أجزا گبى، غايت قولاى و سهولتله قدرتڭ بر جلوهسى اولان قوّتنى او ماهيتِ علميهيه سورر، او شيئه وجودِ خارجى ويرر؛ گوزه گوسترر، نقوشِ حكمتنى اوقوتديرر.
أگر بتون أشيا بردن او قديرِ أزلىيه و عليمِ كلّ شيئه ويريلمزسه؛ او وقت سينك گبى أڭ كوچك بر شيئڭ وجودينى، دنيانڭ أكثر نوعلرندن خصوصى بر ميزان ايله طوپلامق لازم گلمكله برابر، او كوچك سينگڭ وجودنده چاليشان
— 457 —
ذرّهلر او سينگڭ سرِّ خلقتنى و كمالِ صنعتنى بتون دقائقيله بيلمكله اولابيلير. چونكه أسبابِ طبيعيه ايله أسبابِ مادّيه، بِالبداهه و عموم أهلِ عقلڭ إتّفاقيله، هيچدن ايجاد ايدهمز. اويله ايسه، هر حالده اونلر ايجاد ايتسه، ألبته طوپلايهجق. مادام طوپلايهجق، هانگى ذىحيات اولورسه اولسون، أكثر عناصر و أنواعندن نمونهلر، ايچنده واردر. عادتا كائناتڭ بر خلاصهسى، بر چكردگى حكمندهدر. ألبته او حالده بر چكردگى بتون بر آغاجدن، بر ذىحياتى بتون روىِ زميندن اينجه ألكله ألهيوب و أڭ حسّاس بر ميزان ايله ئولچوب طوپلاتديرمق لازم گلييور. و مادام أسبابِ طبيعيه جاهلدر، جامددر؛ بر علمى يوقدر كه بر پلان، بر فهرسته، بر مودهل، بر پروغرام تقدير ايتسين، اوڭا گوره معنوى قالبه گلن ذرّاتى أريتوب دوكسون؛ تا طاغيلماسين، إنتظامنى بوزماسين. حالبوكه هر شيئڭ شكلى، هيئتى حدسز طرزلرده اولابيلديگى ايچون، حدسز حدّ و حسابه گلمز أشكاللر، مقدارلر ايچنده، بر تك شكل و مقدارده سيل گبى آقان عناصرڭ ذرّهلرى طاغيلميهرق، منتظمًا، مقدارسز، قالبسز بربرى اوستنده كتله حالنده طورديرمق و ذىحياته منتظم بر وجود ويرمك؛ نه درجه إمكاندن، إحتمالدن، عقلدن اوزاق اولديغى گورونويور. ألبته كيمڭ قلبنده كورلك يوقسه، گورور.
أوت بو حقيقته بناءً
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
بو آيتِ عظيمهنڭ سرّيله
(حاشيه): يعنى اللّٰهدن باشقه بتون چاغيرديغڭز و عبادت ايتديگڭز شيلر طوپلانسهلر، بر سينگى خلق ايدهمزلر.
بتون أسبابِ مادّيه طوپلانسه، اونلرڭ إختيارلرى ده اولسه، بر تك سينگڭ وجودينى و او وجودڭ جهازاتنى ميزانِ مخصوصله طوپلايامازلر. طوپلاسهلر ده، او وجودڭ مقدارِ معيّنهسنده طورديرهمازلر. طورديرسهلر ده، دائما تازهلنمكده اولان و او وجوده گلوب
— 458 —
چاليشان ذرّاتى، منتظمًا چاليشديرامازلر. اويله ايسه؛ بِالبداهه أسباب، بو أشيايه صاحب چيقامازلر. ديمك صاحبِ حقيقيلرى باشقهدر.
أوت اويله بر صاحبِ حقيقيلرى وار كه؛
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّيله، بتون زمينڭ يوزندهكى ذىحياتى، بر سينگڭ إحياسى قدر قولاى ياپار. بر بهارى، بر تك چيچك قولايلغنده ايجاد ايدر. چونكه طوپلامغه محتاج دگل. أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك اولديغندن و هر بهارده حدسز موجوداتِ بهاريهنڭ مادّهِٔ عنصريهسندن باشقه، حدسز صفات و أحوال و أشكاللرينى هيچدن ايجاد ايتديگندن و علمنده هر شيئڭ پلانى، مودهلى، فهرستهسى و پروغرامى تعيّن ايتديگندن و بتون ذرّات اونڭ علم و قدرتى دائرهسنده حركت ايتدكلرندن، كبريت چاقار گبى هر شيئى نهايت قولايلقله ايجاد ايدر. و هيچ بر شى، ذرّه مقدار حركتنى شاشيرماز. سيّارات مطيع بر اوردوسى اولديغى گبى، ذرّات دخى منتظم بر اوردوسى حكمنه گچر.
مادام او قدرتِ أزليهيه إستنادًا حركت ايدييورلر و او علمِ أزلينڭ دستوريله چاليشييورلر؛ ايشته او أثرلر، او قدرته گوره وجوده گلير. يوقسه او كوچك، أهمّيتسز شخصيتلرينه باقمقله او أثرلر كوچولمز. او قدرته إنتساب قوّتيله بر سينك، بر نمرودى گبرتير. قارينجه، فرعونڭ سراينى خراب ايدر. ذرّه گبى كوچك چام تخمى، طاغ گبى قوجه بر چام آغاجنڭ يوكنى اوموزنده طاشييور. بو حقيقتى چوق رسالهلرده إثبات ايتديگمز گبى، ناصلكه بر نفر، عسكرلك وثيقهسيله پادشاهه إنتساب نقطهسنده يوز بيڭ دفعه كندى قوّتندن فضله، بر شاهى أسير ايتمك گبى أثرلره مظهر اولور. اويله ده هر شى، او قدرتِ أزليهيه إنتسابيله، يوز بيڭ دفعه أسبابِ طبيعيهنڭ فوقنده معجزاتِ صنعته مظهر اولابيلير.
— 459 —
الحاصل؛هر شيئڭ نهايت درجهده هم صنعتلى، هم سهولتلى وجودى گوسترييور كه، محيط بر علم صاحبى اولان بر قديرِ أزلينڭ أثريدر. يوقسه يوز بيڭ محال ايچنده، دگل وجوده گلمك، بلكه إمكان دائرهسندن چيقوب، إمتناع دائرهسنه گيرهجك و ممكن صورتندن چيقوب، ممتنع ماهيتنه گيرهجك و هيچ بر شى وجوده گلميهجك، بلكه ده وجوده گلمهسى محال اولاجقدر.
ايشته بو غايت اينجه و غايت قوّتلى و غايت درين و غايت ظاهر بر برهان ايله شيطانڭ موقّت بر شاكردى و أهلِ ضلالتڭ و أهلِ فلسفهنڭ بر وكيلى اولان نفسم صوصدى. و ِللّٰه الحمد، تام ايمانه گلدى. و ديدى كه: أوت بڭا اويله بر خالق و ربّ لازم كه، أڭ كوچك خاطراتِ قلبمى و أڭ خفى نيازيمى بيلهجك و أڭ گيزلى إحتياجِ روحمى يرينه گتيرديگى گبى، بڭا سعادتِ أبديهيى ويرمك ايچون، قوجه دنيايى آخرته تبديل ايدهجك و بو دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق، هم سينگى خلق ايتديگى گبى سماواتى ده ايجاد ايدهجك، هم گونشى سمانڭ يوزينه بر گوز اولارق چاقديغى گبى بر ذرّهيى ده گوز ببگمده يرلشديرهجك بر قدرته مالك اولسون. يوقسه سينگى خلق ايدهمهين، خاطراتِ قلبمه مداخله ايدهمز، نيازِ روحمى ايشيدهمز.. سماواتى خلق ايتمهين، سعادتِ أبديهيى بڭا ويرهمز. اويله ايسه بنم ربّم اودر كه؛ هم خاطراتِ قلبمى إصلاح ايدر، هم جوِّ هوايى بلوطلرله بر ساعتده طولديروب بوشالتديغى گبى، دنيايى آخرته تبديل ايدوب، جنّتى ياپوب، قپوسنى بڭا آچار؛ "هايدى گير" دير.
ايشته أى نفسم گبى بدبختلق نتيجهسنده بر قسم عمرينى نورسز فلسفى و أجنبى فنوننه صرف ايدن إختيار قارداشلرم! قرآنڭ لسانندهكى متماديًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو فرمانِ قدسيسندن نه قدر قوّتلى و نه قدر حقيقتلى و هيچ بر
— 460 —
جهتده صارصيلماز و زدهلنمز و تغيّر ايتمز قدسى بر ركنِ ايمانىيى آڭلايڭز كه، ناصل بتون معنوى ظلماتى طاغيتير و معنوى يارهلرى تداوى ايدر.
بو اوزون ماجرايى، إختيارلغمڭ رجا قپولرى ايچنده درجى، عادتا إختيارمله اولمادى. ايستهمييوردم، بلكه اوصانديرهجق دييه چگينييوردم. فقط، بڭا يازديرلدى دييهبيليرم. (هر نه ايسه، صدده دونويورم.)
صاچ و صقالمدهكى بياض قيللرڭ و بر وفادارڭ صداقتسزلگى نتيجهسنده او شعشعهلى و ظاهرًا طاتلى و سوسلى إستانبولڭ حياتِ دنيويهسنڭ أذواقندن بڭا بر نفرت گلدى. نفس، مفتون اولديغى أذواقڭ يرنده معنوى أذواق آرادى. بو أهلِ غفلتڭ نظرنده صوغوق و آغير و ناخوش گورونن إختيارلقده، بر تسلّى، بر نور ايستدى. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ جنابِ حقّه يوز بيڭ شكر اولسون، بتون او حقيقتسز، طاتسز، عاقبتسز أذواقِ دنيويه يرينه؛ حقيقى، دائمى و طاتلى أذواقِ ايمانيهيى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو ده و نورِ توحيدده بولديغم گبى.. أهلِ غفلتڭ نظرنده صوغوق و ثقيل گورونن إختيارلغى، او نورِ توحيد ايله چوق خفيف و حرارتلى و نورلى گوردم. أى إختيار و إختيارهلر! مادام سزلرده ايمان وار و مادام ايمانى ايشيقلانديران و إنكشاف ايتديرن نماز و نياز وار؛ إختيارلغڭزه أبدى بر گنجلك نظريله باقهبيليرسڭز. چونكه اونڭله أبدى بر گنجلك قزانهبيليرسڭز. حقيقى صوغوق و ثقيل و چركين و ظلمتلى و ألملى اولان إختيارلق ايسه؛ أهلِ ضلالتڭ إختيارلقلريدر، بلكه ده اونلرڭ گنجلكلريدر. اونلر آغلامالى، اونلر "وا أسفا وا حسرتا" ديمهلى. سزلر، أى محترم ايمانلى إختيارلر! "الحمد لِلّٰهِ على كلّ حال" دييوب مسرورانه شكر ايتمهليسڭز.
اون ايكنجى رجا:
بر زمان إسپارطه ولايتنڭ بارلا ناحيهسنده نفى نامى آلتنده، إشكنجهلى بر أسارتله يالڭز و كيمسهسز بر كويده إختلاطدن و مخابرهدن
— 461 —
منع ايديلمش بر وضعيتده هم خستهلق، هم إختيارلق، هم ده غربت ايچنده غايت پريشان بر حالده ايكن؛ جنابِ حق كمالِ مرحمتندن، قرآنِ حكيمڭ نكتهلرينه، سرلرينه دائر بنم ايچون مدارِ تسلّى بر نور إحسان ايتمشدى. اونڭله او آجى، أليم، حزين وضعيتمى اونوتمغه چاليشييوردم. وطنمى، أحبابمى، أقاربمى اونوتهبيلييوردم. فقط وا حسرتا بريسنى اونوتهمييوردم. او ده هم برادرزادهم، هم معنوى أولادم، هم أڭ فداكار طلبهم، هم أڭ جسور بر آرقداشم اولان مرحوم عبد الرحمن ايدى. آلتى يدى سنه أوّل بندن آيريلمشدى. نه او بنم يريمى بيلييور كه يارديمه قوشسون، تسلّى ويرسين و نه ده بن اونڭ وضعيتنى بيلييوردم كه، اونڭله مخابره ايدهيم، دردلشهيم. بنم بو إختيارلق وضعيتى زمانمده؛ اويله فداكار، صادق بريسى بڭا لازمدى.
صوڭره بردن بريسى بڭا بر مكتوب ويردى. مكتوبى آچدم گوردم كه: عبد الرحمانڭ ماهيتنى تام گوسترر بر طرزده بر مكتوب كه، او مكتوبڭ بر قسمى يگرمى يدنجى مكتوبڭ فقرهلرى ايچنده، اوچ ظاهر كرامتى گوسترر بر طرزده درج ايديلمشدر. او مكتوب بنى چوق آغلاتديرمش و الآن ده آغلاتديرييور. مرحوم عبد الرحمن او مكتوبله پك جدّى و صميمى بر صورتده؛ دنيانڭ أذواقندن نفرت ايتديگنى و أڭ بيوك مقصدى بڭا يتيشوب كوچكلگنده بنم اوڭا باقديغم گبى، او ده إختيارلغمده بڭا خدمت ايتمكدى. هم دنياده بنم حقيقى وظيفهم اولان نشرِ أسرارِ قرآنيهده، مقتدر قلميله بڭا يارديم ايتمكدى. حتّى مكتوبنده يازييوردى: "يگرمى اوتوز رسالهيى بڭا گوندر، هر بريسندن يگرمى اوتوز نسخه يازوب و يازديرهجغم." دييوردى.
او مكتوب، بڭا دنيايه قارشى قوّتلى بر اُميد ويردى. دها درجهسنده ذكايه مالك و حقيقى أولادڭ چوق فوقنده بر صداقت و إرتباطله بڭا خدمت ايدهجك
— 462 —
بويله جسور بر طلبهمى بولدم دييه؛ او إشكنجهلى أسارتى، او كيمسهسزلگى، او غربتى، او إختيارلغى اونوتدم. او مكتوبدن أوّل ايمانِ بِالآخرته دائر طبع ايتديرديگم اوننجى سوزڭ بر نسخهسى ألنه گچمشدى. گويا او رساله اوڭا بر ترياق ايدى كه؛ آلتى يدى سنه ظرفنده آلديغى بتون معنوى يارهلرينى تداوى ايتدى. غايت قوّتلى و پارلاق بر ايمان ايله أجلنى بكلهيور گبى بڭا او مكتوبى يازمش.
بر ايكى آى صوڭره عبد الرحمن واسطهسيله ينه مسعودانه بر حياتِ دنيويه گچيرمك تصوّرنده ايكن "وا حسرتا" بردن اونڭ وفات خبرينى آلدم. بو خبر او درجه بنى صارصدى كه، بش سنهدر داها او تأثير آلتندهيم. او وقت بولونديغم إشكنجهلى أسارت و يالڭزلق و غربت و إختيارلق و خستهلغم؛ اون درجه اونلرڭ فوقنده بڭا بر فرقت، بر رقّت، بر حزن ويردى. بنم مرحومه والدهمڭ وفاتيله خصوصى دنيامڭ ياريسى، اونڭ وفاتيله وفات ايتمش دييوردم. عبد الرحمانڭ وفاتيله ده، باقى قالان اوتهكى يارى دنيام ده وفات ايتدى گوردم. دنيادن بتون بتون علاقهم كسيلدى. چونكه او دنياده قالسه ايدى؛ هم دنيادهكى وظيفهِٔ اُخرويهمڭ قوّتلى بر مدارى و بندن صوڭره تام يريمه گچهجك بر خير الخَلَف و هم ده بو دنياده أڭ فداكار بر مدارِ تسلّى، بر آرقداشم اولابيليردى.. و أڭ ذكى بر طلبهم، بر مخاطب و رسالهِٔ نور أجزالرينڭ أڭ أمين بر صاحبى و محافظى اولوردى.
أوت إنسانيت إعتباريله بويله بر ضايعات، بنم گبى إنسانلره چوق حرقتليدر، يانديرييور. گرچه ظاهرًا تحمّله چاليشييوردم، فقط روحمده شدّتلى فورطنه واردى. أگر آرا صيره قرآنڭ نورندن گلن تسلّى تسكين ايتمهسيدى، بنم ايچون طايانمق ممكن اولاميهجقدى. او زمان بارلا درهلرينه، طاغلرينه يالڭز گيدوب گزييوردم. خالى يرلرده اوطوروب او تأثّراتِ حزينه ايچنده، أسكى زمانده عبد الرحمن گبى
— 463 —
صادق طلبهلرمله گچيرديگم مسعودانه حيات لوحهلرى سينهما گبى خيالمدن گچدكجه، إختيارلق و غربتڭ ويرديگى سرعتِ تأثّر مقاومتمى قيرييوردى. بردن
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
آيتِ قدسيهنڭ سرّى إنكشاف ايتدى. بڭا
يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى! يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى!
ديديرتدى و اونڭله حقيقى تسلّى ويردى. أوت بن او خالى درهده، او حزين حالتده، بو آيتِ قدسيهنڭ سرّيله، مرقات السنّة رسالهسنده إشارت ايديلديگى گبى، كنديمى اوچ بيوك جنازه باشنده گوردم:
برى:أللى بش ياشمه قدر، أللى بش ئولمش و حياتِ عمرمده دفن ايديلمش سعيدلرڭ قبرى اوستنده، بر مزار طاشى اولارق كنديمى گوردم.
ايكنجى جنازه:زمانِ آدمدن (عس) بَرى، بنم همجنسم و نوعم وفات ايدوب ماضى قبرنده دفن ايديلمش اولان او بيوك جنازهنڭ باشنده مزار طاشى حكمنده اولان بو عصرڭ يوزنده گزر، قارينجه گبى كوچك بر ذىحيات صورتنده كنديمى گوردم.
اوچنجى جنازه ايسه؛إنسانلر گبى هر سنه دنيا يوزنده سيّار بر دنيانڭ وفاتيله بيوك دنيا ده بو آيتڭ سرّيله وفات ايدهجگى، خيالمڭ اوڭنده تجسّم ايتدى.
ايشته عبد الرحمانڭ وفاتنڭ حزنندن گلن بو دهشتلى معنايى بتون بتون آيدينلاتديرهجق و حقيقى تسلّى و سونمز نور ويرهجك بو آيتِ كريمه، معناىِ إشاريسيله إمداده يتيشدى.
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
أوت بو آيت بيلديردى كه: مادام جنابِ حق وار، او هر شيئه بدلدر. مادام او باقيدر، ألبته او كافيدر. بر تك جلوهِٔ عنايتى،
— 464 —
بتون دنيا يرينى طوتار. و بر جلوهِٔ نورى، مذكور اوچ بيوك جنازهيه معنوى حيات ويرر. جنازهلر اولماديغنى، بلكه وظيفهلرينى بيتيرمش، باشقه عالملره گيتمش اولدقلرينى گوسترييور. اوچنجى لمعهده بو سرّڭ ايضاحى گچديگندن اوڭا إكتفاءً بوراده يالڭز ديرم كه:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ
إلى آخر... آيتنڭ مئالنى گوسترن ايكى دفعه
يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى! يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى!
بنى، غايت أليم او حزين حالتدن قورتاردى. شويله كه:
برنجى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ديدم، دنيا و دنيادهكى عبد الرحمن گبى حدسز علاقهدار اولديغم أحبابلرڭ زوالندن و رابطهلرم قوپماسندن نشئت ايدن حدسز معنوى يارهلر ايچنده بر عملياتِ جرّاحيه نوعنده بر تداوى باشلادى.
ايكنجى دفعه يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى جملهسى؛ بتون او حدسز، معنوى يارهلره هم مرهم، هم ترياق اولدى. يعنى سن باقيسڭ؛ گيدن گيتسين، سن يترسڭ. مادام سن باقيسڭ، زوال بولان هر شيئه بدل بر جلوهِٔ رحمتڭ كافيدر. مادام سن وارسڭ، سنڭ وارلغڭه ايمان ايله إنتسابنى بيلن و سرِّ إسلاميتله او إنتسابه گوره حركت ايدن إنسانه هر شى وار. فنا و زوال، موت و عدم بر پردهدر، بر تازهلنمكدر؛ آيرى آيرى منزللرده گزمك حكمندهدر دييه دوشونوب، تماميله او حرقتلى، فرقتلى، حزين، أليم، قراڭلقلى، دهشتلى حالتِ روحانيه؛ سرورلى، نشئهلى، لذّتلى، نورلى، سَويملى، انسيتلى بر حالته إنقلاب ايتدى. لسانم و قلبم، بلكه لسانِ حال ايله بتون ذرّاتِ وجودم "الحمد ِللّٰه" ديديلر.
ايشته او جلوهِٔ رحمتڭ بيڭدن بر جزئى شودر كه: بن او حزنگاهم اولان درهدن و او حزنأنگيز حالتدن بارلايه دوندم. باقدم كه، قلهاوڭلى مصطفى نامنده بر گنج،
— 465 —
بندن علمِ حاله عائد آبدست و نمازه دائر بر قاچ مسئلهيى صورمق ايچون گلمش. او وقت مسافرلرى قبول ايتمديگم حالده، اونڭ روحندهكى إخلاص و ايلريده رسالهِٔ نوره ايدهجگى قيمتدار خدمتى،
(حاشيه-١): ايشته او مصطفىنڭ كوچك قارداشى اولان كوچك على كندى گوزل، صحّتلى قلميله يدى يوزدن زياده نور رسالهلرينى يازمقله تماميله بِالفعل بر عبد الرحمن اولديغى گبى، متعدّد عبد الرحمانلرى ده يتيشديردى.
گويا حسِّ قبل الوقوع ايله روحم او گنجڭ روحنده اوقودى. اونى گرىيه چويرمدم، قبول ايتدم.
(حاشيه-٢): الحقّ، او يالڭز قبوله دگل، بلكه إستقباله لايق (٭) اولديغنى گوستردى.
(٭): رسالهِٔ نورڭ برنجى شاكردى مصطفىنڭ إستقباله لياقتنه دائر استاديمڭ حكمنى تصديق ايدن بر حادثه: قربان عرفهسندن بر گون أوّل استادم گزمگه گيدهجكدى. آت گتيرمك اوزره بنى گوندرديگى زمان، استاديمه ديدم:
"سن آشاغىيه اينمه، بن قپويى آرقهسندن اورتوب اودونلقدن چيقهجغم." استادم: "خاير" ديدى؛ "سن قپودن چيق" دييهرك آشاغىيه ايندى. بن قپودن چيقدقدن صوڭره قپويى آرقهسندن سورگولهدى. بن گيتدم، كنديسى ده يوقارىيه چيقدى. صوڭره ياتمش... بر مدّت صوڭره قلهاوڭلى مصطفى، حاجى عثمانله برابر گلمشلر. استادم هيچ كيمسهيى قبول ايتمييوردى و ايتميهجكدى. خصوصًا او وقت ايكى آدمى برابر هيچ ياننه آلماز گرى چويرردى. حالبوكه بو مقامده بحث ايديلن قارداشمز قلهاوڭلى مصطفى، حاجى عثمانله گلنجه، قپو گويا لسانِ حال ايله اوڭا ديمش كه: "استادڭ سنى قبول ايتميهجك فقط بن سڭا آچيلاجغم" دييهرك آرقهسندن سورگولنمش قپو كندى كندينه مصطفىيه آچيلمش. ديمك استاديمڭ اونڭ حقّنده "مصطفى إستقباله لايقدر" دييه سويلهديگى سوزى إستقبال گوسترديگى گبى، قپو ده بوڭا شاهد اولمشدر.
خسرو
أوت خسروڭ يازديغى طوغريدر، تصديق ايدييورم. قپو بو مبارك مصطفىيى بنم بدلمه هم إستقبال ايتدى، هم ده قبول ايتدى.
سعيد النورسى
— 466 —
صوڭره تبيّن ايتدى كه، رسالهِٔ نور خدمتنده و بندن صوڭره خير الخَلَف اولارق، بر وارثِ حقيقى وظيفهسنى تام يرينه گتيرهجك اولان عبد الرحمن يرينه، جنابِ حق مصطفىيى نمونه اولارق بڭا گوندرمش كه؛ سندن بر عبد الرحمن آلدم، مقابلنده بو گورديگڭ مصطفى گبى اوتوز عبد الرحمن او وظيفهِٔ دينيهده سڭا هم طلبه، هم برادرزاده، هم أولادِ معنوى، هم قارداش، هم فداكار آرقداش ويرهجگم. أوت ِللّٰه الحمد اوتوز عبد الرحمانى ويردى. او وقت ديدم: أى آغلايان قلبم! مادام بو نمونهيى گوردڭ و اونڭله او معنوى يارهلرڭ أڭ مهمّنى تداوى ايتدى؛ سائر بتون سنى متأثّر ايدن يارهلرى ده تداوى ايدهجگنه قناعتڭ گلمليدر.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق زماننده غايت سَوْديگى أولادينى ويا أقرباسنى غائب ايدن و بلنه يوكلنمش إختيارلغڭ آغير يوكيله برابر فراقدن گلن آغير غملرى ده باشنه يوكلهنن إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! بنم وضعيتمى آڭلاديڭز كه سزڭكندن چوق شدّتلى ايكن، مادام بويله بر آيتِ كريمه تداوى ايتدى، شفا ويردى؛ ألبته قرآنِ حكيمڭ أجزاخانهِٔ قدسيهسنده، عموم دردلريڭزه شفا ويرهجك علاجلرى واردر. أگر ايمان ايله اوڭا مراجعت ايدوب و عبادتله او علاجلرى إستعمال ايتسهڭز، بلڭزده و باشڭزدهكى او إختيارلغڭ و غملرڭ آغير يوكلرى غايت خفيفلشهجكدر.
بو مبحثڭ اوزون يازيلماسنڭ سرّى ايسه، مرحوم عبد الرحمانه زياده دعاىِ رحمت ايتديرمك دوشونجهسيدر. سزى اوصانديرماسين. هم سزى بلكه زياده متألّم ايدهجك أڭ آجيقلى و نفرت ويروب اوركوتهجك أڭ دهشتلى يارهمى، غايت ناخوش، أليم بر صورتده سزه گوسترمكدن مقصدم: قرآنِ حكيمڭ قدسى ترياقى نه درجه خارق العاده بر علاج و پارلاق بر نور اولديغنى گوسترمكدر.
— 467 —
اون اوچنجى رجا:
(حاشيه): لطيف بر توافقدر كه، بو اون اوچنجى رجانڭ بحث ايتديگى مدرسه حادثهسى اون اوچ سنه أوّل اولدى.
بو رجاده سرگذشتِ حياتمڭ مهمّ بر لوحهسندن بحث ايدهجگمدن، هر حالده بر درجه اوزون اولاجق. اوصانمامڭزى و گوجنمهمڭزى آرزو ايدييورم. حربِ عموميده، روسڭ أسارتندن قورتولدقدن صوڭره، إستانبولده ايكى اوچ سنه دار الحكمتده خدمتِ دينيه بنى اوراده طورديردى. صوڭره قرآنِ حكيمڭ إرشاديله و غوثِ أعظمڭ همّتيله و إختيارلغڭ إنتباهيله إستانبولدهكى حياتِ مدنيهدن اوصانج و شعشعهلى حياتِ إجتماعيهدن بر نفرت گلدى. (داء الصّله) تعبير ايديلن إشتياقِ وطن حسّى بنى وطنمه سَوق ايتدى. مادام ئولهجگم، وطنمده ئولهيم دييه وانه گيتدم. هر شيدن أوّل، وانده خورخور دينيلن مدرسهمڭ زيارتنه گيتدم. باقدم كه؛ سائر وان خانهلرى گبى اونى ده روس إستيلاسنده أرمنيلر ياقمشلردى. وانڭ مشهور قلعهسى كه، طاغ گبى يكپاره طاشدن عبارتدر. بنم مدرسهم اونڭ تام آلتنده و اوڭا تام بيتيشكدر. بنم ترك ايتديگم يدى سكز سنه أوّل، او مدرسهمدهكى حقيقةً دوست، قارداش، أنيس طلبهلريمڭ خياللرى گوزيمڭ اوڭنه گلدى. او فداكار آرقداشلريمڭ بر قسمى حقيقى شهيد، ديگر بر قسمى ده او مصيبت يوزندن معنوى شهيد اولارق وفات ايتمشلردى.
بن آغلامقدن كنديمى طوتامدم و قلعهنڭ تا مدرسهنڭ اوستندهكى ايكى مناره يوكسكلگنده مدرسهيه ناظر تپهسنه چيقدم، اوطوردم. يدى سكز سنه أوّلكى زمانه خيالًا گيتدم. بنم خيالم قوّتلى اولديغى ايچون، بنى او زمانده خيلى گزديردى. أطرافده كيمسه يوقدى كه، بنى او خيالدن چويرسين و او زماندن چكسين. چونكه يالڭز ايدم. يدى سكز سنه ظرفنده، گوزيمى آچدقجه بر عصر
— 468 —
زمان گچمش قدر بر تحوّلات گورويوردم. باقدم كه بنم مدرسهمڭ أطرافندهكى شهر ايچى قلعه ديبى موقعى، بتون باشدن آشاغىيه قدر يانديرلمش، تخريب ايديلمش. أوّلكى گورديگمدن شيمديكى گورديگمه، گويا ايكى يوز سنه صوڭره دنيايه گلوب، اويله حزين نظرله باقدم. او خانهلردهكى آدملرڭ چوغى ايله دوست و أحباب ايدم. قسمِ أعظمى اللّٰه رحمت ايتسين مهاجرت ايله وفات ايتمشلر، غربتده پريشان اولمشلردى. هم أرمنى محلّهسندن باشقه وانڭ بتون مسلمانلرينڭ خانهلرى تخريب ايديلمش گوردم. بنم قلبم أڭ دريندن صيزلادى. او قدر رقّتمه طوقوندى كه، بيڭلر گوزم اولسيدى برابر آغلايهجقدى.
بن، غربتدن وطنمه دوندم؛ غربتدن قورتولدم ظن ايدييوردم. "وا أسفا"، غربتڭ أڭ دهشتليسنى وطنمده گوردم. اون ايكنجى رجاده بحثى گچن عبد الرحمن گبى، روحمله پك علاقهدار يوزر طلبهلريمى، دوستلريمى قبرده و او أحبابلرڭ يرلرينى خرابهزار گوردم. أسكيدن بَرى خاطرمده اولان بر ذاتڭ بر فقرهسى واردى، تام معناسنى گورهمييوردم.. او حزين لوحه قارشيسنده تام معناسنى گوردم. فقره بودر:
لَوْلَا مُفَارَقَةُ الْاَحْبَابِ مَا وَجَدَتْ لَهَا الْمَنَايَا اِلٰى اَرْوَاحِنَا سُبُلًا
يعنى: "أگر دوستلردن مفارقت اولماسه ايدى، ئولوم روحلريمزه يول بولامازدى كه گلسين آلسين." ديمك أڭ زياده إنسانى ئولديرن، أحبابدن مفارقتدر. أوت هيچ بر شى بنى او وضعيت قدر يانديرمامش، آغلاتمامش. أگر قرآندن، ايماندن مدد گلمسه ايدى؛ او غم، او كدر، او حزن روحمى اوچوراجق گبى تأثيرات ياپهجقدى.
أسكيدن بَرى شاعرلر شعرلرنده، أحبابلريله گوروشدكلرى منزللرڭ مرورِ زمانله خرابهگاهلرينه آغلامشلر. بونڭ أڭ فرقتلى لوحهسنى ده بن گوزمله گوردم. ايكى
— 469 —
يوز سنه صوڭره غايت سَوْديگى دوستلرڭ محلِّ إقامتنه اوغرايان بر آدمڭ حزنيله؛ هم روحم، هم قلبم گوزيمه يارديم ايدوب آغلاديلر. او وقت، گوزيمڭ اوڭنده خرابهزاره دونمش يرلرڭ، غايت معمور و شنلكلى و نشئهلى و سرورلى بر صورتده بولونديغى زمان، يگرمى سنهيه ياقين أڭ طاتلى بر حياتده تدريس ايله، قيمتدار طلبهلرمله گچيرديگم حياتمڭ او شيرين صفحاتى، برر برر سينهما لوحهلرى گبى جانلانوب گورونهرك، صوڭره وفات ايدوب گيدر طرزنده، خيالى گوزيمڭ اوڭنده أپى زمان دوام ايتدى.
او وقت أهلِ دنيانڭ حالنه چوق تعجّب ايتدم. ناصل كنديلرينى آلداتييورلر؟ چونكه او وضعيت، دنيانڭ تام فانى اولديغنى و إنسانلر ده ايچنده مسافر بولونديغنى بِالبداهه گوستردى. أهلِ حقيقتڭ متماديًا، دنيا غدّاردر، مكّاردر، فنادر، آلدانمهيڭز ديمهلرى نه قدر طوغرى اولديغنى گوزمله گوردم. هم إنسان ناصل جسميله، خانهسيله علاقهداردر؛ اويله ده، قصبهسيله، مملكتيله بلكه دنياسيله علاقهدار اولديغنى كندم ده گوردم. چونكه بن وجودم إعتباريله إختيارلق رقّتندن ايكى گوزمله آغلاركن، مدرسهمڭ يالڭز إختيارلغى دگل، بلكه وفاتندن طولايى اون گوزله آغلامق ايستهيوردم. و او شيرين وطنمڭ يارى ئولمهسيله يوز گوزله آغلامغه إحتياجم واردى. روايتِ حديثده واردر كه؛ هر صباح بر ملائكه چاغيرييور:
لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ
يعنى "ئولمك ايچون تولّد ايدوب دنيايه گليرسڭز، خراب اولمق ايچون بنالر ياپييورسڭز." دييور. ايشته بو حقيقتى، قولاغمله دگل گوزمله ايشيدييوردم.
أوت او وضعيتم او وقت بنى ناصل آغلاتديرمش؛ اون سنهدر خيالم، او وضعيته اوغرادقجه ينه آغلايور. أوت بيڭلر سنه ياشامش او إختيار قلعهنڭ باشندهكى منزللرڭ خراب اولماسى و اونڭ آلتندهكى شهرڭ سكز سنه ظرفنده سكز
— 470 —
يوز سنه قدر إختيارلانماسى و قلعه آلتندهكى غايت حياتدار و مجمعِ أحباب اولان مدرسهمڭ وفاتى، عموم عثمانلى دولتنده بتون مدرسهلرڭ وفاتنى گوسترن جنازهسنڭ معنوى عظمتنه إشارةً قوجه وان قلعهسنڭ يكپاره طاشى، اوڭا بر مزار طاشى اولمش. عادتا او مدرسهدهكى سكز سنه أوّل بنمله برابر بولونان مرحوم طلبهلرم، قبرلرنده بنمله برابر آغلايورلر. بلكه او قصبهنڭ خرابه ديوارلرى، طاغلمش طاشلرى بنمله برابر آغلايورلر و اونلرى آغلايور گبى گوردم.
بن او وقت آڭلادم كه، وطنمدهكى بو غربته طايانهميهجغم؛ يا بن ده قبره اونلرڭ ياننه گيتمهلىيم وياخود طاغده بر مغارهيه چكيلوب أجلمى اوراده بكلهملىيم دييه دوشوندم. ديدم: مادام دنياده بويله تحمّل ايديلمز، صبرشكن، مقاومتسوز، يانديريجى فرقتلر وار. ألبته موت، حياته راجحدر. حياتڭ بو آغير وضعيتى چكيلير دردلردن دگلدر. او وقت جهاتِ ستّه دينيلن آلتى جهته نظر گزديردم، قراڭلقلى گوردم. او شدّتِ تأثّردن گلن غفلت بڭا دنيايى قورقونج، بوش، خالى، باشمه ييقيلاجق بر طرزده گوستردى. روحم ايسه، دشمن وضعيتنى آلان حدسز بلالره قارشى بر نقطهِٔ إستناد آراركن و روحده أبده قدر اوزانان حدسز آرزولرى تطمين ايدهجك بر نقطهِٔ إستمداد تحرّى ايدركن و او حدسز فراق و إفتراقدن و تخريب و وفاتدن گلن حزن و غمه قارشى تسلّى بكلركن، بردن قرآنِ معجز البيانڭ
سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنڭ حقيقتى تجلّى ايتدى. او رقّتلى، فرقتلى، دهشتلى، حزنلى خيالدن بنى قورتاردى، گوزيمى آچديردى.
باقدم كه، ميوهدار آغاجلرڭ باشلرندهكى ميوهلرى تبسّم ايدر بر طرزده بڭا باقييورلر؛ بزه ده دقّت ايت، يالڭز خرابهزاره باقوب طورمه دييورلردى. بو آيتِ كريمهنڭ
— 471 —
حقيقتى بويله إخطار ايدييوردى كه: وان صحراسنڭ صحيفهسنده مسافر اولان إنسانلرڭ أليله يازيلان و شهر صورتنى آلان صنعى بر مكتوبڭ، روس إستيلاسى دينيلن دهشتلى بر سيل بلاسنه دوشوب سيلنمهسى نهدن سنى بو قدر متأثّر ايدييور؟ أصل مالكِ حقيقى و هر شيئڭ صاحبى و ربّى اولان نقّاشِ أزلىيه باق كه؛ بو وان صحيفهسنده مكتوباتى، كمالِ شعشعه ايله أسكى زمانده گورديگڭ وضعيتى ينه دوام ايدوب يازيلييورلر. او يرلر بوش، خراب، خالى قالمش دييه آغلامالرڭ، مالكِ حقيقيسندن غفلت و إنسانلرى مسافر تصوّر ايتمهمكدن و مالك توهّم ايتمك ياڭليشندن ايلرى گلييور.
فقط او ياڭليشلقدن و او ياقيجى وضعيتدن بر حقيقت قپوسى آچيلدى. و او حقيقتى تام قبول ايتمگه نفس خاضرلاندى. أوت ناصلكه بر دمير آتشه صوقولور؛ تا يوموشاسين، گوزل و منفعتدار بر شكل ويريلسين. اويله ده او حزنأنگيز حالت و او دهشتلى وضعيت آتش اولدى، نفسمى يوموشاتدى. قرآنِ معجز البيان، مذكور آيتڭ حقيقتيله، حقائقِ ايمانيهنڭ فيضنى تام اوڭا گوستردى، قبول ايتديردى. أوت ِللّٰه الحمد شو آيتڭ حقيقتى، ايمان فيضيله (يگرمنجى مكتوب گبى رسالهلرده قطعى إثبات ايتديگمز گبى) هركسڭ قوّتِ ايمانيهسى نسبتنده إنكشاف ايدن اويله بر نقطهِٔ إستناد روحه و قلبه ويردى كه؛ او وضعيتڭ دهشتندن يوز درجه زياده قورقونج، ضررلى مصيبتلره قارشى گلهبيلير بر قوّتى، ايمانِ بِاللّٰهدن ويردى. و شويله إخطار ايتدى كه: سنڭ خالقڭ اولان شو مملكتڭ مالكِ حقيقيسنڭ أمرينه هر شى مسخّردر، هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألندهدر، اوڭا إنتسابڭ يتر.
او خالقمه طايانوب طانيدقدن صوڭره، دشمن صورتنى آلان بتون شيلر، دشمنلقلرينى ترك ايتديلر؛ آغلاتديران حزين حاللر، بنى نشئهلنديرمگه باشلاديلر.
— 472 —
هم چوق رسالهلرده قطعى برهانلرله ده إثبات ايتديگمز گبى، او حدسز آرزولره قارشى ايمانِ بِالآخرتدن گلن نور ايله اويله بر نقطهِٔ إستمداد ويردى كه؛ دگل كوچوجك و موقّت، قيصه، دنيوى أحبابلره قارشى آرزو و رابطهلريمه، بلكه أبد الآبادده، عالمِ بقاده، سعادتِ أبديهده حدسز اوزون آرزولريمه كافى گلهبيلير بر نقطهِٔ إستمداد ويردى. چونكه بر جلوهِٔ رحمتيله، موقّت بر مسافرخانهسى اولان بو دنيانڭ بر منزلى اولان شو زمينڭ يوزنده، او مسافرلرينى بر ايكى ساعت سَوينديرمك ايچون، بهار سفرهسنده حدّ و حسابه گلمز صنعتلى، شيرين نعمتلرينى، هر بهارده إحسان ايدوب بر قهوهآلتى حكمنده او مسافرلره يديردكدن صوڭره، مسكنِ أبديلرنده سكز دائمى جنّتى حدسز بر زمانده، حدسز أنواعِ نعمتيله طولديروب عبادينه إحضار ايدن بر رحمٰن الرحيمڭ رحمتنه ايمان ايله إستناد ايدوب، إنتسابنى بيلن ألبته اويله بر نقطهِٔ إستمداد بولور كه؛ أڭ أدنا درجهسى، حدسز أبدى أمللره مدد ويروب إدامه ايدر.
هم او آيتڭ حقيقتيله، ايمانڭ ضياسندن گلن نور اويله پارلاق بر صورتده تجلّى ايتدى كه؛ او ظلماتلى اولان جهاتِ ستّهيى گوندوز گبى آيدينلاتديردى. چونكه بو مدرسهم و بو شهرده طلبه و دوستلريمڭ آرقهلرنده قالوب آغلامق وضعيتنى شويله آيدينلاتديردى كه: أحبابڭ گيتدكلرى عالم قراڭلقلى دگل، يالڭز يرلرينى دگيشديرديلر؛ ينه گوروشهجكسڭز دييه إخطار ايتدى. آغلامهيى تمامًا كسديردى. و دنياده اونلرڭ يرينه گچهجك و بڭزهيهجك اولانلرى بولاجغمى إفهام ايتدى. أوت ِللّٰه الحمد هم وفات ايدن وان مدرسهسنى إسپارطه مدرسهسيله إحيا ايدوب، اورادهكى أحبابلرى دخى، داها چوق، داها قيمتدار طلبهلر و أحبابلرله معنًا إحيا ايتدى. هم بيلديردى كه؛ دنيا بوش، خالى اولماديغنى و خراب اولمش بر مملكت صورتنى ياڭليش تصوّر ايتديگمى، بلكه مالكِ حقيقى حكمتنڭ
— 473 —
إقتضاسيله، صنعى إنسانلرڭ لوحهسنى دگيشديرييور، مكتوبنى تازهلنديرييور. بر آغاجڭ بر قسم ميوهلرينى قوپاردقجه يرينه ينه باشقه ميوهلرڭ گلديگى گبى، نوعِ بشرده بو زوال و فراق دخى بر تجدّددر، تازهلنمكدر. ايمان نقطهسنده، أحبابسزلقدن گلن أليمانه بر حزن دگل، بلكه باشقه گوزل بر يرده گوروشمك اوزره آيريلمقدن گلن، لذيذانه بر حزن ويرن بر تازهلنمكدر. هم او دهشتلى وضعيتدن، كائناتڭ موجوداتنڭ قراڭلقلى گورونن يوزينى آيدينلاتدى. بن ده او وقت او حالته شكر ايتمك ايستدم، عربى شو فقره گلدى؛ تام او حقيقتى تصوير ايتدى. شويله كه ديدم:
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ الْمُصَوِّرِ مَا يُتَوَهَّمُ اَجَانِبَ اَعْدَاءً اَمْوَاتًا مُوَحِّشِينَ اَيْتَامًا بَاكِينَ؛ اَوِدَّاءَ اِخْوَانًا اَحْيَاءً مُونِسِينَ مُرَخَّصِينَ مَسْرُورِينَ ذَاكِرِينَ مُسَبِّحِينَ
يعنى: "او شدّتلى حالتڭ تأثيرندن گلن غفلت ايله، كائناتڭ موجوداتى بر قسمى دشمن و أجنبى (حاشيه): يعنى زلزله، فورطنه، طوفان، طاعون، آتش گبى. بر قسمى مدهش جنازهلر، ديگر قسمى ايسه، كيمسهسزلكدن آغلايان يتيملر صورتنده؛ غافل نفسمه توهّم ايله گوستريلن بو قورقونج لوحهيى، نورِ ايمان ايله عين اليقين گوردم كه: او أجنبى، دشمن گوروننلر برر دوست قارداشدرلر. و او مدهش جنازهلر ايسه؛ قسمًا حياتدار و انسيتكار و قسمًا وظيفهدن ترخيص ايديلنلردر. و او آغلايان يتيملرڭ واويلالرى ايسه ذكر و تسبيحڭ زمزمهلرى اولديغنى نورِ ايمان ايله گورديگمدن، او حدسز نعمتلرڭ منبعى اولان ايمانى بڭا ويرن خالقِ ذو الجلاله حدسز حمد ايدييورم. و بو دنياده، بو دنيا قدر بيوك خصوصى دنيامدهكى بتون موجوداتى، حمد و تسبيحاتِ إلٰهيهده تصوّر و نيّتم ايله إستعمال ايتمك بر حقّم اولديغى نقطهِٔ نظرندن، بتون او موجوداتڭ هر
— 474 —
بريسنڭ و عمومنڭ لسانِ حاللريله برابر اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ ديرز." ديمكدر.
هم او غفلتكارانه حالتِ مدهشهدن هيچه اينن أذواقِ حيات و بتون بتون چكيلوب قورويان أمللر و أڭ طار بر دائره ايچنده صيقيشوب قالان بلكه محو اولان شخصمه عائد نعمتلر، لذّتلر بردن (باشقه رسالهلرده قطعى بر صورتده إثبات ايتديگمز گبى) نورِ ايمان ايله قلبڭ أطرافندهكى او طار دائرهيى اويله گنيشلتديردى كه، كائناتى ايچنه آلدى و او خورخور باغچهسنده قورومش و لذّتنى قاچيرمش نعمتلر يرنده، دارِ دنيا و دارِ آخرتى برر سفرهِٔ نعمت و برر طبلهِٔ رحمت شكلنه گتيردى. گوز، قولاق، قلب گبى، اون دگل، يوز جهازاتِ إنسانيهنڭ هر برينى، غايت اوزون بر أل صورتنده، هر مؤمنڭ درجهسى نسبتنده او ايكى سفرهِٔ رحمانه اوزاتوب، هر طرفندن نعمتلرى طوپلايهجق بر طرزده گوسترديگندن؛ هم بو علوى حقيقتى إفاده، هم او حدسز نعمته شكر ايچون او وقت بويله ديمشدم:
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاِيمَانِ الْمُصَوِّرِ للِدَّارَيْنِ مَمْلُوؤَتَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ وَ الرَّحْمَةِ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ حَقًّا يَسْتَفِيدُ مِنْهُمَا بِحَوَاسِّهِ الْكَثِيرَةِ الْمُنْكَشِفَةِ بِاِذْنِ خَالِقِهِ
يعنى: "دنيا و آخرتى نعمت و رحمتله طولديرمش بر صورتده، حقيقى مؤمنلرڭ نورِ ايمان و إسلاميتله إنكشاف و إنبساط ايتمش بتون حاسّهلرينڭ أللريله او ايكى معظّم سفرهدن إستفادهيى تأمين ايدن و گوسترن نورِ ايمان نعمتنڭ مقابلنه، او ايمانى بڭا ويرن خالقمه، بتون ذرّاتِ وجودمله دنيا و آخرت طولوسى حمد و شكر، أليمدن گلسه ياپارم" ديمكدر. مادام ايمان بو عالمده بو تأثيراتِ عظيمهيى
— 475 —
ياپار؛ ألبته دارِ بقاده اويله ثمرات و فيوضاتى اولاجق كه، بو دنيادهكى عقل ايله اونلر إحاطه ايديلمز و تعريف ايديلمز.
ايشته، أى بنم گبى إختيارلق مناسبتيله پك چوق دوستلرڭ فراق آجيلرينى چكن إختيار و إختيارهلر! سزڭ أڭ إختياريڭز هر نه قدر ظاهرًا بندن ياشلى ايسه ده، معنًا بن اونلردن داها زياده إختيارلغمى تخمين ايدييورم. چونكه فطرتمده رقّتِ جنسيه ايله آجيمق حسّى زياده بولونديغندن، كندى ألممدن باشقه بيڭلر قارداشلريمڭ ألملرينى ده او شفقت سرّيله چكديگمدن، يوزلر سنه ياشامش گبى إختيارم. و سز نه قدر فراق بلاسنى چكمش ايسهڭز، بنم قدر او بلايه معروض قالمامشسڭز. چونكه اوغلم يوقدر كه يالڭز اوغلمى دوشونهيم. بندهكى فطرى اولان بو زياده آجيمقلق و شفقت، بيڭلر مسلمان أولادلرينڭ، حتّى معصوم حيوانلرڭ تألّملرينه قارشى دخى بر رقّت، بر ألم، او سرِّ شفقت ايله حسّ ايدييوردم. خصوصى بر خانهم يوقدر كه فكريمى يالڭز اوڭا حصر ايدهيم؛ بلكه بو مملكت ايله و بلكه عالمِ إسلامڭ قطعهسيله خانهم گبى، حميتِ إسلاميه نقطهسنده علاقهدارم. و او ايكى بيوك خانهدهكى دينداشلريمڭ ألملريله متألّم و فراقلريله محزون اولويورم!..
ايشته بتون إختيارلغمدن و فراق بلالرندن گلن تأثّراتمه، بڭا نورِ ايمان تام كافى گلدى؛ قيريلماز بر رجا، قوپماز بر اُميد، سونمز بر ضيا، بيتمز بر تسلّى ويردى. ألبته سزلره إختيارلقدن گلن قراڭلق و غفلت و تأثّرات و تألّماته؛ ايمان كافى و وافيدر. أصل أڭ قراڭلقلى و أڭ نورسز و تسلّيسز إختيارلق و أڭ أليم و مدهش فراق، أهلِ ضلالتڭ و أهلِ سفاهتڭ إختيارلقلريدر و فراقلريدر. او رجا و ضيا و تسلّى ويرن ايمانى ذوق ايتمك و تأثيراتنى حسّ ايتمك ايچون، إختيارلغه لايق و إسلاميته موافق عبوديتكارانه بر طورِ شعوردارانه طاقينمقله اولور. يوقسه گنجلره بڭزهمگه
— 476 —
چاليشمق و اونلرڭ سرخوشجه غفلتلرينه باشنى صوقوب إختيارلغنى اونوتمقله دگلدر.
خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَشَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ
(أو كما قال) مئالندهكى حديثى دوشونڭز. يعنى: "گنجلريڭزڭ أڭ اييسى، تمكينده و سفاهتلردن چكيلمكده إختيارلره بڭزهينلردر. و إختيارلريڭزڭ أڭ فناسى، سفاهتده و باشنى غفلته صوقمقده گنجلره بڭزهينلردر."
أى قارداشلرم إختيارلر و همشيره إختيارهلر! حديثِ شريفده واردر كه: "آلتمش يتمش ياشلرنده إختيار بر مؤمن، درگاهِ إلٰهىيه ألنى قالديروب دعا ايدركن، رحمتِ إلٰهيه اونڭ ألنى بوش دونديرمگه حجاب ايدييور." مادام رحمت سزه قارشى بويله حرمت ايدييور.. سز ده رحمتڭ بو حرمتنى عبوديتڭزله إحترام ايديڭز.
اون دردنجى رجا:
دردنجى شعاع اولان آيتِ نوريهِٔ حسبيهنڭ باشنڭ خلاصهسى دييور كه: بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن، بش چشيد غربتلره دوشمشدم. صيقنتيدن گلن بر غفلت ايله، رسالهِٔ نورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى نورلرينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم. گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييوردى. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
"دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر."
— 477 —
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ إمداديمه گلدى، "بنى دقّتله اوقو!" ديدى. بن ده گونده بش يوز دفعه اوقودم. اوقودقجه، يالڭز علم اليقين ايله دگل، عين اليقين ايله چوق قيمتدار أنوارندن طوقوز مرتبهِٔ حسبيه بڭا إنكشاف ايتدى.
برنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بندهكى عشقِ بقا؛ بندهكى بقايه دگل، بلكه سببسز و بِالذّات محبوب اولان كمالِ مطلق صاحبى، ذاتِ ذو الكمالڭ و ذو الجلالڭ بر إسمنڭ بر جلوهسنڭ ماهيتمده بر گولگهسى بولونديغندن، فطرتمده او كاملِ مطلقڭ وارلغنه و كمالنه و بقاسنه متوجّه اولان محبّتِ فطريه، غفلت يوزندن يولنى شاشيرمش، گولگهيه ياپيشمش، آيينهنڭ بقاسنه عاشق اولمشدى. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ گلدى، پردهيى قالديردى. گوردم و حسّ ايتدم و حقّ اليقين ذوق ايتدم كه؛ بقامڭ لذّتى و سعادتى، عينًا و داها مكمّل بر طرزده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه و بنم ربّم و إلٰهم اولديغنه، تصديق و ايمانمده و إذعانمده واردر. بونڭ أدلّهسى، ذوى الَاحْساسى حيرتده بيراقهجق غايت درين و دقيق اون ايكى هم هملر و شعورِ ايمانلر ايله رسالهِٔ حسبيهده بيان ايديلمشدر.
ايكنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:فطرتمدهكى حدسز عجزمله برابر، إختيارلق و غربت و كيمسهسزلك و تجريدم ايچنده؛ أهلِ دنيا دسيسهلريله، جاسوسلريله بڭا هجوم ايتدكلرى هنگامده قلبمه ديدم: "أللرى باغلى، ضعيف و خسته بر تك آدمه اوردولر تعرّض ايدييور. بنم ايچون بر نقطهِٔ إستناد يوق مى؟" دييه حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه مراجعت ايتدم. بڭا او آيت بيلديردى كه: إنتسابِ ايمانى وثيقهسيله قديرِ مطلق اويله بر سلطانه إنتساب ايدرسڭ كه؛ زمين يوزنده هر بهارده درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردولرينڭ بتون
— 478 —
جهازاتلرينى كمالِ إنتظام ايله ويرمكله برابر، باشده إنسان اولارق، حيواناتڭ معظّم اوردوسنڭ بتون أرزاقلرينى، دگل مدنى إنسانلرڭ صوڭ زمانلرده كشف ايتدكلرى أت و شكر و سائر طعاملرڭ خلاصهلرى گبى، بلكه يوز درجه او مدنى خلاصهلردن داها مكمّل و بتون طعاملرڭ هر نوعندن تخم و چكردك دينيلن رحمانى خلاصهلره قويوب؛ و او خلاصهلرى دخى، اونلرڭ پيشيرمهلرينه و إنبساطلرينه دائر قدرى تعريفهلر ايچنده صاروب، محافظه ايچون كوچك صندوقچهلره قويوب، توديع ايدر. او صندوقچهلرڭ ايجادى، كُنْ أمرنده بولونان "كاف نون" فابريقهسندن او قدر چابوق و قولاى و چوقلقله اولور كه؛ قرآن دير: "خالق أمر ايدر، ميدانه گلير." مادام سن، إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله بويله بر نقطهِٔ إستناد بولابيلديگڭدن، حدسز بر قوّته و قدرته طايانهبيليرسڭ.
بن ده آيتدن بو درسمى آلدقجه اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدم كه؛ دگل شيمديكى دشمنلريمه، بلكه دنيايه ميدان اوقويهبيلير بر إقتدارِ ايمانى حسّ ايدهرك، بتون روحمله برابر حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
اوچنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بن او غربتلر و خستهلقلر و مظلوميتلرڭ تضييقيله دنيادن علاقهمى كسيلمش بولارق، أبدى بر دنياده و باقى بر مملكتده دائمى بر سعادته نامزد اولديغمى ايمان تلقين ايتديگى هنگامده؛ تحسّر آقيتان "اوف! اوف!"دن واز گچوب، بشاشت إظهار ايدن "اوخ! اوخ!" ديدم. فقط بو غايهِٔ خيال و هدفِ روح و نتيجهِٔ فطرتڭ تحقّقى، آنجق و آنجق بتون مخلوقاتنڭ بتون حركاتلرينى و سكناتلرينى و أحوال و أعماللرينى، قَولًا و فعلًا بيلن و قيد ايدن و بو كوچوجك و عاجزِ مطلق نوعِ إنسانى كندينه دوست و مخاطب ايدن و بتون مخلوقات اوستنده بر مقام ويرن بر قديرِ مطلقڭ حدسز قدرتيله و إنسانه نهايتسز
— 479 —
عنايت و أهمّيت ويرمسيله اولابيلير، دييه دوشونوركن بو ايكى نقطهده، يعنى بويله بر قدرتڭ فعاليتى و ظاهرًا بو أهمّيتسز إنسانڭ حقيقتلى أهمّيتى حقّنده ايمانڭ إنكشافنى و قلبڭ إطمئناننى ويرن بر ايضاح ايستدم. ينه او آيته مراجعت ايتدم. ديدى كه: حَسْبُنَا دهكى نَا يه دقّت ايدوب، سنڭ ايله برابر لسانِ حال و لسانِ قال ايله حَسْبُنَا يى كيملر سويلهيورلر، ديڭله! أمر ايتدى.
بردن باقدم كه: حدسز قوشلر و قوشجقلر اولان سينكلر و حسابسز حيوانلر و نهايتسز نباتلر و غايتسز آغاجلر دخى بنم گبى لسانِ حال ايله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ معناسنى ياد ايدييورلر و هركسڭ يادينه گتيرييورلر كه؛ بتون شرائطِ حياتيهلرينى تكفّل ايدن اويله بر وكيللرى وار كه، بربرينه بڭزهين و مادّهلرى بر اولان يمورطهلر و بربرينڭ مِثلى گبى قطرهلر و بربرينڭ عينى گبى حبّهلر و بربرينه مشابه چكردكلردن قوشلرڭ يوز بيڭ چشيدلرينى، حيوانلرڭ يوز بيڭ طرزلرينى، نباتاتڭ يوز بيڭ نوعنى و آغاجلرڭ يوز بيڭ صنفنى ياڭليشسز، نقصانسز، إلتباسسز، سوسلى، ميزانلى، إنتظاملى، بربرندن آيرى فارقهلى بر صورتده گوزيمز اوڭنده، خصوصًا هر بهارده غايت چوق، غايت قولاى، غايت گنيش بر دائرهده، غايت چوقلقله خلق ايدر، ياپار بر قدرتڭ عظمت و حشمتى ايچنده برابرلك و بڭزهيشلك و بربرى ايچنده و بر طرزده ياپيلمالريله وحدتنى و أحديتنى بزه گوسترر و بويله حدسز معجزاتى إبراز ايدن بر فعلِ ربوبيته، بر تصرّفِ خلّاقيته مداخله و إشتراك ممكن اولماديغنى بيلديرر دييه آڭلادم.
هر مؤمن گبى بنم هويتِ شخصيهمى و ماهيتِ إنسانيهمى آڭلامق ايستهينلر و بنم گبى اولمق آرزو ايدنلر حَسْبُنَا دهكى نَا جمعيتنده بولونان أنانڭ،
— 480 —
يعنى نفسمڭ تفسيرينه باقسينلر. أهمّيتسز، حقير و فقير گورونن وجودم (هر مؤمنڭ وجودى گبى) نه ايمش، حيات نه ايمش، إنسانيت نه ايمش، إسلاميت نه ايمش، ايمانِ تحقيقى نه ايمش، معرفت اللّٰه نه ايمش، محبّت ناصل اولاجقمش؟ آڭلاسينلر، درسنى آلسينلر!..
دردنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بر وقت إختيارلق، غربت، خستهلق، مغلوبيت گبى وجوديمى صارصان عارضهلر، بر غفلت زمانمه راست گلوب شدّتله علاقهدار و مفتون اولديغم وجوديمى، بلكه مخلوقاتڭ وجودلرينى "عدمه گيدييور" دييه أليم بر أنديشه ويرركن، ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "معنامه دقّت ايت و ايمان دوربينيله باق!" بن ده باقدم و ايمان گوزيله گوردم كه: بو ذرّهجك وجودم، هر مؤمنڭ وجودى گبى حدسز بر وجودڭ آيينهسى و نهايتسز بر إنبساط ايله حدسز وجودلرى قزانماسنه بر وسيله و كندندن داها قيمتدار باقى، متعدّد وجودلرى ميوه ويرن بر كلمهِٔ حكمت بولونديغنى و منسوبيت جهتيله بر آن ياشامسى، أبدى بر وجود قدر قيمتدار اولديغنى علم اليقين ايله بيلدم. چونكه شعورِ ايمان ايله بو وجودم واجب الوجودڭ أثرى و صنعتى و جلوهسى اولديغنى آڭلامقله، وحشى أوهامدن و حدسز فراقلردن و حدسز مفارقت و فراقلرڭ ألملرندن قورتولوب؛ موجوداته، خصوصًا ذىحياتلره تعلّق ايدن أفعال و أسماءِ إلٰهيه عددنجه اخوّت رابطهلريله مناسبت پيدا أيلديگم بتون سَوْديگم موجوداته موقّت بر فراق ايچنده دائمى بر وصال وار اولديغنى بيلدم. ايشته ايمان ايله و ايماندهكى إنتساب ايله، هر مؤمن گبى، بو وجودم دخى حدسز وجودلرڭ فراقسز أنوارينى قزانير؛ كندى گيتسه ده اونلر آرقهده قالديغندن كنديسى قالمش گبى ممنون اولور.
خلاصه: ئولوم فراق دگل، وصالدر، تبديلِ مكاندر، باقى بر ميوهيى سنبل ويرمكدر.
— 481 —
بشنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:ينه بر وقت حياتم چوق آغير شرائط ايله صارصيلدى و نظرِ دقّتمى عمره و حياته چويردى. گوردم كه: عمرم قوشارق گيدييور، آخرته ياقينلاشمش. حياتم دخى تضييقات آلتنده سونمگه يوز طوتمش. حالبوكه حىّ إسمنه دائر رسالهده ايضاح ايديلن حياتڭ مهمّ وظيفهلرى و بيوك مزيتلرى و قيمتدار فائدهلرى بويله چابوق سونمگه دگل، بلكه اوزون ياشامغه لايقدر، دييه متألّمانه دوشوندم. ينه استادم اولان حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ آيتنه مراجعت ايتدم. ديدى: "سڭا حياتى ويرن حىّ قيّومه گوره حياته باق!" بن ده باقدم، گوردم كه: حياتمڭ بڭا باقماسى بر ايسه، ذاتِ حىّ قيّومه باقماسى يوزدر؛ و بڭا عائد نتيجهسى بر ايسه، خالقمه عائد بيڭدر. شو حالده مرضئِ إلٰهى دائرهسنده بر آن ياشامسى كافيدر، اوزون زمان ايستهمز.
بو حقيقت درت مسئله ايله بيان ايديلييور. ئولو اولميانلر وياخود ديرى اولمق ايستهينلر، حياتڭ ماهيتنى و حقيقتنى و حقيقى حقوقنى او درت مسئله ايچنده آراسينلر، بولسونلر و ديريلسينلر!..
خلاصهسى شودر كه: حيات، ذاتِ حىّ قيّومه باقدقجه و ايمان دخى حياته حيات و روح اولدقجه بقا بولور، هم باقى ميوهلر ويرر، هم اويله يوكسكلهنير كه، سرمديت جلوهسنى آلير، داها عمرڭ قيصهلغنه و اوزونلغنه باقيلماز.
آلتنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:مفارقتِ عموميه هنگامنده اولان خرابِ دنيادن خبر ويرن آخر زمان حادثاتى ايچنده مفارقتِ حصوصيهمى إخطار ايدن إختيارلق و آخر عمرمده بر حسّاسيتِ فوق العاده ايله فطرتمدهكى جمالپرستلك و گوزللك سوداسى و كمالاته مفتونيت حسلرى إنكشاف ايتدكلرى بر زمانده، دائمى تخريباتجى اولان زوال و فنا و متمادى تفريق ايديجى اولان موت و عدم، دهشتلى
— 482 —
بر صورتده بو گوزل دنيايى و بو گوزل مخلوقاتى خيرپالاديغنى، پارچه پارچه ايدوب گوزللكلرينى بوزديغنى؛ فوق العاده بر شعور و تأثّر ايله گوردم. فطرتمدهكى عشقِ مجازى، بو حاله قارشى شدّتلى غليان و عصيان ايتديگى زمانده بر مدارِ تسلّى بولمق ايچون ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: "بنى اوقو و دقّتله معنامه باق!"
بن ده سورهِٔ نوردهكى اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ إلى آخر... آيتنڭ رصدخانهسنه گيروب ايمانڭ دوربينيله بو آيتِ حسبيهنڭ أڭ اوزاق طبقهلرينه و شعورِ ايمانى خردهبينى ايله أڭ اينجه أسرارينه باقدم، گوردم: ناصلكه آيينهلر، شيشهلر، شفّاف شيلر، حتّى قبارجقلر؛ گونش ضياسنڭ گيزلى و چشيد چشيد جمالنى و او ضيانڭ ألوانِ سبعه دينيلن يدى رنگنڭ متنوّع گوزللكلرينى گوسترييورلر و تجدّد و تحرّكلريله و آيرى آيرى قابليتلريله و إنكساراتلريله او جمال و او گوزللكلرى تازهلشديرييورلر و إنكساراتلريله گونشڭ و ضياسنڭ و ألوانِ سبعهسنڭ گيزلى گوزللكلرينى گوزل إظهار ايدييورلر.
عينًا اويله ده: شمسِ أزل و أبد اولان جميلِ ذو الجلالڭ جمالِ قدسيسنه و نهايتسز گوزل أسماءِ حسنىسنڭ سرمدى گوزللكلرينه آيينهدارلق ايدوب جلوهلرينڭ تازهلنمسى ايچون بو گوزل مصنوعلر، بو طاتلى مخلوقلر، بو جماللى موجودات، هيچ طورميهرق گلوب گيدييورلر؛ كنديلرنده گورونن گوزللكلر و جماللر، كنديلرينڭ مالى اولماديغنى، بلكه تظاهر ايتمك ايستهين سرمدى و مقدّس بر جمالڭ و دائمى تجلّى ايدن و گورونمك ايستهين مجرّد و منزّه بر حُسنڭ إشارتلرى و علامتلرى و لمعهلرى و جلوهلرى اولديغنڭ پك چوق قوّتلى دليللرى رسالهِٔ نورده تفصيلًا ايضاح ايديلمش. بوراده او برهانلردن اوچ دانهسى، قيصهجه غايت معقول بر صورتده ذكر ايديلمشدر، دييه بيانه باشلار.
— 483 —
بو رسالهيى گورن هر بر ذوقِ سليم أصحابى حيرتده قالمقله برابر كنديلرينڭ إستفادهلرندن باشقه، غيريلرينڭ ده إستفادهلرينه چاليشمايى لازم بولويورلر. خصوصًا ايكنجى برهانده بش نقطه بيان ايديلييور. عقلى چوروك، قلبى بوزوق اولميان، هر حالده تقدير و تحسين و تصويب ايله مَا شَاءَ اللّٰهُ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ دييهجك؛ فقير، حقير گورولن وجودينى تعالى ايتديرهجك خارقه بر معجزه اولديغنى درك و تصديق ايدهجك.
اون بشنجى رجا:
(حاشيه): نورڭ تأليف زمانى اوچ سنه أوّل بيتمش اولماسندن، بو اون بشنجى رجا، ايلريده بر نورجى طرفندن إختيارلر لمعهسنڭ تكميلنه (تأليفنه) مأخذ اولمق اوزره يازيلدى.
بر زمان أميرطاغنده إقامته مأمور و تك باشمه بر منزلده عادتا بر حپسِ منفرد و بڭا چوق آغير گلن ترصّدلر و تحكّملر ايله بڭا إشكنجه ويرمهلرندن حياتدن اوصاندم، حپسدن چيقديغمه تأسّف ايتدم. روح و جانمله دڭزلى حپسنى آرزولادم و قبره گيرمگى ايستدم. و "حپس و قبر، بو طرز حياته مرجّحدر" دييه يا حپسه ويا قبره گيرمگه قرار ويرركن، عنايتِ إلٰهيه إمداده يتيشدى؛ قلملرى تكثير ماكينهسى اولان مدرسة الزهرا شاكردلرينڭ أللرينه، يڭى چيقان تكثير ماكينهسنى ويردى. بردن نورڭ قيمتدار مجموعهلرندن هر دانهسى، بر قلم ايله بش يوز نسخه ميدانه گلدى. فتوحاته باشلامالرى، او صيقنتيلى حياتى بڭا سَوْديردى، "حدسز شكر اولسون" ديديرتدى.
بر مقدار صوڭره رسالهِٔ نورڭ گيزلى دشمنلرى فتوحاتِ نوريهيى چكهمديلر. حكومتى عليهمزه سَوق ايتديلر. ينه حيات بڭا آغير گلمگه باشلادى. بردن عنايتِ ربّانيه تجلّى ايتدى. أڭ زياده نورلره محتاج اولان علاقهدار مأمورلر، وظيفهلرى إعتباريله مصادره ايديلن نور رسالهلرينى كمالِ مراق و دقّتله مطالعه ايتديلر. فقط نورلر اونلرڭ قلبلرينى كندينه طرفدار أيلدى. تنقيد يرنده تقديره
— 484 —
باشلاملريله، نور درسخانهسى چوق گنيشلندى؛ مادّى ضرريمزدن يوز درجه زياده منفعت ويردى، صيقنتيلى تلاشلريمزى هيچه اينديردى.
صوڭره گيزلى دشمن منافقلر، حكومتڭ نظرِ دقّتنى بنم شخصمه چويرديلر. أسكى سياسى حياتمى خاطرلاتديرديلر. هم عدليهيى، هم معارف دائرهسنى، هم ضابطهيى، هم داخليه وكالتنى أوهاملانديرديلر. پارتيلرڭ جريانلرى و قومونيستلرڭ پردهسنده آنارشيستلرڭ تحريكاتيله او أوهام گنيشلندى. بزى تضييق و توقيف و أللرينه گچن رسالهلرى مصادرهيه باشلاديلر. نور شاكردلرينڭ فعاليتنه توقّف گلدى. بنم شخصمى چوروتمك فكريله، بر قسم رسمى مأمورلر، هيچ كيمسهنڭ اينانميهجغى إسنادلرده بولونديلر. پك عجيب إفترالرى إشاعهيه چاليشديلر. فقط كيمسهيى اينانديرهمديلر.
صوڭره پك عادى بهانهلرله، زمهريرڭ أڭ شدّتلى صوغوق گونلرنده بنى توقيف ايدهرك، بيوك و غايت صوغوق و ايكى گون صوباسز بر قوغوشده تجريدِ مطلق ايچنده حپس ايتديلر. بن كوچك اوطهمده گونده قاچ دفعه صوبا ياقار و دائما مانغالمده آتش واركن، ضعفيت و خستهلغمدن زور طايانهبيليردم. شيمدى، بو وضعيتده هم صوغوقدن بر صيتمه، هم دهشتلى بر صيقنتى و حدّت ايچنده چيرپنيركن، بر عنايتِ إلٰهيه ايله بر حقيقت قلبمده إنكشاف ايتدى.
معنًا: "سن حپسه مدرسهِٔ يوسفيه نامى ويرمشسڭ؛ هم دڭزليده صيقنتيڭزدن بيڭ درجه زياده هم فرح، هم معنوى كار، هم اورادهكى محبوسلرڭ نورلردن إستفادهلرى، هم بيوك دائرهلرده نورلرڭ فتوحاتى گبى نتيجهلر، سزه شكوا يرنده بيڭلر شكر ايتديردى، هر بر ساعت حپسڭزى و صيقنتيڭزى، اون ساعت عبادت حكمنه گتيردى؛ او فانى ساعتلرى باقيلشديردى. إن شاء اللّٰه بو اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهدهكى مصيبتزدهلرڭ نورلردن إستفادهلرى و تسلّى بولمالرى، سنڭ بو
— 485 —
صوغوق و آغير صيقنتيڭى حرارتلنديروب، سَوينجلره چويرهجك و حدّت ايتديگڭ آدملر أگر آلدانمشلرسه بيلميهرك سڭا ظلم ايدييورلر. اونلر حدّته لايق دگللر. أگر بيلهرك و غرضله و ضلالت حسابنه سنى اينجيتييورلر و إشكنجه ياپييورلرسه، اونلر پك ياقين بر زمانده، ئولومڭ إعدامِ أبديسيله قبرڭ حپسِ منفردينه گيروب، دائمى صيقنتيلى عذاب چكهجكلر. سن اونلرڭ ظلمى يوزندن هم ثواب، هم فانى ساعتلرينى باقيلشديرمگى، هم معنوى لذّتلرى، هم وظيفهِٔ علميه و دينيهيى إخلاص ايله ياپماسنى قزانييورسڭ!" دييه روحمه إخطار ايديلدى. بن ده بتون قوّتمله "الحمد ِللّٰه" ديدم. إنسانيت طماريله او ظالملره آجيدم. "يا ربّى! اونلرى إصلاح أيله!" دييه دعا ايتدم.
بو يڭى حادثهده، إفادهمده داخليه وكالتنه يازديغم گبى، اون وجهله قانونسز اولديغى و قانون نامنه قانونسزلق ايدن او ظالملر (أصل صوچلى اونلر اولماسى گبى) اويله بهانهلرى آراديلر؛ ايشيدنلرى گولديرهجك و حقپرستلرى آغلاتديرهجق إفترالرى و اويديرمالريله أهلِ إنصافه گوسترديلر كه؛ رسالهِٔ نوره و شاكردلرينه ايليشمگه، قانون و حق جهتنده إمكان بولامييورلر، ديوانهلگه صاپييورلر.
أزجمله: بر آى بزى تجسّس ايدن مأمورلر، بر شى بهانه بولامدقلرندن بر پوصله يازوب كه: "سعيدڭ خدمتكارى بر دكّاندن راقى آلمش، اوڭا گوتورمش." او پوصلهيى إمضا ايتديرمك ايچون هيچ كيمسهيى بولامايوب، صوڭره يبانى و سرخوش بر آدمى ياقالامشلر، تهديدكارانه "گل بونى إمضا ايت!" ديمشلر. او ده ديمش: "توبهلر توبهسى اولسون، بو عجيب يالانى كيم إمضا ايدهبيلير؟" اونلرى، پوصلهيى ييرتمغه مجبور ايتمش.
ايكنجى بر نمونه: بيلمديگم و شيمدى دخى طانيمديغم بر ذات، آتنى بنى گزديرمك ايچون ويرمش، بن ده راحتسزلغم ايچون تنفّس قصدى ايله، أكثر
— 486 —
گونلرده، يازده بر ايكى ساعت گزردم. او آت و آرابه صاحبنه أللى ليرالق كتاب ويرمگه سوز ويرمشدم. تا، قاعدهم بوزولماسين و منّت آلتنه گيرميهيم. عجبا بو ايشده هيچ بر ضرر إحتمالى وار مى؟ حالبوكه "او آت كيمڭدر؟" دييه، أللى دفعه بزلردن هم والى، هم عدليهجيلر، هم ضابطه و پوليسلر صورديلر. گويا بيوك بر حادثهِٔ سياسيه و آسايشه تماس ايدن بر واقعهدر. حتّى بو معناسز صوروشلرڭ كسيلمسى ايچون، ايكى ذات حميةً برى "آت بنمدر" ديگرى "آرابه بنمدر" ديدكلرى ايچون ايكيسنى ده بنمله برابر توقيف ايتديلر. بو نمونهلره قياسًا، چوق چوجق اويونجقلرينه سيرجى اولوب گولهرك آغلادق و آڭلادق كه: رسالهِٔ نوره و شاكردلرينه ايليشنلر، مسخره اولورلر.
او نمونهلردن لطيف بر محاوره: بنم توقيف كاغدمده سبب، أمنيتى إخلال صوچى يازيلديغندن، بن داها او پوصلهيى گورمهدن مدّعىعمومه ديدم: "سنى گچن گيجه غيبت ايتدم." أمنيت مديرى حسابنه بنى قونوشديران بر پوليسه: "أگر بيڭ مدّعىعمومى و بيڭ أمنيت مديرى قدر بو مملكتده أمنيتِ عموميهيه خدمت ايتمهمش ايسهم (اوچ دفعه) اللّٰه بنى قهر ايتسين!" ديدم.
صوڭره بو صيرهده، بو صوغوقده، أڭ زياده إستراحته و اوشومهمگه و دنيايى دوشونمهمگه محتاج اولديغم بر هنگامده، غرضى و قصدى إحساس ايدر بر طرزده، بنى بو تحمّلڭ فوقنده بو تهجير و تجريد و توقيف و تضييقه سَوق ايدنلره، فوق العاده إغبِرار و قيزمق گلدى. بر عنايت إمداده يتيشدى. معنًا قلبه إخطار ايديلدى كه:
"إنسانلرڭ سڭا ايتدكلرى عينِ ظلملرنده، عينِ عدالت اولان قدرِ إلٰهينڭ بيوك بر حصّهسى وار و بو حپسده ييهجك رزقڭ وار. او رزقڭ سنى بورايه چاغيردى. اوڭا قارشى رضا و تسليم ايله مقابله لازم. حكمت و رحمتِ ربّانيهنڭ
— 487 —
دخى بيوك بر حصّهسى وار كه، بو حپسدهكيلرى نورلانديرمق و تسلّى ويرمك و سزه ثواب قزانديرمقدر. بو حصّهيه قارشى، صبر ايچنده بيڭلر شكر ايتمك لازمدر. هم سنڭ نفسڭڭ بيلمهديگڭ قصورلريله اونده بر حصّهسى وار. او حصّهيه قارشى إستغفار و توبه ايله، نفسڭه "بو طوقاده مستحق اولدڭ" ديمهليسڭ. هم گيزلى دشمنلرڭ دسيسهلريله بعض صافدل و وهّام مأمورلرى إغفال ايله او ظلمه سَوق ايتمك جهتيله، اونلرڭ ده بر حصّهسى وار. اوڭا قارشى رسالهِٔ نورڭ او منافقلره وورديغى دهشتلى معنوى طوقاتلر، سنڭ إنتقامڭى تمامًا اونلردن آلمش. او، اونلره يتر. أڭ صوڭ حصّه، بِالفعل واسطه اولان رسمى مأمورلردر. بو حصّهيه قارشى، اونلرڭ نورلره تنقيد نيّتيله باقمهلرنده، ايستر ايستهمز شبههسز ايمان جهتنده إستفادهلرينڭ خاطرى ايچون
وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ
دستوريله؛ اونلرى عفو ايتمك، بر علوّجنابلقدر."
بن ده بو حقيقتلى إخطاردن كمالِ فرح و شكر ايله، بو يڭى مدرسهِٔ يوسفيهده طورمغه، حتّى عليهمده اولانلره يارديم ايتمك ايچون كنديمه موجبِ جزا ضررسز بر صوچ ياپمغه قرار ويردم.
هم بنم گبى يتمش بش ياشنده و علاقهسز و دنياده سَوْديگى دوستلرندن، يتمشدن آنجق حياتده بشى قالمش و اونڭ وظيفهِٔ نوريهسنى گورهجك يتمش بيڭ نور نسخهلرى باقى قالوب سربست گزييورلر. و بر ديله بدل، بيڭلر ديل ايله خدمتِ ايمانيهيى ياپاجق قارداشلرى، وارثلرى بولونان بنم گبى بر آدمه قبر، بو حپسدن يوز درجه زياده خيرليدر. و بو حپس دخى، خارجنده حرّيتسز تحكّملر آلتندهكى سربستيتدن يوز درجه داها راحت، داها فائدهليدر. چونكه خارجنده، تك باشيله يوزر علاقهدار مأمورلرڭ تحكّملرينى چكمگه مقابل، حپسده يوزر محبوسلرله برابر يالڭز مدير و باش غارديان گبى بر ايكى ذاتڭ، مصلحته بناءً
— 488 —
خفيف تحكّملرينى چكمگه مجبور اولور. اوڭا مقابل، حپسده چوق دوستلردن قارداشانه تلطيفلر، تسلّيلر گورور. هم إسلاميت شفقتى و إنسانيت فطرتى، بو وضعيتده إختيارلره مرحمته گلمهسى، حپس زحمتنى رحمته چويرييور دييه، حپسه راضى اولدم.
بو اوچنجى محكمهيه گلديگم صيرهده ضعفيت و إختيارلق و راحتسزلقدن آياقده طورمغه صيقيلديغمدن، محكمه قپوسنڭ خارجنده بر إسكملهده اوطوردم. بردن بر حاكم گلدى، حدّت ايتدى، "نهدن آياقده بكلهمييور؟" إهانتكارانه ديدى. بن ده إختيارلق جهتندن، بو مرحمتسزلگه قيزدم. بردن باقدم؛ پك چوق مسلمانلر، كمالِ شفقت و اخوّتله مرحمتكارانه باقوب أطرافمزده طوپلانمشلر، طاغيتلمييورلر. بردن "ايكى حقيقت" إخطار ايديلدى:
برنجيسى:بنم و نورلرڭ گيزلى دشمنلريمز، بنم ايستهمديگم حالده حقّمدهكى توجّهِ عامّهيى قيرمق ايله نورڭ فتوحاتنه سد چكيلير دييه، بعض صافدل رسمى مأمورلرى قانديروب، شخصمى ملّت نظرنده چوروتمك فكريله، إهانتكارانه بويله معاملهيه سَوق ايتمشلر. بوڭا قارشى عنايتِ إلٰهيه، نورلرڭ ايمان خدمتنه مقابل، بر إكرام اولارق، او بر تك آدمڭ إهانتنه بدل، بو يوز آدمه باق! خدمتڭزى تقدير ايله شفقتكارانه آجييهرق علاقهدارانه سزى إستقبال و تشييع ايدييورلر. حتّى ايكنجى گون، بن مستنطق دائرهسنده مدّعىعمومڭ سؤاللرينه جواب ويرركن، حكومت آولوسنده محكمه پنجرهلرينه قارشى بيڭ قدر أهالى كمالِ علاقه ايله طوپلانوب لسانِ حال ايله "بونلرى صيقمايڭز!" ديدكلرينى، وضعيتلريله إفاده ايدييورلر گبى گورونديلر. پوليسلر اونلرى طاغيدهمييورديلر. قلبمه إخطار ايديلدى كه: بو أهالى، بو تهلكهلى عصرده تام بر تسلّى و سوندورولمز بر نور و قوّتلى بر ايمان و سعادتِ باقيهيه بر طوغرى مژده ايستهيورلر و فطرةً آرايورلر و نور رسالهلرنده آرادقلرى بولونويور
— 489 —
دييه ايشيتمشلر كه، بنم أهمّيتسز شخصمه، ايمانه بر پارچه خدمتكارلغم ايچون حدّمدن چوق زياده إلتفات گوسترييورلر.
ايكنجى حقيقت:أمنيتى إخلال وهميله بزه إهانت ايتمك و توجّهِ عامّهيى قيرمق قصديله تحقيركارانه آلدانمش محدود آدملرڭ بد معاملهلرينه مقابل، حدسز أهلِ حقيقتڭ و نسلِ آتينڭ تقديركارانه آلقيشلامالرى وار، دييه إخطار ايديلدى. أوت قومونيست پردهسى آلتنده آنارشيستلگڭ، أمنيتِ عموميهيى بوزمغه دهشتلى چاليشماسنه قارشى، رسالهِٔ نور و شاكردلرى ايمانِ تحقيقى قوّتيله بو وطنڭ هر طرفنده او مدهش إفسادى طورديرييور و قيرييور. أمنيتى و آسايشى تأمينه چاليشييور كه، پك چوق بر كثرتده و مملكتڭ هر طرفنده بولونان نور طلبهلرندن، بو يگرمى سنهده علاقهدار اوچ درت محكمه و اون ولايتڭ ضابطهلرى، أمنيتى إخلاله دائر بر وقوعاتلرينى بولمامش و قيد ايتمهمش. و اوچ ولايتڭ إنصافلى بر قسم ضابطهلرى ديمشلر: "نور طلبهلرى معنوى بر ضابطهدر. آسايشى محافظهده بزه يارديم ايدييورلر. ايمانِ تحقيقى ايله؛ نورى اوقويان هر آدمڭ قفاسنده بر ياساقجىيى بيراقييورلر، أمنيتى تأمينه چاليشييورلر."
بونڭ بر نمونهسى دڭزلى حپسخانهسيدر. اورايه نورلر و او محبوسلر ايچون يازيلان ميوه رسالهسى گيرمهسيله، اوچ درت آى ظرفنده ايكى يوزدن زياده او محبوسلر اويله فوق العاده إطاعتلى، ديندارانه بر صلاحِ حال آلديلر كه؛ اوچ درت آدمى ئولديرن بر آدم، تخته بيتلرينى ئولديرمكدن چكينييوردى. تام مرحمتلى، ضررسز، وطنه نافع بر عضو اولمغه باشلادى. حتّى رسمى مأمورلر، بو حاله حيرتله و تقديرله باقييورديلر. هم داها حكم آلمادن بر قسم گنجلر ديديلر: "نورجيلر حپسده قالسهلر، بز كنديمزى محكوم ايتديرهجگز و جزا آلمغه چاليشهجغز؛ تا اونلردن درس آلوب اونلر گبى اولاجغز. اونلرڭ درسيله كنديمزى إصلاح ايدهجگز." ايشته بو
— 490 —
ماهيتده بولونان نور طلبهلرينى، أمنيتى إخلال ايله إتهام ايدنلر، هر حالده و غايت فنا بر صورتده آلدانمش ويا آلداتيلمش ويا بيلهرك ويا بيلميهرك آنارشيستلك حسابنه حكومتى إغفال ايدوب بزلرى أذيتلرله أزمگه چاليشييورلر.
بز بونلره قارشى ديرز: مادام ئولوم ئولديرلمييور و قبر قپانمييور و دنيا مسافرخانهسنده يولجيلر غايت سرعت و تلاشله قافله قافله آرقهسنده، طوپراق آرقهسنه گيروب غائب اولويورلر؛ ألبته پك ياقينده بربريمزدن آيريلاجغز. سز ظلمڭزڭ جزاسنى دهشتلى بر صورتده گورهجكسڭز. هيچ اولمازسه مظلوم أهلِ ايمان حقّنده ترخيص تذكرهسى اولان ئولومڭ، إعدامِ أبدى طار آغاجنه چيقهجقسڭز. سزڭ دنياده توهّمِ أبديتله آلديغڭز فانى ذوقلر، باقى و أليم ألملره دونهجك.
مع التأسّف گيزلى منافق دشمنلريمز، بو ديندار ملّتڭ يوزر ميليون ولى مقامنده اولان شهيدلرينڭ، قهرمان غازيلرينڭ قانيله و قلنجيله قزانيلان و محافظه ايديلن حقيقتِ إسلاميته بعضًا "طريقت" نامنى طاقوب و او گونشڭ تك بر شعاعى اولان طريقت مشربنى، او گونشڭ عينى گوستروب، حكومتڭ بعض دقّتسز مأمورلرينى آلداتوب، حقيقتِ قرآنيهيه و حقائقِ ايمانيهيه تأثيرلى بر صورتده چاليشان نور طلبهلرينه "طريقتجى" و "سياسى جمعيتجى" نامنى ويرهرك عليهمزه سَوق ايتمك ايستهيورلر. بز هم اونلره، هم اونلرى عليهمزده ديڭلهينلره، دڭزلى محكمهِٔ عادلهسنده ديديگمز گبى ديرز:
"يوزر ميليون باشلرڭ فدا اولدقلرى بر قدسى حقيقته، باشمز دخى فدا اولسون. دنيايى باشمزه آتش ياپسهڭز، حقيقتِ قرآنيهيه فدا اولان باشلر، زندقهيه تسليمِ سلاح ايتميهجك و وظيفهِٔ قدسيهسندن واز گچميهجكلر إن شاء اللّٰه!"
ايشته إختيارلغمڭ سرگذشتلگندن گلن آغريلره و مأيوسيتلره، ايماندن و قرآندن إمداده يتيشن قدسى تسلّيلر ايله بو إختيارلغمڭ أڭ صيقنتيلى بر سنهسنى،
— 491 —
گنجلگمڭ أڭ فرحلى اون سنهسنه دگيشديرمم. خصوصًا حپسده فرض نمازينى قيلان و توبه ايدنڭ هر بر ساعتى، اون ساعت عبادت حكمنه گچمهسيله و خستهلقده و مظلوميتده دخى هر بر فانى گون، ثواب جهتنده اون گون باقى بر عمرى قزانديرماسيله، بنم گبى قبر قپوسنده نوبتنى بكلهين بر آدمه نه قدر مدارِ شكراندر، او معنوى إخطاردن بيلدم. "حدسز شكر ربّمه" ديدم؛ إختيارلغمه سَويندم و حپسمه راضى اولدم. چونكه عمر طورمييور، چابوق گيدييور. لذّتله، فرحله گيتسه، لذّتڭ زوالى ألم اولماسندن، هم تأسّف، هم شكرسزلكله، غفلتله، بعض گناهلرى يرنده بيراقير، فانى اولور گيدر. أگر حپس و زحمتلى گيتسه، زوالِ ألم بر معنوى لذّت اولماسندن، هم بر نوع عبادت صاييلديغندن، بر جهتده باقى قالير و خيرلى ميوهلريله باقى بر عمرى قزانديرر. گچمش گناهلره و حپسه سببيت ويرن خطالره كفّارت اولور، اونلرى تميزلر. بو نقطهِٔ نظردن، محبوسلردن فرضى قيلانلر، صبر ايچنده شكر ايتمليدرلر.
اون آلتنجى رجا:
بر زمان إختيارلق وقتنده، أسكيشهر حپسندن (بر سنه جزايى چكوب) چيقدم. بنى قسطمونىيه نفى ايتديلر. پوليس قرهغولنده ايكى اوچ آى مسافر ايتديلر. بنم گبى صادق دوستلريله گوروشمكدن صيقيلان بر منزوى و قيافتنڭ تبديلنه تحمّل ايتمهين بر آدم، بويله يرلرده نه قدر عذاب چكر آڭلاشيلير. ايشته بن بو مأيوسيتده ايكن، بردن عنايتِ إلٰهيه إختيارلغمڭ إمدادينه گلدى. او قرهغولدهكى قوميسر، پوليسلرله برابر صادق دوست حكمنه گچديلر. هيچ بر وقت شاپقهيى باشمه قويمايى إخطار ايتمدكلرى گبى؛ بنم خدمتجيلرم مِثللو، ايستديگم زمان بنى شهرڭ أطرافنده گزديرييورديلر. صوڭره او قرهغولڭ قارشيسنده قسطمونينڭ مدرسهِٔ نوريهسنه گيردم، نورلرڭ تأليفنه باشلادم. فيضى، أمين، حلمى، صادق، نظيف، صلاح الدين گبى نورڭ قهرمان شاكردلرى، نورلرڭ
— 492 —
نشرى، تكثيرى ايچون او مدرسهيه دوام ايتديلر. گنجلكده أسكى طلبهلرمله گچيرديگم قيمتدار مذاكرهِٔ علميهيى داها پارلاق بر صورتده گوسترديلر. صوڭره گيزلى دشمنلريمز بعض مأمورلرى و بر قسم أنانيتلى خواجهلر و شيخلرى عليهمزه أوهاملانديرديلر. بزى، دڭزلى حپسنه بش آلتى ولايتلردن گلن نور طلبهلرينى، او مدرسهِٔ يوسفيهده طوپلانمغه وسيله اولديلر. بو اون آلتنجى رجانڭ تفصيلاتى، قسطمونيدن گوندروب لاحقهيه گچن و دڭزلى حپسنده اورادهكى قارداشلريمه گيزلى گوندرديگم كوچك مكتوبلر و محكمهسندهكى مدافعه رسالهسيدر كه؛ بو رجانڭ حقيقتنى پارلاق گوسترييورلر. تفصيلاتنى لاحقهيه، مدافعهمه حواله ايدوب، غايت قيصه إشارت ايدهجگز.
بن محرم و مهمّ مجموعهلرى، خصوصًا سفيانه و نورڭ كرامتلرينه دائر رسالهلرى كومور و اودونلر آلتنده صاقلادم؛ تا بنم وفاتمدن ويا باشدهكى باشلر حقيقتى ديڭلهيوب عقللرينى باشلرينه آلدقدن صوڭره نشر ايديلسينلر دييه مستريحانه طوروركن، بردن تحرّى مأمورلرى و مدّعىعمومڭ معاونى، منزلمى باصديلر. او گيزلى و أهمّيتلى رسالهلرى، اودونلرڭ آلتندن چيقارديلر. هم بنى توقيف ايدوب إسپارطه حپسخانهسنه، صحّتم مختل بر حالده گوندرديلر. بن پك چوق متألّم و نورلره گلن او ضرردن دهشتلى متأثّر ايكن، بر عنايتِ إلٰهيه إمداديمزه يتيشدى. او گيزلنمش و أهلِ حكومت اونلرى اوقومغه چوق محتاج اولان او أهمّيتلى رسالهلرى كمالِ مراق و دقّتله اوقومغه باشلايوب، بيوك رسمى دائرهلر عادتا بر درسخانهِٔ نوريه حكمنه گچدى. تنقيد فكريله تقديره باشلاديلر. حتّى دڭزليده، هيچ خبريمز يوقكن، فوق العاده پرده آلتنده مطبوع آيت الكبرايى رسمى و غيرِ رسمى پك چوق آدملر اوقوديلر، ايمانلرينى قوّتلنديرديلر. بزم حپس مصيبتمزى هيچه اينديرديلر.
— 493 —
صوڭره بزى دڭزلى حپسنه آلديلر. بنى تجريدِ مطلق ايچنده عفونتلى، رطوبتلى صوغوق بر قوغوشه صوقديلر. إختيارلق، خستهلق و بنم يوزمدن معصوم آرقداشلريمڭ زحمتلرندن بڭا گلن چوق تألّم و نورلرڭ تعطيل و مصادرهسندن گلن چوق تأسّف و صيقنتى ايچنده چيرپنيركن، بردن عنايتِ ربّانيه إمداده يتيشدى. بردن او قوجه حپسخانهيى بر درسخانهِٔ نوريهيه چويروب بر مدرسهِٔ يوسفيه (عس) اولديغنى إثبات ايدهرك، مدرسة الزهرا قهرمانلرينڭ ألماس قلملريله نورلر إنتشاره باشلادى. حتّى او آغير شرائط ايچنده نورڭ قهرمانى، اوچ درت آى ظرفنده يگرميدن زياده ميوه و مدافعات رسالهسندن يازدى. هم حپسده، هم خارجده فتوحاته باشلاديلر. او مصيبتدهكى ضرريمزى بيوك منفعتلره و صيقنتيلريمزى سَوينجلره چويردى.
عَسٰى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ
سرّينى تكرار گوستردى.
صوڭره برنجى أهلِ وقوفڭ ياڭليش و سطحى ضبطلره بناءً عليهمزده شدّتلى تنقيدلرى و معارف وكيلنڭ دهشتلى هجوميله برابر عليهمزده بر بياننامه نشر ايتمسيله، حتّى بعض خبرلرله بر قسممزڭ إعدامنه چاليشلديغى هنگامده، بر عنايتِ ربّانيه إمداديمزه يتيشدى. باشده آنقره أهلِ وقوفنڭ شدّتلى تنقيدلرينى بكلركن، تقديركارانه راپورلرى، حتّى بش صندوق نور رسالهلرنده بش اون سهو بولدقلرى حالده، محكمهده اونلرڭ سهو و ياڭليش گوستردكلرى نقطهلر عينِ حقيقت اولديغنى و اونلرڭ سهو و ياڭليش ديدكلرى مادّهلرده كنديلرى سهو ايتدكلرينى إثبات ايتديگمز گبى، بش ياپراق راپورلرنده بش اون سهو و ياڭليشلرينى گوستردك. و يدى مقاماته گوندرديگمز ميوه و مدافعهنامه رسالهلرى و عدليه وكالتنه گوندريلن نورڭ عموم رسالهلرى، خصوصًا محرملرڭ طوقوناقلى و شدّتلى طوقاتلرينه مقابل تهديدكارانه شدّتلى أمرلر بكلركن غايت ملايمانه، حتّى
— 494 —
تسلّيكارانه باش وكيلڭ بزه گوندرديگى مكتوبى گبى، مصالحه طرزنده ايليشمهملرى قطعى إثبات ايتدى كه: رسالهِٔ نورڭ حقيقتلرى عنايتِ إلٰهيه كرامتيله، اونلرى مغلوب ايدوب كندينى اونلره إرشادكارانه اوقوتديرمش، او گنيش دائرهلرى بر نوع درسخانه ياپمش، چوق متردّد و متحيّرلرڭ ايمانلرينى قورتارمش و بزم صيقنتيلريمزدن يوز درجه زياده معنوى فرح و فائده ويردى.
صوڭره گيزلى دشمنلر بنى زهرلهديلر و نورڭ شهيد قهرمانى مرحوم حافظ على بنم بدلمه خستهخانهيه گيتدى و بنم يرمده برزخ عالمنه سياحت أيلدى، بزى مأيوسانه آغلاتديردى. بن بو مصيبتدن أوّل قسطمونينڭ طاغنده باغيرهرق مكرّر دفعه ديدم: "قارداشلرم! آته أت، آرسلانه اوت آتمايڭز." يعنى هر رسالهيى هركسه ويرمهيڭز؛ تا، بزه تعرّض ايديلمسين. يايا گيديلسه يدى گون اوزاقده حافظ على (رحمة اللّٰه عليه)، معنوى تلفونيله ايشيدييور گبى عين وقت بڭا يازييور كه: "أوت استادم، رسالهِٔ نورڭ بر كرامتيدر كه؛ آته أت، آرسلانه اوت آتماز. بلكه آته اوت، آرسلانه أت آتار كه، او آرسلان خواجهيه إخلاص رسالهسنى ويردى." يدى گون صوڭره مكتوبنى آلدق، حساب ايتدك؛ عين زمانده، بن طاغده باغيرركن، او ده غريب سوزلرى مكتوبنده يازيورمش.
ايشته نورڭ بويله بر معنوى قهرماننڭ وفاتى و گيزلى منافقلرڭ عليهمزده دسيسهلرله بزى جزالانديرمغه چاليشمهلرى و بنم زهرلى خستهلغمدن طولايى بنى ده خستهخانهيه رسمى أمرله مجبور ايتمك أنديشهسى بزى صيقاركن، بردن عنايتِ إلٰهيه إمداده گلدى.
مبارك قارداشلريمڭ خالص دعالريله زهرڭ تهلكهسى گچمش و او مرحوم شهيدڭ قوّتلى أمارهلرله، قبرنده نورلرله مشغول اولماسى و سؤال مَلكلرينه نورلر ايله جواب ويرمهسى و اونڭ بدلنه و اونڭ سيستمنده نورلره چاليشهجق دڭزلى
— 495 —
قهرمانى حسن فيضى (رحمة اللّٰه عليه) و آرقداشلرى پرده آلتنده تأثيرلى بر صورتده خدمتلرى و دشمنلريمزڭ دخى، محبوسلرڭ بردن نورلرله إصلاح اولمالرى جهتنده حپسدن چيقمامزه طرفدار اولماسى؛ و أصحابِ كهف مِثللو نور شاكردلرى او صيقنتيلى چلّهخانهيى أصحابِ كهف و أسكى زمان أهلِ رياضتنڭ مغارهلرينه چويرمهسى و إستراحتِ قلبله نورلرڭ نشرينه و يازماسنه سعيلريله، عنايتِ ربّانيهنڭ إمداديمزه يتيشديگنى إثبات ايتدى.
هم قلبمه گلدى كه: مادام إمامِ أعظم گبى أعاظمِ مجتهدين حپس چكمش و إمامِ أحمد ابن حنبل گبى بر مجاهدِ أكبره، قرآنڭ بر تك مسئلهسى ايچون حپسده پك چوق عذاب ويريلمش. و شكوا ايتميهرك كمالِ صبر ايله ثبات ايدوب او مسئلهلرده سكوت ايتمهمش. و پك چوق إماملر و علّامهلر، سزلردن پك چوق زياده عذاب ويريلديگى حالده، كمالِ صبر ايچنده شكر ايدوب صارصيلمامشلر. ألبته سزلر قرآنڭ متعدّد حقيقتلرى ايچون پك بيوك ثواب و قزانج آلديغڭز حالده، پك آز زحمت چكديگڭزه بيڭلر تشكّر ايتمك بورجڭزدر. أوت ظلمِ بشر ايچنده قدرِ إلٰهينڭ بر جلوهِٔ عدالتى و إختيارلغمدهكى شدّتلى صيقنتيلر ايچنده بر جلوهِٔ عنايتِ ربّانيهيى قيصهجه بيان ايدهجگم:
بن يگرمى ياشلرنده ايكن تكرار ايله ديردم: "أسكى زمانده مغارهلره چكيلن تارك الدنيالر گبى آخر عمرمده بن ده بر مغارهيه، بر طاغه چكيلوب، إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسندن چيقهجغم." هم أسكى حربِ عموميده شرقِ شماليدهكى أسارتمده قرار ويرمشدم كه: "بوندن صوڭره عمريمى مغارهلرده گچيرهجگم. حياتِ سياسيهدن و إجتماعيهدن صيريلهجغم. آرتيق قاريشمق يتر." ديركن، عنايتِ ربّانيه، هم عدالتِ قدريه تجلّى ايتديلر. قرارمدن و آرزومدن چوق زياده خيرلى بر صورتده إختيارلغمه مرحمةً او متصوّر مغارهلريمى حپسخانهلره و إنزوالره و يالڭزلق
— 496 —
ايچنده چلّهخانهلره و تجريدِ مطلق منزللرينه چويردى. أهلِ رياضت و منزويلرڭ طاغلردهكى مغارهلرينڭ چوق فوقنده "يوسفيه مدرسهلرى" و وقتمزى ضايع ايتمهمك ايچون تجريدخانهلرى ويردى. هم مغاره فائدهِٔ اُخرويهسنى، هم حقائقِ ايمانيه و قرآنيهنڭ مجاهدانه خدمتنى ويردى. حتّى بن عزم ايتمشدم كه؛ آرقداشلريمڭ برائتلرندن صوڭره بر صوچ گوستروب، حپسده قالاجغم. خسرو و فيضى گبى مجرّدلر بنم يانمده قالسين و بر بهانه ايله إنسانلرله گوروشمهمك و وقتمى لزومسز صحبتلرله و تصنّع و خودفروشلق ايله گچيرمهمك ايچون تجريد قوغوشنده بولونهجغم. فقط قدرِ إلٰهى و قسمتمز، بزى باشقه چلّهخانهيه سَوق ايتديلر.
اَلْخَيْرُ فِى مَا اخْتَارَهُ اللّٰهُ ٭ عَسٰى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ
سرّيله، إختيارلغمه مرحمةً و خدمتِ ايمانيهده داها زياده چاليشديرمق ايچون إختيار و تدبيريمزڭ خارجنده بو اوچنجى مدرسهِٔ يوسفيهده وظيفه ويريلدى.
أوت عنايتِ إلٰهيه، إختيارلغمه مرحمةً؛ قوّتلى و گيزلى دشمنى بولونميان گنجلگمه مخصوص اولان مغارهلريمى، حپسخانهنڭ تجريدِ منفرد منزللرينه چويرمسنده اوچ حكمت و خدمتِ نوريهيه اوچ أهمّيتلى فائدهسى وار:
برنجى حكمت و فائده:نور طلبهلرينڭ بو زمانده طوپلانمهلرى؛ ضررسز اولارق، مدرسهِٔ يوسفيهده اولور. و بربرينى گوروب صحبت ايتمك، خارجده مصرفلى و شبههلى اولور. حتّى بنمله گوروشمك ايچون بعضلرى قرق أللى ليرايى صرف ايدهرك گلوب، يا يگرمى دقيقه ويا هيچ گوروشمهدن دونر گيدردى. بن بعض قارداشلريمى ياقيندن گورمك ايچون، حپسڭ زحمتنى سَوهرك قبول ايدردم. ديمك حپس بزم ايچون بر نعمتدر، بر رحمتدر.
ايكنجى حكمت و فائده:بو زمانده نورلرله خدمتِ ايمانيه، هر طرفده إعلاناتله و محتاج اولانلرڭ نظرِ دقّتلرينى جلب ايتمكله اولور. ايشته حپسمزله نورلره نظرِ دقّت
— 497 —
جلب اولونور، بر إعلانات حكمنه گچر. أڭ زياده معنّد ويا محتاج اولانلر اونى بولور، ايماننى قورتارير و عنادى قيريلير، تهلكهدن قورتولور و نورڭ درسخانهسى گنيشلنير.
اوچنجى حكمت و فائده:حپسه گيرن نور طلبهلرى بربرينڭ حاللرندن، سجيهلرندن، إخلاص و فداكارلقلرندن درس آلمالريله برابر، نورلر خدمتنده دنيوى منفعتلرى داها آرامازلر. أوت مدرسهِٔ يوسفيهده چوق أمارهلرله هر صيقنتى و زحمتڭ اون، بلكه يوز مِثلى مادّى و معنوى فائدهلر و گوزل نتيجهلر و ايمانه گنيش و خالص خدمتلر، گوزلريله گوردكلرندن، تام إخلاصه موفّق اولورلر، داها جزئى و خصوصى منفعتلره تنزّل ايتمزلر.
بو چلّهخانهلرڭ بڭا مخصوص بر لطافتى و حزين فقط طاتلى بر وضعيتى وار. شويله كه:
بن گنجلك زماننده بزم مملكتده گورديگم أسكى مدرسهنڭ عين وضعيتنى گورويورم. چونكه ولايتِ شرقيهده أسكى عادت مدرسه طلبهلرينڭ بر قسمنڭ تعييناتلرى طيشاريدن گلييوردى. و بعض مدرسهلر، ايچنده پيشيرييورلردى. و داها قاچ جهتده بو چلّهخانهيه بڭزهيورلردى. بن ده لذّتلى بر تحسّر ايچنده بورايه باقدقجه او أسكى گنجلك و شيرين زمانه خيالًا گيدييورم و إختيارلق وضعيتلرينى اونوتويورم و حپسدن چيقمق ايستهمييورم. شيمدى ايكى نقطه خاطره گلدى:
بريسى:بن مادام محبوسلره نسبةً اون، بلكه اوتوز درجه داها زياده هم كندى زحمتم، هم بنم مناسبتمله زحمت چكن قارداشلريمڭ ده ألملرينى چكديگم حالده شكوا ايتمهيوب صبر ايچنده شكر ايدرم. ألبته او جسارتلى و متانتلى محبوسلر، بنم گبى بر إختيار و ضعيفدن گرى قالمامق گركدر.
— 498 —
ايكنجى نقطه:مادام حپس قارداشلريمزدن بر قسمى بر ساعت كيف يوزندن بش و اون سنه بوراده طورديغى حالده شكوا ايتمهيور. ألبته نور طلبهلرى يوزر باقى و بيڭلر سنهلرده لذّت و سعادت قزانمق ايچون، بر ايكى آى و بلكه يوز آى حپس زحمتندن شكوا ايتمهمك ألزمدر و يڭى قارداشلرى اولان محبوسلردن گرى قالمامق گركدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
يگرمى آلتنجى لمعهنڭ ذيلى
يگرمى برنجى مكتوب اولوب، مكتوبات مجموعهسنه إدخال ايديلديگندن بورايه درج ايديلمدى.
٭ ٭ ٭
— 499 —
يگرمى يدنجى لمعه
مدافعات
أسكيشهر
١٣٥١
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
رسالهِٔ نورى محو و رسالهِٔ نورڭ يوزر شاكردلرينى إمحا ايتمك ايچون، سوءِ قصد ايله إحضار ايديلن غدّار و مدهش بر پلانى عقيم بيراقان فقط غايت ملايمانه بر مدافعهدر كه؛ اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى يدنجى لمعهسى اولمشدر.
تنبيه:بو لمعه، مدافعاتمڭ اوچ قسمندن بر قسميدر. إختلاطدن منع ايديلديگم ايچون محكمهنڭ ضبطنه و دفترينه گچن يوز صحيفهدن زياده مدافعاتمدن يالڭز بر قسمنى چوق نقصان قلممله قيد ايدهبيلدم. بو قسمڭ ده قيمتى و قوّتى و أهمّيتى نصفِ آخرده تظاهر ايدييور.
سعيد النورسى
أسكيشهر ١٣٥٤
٭ ٭ ٭
— 500 —
بو مدافعهيى أسكيشهر محكمهسى يڭى حرفله متعدّد نسخهلرى چيقارمشدى. إدّعانامهلر و إعتراضنامهلر بونڭ ايكى مِثلى قدردر. برر نسخه بونلردن بزلره ويرديلر.
مادام إسپارطه بنم و رسالهِٔ نور ايچون مباركدر. بو مدافعاتمده هجوم ايتديگم يرده "إسپارطه" كلمهسنى قالديريڭز. يالڭز مخبر و ملحد قالسين.
مدافعات صفحاتنڭ فهرستهسى
برنجى صفحه:صورغو حاكملرينڭ سؤاللرينه قارشى جوابلردر. بو قسم اونلرڭ ضبطنه گچمش. فقط بز قلمه آلامدق.
ايكنجى صفحه:ينه صورغو حاكملرينى معناسز، لزومسز سؤاللردن قورتاروب "صوڭ مدافعات" ناميله مسكت، گلهجك عموم سؤاللره جواب اولارق صوڭ مدافعات نامندهكى قسمدر.
اوچنجى صفحه:صوڭ مدافعاتڭ ايكى غايت مهمّ تتمّهلريدر.
دردنجى صفحه:مدّعىعمومڭ صورغو حاكملرينڭ تحقيقاتنه إستنادًا يگرمى طوقوز صحيفهلك إدّعانامهسنه قارشى اون طوقوز صحيفه برنجى إعتراضنامهدر.
— 501 —
بشنجى صفحه:محكمهده صورغو حاكملرينڭ آلتمش اوچ صحيفهلك لزومِ محاكمه قرارينى بزه قارشى محكمهده اوقودقدن صوڭره، او قرارنامهيى چوروتهجك (بش عمده) ايله آغير بر خستهلق ايچنده صوڭ مدافعاتڭ مقدّمهسى اولان (درت مادّه) ايله مسكت بر جوابدر. هم تحريرى اولارق يگرمى طوقوز صحيفهلك صوڭ مدافعهدر. صورغو حاكملرينه قارشى إستنطاقده سويلنديگى گبى، عينًا محكمهيه ده تحريرى اولارق ويريلدى.
آلتنجى صفحه:مدّعىعمومڭ تجزيه طلبنه دائر إدّعانامهسنه قارشى، ايكى مهمّ نقطهدن عبارت اوچنجى بر إعتراضنامهدر.
يدنجى صفحه:پك حقسز و سببسز محكوميتمزڭ تبليغندن صوڭره دعوامزى تمييزه دائر محكمهِٔ تمييزه ويريلن لايحهِٔ تمييزيهدر.
سكزنجى صفحه:تمييز محكمهسى دعوامزى نقض ايتمهيوب تصديق ايتديگى ايچون، تنقيد و شكايتى متضمّن هيئتِ وكيلهيه يازيلوب گوندريلن بر عرضحالدر.
٭ ٭ ٭
مدافعاتمه گلن كوچك بر تنقيده جوابدر.
سؤال:سن مدافعاتڭده عادته مخالف اولارق، حقيقتى و طوغريلغى تمامًا تعقيب ايتديگڭ حالده، نهدن صورغو حاكملرينڭ آلتمش اوچ صحيفهلك إتهامنامهسنه قارشى آرقداشلريڭى هم قيصهجه مدافعه ايتدڭ، هم رسالهِٔ نور ايله مناسبتلرى پك قوّتلى بولونان بر قسم قارداشلريڭڭ علاقهلرينى پك ضعيف گوسترمشسڭ؟
— 502 —
الجواب:"هر سويلهديگڭ طوغرى اولمق گركدر. فقط هر طوغرىيى سويلهمك طوغرى دگلدر." قاعدهسيله او مصيبتده آرقداشلريمڭ قسمًا إنكارلرينڭ و محكمهنڭ ألندهكى وثيقهلرينڭ تضييقى آلتنده آنجق او قدر طوغريلغى محافظه ايدهبيلدم. قارداشلريمى تكذيب ايتمهمك و وثيقهلرڭ تكذيبنه اوغراتمامق ايچون سكوت ايتدم. سكوت ايسه خلاف صاييلماز. هم بتون مدافعاتمده آرا صيره گورونن ملايمانه و مصالحهكارانه
(حاشيه): حتّى لايحهِٔ تمييزيهنڭ آخرنده اوچ صحيفه أوّل "أگر پك حقلى بو فرياديمى عدليهنڭ يوكسك مقامى ايشيدوب ديڭلهمزسه، شدّتِ مأيوسيتمدن دييهجگم: بو زمانده عدليهده عدالت قالقييور. أى بنى بو بلايه سَوق ايدوب بو حادثهيى ايجاد ايدن إسپارطه مخبرلرى" دييه اولان فقرهيه قارداشلريمڭ خاطرى ايچون "عدليهده عدالت قالقييور." جملهسنى قالديرديغمدن او مقام مشوّش اولمش. هم ده بورادهكى محكمهيى گوجنديرمهمك ايچون، قارداشلريمڭ خاطرينه بناءً إسپارطه مخبرلرى نامنى بزه ظلم ايدن عموم ظالملره ويردم. حالبوكه شكرى قايا. هر نه ايسه...
تعبيرلر ايسه "تَوْرِيَه" نوعندن اولارق محضًا معصوم قارداشلريمى قورتارمق ايچوندر. يوقسه معصوميتم و مظلوميتم بنى چوق شدّتلى قونوشديرهجقدى. امّا قيصهجه مدافعاتمه قارشى محكمه و صورغو حاكملرينڭ إدّعانامه نامندهكى اوزون إتهامنامهلرى ايسه، اونلر اوچ درت آيده آنجق يازدقلرى إتهامنامهلرينه قارشى بتون مدافعاتم درت بش گونڭ محصولى اولديغى و آلتمش اوچ صحيفهلك صورغو حاكملرينڭ إتهامنامه و إدّعانامهلرينه قارشى قرق اوچ صحيفهلك إعتراضنامهم درت بش ساعتڭ محصوليدر. ألبته بو نسبتسز مقابلهده، بو مدافعات خارقه صاييلابيلير. قصورلرينه باقيلماز.
٭ ٭ ٭
— 503 —
محكمهده جوابم
اون اوچ سنه مدّتله منزوى ياشايان بر آدم ألبته رسمى ايشلرى و قانونلرى بيلمز كه، اونلره رعايت ايتسين. اويله ايسه او رسمى سؤال و جواب يرينه، بو إفادهمى ديڭلهمڭزى رجا ايدرم. چونكه إسپارطهده اوچ يرده رسمى بر طرزده إفادهم آلينمش و بو اوزون يڭى إفادهم سزى شاشيرتميهجق. بلكه پك طوغرى اولارق حقّمدهكى تحقيقاتڭزى تنوير ايدهجك. و شيمدى ألڭزده اولان اوتوز كتابڭ تحقيقات و تفتيشندن سزى قورتارهجق. محكمه هيئتِ حاكمهسنڭ و داخليه وكيلنڭ و مجلسِ مبعوثان رياستنڭ نظرِ دقّتلرينه عرض ايديلهجك عينِ حقيقت بر إستدعادر. و چوقلرڭ حياتِ أبديهلرينه تعلّق ايدر بر عرضحالدر.
أى محترم هيئتِ حاكمه!
بنى، درت بش مادّه ايله إتهام ايدوب توقيف ايتديلر.
برنجى مادّه:إرتجاع فكريله دينى آلَت ايدوب، أمنيتِ عموميهيى إخلال ايدهبيلهجك بر تشبّث نيّتى وار اولديغى إخبار ايديلمش.
الجواب: أوّلا؛إمكانات باشقهدر، وقوعات باشقهدر. هر بر فرد، بر چوق فردلرى، آدملرى ئولديرهبيلمهسى ممكندر. بو إمكانِ قتل جهتيله محكمهيه ويريليرلر مى؟ هر بر كبريت، بر خانهيى ياقمهسى ممكندر. بو يانغين إمكاناتيله، كبريتلر إمحا ايديلير مى؟
ثانيًا:يوز بيڭ دفعه حاشا! إشتغال ايتديگمز علومِ ايمانيه، رضاىِ إلٰهيدن باشقه هيچ بر شيئه آلَت اولاماز. أوت گونش قمره پيك و تابع اولماديغى گبى،
— 504 —
سعادتِ أبديهنڭ نورانى و قدسى آناختارى و حياتِ اُخرويهنڭ گونشى اولان ايمان دخى، حياتِ إجتماعيهِٔ دنيويهِٔ سياسيهنڭ آلَتى اولاماز. أوت بو كائناتڭ أڭ معظّم مسئلهسى و شو خلقتِ عالمڭ أڭ بيوك معمّاسى اولان سرِّ ايماندن داها أهمّيتلى بر مسئلهِٔ كائنات يوقدر كه، بو مسئلهِٔ سرِّ ايمان اوڭا آلَت اولسون. حاشا!
أى هيئتِ حاكمه! أگر بو إشكنجهلى توقيفم، يالڭز حياتِ دنيويهمه و شخصمه عائد اولسه ايدى؛ أمين اولڭز كه، اون سنهدر سكوت ايتديگم گبى ينه سكوت ايدهجكدم. فقط بو توقيفم، چوقلرڭ حياتِ أبديهلرينه و معظّم طلسمِ كائناتڭ كشفنى تفسير ايدن رسالهِٔ نوره عائد اولديغندن، يوز باشم اولسه و هر گون برى كسيلسه، بو سرِّ عظيمدن واز گچميهجگم؛ و سزڭ ألڭزدن قورتولسهم، ألبته أجل پنچهسندن قورتولاميهجغم. بن إختيارم، قبر قپوسندهيم. ايشته او مدهش طلسمِ كائناتڭ كشّافى اولان قرآنِ حكيمڭ او معظّم كشفنى گوزه گوسترر بر صورتده تفسير ايدن رسالهِٔ نور، او طلسمه عائد يوزر مسئلهلرندن، بو هركسڭ باشنه گلهجك اولان أجله و قبره عائد يالڭز بو سرِّ ايمانه باقڭز كه:
عجبا بو دنيانڭ بتون معظّم مسائلِ سياسيهسى، ئولومه أجله اينانان بر آدمه داها بيوك اولابيلير مى كه؛ بونى، اوڭا آلَت ايتسين. چونكه وقت معيّن اولماديغندن، هر وقت باش كسهبيلن أجل، يا إعدامِ أبديدر وياخود داها گوزل بر عالمه گيتمگه بر ترخيص تذكرهسيدر. و هيچ بر وقت قپانميان قبر؛ يا هيچلك و ظلماتِ أبديه قويوسنڭ قپوسيدر وياخود داها دائمى و داها نورانى باقى بر دنيانڭ قپوسيدر.
ايشته رسالهِٔ نور، كشفياتِ قدسيهِٔ قرآنيهنڭ فيضيله، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعيتله گوسترر كه، أجلى إعدامِ أبديدن ترخيص وثيقهسنه و قبرى ديبسز، هيچلك قويوسندن مزيَّن بر باغچه قپوسنه چويرمهسنڭ شبههسز
— 505 —
قطعى بر چارهسى وار. ايشته بو چارهيى بولمق ايچون، بتون دنيا سلطنتى بنم اولسه بِلا تردّد فدا ايدرم. أوت حقيقى عقلى باشنده اولان فدا ايدر...
ايشته أى أفنديلر، بو مسئله گبى يوزر مسائلِ ايمانيهيى كشف و ايضاح ايدن رسالهِٔ نوره، أوراقِ مضرّه گبى، حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا سياست جريانلرينه آلَت ايديلمش غرضكار كتابلر نظريله باقمق؛ هانگى إنصاف مساعده ايدر، هانگى عقل قبول ايدر، هانگى قانون إقتضا ايدر؟ عجبا إستقبالڭ نسلِ آتيسى و حقيقى إستقبال اولان آخرتڭ أهلى و حاكمِ ذو الجلالى، بو سؤالى مسبّبلرندن صورميهجقلر مى؟ هم بو مبارك وطنده و فطرةً ديندار بو ملّته حكم ايدنلر، ألبته ديندارلغه طرفدار اولماسى و تشويق ايتمهسى، وظيفهِٔ حاكميت حيثيتيله لازمدر. هم مادام لائك جمهوريت جهتيله و پرنسبيله بىطرفانه قالير و او پرنسبله دينسزلره ايليشمز؛ ألبته ديندارلره دخى بهانهلر ايله ايليشمهمك گركدر.
ثالثًا:بوندن اون ايكى سنه أوّل آنقره رئيسلرى، إنگليزلره قارشى "خطواتِ ستّه" نامندهكى أثرم ايله مجاهداتمى تقدير ايدوب، بنى اورايه ايستديلر. گيتدم. گيديشاتلرى، بنم إختيارلق حسّياتمه اويغون گلمدى. "بزمله برابر چاليش" ديديلر. ديدم: "يڭى سعيد اوتهكى دنيايه چاليشمق ايستهيور، سزڭله برابر چاليشهمز؛ فقط سزه ده ايليشمز."
أوت ايليشمدم و ايليشنلره دگل إشتراك، دگل تمايل بلكه تأسّف ايتدم. چونكه عنعناتِ ملّيهِٔ إسلاميه لهنده إستعمال ايديلهبيلير عجيب بر دهاىِ عسكرىيى، عنعنه عليهنه بر درجه چويرمگه مع التأسّف بر وسيله اولدى. أوت بن، آنقره رئيسلرنده، خصوصًا رئيسِ جمهورده معنّد و بيوك بر دها حسّ ايتدم و ديدم: "بو دهايى قوشقولانديرمقله عنعنات عليهنه چويرمك جائز دگلدر." اونڭ ايچون، نه قدر أليمدن گلمشسه دنيالرندن چكيندم، قاريشمهدم. اون اوچ سنهدن
— 506 —
بَرى سياستدن چكيلدم. حتّى بو يگرمى بايرامدر، بر ايكيسندن باشقه عموملرنده، بو غربتده، كندى اوطهمده يالڭز و محبوس گبى گچيردم؛ تا كه سياسته بولاشمام توهّم ايديلمسين. حكومتڭ ايشلرينه ايليشمهديگمه و قاريشمق ايستهمديگمه دلالت ايدن:
برنجى دليل:اون اوچ سنهدن بَرى، سياست لسانى اولان غزتهلرى بو مدّت ظرفنده هيچ اوقومديغمه؛ طوقوز سنه اوطورديغم بارلا كوينده و طوقوز آى إقامت ايتديگم إسپارطهده دوستلرم بيلييورلر. يالڭز إسپارطه توقيفخانهسنده، غايت إنصافسز بر غزتهجى، دينسزجهسنه، رسالهِٔ نورڭ طلبهلرينه هجومنڭ بر فقرهسى، ايستهمديگم حالده قولاغمه گيردى.
ايكنجى دليل:اون سنهدن بَرى إسپارطه ولايتنده بولونويورم. دنيانڭ چوق تحوّلاتى ايچنده سياسته قاريشمق تشبّثنه دائر هيچ بر أماره، هيچ بر ترشّحات بزده گورولمديگيدر.
اوچنجى دليل:هيچ بر خاطره گلمهين، آنى اولارق بنم إقامتگاهم باصديريلدى، تام تحرّى ايديلدى. اون سنهدن بَرى تراكم ايدن أڭ محرم أوراقمى و كتابلريمى آلديلر. هم والى دائرهسى، هم پوليس دائرهسى، اونلرده سياستِ حكومته ايليشهجك هيچ بر مادّهيى بولامدقلرينى إعتراف ايتمهلريدر. عجبا دگل اون سنه، بلكه اون آى بنم گبى سببسز نفى ايديلن و مرحمتسز ظلم گورن و إشكنجهلى تضييق و ترصّد ايديلن بر آدمڭ أڭ محرم أوراقى ميدانه چيقسه، ظالملرڭ يوزلرينه صاورولاجق اون مادّه چيقماز مى؟
أگر دينيلسه: "يگرميدن زياده مكتوبلرڭ ياقالاندى؟" بن ده ديرم: او مكتوبلر، بر قاچ سنه ظرفنده يازيلمشلر. عجبا اون سنه ظرفنده اون دوسته، اون و
— 507 —
يگرمى و يوز مكتوب چوق مى؟ مادام مخابره سربستدر و دنياڭزه ايليشمزلر، بيڭ اولسه ده بر صوچ تشكيل ايتمز.
دردنجى دليل:مصادره ايديلن بتون كتابلريمى گورييورسڭز كه، سياسته آرقهلرينى چويروب، بتون قوّتلرى ايله ايمانه و قرآنه، آخرته متوجّه اولمالريدر. يالڭز ايكى اوچ رسالهده أسكى سعيد سكوتى ترك ايدهرك، بعض غدّار مأمورلرڭ إشكنجهلرينه قارشى حدّت ايتمش؛ حكومته دگل، بلكه وظيفهسنى سوءِ إستعمال ايدن او مأمورلره إعتراض ايتمش، مظلومانه شكواسنى يازمش. فقط ينه او ايكى اوچ رسالهيى محرم دييوب نشرينه إذن ويرمدم، خاص بر قسم دوستلريمه مخصوص قالمشلردر. حكومت أله باقار و ظاهره دقّت ايدر. قلبنه، گيزلى و خصوصى ايشلره باقمغه حكومتڭ حقّى يوقدر كه، هركس قلبنده و خانهسنده ايستديگنى ياپار و پادشاهلرى ذمّ ايدر، بگنمز.
أزجمله: يدى سنه أوّل (داها يڭى أذان چيقمهدن) بر قسم مأمورلر هم صاريغمه، هم خصوصى شافعيجه عبادتمه مداخله ايتمك ايستهملرينه مقابل، بر قيصه رساله يازيلدى. بر زمان صوڭره يڭى أذان چيقدى؛ بن او رسالهيى محرم ديدم، إنتشارينى منع ايتدم. هم أزجمله: دار الحكمة الإسلاميهده بولونديغم زمان، تستّر آيتى عليهنده آوروپادن گلن إعتراضه قارشى بر جواب يازمشدم. بوندن بر سنه أوّل، أسكى مطبوع رسالهلرمدن آلينان و اون يدنجى لمعه نامندهكى بر رسالهنڭ بر مسئلهسى اولارق قيد ايديلن و صوڭره يگرمى دردنجى لمعه إسمنى آلان قيصهجق تستّر رسالهسى؛ ايلريده يڭى قانونلره تماس ايتمهمك ايچون، او تستّر رسالهسنى ستر ايتدم. هر ناصلسه، ياڭليشلقله بر يره گوندريلمش. هم او رساله؛ مدنيتڭ، قرآنڭ آيتنه ايتديگى إعتراضه قارشى، مسكت و علمى بر جوابدر. بو حرّيتِ علميه، جمهوريت زماننده ألبته قيد آلتنه آلينماز.
— 508 —
بشنجى دليل:طوقوز سنهدر، بر كويده إختيارى اولارق إنزوايى إختيار ايتديگم و حياتِ إجتماعيهدن و سياسيهدن صيريلمق ايستديگم و بو دفعه گبى متعدّد باشمه گلن بتون إشكنجهلره تحمّل ايدوب، دنيا سياستنه قاريشمهمق ايچون بو اون سنهده هيچ بر مراجعت ايتمديگمدر. أگر مراجعت ايتسه ايدم، أمثالم گبى بارلا يرينه إستانبولده اوطورهبيليردم. بلكه بو دفعهكى غدّارانه توقيفمڭ سببى؛ مراجعتسزلقدن كوسن و غرورلرينه طوقونان إسپارطه واليسنڭ و او حكومتڭ بعض مأمورلرينڭ غرضلرندن ويا إقتدارسزلقلرندن حبّهيى قبّه ياپوب، داخليه وكالتنى أوهاملانديرماسيدر.
الحاصل: بنم ايله تماس ايدن بتون دوستلرم بيليرلر كه؛ سياسته دگل قاريشمق، دگل تشبّث، بلكه دوشونمسى دخى أساس مقصديمه و أحوالِ روحيهمه و خدمتِ قدسيهِٔ ايمانيهمه مخالفدر و اولامييور. بڭا نور ويريلمش، سياست طوپوزى ويريلمهمش. بو حالڭ بر حكمتى شودر: حقائقِ ايمانيهيه جدًّا مشتاق و مأموريت مسلگنه گيرن پك چوق ذاتلرى، او حقائقه أنديشهلى و تنقيدكارانه باقديرمامق و اونلردن محروم ايتمهمك ايچون، جنابِ حق سياسته قارشى قلبمه شدّتلى قاچنمق و بر نفرت ويرمشدر قناعتندهيم.
بنم مدارِ إتهامم اولان ايكنجى مادّه:
معجزاتِ أحمديه (عصم) رسالهسنڭ و بقاءِ روح و حشرِ أعظم رسالهسنڭ آخرلرنده گورولن إمضالردر. گويا اونلر بر جمعيتڭ أفرادى ويا بر طريقتڭ درويشلريدر.
الجواب:بتون قوّتمله سزى تأمين ايدرم كه، او إمضا صاحبلرينڭ بو ايشده خطالرى يوقدر. خطا وارسه بنمدر. عجبا معجزاتِ أحمديه بحثنڭ گوز ايله گورولن بر كرامتنى گوزل گوروب و يگرمى طوقوزنجى سوز ألفلرينڭ خارقه
— 509 —
توافقاتنى، حقّانيتنه بر إمضاىِ غيبى بيلوب بر خاطره اولارق إمضا ايدن و يانمه نادر گلهبيلن بر مسافرڭ خطاسى وار مى؟ مسافرخانه صاحبلرينڭ خاطره دفترلرنده بو چشيد إمضالره و بقّاللرڭ دفترلرندهكى إسملره جمعيت نامى ويريلير مى؟ و بويله هركسڭ ألنه گچهبيلن و لوحه گبى بارلادهكى اوطهمده اوچ درت سنه تعليق ايديلن او إمضالر، بر جمعيتِ خفيهنڭ أفرادى اولماسنى هيچ عقل قبول ايدر مى؟ او إمضا صاحبلرينڭ چوغى مسافر ايديلر و بر قسمى ده سياستله علاقهسى اولميان بعض آخرت قارداشلرمدر. بزى يعنى بو إمضا صاحبلرينى چوق صيقمايڭز. چونكه إسپارطهده إستنطاق دائرهسنده غايت ناموسلى مستقيم بر قارداشمز اولان متقاعد بيڭباشى مرحوم عاصم بك إستجواب ايديلدى؛ أگر طوغرى ديسه، استادينه ضرر گلير و أگر يالان ديسه، قرق سنهلك ناموسكارانه و مستقيمانه عسكرلك حيثيتنه چوق آغير گلير دييه دوشونوب، "يا ربّ، حياتمى آل!" ديمش. دعاسى قبول اولوب او دقيقهده تسليمِ روح أيلدى. إستقامت شهيدى اولدى. و دنياده هيچ بر قانونڭ خطا دييهميهجگى بر معاونتِ خيريه و بر تصديقه خطا توهّم ايدنلرڭ چركين خطالرينه قربان اولدى. أوت رسالهِٔ نوردن تام درس آلان، بر صو ايچر گبى قولايجه ترخيص تذكرهسى تلقّى ايتديگى أجل شربتنى ايچر. أگر بندن صوڭره دنياده قالان قارداشلريمڭ تألّملرينى دوشونمسه ايدم، بن ده عالىجناب قارداشم عاصم گبى "يا ربّ! جانمى ده آل" دييه دعا ايدهجكدم. هر نه ايسه...
بنم سببِ إتهامم اولان اوچنجى مادّه:
رسالهِٔ نورڭ مساعدهِٔ حكومت آلينمادن إنتشارى و حسّياتِ ايمانيهيى قوّتلنديرمسيله، ايلريده بلكه حكومتڭ سربستانه پرنسبلرينه سد چكر و أمنيتِ عموميهيى إخلال ايدر، ديمهسيدر.
الجواب:رسالهِٔ نور، نوردر. نوردن ضرر گلمز. سياست طوپوزينى اون اوچ سنهدن بَرى آتمشدر و بو وطنڭ و بو ملّتڭ ايكى حياتلرينڭ تمل طاشلرى اولان
— 510 —
حقيقتِ قدسيهسنى تثبيت ايدر و بو مبارك ملّتڭ يوزده طقسان طوقوزينه ضررسز منفعتى اولديغنه، أجزالرينى اوقويان بتون ذاتلرى إشهاد ايدهبيليرم. هايدى برى چيقسين، ديسين: "بونده بن ضرر گوردم."
ثانيًا:بنم مطبعهم يوق و متعدّد كاتبلرم يوق. بريسنى زور ايله بولابيليرم. و حسنِ خطّم يوق، ياريم اُمّىيم، بر ساعتده آنجق بر صحيفهيى چوق نقصان يازمله يازهبيليرم. مرحوم عاصم بك گبى بعض ذاتلر بنم ايچون بر يادگار اولارق گوزل يازيلريله يارديم ايتديلر. بنم، چوق حزين غربتمدهكى خاطراتمى يازديلر. صوڭره او أنوارِ ايمانيهيى دردينه تام درمان بولان بر قسم ذاتلر اونلرى اوقومق ايستديلر و اوقوديلر؛ حياتِ أبديهلرينه تام بر ترياق اولديغنى حقّ اليقين گورديلر، كنديلرى ايچون إستنساخ ايتديلر. عجبا بوڭا ياساق دييهجك بر قانون وار مى؟ ألڭزه گچن و نظرِ تفتيشڭزده بولونان "فهرسته رسالهسى" گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، بر آيتِ قرآنيهنڭ حقيقتنى تفسير ايدر. خصوصًا أركانِ ايمانيهيه دائر آيتلرى اويله بر وضوحله تفسير ايدر كه، آوروپا فيلسوفلرينڭ بيڭ سنهدن بَرى قرآن عليهنه حاضرلادقلرى هجوم پلانلرينى قيرييور و أساسلرينى بوزويور. شيمديلك ألڭزدهكى إختيارلر رسالهسنڭ اون برنجى رجاسنده بيڭلر ايمانى و توحيدى برهانلردن بر تك برهان وار. نمونه ايچون اوڭا باقڭز، دقّت ايديڭز. بو دعوام طوغرى ميدر، ياڭليش ميدر آڭلارسڭز. هم بو وطنه و بو ملّته نه قدر منفعتلى اولديغنى، نمونه ايچون، رسالهِٔ نورڭ أجزالرندن اولان إقتصاد رسالهسى و خستهلره ايماندن گلن يگرمى بش دوالى رساله و إختيارلره ايماندن گلن يگرمى آلتى رجا و تسلّى رسالهلرى، بو مبارك ملّتڭ ياريسندن زياده بر يكون تشكيل ايدن فقيرلر و خستهلر و إختيارلر طائفهلرينه غايت قيمتدار بر خزينهِٔ ثروت و بر ترياق و بر ضيا اولديغنى إنصاف ايله باقان هركس قبول ايدر قناعتندهيم.
— 511 —
هم وظيفهِٔ تحقيقاتڭزه يارديم ايچون ديرم: فهرسته رسالهسى يگرمى سنهلك رسالهلرڭ بر قسمنڭ فهرستهسيدر. ايچندهكى رسالهلرڭ بر قسمنڭ أصللرى دار الحكمتدن باشلار. هم فهرستهده نومرولرى، تأليف ترتيبيله دگلدرلر. مثلا: يگرمى ايكنجى سوز، برنجى سوزدن و يگرمى ايكنجى مكتوب، برنجى مكتوبدن داها أوّل يازيلمشلر. بونلر گبى چوق وار...
ثالثًا:ايمان علمندن عبارت اولان رسالهِٔ نور أجزالرى، أمنيت و آسايشى تأمين و تأسيس ايدرلر. أوت گوزل سجيهلرڭ و ايى خصلتلرڭ منشأ و منبعى اولان ايمان؛ ألبته أمنيتى بوزماز، تأمين ايدر. ايمانسزلقدر كه، سجيهسزلگى ايله أمنيتى إخلال ايدر.
هم بونى بيليڭز كه، يگرمى اوتوز سنه أوّل بر غزتهده گوردم كه؛ إنگليزلرڭ بر مستملكات ناظرى ديمش: "بو قرآن مسلمانلرڭ ألنده واركن، بز اونلره حقيقى حاكم اولامايز. بونڭ قالديريلماسنه و چوروتولمهسنه چاليشملىيز." ايشته بو كافر معنّدڭ بو سوزى، اوتوز سنهدر نظريمى آوروپا فيلسوفلرينه چويرمش اولديغندن، نفسمدن صوڭره اونلر ايله اوغراشييورم. داخله باقهمييورم و داخلدهكى قصورى، آوروپانڭ خطاسى و فساديدر ديرم. آوروپا فيلسوفلرينه حدّت ايدييورم، اونلرى وورييورم. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ رسالهِٔ نور، او معنّد كافرڭ ده خولياسنى قيرديغى گبى؛ مادّيون، طبيعيّون فيلسوفلرينى تام صوصديرر بر وضعيته گيرمشدر. دنياده هانگى شكلده اولورسه اولسون، هيچ بر حكومت يوقدر كه كندى مملكتنڭ بويله مبارك بر محصولنى و صارصيلماز بر معدنِ قوّهِٔ معنويهسنى ياساق ايتسين و ناشرينى محكوم أيلهسين! آوروپاده راهبلرڭ سربستيتى گوسترييور كه؛ هيچ بر قانون، تاركِ دنيا اولانلره و آخرته و ايمانه كندى كندينه چاليشانلره ايليشمز.
— 512 —
الحاصل:اون سنه قدر سببسز بر نفيه محكوم و إختلاطدن و مخابرهدن ممنوع غربتده بر إختيار آدمڭ، سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولان ايماننه دائر خاطراتِ علميهسنى يازماسنى، دنياده هيچ بر قانون ياساق دييهمز و ديمز قناعتندهيم. و شيمدىيه قدر هيچ بر عالم طرفندن تنقيد ايديلمهمسى، ألبته او خاطرات، عينِ حق و محضِ حقيقت اولديغنى إثبات ايدر.
إتهام و توقيفمه سبب گوستريلن دردنجى مادّه:
دولتجه ياساق ايديلن طريقت درسنى ويرمكله إخبار ايديلمش.
الجواب:أوّلا، ألڭزده بولونان بتون كتابلرم شاهددرلر كه، بن حقائقِ ايمانيه ايله مشغولم. هم متعدّد رسالهلرمده يازمشم كه: "طريقت زمانى دگل، بلكه ايمانى قورتارمق زمانيدر. طريقتسز جنّته گيدهجك پك چوق، فقط ايمانسز جنّته گيرهجك هيچ يوق. اونڭ ايچون ايمانه چاليشمق لازمدر." دييه بيان ايتمشم.
ثانيًا:شو اون سنهدر إسپارطه ولايتنده بولونويورم. برى چيقسين، "بڭا طريقت ويرمش" ديسين. أوت بعض خاص آخرت قارداشلريمه علومِ ايمانيه و حقائقِ عاليه درسنى، خواجهلق إعتباريله ويرمشم. بو، طريقت تعليمى دگل، بلكه حقيقت تدريسيدر. يالڭز بو قدر وار كه؛ بن شافعىيم، نماز صوڭندهكى تسبيحاتم حنفى تسبيحاتندن برآز فرقليدر. هم آقشام نمازندن تا ياتسو نمازينه قدر و فجردن أوّل، هيچ كيمسهيى قبول ايتمهمك شرطيله، كندى كنديمه گناهلرمدن إستغفار و آيتلرى اوقومق گبى شيلرله مشغوليتم وار. ظن ايدرم، دنياده هيچ بر قانون بو حاله ياساق دييهمز.
بو مسئلهِٔ طريقت مناسبتيله حكومت و محكمه مأمورلرى طرفندن صورولويور:
— 513 —
نه ايله ياشايورسڭ؟
الجواب:طوقوز سنه إقامت ايتديگم بارلا خلقنڭ مشاهدهسيله، شدّتِ إقتصاد بركتيله و تام قناعت خزينهسيله. و أكثر گونلرده هر بر گون قرق پاره ايله، بعض داها آز بر مصرفله ياشاديغمى، بنمله تماس ايدن دوستلرم بيليرلر. حتّى يدى سنه ظرفنده؛ ألبسه، پاپوچ گبى شيلره يدى بانقنوط ايله إداره ايتدم.
هم ألڭزده بولونان تاريخچهِٔ حياتمڭ شهادتيله، بتون حياتمده خلقلرڭ هديه و صدقهلرندن إستنكاف ايدوب، أڭ صادق دوستلريمڭ خاطرلرينى رنجيده ايدهرك هديهسنى ردّ ايتمشم. أگر مجبوريتله هديه آلمش ايسهم، مقابلنى ويرمك شرطيله آلديغمى، بڭا خدمت ايدن دوستلرم بيليرلر. دار الحكمة الإسلاميهده آلديغم معاشدن چوغنى، او زمان يازديغم كتابلرڭ طبعنه صرف ايتدم؛ آز بر قسمنى، حجّه گيتمك ايچون صاقلادم. ايشته او جزئى پاره، إقتصاد و قناعت بركتيله اون سنه بڭا كافى گلدى و يوز صويومى دوكديرمدى؛ داها او مبارك پارهدن برآز وار.
أى هيئتِ حاكمه! بو اوزون إفاداتمى ديڭلهمكدن اوصانمهمق گركدر. چونكه اوتوز قرق كتابم، بنم توقيفنامهمڭ أوراقى ايچنه گيرمشلر. بو قدر إتهام أوراقمه قارشى، ألبته اوزون اولان بو إفاده پك قيصه قالير. بن اون اوچ سنهدر دنيا سياستنه قاريشمديغمدن، قانونلرى بيلمييورم. هم كنديمى مدافعه ايتمك ايچون، آلداتمغه تنزّل ايتمديگمه تاريخچهِٔ حياتم شاهددر. بن، حقيقتِ حالى اولديغى گبى بيان ايتدم. سزڭ وجدانڭز وار و قانونلرڭ غدرسز وجهِ تطبيقلرينى بيليرسڭز، حقّمده حكمڭزى ويررسڭز.
بونى ده بيليڭز كه: بعض إقتدارسز مأمورلرڭ يا إقتدارسزلقلرندن ويا أوهاملرندن ويا كچى قورد بهانهسى نوعندن ويا كنديلرينه بر پايه ويرمك ويا حكومته يارانمق فكريله، يڭى سربستى قانونلرينڭ تطبيقلرينه زمين حاضرلامق