Risale-i Nur

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38 М 41

М 41

Шұғалар/ Рисалей-Нұр жинағынан/Бәдиүззаман Саид Нұрси/ Ауд.: Захарадин Батайұлы, Алматы, 2025

Бұл кітап Қазақстан Республикасы Мәдениет және Спорт министрлігі, Дін істері комитетінің дінтану сараптамасынан өткен. 12.03.2018ж. 14-06-11/434 құжат бойынша сараптама негізінде оң қорытынды алған.

Қазақстан Республикасының аумағында пайдалануға және таратуға шектеу қойылмаған.

Қасиетті Құранның құнды тәпсірі, мағынасы өте терең, көлемі үлкен бұл кітаптың мағынасын аз да болса қазақшаға аударуға, басылып жарыққа шығуына жан-жақты көмектесіп, демеу болған бауырларымызға ризашылығымды білдіре отырып, Аллаһ тағала кітап иелеріне екі жаһанда бақыт сыйласын, амал дәптерлеріне кітаптың әріптері қанша болса сонша сауап жазсын демекпін. Әрине бұл бір адамның қолынан келер іс емес, әу баста Раббымыздың жарылқауы, һәм осы иман ақиқаттарына мұқтаж күллі мүминдердің дұға-тілектерінің қабыл болуы деп білемін.

Екінші Шуақ

Он алты жыл бұрын Ескішәһир қаласындағы абақтыда, жолдастарым жаппай бостандыққа шығып кеткендіктен жалғыз қалдым. Осы жазбалар нақ сол кезде тым асығыс әрі жәйбасар қаламыммен қысылтаяң сәтте, мазасыз жағдайда жазылғанды. Сондықтан жүйесіз жазылды білемін. Дегенмен, қазір оқып, тексеріп отырсам иман мен тәухид тақырыбы өте керемет әрі қуатты баяндалған. Сол жағымен өте маңызды.

Бұл рисале мен үшін өте маңызды. Өйткені, мұның ішінен аса маңызды да күрделі имани сырлар ашылмақ. Бұл рисалені түсініп оқыған адам иманын сақтап қалады, Иншаллаһ! Өкінішке орай бұл жерде мені ешкіммен жолықтырмайтындықтан өзіме арнап таза параққа көшіртіп жаздыра алмадым. Бұл рисаленің қадірін түсінгің келсе бас жағындағы тәухидтің "екінші", "үшінші" жемістерін, сосын соңындағы қорытындыны және қорытындыдан екі бет алдын әуелгі мәселені ден қойып мұқият оқығаннан кейін түгелдей асықпай, талқылап оқысын!

АЛТЫ ИСМ-И АҒЗАМ ЖАЙЛЫ АЛТЫ

Осы керемет Мұхаммеди ант (с.а.у.) бізге Аллаһ Тағаланың өте ұлық әрі шексіз Рубубиетін, тәухидтің сырын яғни барлығын бір Аллаһтың өзі басқаратынын анық көрсетеді. Тәухид ұғымын жанжақты дәлелдейтін жүздеген тіпті мыңдаған айғақтар "Сирадж-ун Нұр" деп аталатын Рисалей-Нұрда толық баяндалғандықтан бұл терең ақиқаттың түсіндірмесі мен дәлелін соған сілтеп қазір осы

"Екінші Шуақта" қысқаша үш тарау арқылы осы маңызы зор имани ақиқаттың керемет тұщымды, әрі күрделі, аса қымбат, тым нұрлы көптеген жемістерінен тек үш күлли жемісін бірінші тарауда қысқаша баяндаймыз. Сонымен қатар, менің көңілімді әлгі жемістерге құштар еткен сезімдерім мен зауықтарыма да ишара қыламыз.

Ал, екінші тарауда осы киелі ақиқаттың үш күлли шарты мен оны қажет ететін себептер баяндалмақ. Бірақ, бұл үш себептің өзі үш мың себептей өте қуатты. Және үшінші тарауда манағы тәухид ақиқатының үш белгісі жазылмақ. Ол үш белгі де үш жүз белгі мен нақты дәлелге татитындай өте қуатты.

Бірінші тараудағы Тәухидтің бірінші жемісі

Аллаһтың жәмалы мен Раббани кәмалы тек тәухид ұғымы арқылы білінбек, тек уахдеттің саясында ғана көрініс таппақ. Егер уахдет болмаса яғни "Аллаһ біреу, ол жалғыз, барлығын бір өзі басқарады" деген ұғым болмаса мұндай шексіз, әзәли қазына ашылмай, жасырын қалады.

Иә, Аллаһ Тағаланың шексіз жәмалы, теңдесіз кәмалы, оның шексіз әсемдігі мен Раббани көркемдігі сондай-ақ, сансыз жарылқауы мен керемет мол мейірімі, Сәмадани жәмалының кәмалы, тек уахдет айналарында, жалғыз уахдет ұғымы арқылы ғана жаратылыс ағашының ұштарындағы "жузилердің" жүзінде яғни ең ұсақ бөлшектерінде Иләһи көркем есімдердің тоғысқан сәулешуақтарынан байқалады.

Мысалға, бойында еш күш-қуаты жоқ, тым әлсіз, еркі де жетіле қоймаған жас төлге қамқорлық ретінде, мүлдем күтпеген жерден яғни қан мен нәжістің арасынан аппақ, тап-таза сүттің жіберілуіне тәухид ұғымымен, уахдет көзімен қарасақ, бірден жер бетіндегі жануарлардың бүкіл төлдері ғажайып, керемет, мейірімді түрде жаппай қорекпен қамтамасыз етілуде және аналарын төлдерін қызғыштай қорғайтын қамқоршы етіп қойған. Бұл оқиғадан Рахманның шексіз рахымы, теңдесіз мейірімі, соңсыз жәмалы жарқын түрде көрініп тұр емес пе!

Егер бұл оқиғаға тәухид көзімен қарамаса, әлгі керемет жәмал бұлыңғырланып көрінбей қалады. Осынау керемет қорекпен қамтамасыз ету ісін жәй себептер немесе кездейсоқтық я болмаса табиғат иемденіп ақырында құндылығын жоғалтады да жәй бір оқиға ретінде бағаланып, мәнісін жояды.

Мәселен, сұмдық қауіпті дертке шалдыққан адамның шипа тауып тәуір болғанына тәухид көзімен қарасақ, жер шары алып емхана, жер жүзіндегі күллі дертке шалдыққан науқастарға "әлем" дейтін алып дәріханада әрқайсына жеке-жеке өзіндік дәрі-дәрмектер жаратылып, одан шипа тауып ауруынан жазылып тәуір болуда. Бұл оқиғадан Мұтлақ Рахимның керемет қамқорлығы, рақымының көркемдігі ауқымды түрде жарқын көрінеді. Егер, оған тәухид көзімен қарамаса, осы қарапайым, жәй дегенмен шексіз ілім керек ететін, асқан көреген әрі саналы түрде жасалатын тәуір болу ісін жансыз, бейсана дәрідәрмектердің қасиеттері иемденіп немесе кездейсоқ себептер не болмаса меңіреу табиғат жасаған сияқты көрінеді. Сөйтіп мұндай ғажап қамқорлық өзінің мағынасын, құнын, шексіз хикметін жоғалтар еді.

Орайы келген соң мына:

деген мәшһүр бір салауаттың қысқа тұжырымын баяндай кетейін. Мұны намаз тәсбихатының соңында Шәфи мәзһабын ұстанушылар жиі айтады. Оның терең сыры бар:

Жалпы адамның жаратылу мақсаты мен хикметі, әрдайым және кез-келген сәт Раббысына жалбарынып, оны пана тұтып сыйыну және Оны мадақтап шүкір ету. Адам сол үшін жаратылған. Енді, сол мақсатқа итеретін, Аллаһ Тағаланың алдына қамшылап айдап апаратын шыбық, өткір де әсерлі себеп ауру-сырқаттар болғаны секілді, оны шын ықыласпен шүкір еткізетін, толық мағынада риза қылып мақтау айтқызатын ризық-несібе, нығметтер екені белігілі. Оның ішінде де әу баста ем-шипалар, дәрмен мен денсаулық екені анық. Міне, сондықтан осы киелі салауат зор маңызға ие, өте құнды әрі мағынасы терең болып отыр.

Мәселен, хақ жолдан адасып, рухани азап шегіп жүрген адамға, иман, һидаят бұйырса, бұған тәухид көзімен қарасақ, бірден кіпкішкене, пәни, бейшара адам, бүкіл әлемнің Сұлтаны, Мағбуд Аллаһпен сөйлесетін құл дейтін жоғары дәрежеге көтеріліп зор абыройға ие болады. Енді ол, сол иманы арқылы мәңгі бақытқа бөленіп, тамаша әсем, шексіз ұланғайыр, керемет бақи байлыққа кенеледі. Мәңгі жәннатқа ие болу дейтін үлкен сыйлыққа қолы жетеді. Бұл оқиғадан Кәрим, Мухсин Аллаһтың көркемдігі, мәңгі өшпес жәмалы айқын түрде көрінеді. Ол жәмалдың бір ғана сәулесінің өзі имандыларды өзіне баурап дос, ал кейбір хас құлдарын өзіне құштар тіпті, ғашық қылады.

Егер бұл оқиғаға тәухид көзімен қарамаса, әлгі иман мен хидаят, өктемшіл де озбыр әрі өзімшіл "мұғтәзилешілдердің" ойлағанындай, оны адамның өзі тауып алғандай немесе кейбір себептердің салдарынан болғандай мән-мағынасын жоғалтады. Әлгі жәннаттай қымбат, жақұттай әдемі Рахмани сый, әйнек сынығы секілді құнсызданып, айналық еткен киелі жәмалдың нұр-сәулесі бұлыңғыр тартып сөніп қалады.

Міне, осы үш мысалға салыстыра отырып, жаратылыстың ең ұсақ және олардың ең елеусіз хал-жағдайларына тәухид назарымен қарасақ Иләһи жәмалдың, Раббани кәмалдың мыңдаған әсем түрлері мен жүз мыңдаған нұр-сәулелері жалт-жұлт етіп шағылысып, тоғысатындықтан Иләһи жәмал мен Раббани кәмал анық көрініс тауып нақты білуге мүмкіндік туады, бәрі де орны-орнына тұрақтана түседі.

Иә, бір түйір жеміс немесе бір тал гүл немесе бір жалт еткен кіпкішкене жарық өзінің азғантай Иләһи жарылқау, шағын нығмет, кішкентай рызық-несібе, көлемі аз шағын бір айна тәрізді тәухидтің сырымен бірден әлгі өзі сияқты айналармен бірігіп, үлкен де ауқымды айнаға айналып өзі тектес жаратылыстың жүздерінде шағылысқан Иләһи жәмалды шағылыстырып толық көрсетеді. Осылайша пәни, уақытша әдемілік белгілі бір мағынада мәңгі бақи көркем әдемілікті паш етіп алдымызға жайып салады. Мәулана Жәлаладдиннің:

деген сөзінің сыры бойынша, әрбір нәрсе Иләһи жәмалдың айнасы тәрізді. Егер тәухид болмаса әлгі кішкене жеміс өз бетінше, жеке қалып, манағы киелі Иләһи жәмалды, ұлық кәмалды көрсете алмайды. Бойындағы кішкене жарық сөніп, жоқ болады. Не екені түсініксіз болып алмас құндылығын жоғалтып жәй шыныға айналады.

Һәм, жәндіктердің Жаратушысы оларды көріп, бәрін біліп, естіп, қалағанынша басқарады. Бір жәндік шебер түрде жаратылуы арқылы Жаратқан Иесі туралы мағлұмат береді яғни "Муқтәдир" (құдіретті), "Мұхтар" (ерікті), Естуші, Білуші, Көруші бір Аллаһтың мағынауи "тәшаххусы", "тағаюны" яғни Аллаһ туралы белгілі бір мағынадағы

мағлұматқа ие боламыз. Бұл тек имани назарларға ғана көрінеді. Әсіресе, тірі жандардың ішінде адам баласының жаратылысына тәухидтің сырымен, иман назарымен қараса, оның бойынан манағы Иләһи "тәшаххус", Раббани "тағаюн" анық байқалады. Өйткені, манағы әхадиеттің "тәшаххусының" негіздері яғни Аллаһ жалғыз және бар екені, әрі барлығын бір өзі басқарады деген Әхадиеттің белгілі бір мағынадағы анықтамасы және оның негіздері болып табылатын ілім, құдірет, хаят (тірілік), сәмиғ (есту), басар (көру) секілді сипаттардың үлгі-мысалдары адамның бойында анық бар. Адам сол үлгі-мысал сезімдер арқылы әлгі шексіз де киелі Иләһи сипаттарға айналық етіп ишара қылады және Оның міндетті түрде бар екенін бір мағынада мегзеп, дәйекті түрде білдіреді.

Өйткені мәселен, көзді берген Құдірет әлбетте көзді көреді және күрделі мағына болған көзге көрінетіндерді де көреді. Сонда ғана көзді бере алады. Иә, саған көзілдірік жасап берген көзілдірік ұстасы, көзілдіріктің көзіңе ыңғайлы әрі жарасып тұрғанын көріп, сосын барып береді. Сол сияқты саған құлақты берген Құдірет, әлбетте құлақтың еститін дыбыстарын естиді, сосын барып береді. Басқа да Иләһи сипаттарды осылай салыстыр!

Сондай-ақ, Иләһи есімдердің нақыш-істері, сәуле-нұрлары адамның бойында көптеп кездеседі. Сондай-ақ, адам баласы Иләһи сипаттарды керісінше жағымен де яғни өзінің әлсіздігімен, қауқарсыздығымен, пақырлығымен, надандығымен де көрсетіп, Аллаһқа айналық қызмет етеді, яғни өзінің әлсіздігіне, пақырлығына қамқорлық жасап, жарылқап, сақтап отырған Жаратқанның құдіретіне, іліміне, ирадесіне (қалау-еркіне) және басқа да киелі есім-сипаттарына куәлік етеді. Міне, саны өте көп жан-жануарлар мен құжынаған ұсақ жаратылысқа уахдет назарымен қарағанда Аллаһтың көркем мың бір есімі манағы жандылар әлемінде бірбірімен үйлесе ұштасып бейне бір мұнтаздай жазылған хаттай анық оқылатындықтан Сани-ы Хаким яғни әрнәрсені хикметпен жарататын шебер Аллаһ, жан-жануар, жәндіктерді сансыз көп жаратады. Әсіресе, жәндіктердің ішінде ең ұсақ түрлерін құжынатып тым көп жаратып, әртарапқа жаяды.

Тәухидтің осы аталған бірінші жемісінің ақиқатына көзімді жеткізген, мені соған қарай жетелеген бір сезім болатын. Бірде, жандыларға қарап отырып жанашырлық, аяу сезімім қозып, оның ішінде саналы жаратылыстың әсіресе адамдардың, олардың ішінен

де бәлеге ұшырап, қиналғандардың ауыр жағдайлары қатты әсер етті. Жүрегім сыздап, мейірімім қозып оларға қатты жаным ашыды. Көкейіме бір ой келді: "Мына әлсіз, әлжуаз бейшаралардың зәруқажеттіліктерін әлемдегі тұрақты заңдар, табиғи құбылыстар естімейтіні анық. Алдына келгеннің бәрін қиратып, бұзып кететін кездейсоқ себептер мен меңіреу табиғаттан да қайыр жоқ. Бұлардың мына қиын жағдайларына қамқорлық жасап, жеке дүниесіне араша болатын ешкімі жоқ па екен?" деп жаным сыздап, рухым қатты күйзелді.

Тағы да: "Мына әсем де сұлу жаратылыстың және осы аса қымбат нәрселердің және өмірге құштар, мәз мәйрам болғандардың істерін реттейтін, оларға иелік ететін, түрлі бәледен сақтайтын қожайындары, қамқоршы иелері, шынайы достары жоқ па екен?" деп жүрек аласұрып ауызыма тығылды. Жан дауысымды, жүрегімнің зарын басып, тыныштандыратын, көз жеткізіп, толық қанағаттандыратын жауап іздедім.

Көкейге келген жауап былай болды: Тәухидтің сырымен, Рахман әрі Рахим Зат-ы Зүлжәлал, өзінің жалпыға ортақ заңдарының қыспағына түсіп, қиын жағдайға душар болып, қамыққан сүйкімді құлдарын заңнан тыс арнайы түрде құтқарып отыратынын, әркімді жеке-жеке жарылқап, арнайы түрде қамқорлық жасайтынын, тікелей барлық нәрсені бір өзі басқаратынын, барлығын өзі жасап, бүкілін бір өзі жіті қадағалайтынын, әркімнің өтініш-тілектеріне ерекше мән беріп тыңдайтынын, болмыс атаулының нағыз иесі, нақты қожайыны, қамқоршысы тек өзі екенін Құранның сырымен, иманның нұрымен білдім. Әу баста, үмітсізденіп, уайымдап едім, енді бойымды шексіз қуаныш кернеп көңілім тасыды. Әрбір жанды осындай Малик-і Зүлжәлалмен байланысып, Оның құлы, Оның жаратқаны болғандықтан, менің назарымда мың дәреже құндыланып, әлдеқайда қымбатты көрінді. Өйткені, өздеріңе мәлім, әркім өзінің қожайынының атақ-даңқымен, жоғары мәртебесімен масаттанып, оны мақтан тұтады, өзіндік абыройға ие болады. Сол секілді иманның нұрымен әлгі Иләһи мансап, Аллаһқа құл болудың арқасында жәй бір құмырсқа мәшһүр перғауынды жер жастандырды. Мысыр елінің патшалығы мен ата-бабаларына сеніп, бейқамдыққа салынып, өзін ғана қожайын санап, осылайша өзін мәңгі жүре беретіндей есірген, алайда, бәрі де ажал құшып қабірдің аузында абыройынан айырылып қалған перғауынды кәдуілгі құмырсқа әлгіндей Иләһи мансап пен

байланыстың арқасында жермен жексен етіп, өзінің абыройы мың есе асып оныкін төмендетіп жіберді емес пе?!. Жаратқан жаббардың асқақ мансабымен кәдімгі қара шыбынның өзі, жаны алқымға келгенде азап шегіп, масқара болған Нәмруд патшаның шалқыптасыған абырой-мансабын айрандай төгіп, масқарасын шығармады ма?!.

ТӘУХИДТІҢ ЕКІНШІ ЖЕМІСІ

Тәухидтің бірінші жемісі әлемнің Жаратушысы Зат-ы Ақдеске қатысты болса, екінші жемісі әлемнің өзіне, оның жаратылысына қатысты болмақ.

Иә, уахдеттің сырымен әлемнің кемелдігі анықталады және болмыстың маңызы зор міндеттері түсінікті болады және не үшін жаратылғандығы, нәтижесі белгілі болады. Әлемнің шебер жаратылғандығы анықталып, болмыс атаулы құндылыққа ие болады және әлемдегі Аллаһтың ұлы мақсаттары орындалған болады, сондай-ақ, жан мен сана иелерінің хикмет-сырлары, олардың не үшін жаратылғаны көрініс табады. Сонымен қатар, әлемдегі аласапыран құбылыстар мен дауыл-дүлей оқиғалардың қатулы, кейде үрейлі беттерінің астарынан рахым мен хикметтің күлімсіреген, жағымды, жайма-шуақ жүздері көрінеді. Фәни, уақытша, әп-сәтте көзден таса болып, жоғалып кететін болмыстың негізгі нәтижесі мен мәнмағынасы, тәсбих-зікірлері секілді көптеген құпия сырлары ашылып, белгілі бір мағынада болмыстары сақталып, бұл дүниеге қатысты жақтары жоғалса да әлгі жағымды, мағынауи жақтары мәңгібақи қалып, ғайып әлеміне кететіні белгілі болады. Жалпы әлем жаппай тартымды да мағынасы терең Сәмадани кітап, ал ішіндегі болмыс, жаппай мұғжизалы жаратылған Субхани мазмұнды хаттар жинағы, жалпы болмыс жаппай өте тәртіпті де орасан зор әскер секілді, жаратылыс болса ұсақ микробтан бастап, құмырсқаға шейін, мүйізтұмсықтан бастап сонау ғаламшарларға дейін Әзәли Сұлтан Аллаһтың құлдары және өз міндеттерін адал атқарушы қызметшілер екені түсінікті болады. Барлық нәрсе Иләһи көркем

есімдерге айна болып шағылыстыратыны және әрбірінің өзара тығыз байланысты екені анықталады. Осылайша, әр нәрсенің қадір-қасиеті бұрынғысынан әлдеқайда артып қымбаттана түседі.

«Мына бір тынбайтын болмыс, мына бір орнында тұрмайтын жаратылыс топ-топ болып қайдан келіп, қайда барады, неге келіп, неге кетіп барады?» секілді шешімі қиын сұрақтардың жауаптары тек ғана тәухидтің сырымен ғана жауаптанады. Әйтпесе, әлемнің жоғарыда аталған асқақ биік дәрежедегі кемелдіктері көрінбей, маңызы зор, киелі ақиқаттары терісіне айналып мәнісін әбден жоғалтады.

Міне, ширк пен күпірлік, әлемнің толық кемелдігіне, үстем мерейіне, киелі құқығына қол сұғу және терең ақиқаттарына шәк келтіру, аяққа таптау, ақысын жеу болғандықтан мүшриктерге яғни ширк қосушылар мен кәпірлерге бүкіл әлем қатты ашуланып, аспан мен жердің ызасы келеді. Олардың көзін жоймақ болып табиғаттың аясы тарылып аласұрады. Бұрыңғы заманда Нұх пайғамбардың (а.с) қауымы, Ад қауымы және Сәмуд қауымы, Перғауын халқы тәрізді мүшриктерге табиғаттың ашуланып, оларды жермен жексен қылғаны секілді күллі әлем әрдайым ызадан жарылып кете жаздайды.

Иә, ширк - әлемді қорлау, оның ақысын жеу боп табылады. Ғаламның киелі де маңызды міндеттерін, хикметтерін жоққа шығару боп саналады. Мысал ретінде айтар болсақ;

Тәухид пен Уахдет назарында әлем, көптеген басы бар алып бір періште тәрізді яғни жаратылыстың қанша түрі болса сонша басы бар және әр басында көптеген аузы бар яғни қанша болмыс болса сонша аузы бар. Әр аузында көптеген тілдері бар яғни тірі жандардың ағза-мүшелері тіпті жасушалары қанша болса сонша тілі бар деген сөз. Сондай сансыз тілдерімен өз Жаратушысын дәріптеп тәсбих қылатын Исрафил періште секілді терең мағынада әрдайым құлшылықтағы мәртебесі жоғары тамаша жаратылыс.

Һәм тәухид ұғымы бойынша дүния, ақырет әлемдеріне көптеген өнім шығаратын өндіріс зауыты, өнімі мол егістік және мәңгі бақыт әлеміне пенделердің іс-амалдары жөнелтілетін кәсіпорын іспеттес немесе о дүниеде әсіресе жұмақта өз тұрғындарына дүниелік

оқиғаларды еске салып, мәңгі бақи көрсетуге арналған жүз мың камералы бейне аспап тәрізді көрінеді. Ал, ширк болса, осындай таңғажайып, тілалғыш, тірі, алып періштедей ғаламды жансыз, меңіреу, пәни, соңында түк қалмай құрып кететін, мағынасыз, кездейсоқ құбылыстарға толы, пайдасыз өзгере беретін, мүлде жоқтыққа бет алған, жағдайы өте қиын, тым аянышты, мұңлы етіп көрсетеді. Әлгіндей керемет жүйелі, тап-тыйнақтай, өте керемет, пайдасы мол зауытты өнім бермейтін, түк пайдасы жоқ, қаңырап босқа тұрған, алай-түлей кездейсоқтықтың тәлкегі ретінде көрсетеді. Дүние бейне бір алай-дүлей табиғат пен соқыр күштердің ойыншығы, саналы пенделердің уайымханасы, тіршілік иелерін өлтіріп көзін жоятын орын, жаппай қайғыдан жылап-сықтайтын мекен-жай қылып көрсетеді.

Бірде, көктем маусымы болатын, табиғатты тамашалап, жер жүзіндегі хашір мен нәшірдің яғни бүкіл жандылардың қайта тірілетінінің жүз мыңдаған үлгі-мысалы болып саналатын табиғи құбылыстағы топ-топ боп келіп-кетіп жататын болмыстың әсіресе тірі жандардың оның ішінде ұсақ жәндіктердің бір сәт көрініп әпсәтте жоғалуы және осындай тынбастан болып жатқан жойқын құбылыстағы өлім мен аяқталу секілді жағымсыз оқиғалар көңілімді құлазытып, маған қатты әсер етіп мені жылататын-ды. Әлгі, сүйкімді жәндіктердің опат болғандарын көріп: «Қап, әттеген-ай! Түһ, обал болды-ау!» деп жаным сыздап, рухым қатты қиналатын. Ақыр соңы осылай, бос әурешілікпен тынатын тіршілік мен үшін өлімнен бетер азап боп көрінетін-ді. Сондай-ақ, өсімдік пен хайуанат әлеміндегі тамаша, көркем де сүйкімді әрі өте ғажап жаратылған жандылар дүниеге бір сәтке келіп, көзін ашып үлгерместен мына көрме тәрізді жарық дүнияға бір жалт етіп қарап, сосын жоқ болады. Мұны көргенде жүрегім сыздап көзіме жас келетін: «Неге келіп, неге тез кетеді?» деп тағдырларына қарсы көкейімде сұмдық сұрақтар пайда

болатын. Түк пайдаға жарамай, мақсатсыз, нәтижесіз әрі әп-сәтте жоғалып жатқан мына әдемі жаратылыс, мұқият үңіліп қараған адамға өте мән беріліп, мұқият әрі шебер әрі толық жабдықталып, жан-жақты қамтамасыз етіліп, өте қымбатты түрде жаратылады. Алайда, соңында түкке тұрмайтын зат сияқты парам-парша болып, құрып зая болуда. Мұны көрген сайын кемелдікке құштар, сұлулыққа құмар, қымбат та құнды нәрселерге ғашық сезімдерім зар еңіреп: «Неліктен бұларды қатігез түрде, аямай қиратып жатыр? Обал емес пе?» дейтін. «Осы бір көзді қарауытып, басты айналдыратын құбылыстардағы аяқталу, ақыры тынып, жоқ болу қайдан ғана келіп, мына бейшараларға тап болады, олардың жазығы не?!» деп өмірдегі қалыпты заңдардың сырттайғы қайғылы көріністеріне, тағдырына налып, наразылық туатын. Міне, сол кезеңде кенет Құранның нұры, иманның сыры, Рахманның жарылқауы "тәухид ұғымы" маған көмекке келді. Келді де әлгі қараңғы перделерді ашып ол әлемдерді жарыққа бөледі. Менің өкініш-қайғыларымды, жылап-еңіреген зарымды шаттық пен қуанышқа айналдырды. "Қап, әттеген-ай!" деген сөздерімді «Машаллаһ, Бәрекаллаһ!» дейтін таңданыс сөздеріне ауыстырды да маған: «Әлхамдулиллаһ ала нұрил Иман» дегізді.

Өйткені, уахдет ұғымымен қарағанымда: Әрбір жаратылыс әсіресе, әрбір жан тәухидтің сырымен көптеген тиімді де пайдалы нәтижелер береді, жалпыға ортақ жемістер сыйлайды екен.

Атап айтсақ, әрбір жанды мәселен мына тамаша гүл немесе анау бал тасушы ара, мағынасы терең, мінсіз және ұйқасты өлең тәрізді Жаратқан Иесін дәріптеп, мақтап тұр. Оны сансыз саналылар қызыға оқып, терең зерттейді. Олар Иләһи құдіреттің қымбат мұғжизалары, Раббани хикметтің жаршылары, барлығы жаппай Шебер Аллаһтың өнерін көрсетіп, қадірлеуші сансыз саналыларды қызықтыра шеберлігін жар салуда.

Һәм, өзінің өнерін өзі тамашалағысы келетін және өзінің керемет жәмалын өзі көруді қалайтын, сондай-ақ, өзінің көркем есімдерінің сәуле-шуақтарын, оның әсемдіктерін кішкене айналардан көргісі келетін Фатыр-ы Зүлжәлалдың назарына ілігіп мерейі үстем, жоғары абыройға бөленеді. Бұл, әрине жаратылыс үшін өте құнды нәтиже, асқақ абырой.

Һәм, ғаламдағы қызу қозғалысты реттеп, солай болуын талап ететін Аллаһтың «Рубубияты» болса, сол "Рубубияттың" көрініс табуына және Иләһи кемелдіктің айқындалуына (Жиырма төртінші Мектубта баяндалғанындай) бес тұрғыдан қызмет ету, әлбетте керемет абырой, киелі қызмет, мерейі үстем міндет. Және осы аталған пайдалар мен нәтижелерді білдірумен қатар, мына әлемге егер рух иесі болса өзінің орнына рухын, не болмаса сақтап қалатын көптеген заттарға, таспаларға немесе тұқым мен жұмыртқаларға болмысын тастап кетеді. Осылайша, жаратылу ереже-заңдарын сондай-ақ, белгілі бір мағынада келешек тіршілігін және ғайып әлемінде және "әлем-і әсмада" яғни есімдер әлемінде айна болып көрсеткен кемелдіктер мен әсемдіктерді қалдырып, ризашылықпен қызметтен босатылуы мағынасында, тек аты ғана "өлім" деп аталатын, ал негізінде өз міндеттерін аяқтап көзден таса болу деген сөз. Осылайша, тек дүниялық көздерден ғана жасырынып қалатынына куә болдым, «Әлхамдулиллаһ» деп шүкір еттім.

Иә, әлемнің бүкіл қабатында және барлық жаратылыстың түрлерінде байқалатын және әр тарапта кездесетін негізі мықты, өте қуатты да жоғары дәрежеде жарқын мына Иләһи жәмалсұлулықтар мен әсемдіктер, әлбетте, ширктің кесірінен туындайтын тым жағымсыз, нашар, мұңлы да жиіркенішті, болымсыз жағдайға айналып, сырт көзге көзге көрінгеніндей болуы мүмкін еместігін, ол бір қиял, құр сандырақ екендігін көрсетеді. Өйткені, мұндай негізі мықты болымды Иләһи жәмалдың астарында әлгіндей сұмдық жағымсыздықтың, зұлымдықтың сақталуы әсте мүмкін емес. Егер болса, әлгі шынайы жәмалдың ақиқатсыз, негізсіз, бос, әншейін, қиял болғаны. Демек, ширк құр қиял ғана, оның ақиқаты жоқ, негізсіз, әсте мүмкін емес, ол бір бұрыс ұғым. Ол, дұрыс ойды, түзу сананы ұйыққа сүйрейтін негізі жоқ, қарарсыз, мүлдем қисынсыз пікір.

Сезімге қатысты осы аталған имани ақиқаттар егжей-тегжейлі әрі нақты айғақтарымен «Сираджун-Нұр» тәпсірінің бірнеше кітапшаларында баяндалғандықтан әзірге қысқа қайырып ишарамен шектелгенді жөн көрдік.

ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ЖЕМІСІ

Бұл, саналы жандарға, оның ішінде адамға қатысты. Иә, шынайы уахдеттің саясында адамзат кемелдіктің шыңына жетіп, әлемнің құнды жемісі, жаратылыстың ең еркесі, ең кәмілі, тіршілік иелерінің

ең бақыттысы және әлемді жаратқан Аллаһпен сөйлесе алатын және Оның досы деген ұлы мәртебеге көтеріледі. Тіпті, бүкіл кемелдік атаулы және адамзаттың барлық ұлы мақсаттары тәухидпен тікелей қатысты, соған тәуелді, шынайы уахдеттің арқасында жүзеге аспақ.

Егер, уахдет болмаса, адамзат жаратылыстың ең бейбағы, болмыстың ең төмені, жандылардың ең бейшарасы, сана иелерінің ең мұңлығы, уайым мен қайғысы көп біреу. Себебі, адам табиғаты өте әлсіз бола тұра дұшпандары көп, өте пақыр әрі мұң-мұқтаждығы бастан асады. Солай бола тұра күрделі болмысқа ие, неше түрлі сезімдермен жабдықталған, сан-алуан қабілетпен қаруланған және тым көп, түрлі-түрлі қайғы жеп қамығатын әрі мыңдаған түрлі ләззат алып қызыққа бата алатын біреу. Оның аңсаған арман-тілектерін тек бүкіл әлемді басқарып тұрған құдірет Иесі ғана орындай алмақ.

Мысалы, адамның бойында мәңгі өмір сүруге қатты құштар. Оның бұл арманын орындау үшін бүкіл әлемді зәулім сарай секілді басқаратын және бір бөлменің есігін жауып екінші бөлменің есігін ашатындай оп-оңай түрде дүниенің есігін жауып ақыреттің есігін ашатын құдірет Иесі болуы керек.

Һәм, көңілінің тыныш, жанының рахат болғанын қалайды. Оның құпия да нәзік сан-алуан сезімдері мен таудай талап-тілектері және рухының бақи, ал, өзінің бақытты болуын қалайтын жойқын талап-тілектері мен шексіз биік мақсаттары бар. Бұларды тек қана, көңілге түйгеннің бәрін білетін, құпия-сырларды жаппай көретін, барлық нәрседен хабардар, бәрін жіті қадағалап отырған, алыс яки баяу күллі дыбыстың бәрін еститін, жауапсыз қалдырмайтын Біреу ғана орындай алады. Һәм, аспан мен жерді бұйрығын екі етпейтін тілалғыш сарбаздай әміріне бағындырып, оларды сансыз қызметке жүгіртетіндей құдіреті шексіз болуы керек.

Һәм, уахдет ұғымының арқасында адамның барлық сезім мүшелері мен ағзаларының қадір-қасиеті артып құндылыққа ие болады. Ал, ширк пен күпірліктің салдарынан сезімдер құнсызданып, азыптозып кетеді. Мысалға, адамның ең қымбат қасиеті ақыл. Егер, тәухид назарымен қараса, ақыл, Иләһи киелі қазына-байлықтарды, әлемнің мыңдаған сырларын ашатын өте қымбат кілт. Егер, адам ширк пен күпірлікке түссе, ақылы өткен шақтың уайым-қайғысы мен болашақтың үрей-қорқынышын басына үйіп-төгіп жинап, азаптайтын құралға айналады.

Сондай-ақ, адамның ең нәзік әрі шырын да тәтті сезімі, жоғары қасиеті оның мейрімділігі. Егер тәухид ұғымы болмаса мейірім сезімі, адамды өкіндіріп, күйдіріп-жандырып басына бәле болады. Жалғыз баласынан айырылған ғапыл ана мұндай ащы күйінішті толық сезінеді.

Һәм, мысалға, адамның тәтті де қызық әрі қымбат сезімі махаббат. Егер адам оны тәухидтің сырымен пайдаланса, ол мына кіп-кішкене пендені бүкіл әлемдей өрісін кеңейтіп, тыныс-тіршілігін, ауқымын ұлғайтып күллі жаратылыстың сұлтаны қылады. Егер адам, ширк пен күпірлікке түссе - Құдай сақтасын! - ол сезім басына бәле болады. Әрдайым аяқталып, жоқ болып кете беретін көптеген сүйіктілерін қимай, мәңгіге қош айтысатынын ойлағанда, бейшара көңілі мен жүрегі әр сәт қайғының уын ішеді. Дегенмен, бұ дүнияда пендені қапы қалдыратын алдамшы қызықтар оны уақытша сездірмегендіктен сырты бүтін іші түтін болып жүре береді.

Міне, осы үш мысал арқылы адамзат бойындағы жүздеген ағза мен сезімдерді салыстырсақ, "уахдет" пен "тәухид" адамның кемелденуінде қаншалықты маңызды рөл атқаратынын түсінесің. Бұл үшінші жеміс "Сираджун-Нұр" тәпсіріндегі жиырма кітапшада өте тамаша дәйектермен жан-жақты түсіндірілгендіктен әзірге ишарамен шектелуді жөн көрдік.

Иманның осы үшінші жемісін жазуға себеп және оған көз жеткізген менде бір сезім болды; Бірде таудың биік шыңына шықтым. Менде ғапылдықты жоятын рухани ізденіс пайда болды. Рухани ояу хәлімде қабір әлемі толық мағынада, өлім де ашық түрде және аяқталу мен пәнилік деген нәрселер мұңлы да қараңғы тұстарымен көріне бастады. Әркімде болатыны секілді менің де бойымдағы мәңгілікке деген құштарлық сезімім кенет дүниядағы мұндай аяқталу дегенге разы болмай қарсылық білдіреді. Өте жақсы көріп, жоғары бағалап риза болған, қоян қолтық аралас-құралас болған қимас кәміл жандар мен әнбия-әулиелердің осылай жоқ болып кетуіне келіспей бойымдағы мейірім сезімі қабірге қарсы ашуланып наразылық білдірді.

Мен өзіме бір медет іздеген боп айналама, алты жағыма қарадым. Өкінішке орай ешбір медет, бірде-бір жұбаныш таба алмадым. Өйткені, өткен шақтың өзі ауқымды мазар, қорқынышты қабір бейнесінде, ал, болашақ болса бар жоғы белгісіз қап-қараңғы түнек, ал жоғарысы болса үрейлі, үстіме төңкеріліп кетердей, ал төменгі жақ пен оң мен солым болса қайғылы да қауіпті халде, зиянкес пәлелерге

толы, бәрі шабуыл жасағалы тұрғандай көрінді. Бірден уахдеттің нұрымен тәухидтің сыры ашылып, көңілге медет келді. Қараңғы пердені ашып жағдаяттың ақиқатын көрсетті.

Маған: "Қара!" деді. Ең әуелі, менің зәремді ұшырып қатты қорқытқан өлімнің жүзіне қарадым. Сондағы көргенім; Өлім дегеніміз, иманды жандарды демалысқа шығаратын, ал ажал болса оның шақыру билеті, құжат екенін көрдім. Ол, мекен-жай ауыстыру, бақи өмірдің кіріспесі, мәңгіліктің қақпасы, мына зынданға ұқсас дүниядан құтылып жәннат бауларына сапар шегу және бұл дүниеде атқарған қызметінің ақысын алуға Рахманның алдына барып кезекке тұру, мәңгі бақыт әлеміне шақыру екені анықталғанда өлім мен ажалға оң көзбен қарап ұната бастадым.

Сосын, "аяқталу, пәни яғни уақытшалық деген не?" деп ойландым. Қарасам, ол кино ленталары секілді немесе күннің шуағын шағылыстыратын көпіршіктер тәрізді әрдайым өзгеріп отыратын қызықты құбылыс, жаңару... Аллаһтың көркем есімдерінің керемет нұр-сәулелерін басқаша көрсету үшін ғайып әлемінен шығып шәһадат әлеміне келу, белгілі бір міндет атқару, арнайы жасалатын құбылыс, мақсатты жаңару екенін көрдім. Ол, Рубубиеттің жәмалының хикметке толы көрінісі, жаратылыс болса мәңгі бақи Аллаһтың көркем есімдерін шағылыстыратын айна екеніне көзім әбден жетті.

Сосын, мені қоршаған алты жаққа қарадым. Қоршаған ортам тәухидтің сырымен нұрланып көздің жауын алатындай керемет көркем екеніне куә болдым. Яғни өткен шақ үлкен мазарлық емес, анығында басқосу, болашаққа сапар шеккен мыңдаған жандардың мәжілісі, тамаша жиналыс екенін көрдім. Тағысын тағы...

Осылайша мыңдаған жаратылыстың мән-мағынасын, ақиқатын, шынайы жүзін көрдім. Көрдім де олардың бәрі адамды қуантып, шүкір еткізетін жағымды әсерге толы екенін білдім. Мен, осы үшінші тарауға қатысты сезімдерім мен алған әсерімді РисалейНұрдың бәлкім қырық жерінде жалқы немесе жалпы түрде дәлелдермен баяндаған болатынмын. Әсіресе "Жиырма алтыншы Лема" "Қарттар рисалесінің" он үш үміт атты бөлімінде нақты түрде тамаша түсіндірілген-ді. Меніңше, одан артық баяндау мүмкін емес. Сондықтан, мұндай терең де күрделі мәселені бұл жолы өте қысқа қайырдық.

ЕКІНШІ МАҚАМ

[Тәухидті талап ететін, "уахданиет" пен "уахдетті" яғни Жаратқанның жалғыз және барлығын бір өзі жасайтынын және оны сөзсіз керек ететінін сондай-ақ, "ширк" яғни басқаның ортақ болуын қабылдамайтынын, оған әсте жол бермейтінін көрсететін айғақ, дәлелдер жеткілікті, сансыз. Оның жүз тіпті мыңдаған дәлелі Рисалей-Нұрда жан-жақты баяндалғандықтан қазір талап, шарттарының үшеуіне қысқаша тоқталып өтеміз.]

БІРІНШІСІ: Әлемде көзге көрініп тұрған хикметке толы құбылыс-әрекеттер, көрегендікпен басқарылу ісі, бізге мынаны мегзейді, жаратылыс бір Хакийм-і Хакимның, бір Кәбир-і Кәмилдің шексіз ілімімен, кемел сипаттарымен, теңдессіз құдретімен болуда, яғни жаратылуда.

Иә, осындай құбылыстардан мұны жасаушының толық "рубубият" дәрежесінде әкімгершілігі, билік-басқармасы бар екенін тез ұғып, нақты тоқтам жасауға болады. Және оның толық "жәбарутият" дәрежесінде "кибриясы" мен "азаметі", толық "улухият" дәрежесінде кемел сипаттары, "истиғнасы" яғни ешнәрсеге мұқтаж еместігі, кемелдігі және ешқандай да бір шартқа тәуелсіз, ережезаңға бағынбайтын "фағалияты" мен "салтанаты" яғни қызу жұмыс атқаруы мен үстем билігі бар екенін түсінуге, тіпті көруге болады. Ал, "әкімгершілік", "кибрия" яғни шексіз, кемелдік, "истиғна", "ытлақ", "ихата" яғни барлық жерді қамту, шексіздік секілді сипаттар болса "уахдетті" жалғыздықты, дара болуды талап етеді, басқаның ортақ болуын әсте қабылдамайды. "Әкімгершілік", "әмірлік" уахдетке қалай куәлік ететіні жайлы Рисалей-Нұрдың көптеген жерлерінде нақты түрде дәлелдеген болатын. Қорытындысының қорытындысы мынандай:

Әкімгершілік тәуелсіздікті, даралықты талап етеді. Ол өз ісіне басқаны араластырмайды, бұл оның қатаң талабы. Тіпті, әлсіздігіне орай көмекке мұқтаж адамдардың арасында да, әлгі Иләһи әкімгершіліктің алыстан шағылысы, көмескі сәулесі өз ісіне басқаның араласуына жол бермей, тәуелсіздігін сақтау үшін бір елде

екі патша, бір уәлаятта екі болыс, бір ауылда екі әкім болмаған. Болса, соғыс басталып, қан төгіс, бүлік шыққан. Енді, әкімгершіліктің ең көмескі сәулесі әлсіз де көмекке мұқтаж адамзат әлемінде осындай пәрменді түрде басқаны араластырмай, ортақ болуды қабылдамай жатса әлбетте, әлсіздіктен ада, құдреті шексіз Қадир-ы Мұтлақтың "рубубияты", әкімгершілігі ешбір тұрғыдан ортақтықты, басқаның араласуын әсте қабылдамайды, үзілді-кесілді жол жоқ және Аллаһтың ортағы бар деп, соған сенгендерді қаһарлана құзырынан қуып тентіретіп тозағына тастайды.

Міне, Қасиетті Құранның Аллаһқа серік қосушылар туралы қаһарын шашып, ашуын көрсететін аяттары осы аталған ақиқатқа байланысты.

Енді, Аллаһтың "кибрия" (алыптығы), азамет (ұлықтығы), жәлал (айбындылығы) сипаттары уахдетті қалай дәлелдейтіні жайлы, ол да Рисалей-Нұрда бұлтартпас айғақтармен баяндалған-ды. Қазір өте қысқа да нұсқа мағынасына ишара етілмек.

Мысалы, Күн нұрының қуаттылығы, жойқын жарығы егер перде болмаса және жақын болса басқа көмескі жарықтарға ешқандай да қажеттілік қалдырмайды, оларға әсер ету мүмкіндігін бермейді. Дәл сол секілді Иләһи құдреттің ұлықтығы мен зор алыптығы басқа бір күш-қуатқа, өзге бір құдретке қажеттілік қалдырмайтыны секілді оларға ешқандай да жарату, тура әсер ету мүмкіндігін бермейді. Әсіресе, ғаламдағы Раббани мақсаттардың шоғырланған, түйіскен нүктесі болып табылатын тірі жандар мен сана иелерін басқа біреулерге беруі әсте мүмкін емес.

Һәм, адамның жаратылысындағы мақсаттар мен шексіз түрлі нығметтердің жаратылысындағы мұраттардың көрініс табатын жерлерін, өзегі болып табылатын тірі жандардың ұсақ түрлеріндегі хал-ахуалын, жемістерін және нәтижелерін бөтен біреулердің иеленуіне әсте жол бермейді, мүмкін емес.

Мысалы, бір тірі жан сәл ауырып сосын шипа тапқаны үшін немесе рызықы үшін немесе һидаяты үшін Аллаһтан басқа біреуге шынайы түрде қарыздар болып, табынатындай дәрежеде өзгеге риза болып Раббысынан басқаны мақтап-мадақтауы Иләһи рубубиятқа, Аллаһтың ұлықтығына шәк келтіретін жайт. Бұл Улухияттың "кибриясына" жараспайтын қылық, Аллаһтың "мұтлақ мағбудиятына", үстем мерейіне кір келтіретін жәйт, "жәлалы" мен "қаһарын" шақыратын оқиға.

Енді, кемелдіктің уахдетке қалай ишара қылатынына келер болсақ, ол да Рисалей-Нұрда көптеген нақты айғақтармен баяндалған-ды. Өте қысқа тұжырымы былай:

Аспан мен Жердің жаратылуы анық түрде өте кемел абсолюттік бір құдретті қажет етеді. Тіпті, әрбір тірі жанның ғажайып табиғаты, ағзалары да толық абсолюттік құдретті керек етеді. Және әлсіздік дегенді мүлдем білмейтін, ешқандай бір шартқа тәуелсіз мұтлақ құдреттің кемелдігі болса, ол да "уахдетті" талап етеді. Әйтпесе кемелдігіне нұқсан келіп, барлығын қамтитын толық сипатына шектеу қойылған болады. Шексіздігіне шек беруге, асқан құдретіне тосқауыл болып, шексіз бола тұра шектеулі деп қабылдауға тура келеді. Бұл әрине, бес есе қисынсыз әсте мүмкін емес болжам.

Енді, "ытлақ", "ихатаның" яғни шексіздік пен барлығын толық қамту деген нәрсенің және шексіздіктің уахдетті қалай дәлелдейтініне келейік. Бұл да "Сирадж-ун Нұрда" егжей-тегжейлі түсіндірілген болатын. Қысқаша тұжырымы;

Ғаламдағы іс-әрекеттердің әрқайсысы өзінің салдар-нәтижесімен әртарапты басып алғандай жайылып, жан-жақты толық қамтуы, бұл бізге әрбір іс-әрекеттің "мұхит" екенін яғни барлығын толық қамтитынын, шексіз екенін, шекарасы жоқ екенін көрсетеді. Ал, "ширк" яғни басқаның ортақ болуы болса, бұл "мұхит" сипатты шектеп, барлығын қамту дегенді тойтарып, шексіздікті шектеп мәнісін жояды. Олай болса әлбетте, әлемдегі "мұтлақ" және "мұхит" істерден өзге, Аллаһқа ортақ басқа бір іс-әрекеттің болуы әсте мүмкін емес.

Иә, "ытлақтың" яғни бәрін жаппай қамту дегеннің мәнісі ортақтыққа қарама-қайшы нәрсе. Өйткені "ытлақтың" мағынасы тіпті, ол, аяқталатын, заттық және шектеулі бір нәрседе болса да барлық жерге жайылып, дара түрде әртарапқа, әр жерге тарап, жаулап алады деген сөз. Мәселен ауа немесе жарық яки нұр немесе жылу, тіпті су, бұлар "ытлақ" болған кезде яғни айналасын қамтитын жағдай болған кезде әртарапқа жайылып, айналаны басып алады. Сонымен "ытлақ" сипаты шағын, шектеулі нәрсенің өзінде әрі заттық, шектеулі заттың өзін шексіздікке ие қылып, барлығын қамтып етіп жатса, әлбетте "күлли" әрі "хақиқи ытлақ" мұндай шексіз, һәм заттық емес, материядан ада, кемшілік атаулыдан пәк сипаттарға осындай шексіздік, барлығын қамту дейтін ерекшелік береді. Сөйтіп ширкке, басқаның ортақ болуын, жалпы ортақтықты ешбір тұрғыдан қабылдамайды, әсте жол бермейді.

Сонымен, ғаламдағы болып жатқан мыңдаған жалпыға ортақ, бәрін қамтып тұрған іс-әрекеттердің, сондай-ақ, сәуле-шуақтары көрінетін жүздеген Иләһи есімдердің әрқайсысының һәм "әкімдігі", һәм "кибриясы" һәм "кемелдігі" һәм бәрін қамтуы һәм шексіздігі, бәрі-бәрі "уахдет" пен "тәухидтің" бұлтартпас айғағы, қуатты да мықты дәлелі болып табылады.

Һәм, мысалы жойқын күш-қуат бір іс жасарда әртарапты жаулап, толық қамтып алуға дайын, өзге қуаттардың күшін жойып, бейтарап күйге түсіреді. Сол секілді әрбір "Рубубияттың іс-әрекетінің", әрбір "Улухияттың есім-сипаттарының жойқын қуаттары істерінде анық көрінеді. Егер барлығын қамтитын жалпылама "хикмет", толық "әділдік" болмаса, оларды тоқтатып тізгінін тартпаса, әрқайсысы барлық болмыс атаулыны қоршап, барлығын қамтып алар еді.

Мысалы, жер бетінде бүкіл терек ағашын жаратқан, оны өсіріп, жан-жақты қамтамасыз еткен күш-қуат, ағаштың жанындағы аралас өскен жаңғақ, алма, шие секілді жеміс ағаштарының қасында матасып өскен өсімдіктерді, өзі тектес теректерді жаппай әсер еткен күлли қуатты бағындырып, өзіне қаратып алмауы, үкімін жүргізіп басқармауы, толық қамтымауы мүмкін бе? Оларды басқа күшқуаттардың қолына беріп қоюы мүмкін бе?! Әсте!

Иә, әрбір түрді тіпті, әрбір тұлғаны жеке жеке басқарып отырған құдрет-күштің бар екені анық сезіледі. Ол құдрет бүкіл ғаламды қамтитындай, барлық затты тізгіндейтіндей, күллі жаратылысқа үкімі жүретіндей дәрежеде орасан зор, тым жойқын. Әлбетте, мұндай күш-құдрет ортақтықты, өзгенің іске араласуын әсте қабылдамайды, оған жол бермейді.

Сондай-ақ, бір жеміс ағашының иесі ол ағашқа аса мән беріп, оның алаңдататын нәрсе, ол ағаштың жемісі мен бұтақтарының басындағы нәтижелері және тұқым боларлық сол жемістің ішіндегі дән-дәнектері ғой. Оның иесі ақылы болса тал-бұтақтарындағы жеміс-жидектерді мәңгі түрде, мүлдем өзгелерге толық еншілеп, өз иелігін бостан-босқа бұза салмайды.

Дәл сол секілді, мына ғалам дейтін ағаштың тал-бұтақтары іспеттес ұсақ бөлшектер яғни элементтер мен олардың ұшындағы гүл немесе жапырақ тәрізді өсімдіктер мен жан-жануарларды, сондай-ақ, әлгі жапырақ пен гүлдерден әлдеқайда жоғары орналасқан жемістерді яғни адамдарды және ол жемістердің тәтті жемісі яғни нәтижелерінің

нәтижесі болып табылатын ғибадат, шүкірлерін әсіресе ол жемістердің күрделі дәнегі іспеттес қалбтерін (жүрек, көңіл) және "захр-ы қалб" деп аталатын ес, жады дейтін сезімдерін басқа күш-қуаттарға еншілеп, беріп қоймайды. Өйтіп, рубубиятының салтанатын, мерейі үстем билігін, патшалығын күйреуіне жол бермейді. Күйретіп өзіне табындыру ісін тоқтатып, үстемдігін бұзбайды.

Һәм, "мүмкинат" әлемінің және "кесреттің" ең ұштарындағы ұсақ жаратылыста тіпті, ол ұсақтардың да ең болмашы хал-ахуалында және ең қарапайым жағдайларында рубубияттың ұлы мақсаттары тоғысып ұштасатындықтан әрі Иләһи мағбудиятқа яғни табындырға қатысты және сол табындыруға арналған ризашылық пен алғыстардың, қарыздар болудың бұлағы әлгі хал-жағдайлар болғандықтан әлбетте, оларды бөтен себептерге еншілеп бере салмайды, өйтіп өзінің хикметін бұзбайды, улухиятына шәк келтіртпейді. Өйткені, болмыстың жаратылуындағы Иләһи ұлы мақсат, өзін ақыл мен сана иелеріне таныстыру, жақсы көргізу, мадақтатып дәріптету, өзіне қарыздар етіп, шексіз ризашылығын алу, құлшылық еткізу болып табылады.

Осы күрделі де терең сыр үшін, шүкір мен табынуды, қарыздар болу мен махаббатты, мадақ пен құлшылықты нәтиже беретін "ризық", "шипа" әсіресе "һидаят" пен "иман" секілді "кесрет" алаңының яғни жаратылғандардың арасында жиі кездесетін мұндай ұсақ бірақ ауқымды, күллі істер, жарылқаулар анық түрде тікелей әлемнің Жаратушысы Аллаһтың ісі, бүкіл жаратылыстың иесі Құдайдың рахымы, Оның жарылқауы мен өнері, Оның сый-сияпаты екенін білдіру үшін қасиетті Құран

қайта-қайта "ризық беру, тура жолға салу, шипа беру тек бір Уажиб-ул Ужуд, Аллаһтың қолында, оларды беру тек Оның ғана қолынан келеді" дейді және басқа бөтен біреудің бұл іске араласпайтынын қатаң ескертеді.

Иә, адамзатқа мәңгі бақыт мекенін еншілеп, ие қылатын "ИМАН" дейтін нығмет әлбетте сол мәңгі мекенді жаратқан және Иманды оның кілті қылған Зат-ы Зүлжәлалдың жарылқауы, соның ғана нығметі екені сөзсіз. Одан басқа біреу, осыншама үлкен нығметтің иесі, сыйлаушысы болып, құлшылықтың алып арнасын жауып, ең маңыздысын өзіне қаратып иеленуі әсте мүмкін емес.

ҚОРЫТЫНДЫ. Әлемді бір ағашқа теңесек, оның ең ұшындағы ең ұсақ хал-ахуал мен жеміс-нәтижелер екі тұрғыдан "тәухидке", "уахдетке" ишара қылады, куәлік етеді.

БІРІНШІДЕН. Ғаламдағы Рубубияттың бүкіл мақсаттары сол жерде тоғысады, және көптеген Иләһи көркем есімдердің сәулешуақтары, анық белгілері мен жаратылыстың нәтижелері, пайдалары сол нүктеде қосылып, ұштасады. Сондықтан олардың әрқайсысы осы тұрғыдан былай дейді: "Мен бүкіл әлемді жаратқан Құдреттің ісімін, оның өнерімін!".

ЕКІНШІДЕН. Әлгі кішкене бірақ маңызды жемістің қалбы һәм хадистің сөзімен айтсақ "захр-ы қалб" деп аталатын адамның есі (жады), көп нәрселерді сақтайтын мазмұн, шағын үлгі-мысал және әлем ағашының мағынауи дәнегі, көптеген Иләһи есімдердің нәзік айнасы болып табылады. Сондай-ақ, әлгі қалб пен есте сақтау қабілетіне ұқсас қалбтар мен естердің (дән, тұқым, жұмыртқа..) секілді нәрселердің әлемнің барлық жеріне тарап, жайылуы әлбетте, бүкіл әлемді билеп басқарып отырған бір Құдайдың ісі. Олар өзіне тән тілдерімен былай дейді: «Біз тек бір Аллаһтың өнеріміз, жалғыз Соның ісіміз!»

Қортып айтсақ, қалайша бір жеміс өзінің пайдасы жағымен толығымен сол ағаштың иесіне тиесілі, сонікі болып есептеледі. Ал, дәнегі жағынан, түгелдей сол ағаштың бөлшектері мен құрамына, сапасына тәуелді болады. Ал, өзі секілді ұқсас жемістер жағымен, жүзіндегі біркелкі таңбасы тұрғысынан, сол ағаштан шыққан бүкіл жемістерімен байланысты болып, олардың атынан: "Біз бәріміз бірміз және бір қолдан шықтық. Біреудің ғана мүлкіміз және біреуімізді жасаған әлбетте, бәрімізді сол жасаған!" дейді. Дәл солай, кесрет әлеміндегі яғни кең ауқымдағы көпшіліктің яғни бүкіл жан-жануарлардың әсіресе, адамның жүзіндегі таңба мен оның көкейінде сақталған мазмұндар, болмысындағы нәтижелер және жемісі жағымен тікелей, тұп-тура бүкіл әлемді Рубубиетімен, билікбасқармасымен қамтитын бір Құдретке тиесілі екенін көрсетіп, Оның уахдетіне куәлік етеді.

УАХДАНИЯТТЫ КЕРЕК ЕТЕТІН ЕКІНШІ СЕБЕП:

Уахдетте керемет жеңілдік, өте оңайлықтың болуы, ал ширкте тым қиындық, мүшкілдің болуы. Бұл ақиқат, Имам Алидың (р.һ.) сөзімен айтсақ, "Сирадж-ун Нұр" атты кітапта, әсіресе

"Жиырмасыншы Мектубта" және "Отызыншы Леманың" төртінші тұжырымдамасында мұхтасар түрде нақты әрі жарқын дәлелденген болатын. Және бүкіл жаратылысты бір Аллаһқа тапсырса, бүкіл әлемнің жаратылысы мен басқарылуы бір ағаштың жаратылуы сияқты оңай және бір ағаштың жаратылуы бір түйір жемістей жеңіл, бір көктемді жарату мен ауыстыру бір түйір гүлді жарату секілді оңай және саны шексіз түрлі жаратылысты басқару біреуін басқару секілді оңай, еш қиындығы жоқ екені дәлелденген-ді.

Егер ширк қосып жаратылысты себептер мен табиғатқа тапсырса бір түйір нәрсенің жаратылуы бір түрдің немесе бірнеше түрдің жаратылуы секілді қиын болады. Бір түйір дәннің жаратылуы бір ағаштай, тіпті жүз ағаштай, ал бір ағаштың жаратылуы, оның өсіпөнуі, басқарылуы бүкіл ғаламдай тіпті, одан да қиын болар еді.

Сонымен "Сирадж-ун Нұрда" бұл ақиқат осылай дәлелденген еді. Сондай-ақ, жаратылыстың өте шебер әрі күрделі әрі мол жаратылып жатқанын көзбен көріп отырмыз. Әрбір жандыны керемет ағзаларымен сансыз түрде көп әрі өте жылдам түрде әрі жеңіл, еш қиындықсыз жаратуда. Олай болса әлбетте, бұл молшылық, бұл жеңілдік уахдеттен туындап, бір ғана Құдреттің ісі екені анық. Әйтпесе, мұндай арзаншылық, молшылық, жылдамдық, маңыздылық болмас еді, тіпті қазір бес параға алып жүрген жемісті бес жүз лираға ала алмас едік. Мүмкін табылмайтын дәрежеде қиын болар. Қазіргі таңда, түймесін бассаң болды жұмыс істеп кете беретін машиналар секілді тез әрі оңай жаратылып жатқан тіршілік иелері ол кезде жаратылуы қиындап, дүниеге келуі мүшкіл болар еді. Бар болғаны бір күнде, бір сағатта, бір минутта толық ағзаларымен жаратылып жатқан кейбір жәндіктер бір жылда, тіпті жүз жылда жаратылуы қиын, тіпті мүмкін болмас еді.

Бұл ақиқат "Сирадж-ун Нұрдың" жүз жерінде ең қырсық дінсіздің өзін аузына құм құятындай дәрежеде нақты дәлелденген болатын. Барлық затты бір Аллаһқа тапсырса барлығы бір зат секілді оңай әрі тез жаратылып әрі арзанға түсер еді. Егер, жаратылысқа табиғат пен себептердің үлесі бар десе, бір заттың жаратылуы бүкіл нәрсенің жаратылуы секілд мүшкіл, қиын, әрі кеш әрі маңызсыз әрі қымбатқа түсер еді. Бұл ақиқаттың дәлелдерін көргің келсе, Жиырмасыншы, Отыз үшінші Мектубқа және Жиырма екінші, Отыз екінші Сөздерге, сондай-ақ, табиғат жайлы Жиырма үшінші Лема мен исм-і Ағзам туралы Отызыншы Лемаларға, әсіресе Отызыншы Леманың "Ферд",

"Қайюм" есімдеріне қатысты төртінші, алтыншы тұжырымдарға қарасаң, бұл ақиқатты екі жердегі екі төрт болатындай дәрежеде анық дәлелденгенін көресің. Қазір сол дәлелдердің біреуіне ғана ишара етіледі.

Бір нәрсенің жаратылуы я жоқтан, я да дайын бөлшектерден құрастырылып жасалатыны мәлім. Егер, бәрін бір Аллаһ жаратады десе Жаратқанның барлығын білетін шексіз ілімі мен бәріне жететін құдреті болса болды, жетіп жатыр. Барлық нәрсенің пішіні, іліми болмысы алдын ала Оның шексіз ілімінде дайындалып құдреті оны нақты денеге айналдырады яғни сырт көзге жоқтан бар қылады, яғни жаратады. Ол, бейне бір, күкірттің лап етіп тұтануы немесе көзге көрінбейтін сиямен жазылған жазуды көрсету үшін арнайы дәріні үстіне төгу немесе фото суретті жарыққа шығару үшін негатив таспаның арнайы дәріленетіні секілді әрнәрсе өте оңай түрде Шебер Аллаһтың ілімінде жоспары, пішіні, бағдарламасы, мөлшері дайын тұрады да әр нәрсені "Күн фая күн!" әмірімен сырттай жоқтан жаратып кәдімгі дене, материя кигізеді.

Егер, құрастырып, заттардан реттейтін болса яғни жоқтан жаратпай дайын бөлшектерден жинастыратын болса да бәрібір оңай. Бейне бір әскери бөлімшенің тынығуға жіберілген жауынгерлерін бір кернейдің даусымен жинап, сап түзейтін секілді және мұны өте жеңіл атқаратыны және сол жағдайды сақтай отырып әрі қарай жалғастыруда бүкіл әскер жаппай қолбасшының қол астында саналып, оның қуатымен, заңымен жүзеге асатынындай оп-оңай.

Сонымен, ғаламның Сұлтаны Аллаһтың қол астындағы зәррелер Аллаһтың ілімімен, Оның жазуымен, тағдырының ережелеріне сәйкес және шексіз құдретімен және сол зәррелерден құрастырылған болмыс та Аллаһтың құдретімен, Оның заңына бағынып, қызметшілері секілді жеңіл түрде жаратылып әлгі зәррелерге жол ашады. Бір тіршілік иесінің болмысын жасау үшін іліммен, тағдырмен жасалған мағынауи қалып тәріздес белгілі бір мөлшерге, пішінге шақталып кіреді де сосын өз орнына жетіп тоқтайды. Егер, болмысты түрлі күштер мен себептер немесе тосын табиғат сықылды нәрселер жаратады десе, мүлдем қисынсыз, ол тығырыққа тіреледі. Себебі ешбір себептің ешбір тұрғыдан жоқтан жарата алмайтыны бүкіл ақыл иелері тарапынан расталған. Өйткені, себептердің ауқымды ілімі, шексіз құдреті болмағандықтан жоқтан жарату қолынан келмесі анық. Себебі, ол жоқтық сырттай, жәй бір жоқтық емес, "мұтлақ

жоқтық" еш яғни мүлдем жоқтық. Одан бір нәрсе жарату мүмкін емес. Өйткені іліп-алар ешнәрсе жоқ. Олай болса, міндетті түрде құрастырмақ. Егер құрастыратын болса, мәселен, мынау тіршлік иесі шыбынның яки гүлдің болмысын яғни оның бөлшектерін жер жүзінен жинап, құрастыру керек және майда електен өткізуге тура келеді. Содан кейін ғана өте қиын әлгі өзіне тән зәррелер іріктеліп таңдалып алынады. Кейін олар әлгі болмыстың бойынан ыдырап, шашылып кетпей сол қалпын сақтауы үшін - мағынауи және іліми қалып болмағандықтан - материалдық, кәдімгі заттық қалып, тіпті қанша ағзасы болса сонша қалыптар қажет болады. Сонда ғана, әлгі іріктелген зәррелер манағы тіршілік иесінің денесін құрастырып тұра алмақ.

Сонымен, барлық нәрсені бір ғана Құдретке тапсыру міндетті түрде оңай әрі солай болмақ шарт. Ал, көптеген себептерге тапсыру мүлдем мүмкін емес, "мухал" яғни абсурд, тығырыққа тірелу, мүшкіл болады. Ал, бәрін бір ғана Зат-ы Уахид-і Әхадқа берсе, өте арзанға түсуімен қатар өте қымбатты әрі өнермен жаратылып, өте шебер жасалмақ. Егер ширк ұғымын қабылдап себептерге, табиғатқа еншілесе өте қисынсыз мүшкіл жолға түскен болады және жаратылыс түкке тұрғысыз, жәй қарапйым, әншейін ешқандай өнерсіз, құнсыз болар еді. Өйткені, бір адам әскерге тіркеліп үлкен қолбасшының атынан әрекет қылып, соған сүйенер болса, қалың әскер оның артында демеуші болып, қажет болса рухани демеу жасап, әлгі жауынгерге қолбасшының өзі де әскерінің күш-қуаты да тіреніш болады. Ол енді өз күшінен әлдеқайда мол күш-қуатқа ие болып, қажетті заттар мен қару-жарақты өзі тасуға мәжбүр болмайтындықтан орасан зор қызмет атқарып, құдрет-күші тасып жаудың қолбасшысын тұтқындап, бір қаланы солайымен көшіріп, қорғанды тас-талқан етіп басып ала алады. Оның істеген істері осындай таңғажайып әрі керемет болмақ.

Егер, әскерлікті тастап өз бетінше әрекет қылса, әлгіндей ғажап демеу мен күш-қуаттан айырылып, күш-құдретін дереу жоғалтады. Жәй қарапайым деңгейге түсіп жеке басының өзіндік қуатына сай шамалы, азғантай, түкке тұрмайтын, болмашы істер атқарып, еңбегінің нәтижесі де соғұрлым азайып кетер еді.

Дәл сол секілді, тәухид назарында барлық нәрсе Қадир-і Зүлжәлалмен байланысып, Оның атымен орындалатындықтан бір құмырсқа Перғауынды, бір шыбын Нәмрудты, бір микроб өктемшіл залымды жер жастандырады. Сол секілді, тырнақтай бір дәнек таудай

зәулім ағашты биікке көтеріп, оған қажетті бүкіл заттардың бұлағы, кәсіпорны ретіндегі күрделі жаратылысқа ие болады. Сонымен қатар, әрбір зәрре жүз мыңдаған Иләһи өнерге айна болып, сан-алуан түрлі болмыстардың пішіндерін жасауда қолданылып, қызмет етеді. Міне, олар осындай сан-алуан шексіз қызметтерді әлгі байланыс пен демеудің арқасында жасайды. Әлгі кіп-кішкене қызметшілер мен ерекше әскерлер арқылы жасалған нәрселер өте керемет, шебер әрі аса құнды. Өйткені, ол нәрселерді жасайтын Қадир-і Зүлжәлал сол қызметшілер арқылы, оларды бір перде ретінде пайдаланады. Егер, ширк ұғымымен осы себептер жаратады десе, ол кезде құмырсқаның ісі өзіндей болмашы, ал зәрредегі өнер зәрредей түкке тұрғысыз, бірдеме болып қалар еді. Осылайша барлығы мән-мағынасынан айырылатыны секілді заттық тұрғыдан да құлдырап кететіні сонша, бүкіл дүнияның бес тиындық құны қалмас еді. Бұның ақиқат екені апайқын. Дегенмен барлық нәрсе өте құнды әрі аса шебер жаратылуда және болмысы мәнді де, қуатты. Оны көзімізбен көріп жүрміз. Олай болса, әлбетте тәухид жолынан басқа жол жоқ, болуы да мүмкін емес. Егер болса, жаратылыстың ақиқатын жаппай өзгертуге тура келеді, дүнияны жоқ қылып қайтадан түкке жарамайтын, жәй, бос нәрселерге толтырып жаратуы керек. Сонда ғана ширкке мүмкіндік туады. Міне, Хазіреті Алидің (р.һ.) "Сиражин-Нұр", "СиражисСұрж" деп атаған Рисалей-Нұр кітабында тәухидке қатысты мұндай терең ақиқаттар жан-жақты түсіндіріліп, баяндалған-ды. Жүздеген айғақтардың біреуінің қысқаша мазмұнымен таныстың, қалғанын өзің салыстырып көр!

ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ТАЛАБЫ. Әрнәрсенің әсіресе тірі жандардың жаратылысы ерекше шебер түрде өнермен жасалады. Бір дән бір жемісті, бір жеміс бір ағашты, бір ағаш өзімен тұқымдас түрді көрсетеді. Ағаштың бір түрі, бір тұқымы дүниенің кішкене үлгісі, шағын бейнесі, тіпті ғаламның мазмұны, жинақы нұсқасы, картасы, мағынауи бір дәнегі, сүзіліп алынған өзегі тәрізді. Сондықтан олардың біреуін ғана жасаған құдрет міндетті түрде бүкіл ғаламды жаратқан құдрет болуы тиіс. Бір қауынның дәнегін кім жаратқан болса әлбетте қауынды да сол жаратқан. Одан басқа біреу болуы әсте мүмкін емес, мүлдем қисынсыз.

Иә, байқап қарасаңыз, қанның әрбір зәрресі керемет жүйелі әрі көптеген маңызды қызмет атқарады. Оның жүйелілігі аспандағы жұлдыздан асып түспесе кем емес. Қандағы қызыл, ақ түйіршектердің

әрбірі бүкіл денені сақтау, азықтандыру тұрғысынан өте саналы түрде күрделі қызмет атқаратыны сондай азық-түлік сататын саудагерлерден әлдеқайда керемет, тәртіп сақшысы әскерлерінен анағұрлым тәртіпті. Денедегі әрбір жасуша өзара қарым-қатынас кезінде, кіріс пен шығыс тұрғысында керемет қызмет ететіні сондай ең тамаша дене мүшесінен де тамаша, керемет ғимарат-сарайдан да керемет жүйелі басқарылуда.

Жануарлар мен өсімдіктердің әрбір түрінің сыртқы жағында ерекше белгі-нышандар, ал ішкі жағында қызу жұмыс істеп жатқан айрықша завод, фабрикалар бар. Демек, бүкіл жануарларды, барлық өсімдіктерді жаратқан бір Құдірет қана әлгі белгі-нышанды жасап, әлгіндей механизмді орналастыра алады. Тіршілік иесінің әрбір түрі жер бетіне керемет жүйелі түрде кеңінен тараған және басқа тұқымдастарымен үйлесімді де аралас-құралас өмір сүреді. Олай болса ол тұқымдас түрлерді жаппай түгелімен жарата алмайтын, басқарып, өсіріп-өндіре алмайтын және жер жүзін түгел жауып жатқан, төрт жүз мың түрлі өсімдік пен жануарлардан жасалған жанды жіптермен шебер тоқылған тірі кілемді жасай алмайтын біреу әлгі бір ғана тұқымдас түрді жаратып, басқара алмайды.

Басқа жаратылысты осылай салыстырса, әлемнің бір тұтас екені, жарату тұрғысынан еш бөлінбейтін "күлл" (тұтас), басқару жағынан бөлшектенуі мүмкін емес "күлли" (ауқымы кең, шексіз) екені анықталады. Осы аталған үшінші талап "Сирадж-ин Нұрдың" көптеген рисалелерінде баяндалған. Атап айтсақ, "Отыз екінші Сөздің" бірінші тарауында нақты, жарқын түрде түсіндіріліп, дәлелденгені сонша күннің жарқ-жұрқ еткен сәулелері секілді әр нәрсе айна тәрізді жеке-жеке уахдеттің айғақтарын, тәухидтің дәлелдерін шағылыстырып көрсетеді. Біз сол түсіндірмеге сілтеп ұзақ мәселені қысқа қайырдық.

ҮШІНШІ МАҚАМ

[Бұл тарауда тәухидтің үш "күлли" белгілері қысқаша баяндалмақ]

Уахдеттің рас әрі хақ екенін дәлелдейтін дәлелдер, белгінышандар, айғақтар сансыз көп. Ондай мыңдаған айғақтар "Сираджин-Нұрда" жан-жақты баяндалғандықтан осы "үшінші тарауда" тек үш "күлли" айғағын қысқаша ғана баяндауды жөн көрдік.

Иә, мына ғаламды мыңдаған бірліктер қабаттар секілді қаптап орап алған, бейне бір ашылып жатқан күлте жапырақтар тәрізді. Тіпті, Аллаһтың есімдері мен жалпыға ортақ істері қанша болса сонша уахдет киімдерін оранып киінген алып адам десе болады. Тіпті, жаратылыстың қанша түрі болса сонша тал, бұтақтарына уахдеттер, бірліктер ілінген "жаратылыс ағашы" деуге болады. Себебі, ғаламның басқарылу заң-тәсілі бір, ұйымдастырылуы бір, салтанаты бір, таңбасы бір, осылай санай берсе мыңға дейін бірліктер шығады. Һәм, ғаламды шыр айналдырып басқарып тұрған Иләһи есімдер мен істер де бір бола тұра әрқайсысы ғаламды немесе көп нәрсені қамтып жатыр яғни ішінде қызу жұмыс істеп жатқан хикмет бір, өзара жәрдем бір, реттеу тәсілі бір, асырау әдісі бір, мұқтаждарға жәрдем етіп жатқан рахымшылық бір, ол рахымшылықтың көрінісі яғни тәтті сумен суарушысы жаңбыр да бір, тағысын тағы, осылайша бір, бір мыңға жуық бірліктер табылады. Сондай-ақ, әлемнің ошағы болған Күн де бір, шамы болған Ай да бір, аспазшысы болған от та бір, қажетті заттар сақтайтын қоймасы тау да бір, бау-бақшаны суаратын суарушысы бір, осылай жалғаса беретін бірліктер мыңға жуық.

Сонымен, әлемнің мұнша уахдеттер яғни бірліктер Күндей ашық түрде бір Уахид-і Әхадты яғни бір Аллаһты меңзеп, Оны көрсететін нақты айғақ болып саналады. Һәм, әлемдегі элементтердің, саналуан түрлердің әрқайсысы ұқсас, бірегей болуымен қатар жер жүзін қамтуы, бірінің ішіне бірі кіріп араласуы, матаса байланысуы, тіпті бір-біріне жәрдемдесе топтасуы; әлбетте олардың қожайыны, иесі, шебер ұстасы бір екенін көрсетеді.

Иә, керемет реттілік, дәлме-дәл өлшем тек уахдет арқылы болмақ, уахдет болғанда ғана жүзеге аспақ. Бір іске бірнеше қол араласса тәртіп бұзылып, іс жүзе аспай жұмыс өнбей әбден шатасады. Ғаламда жүйе мен тәртіптің қаншалықты керемет екеніне бір қара! Ол, мына әлемді тамаша зәулім сарайға айналдырып жіберген. Бір кірпішінің өзі бір сарай секілді шебер, күшті өнермен жасалған. Жүйе мен тәртіп әлемді бір қалаға ұқсатып, оның кірісі мен шығысы және қымбат байлықтары мен азық-түлігі ғайып пердесінің артынан өте жүйелі түрде дәл уақтылы әрі күтпеген жерден берілуде. Жүйе, әлемді тамаша, таңғажайып бір кітапқа айналдырғаны сондай, әрбір әрпі жүз жол мағына білдіреді, ал әрбір жолы жүз беттік, әрбір беті бір кітап, бір кітабы жүз кітаптық мағынаны қамтиды. Әрбір кітабы, парағы, жолы, сөзі, әріпі өзара тығыз байланысты, бір-бірін меңзейтіндей бір тұтас. Һәм, мына таңғажайып жүйелі реттіліктің кемелдігіне қара! Алып әлемді тап-таза, мәдени өркениетті қала, тіпті тазалығына мұқият қаралатын тамаша сарай, тіпті жетпіс түрлі көйлекті қабат киген құралай қыз, жетпіс пердеге оранған гүл шешегі секілді пәк, таза. Енді керемет жүйе мен пәк тазалықпен қоса дәл өлшемді, шексіз әділетке қара! Мың есе үлкейткен кезде ғана көрінетін кіп-кішкене жәндіктерді сондай-ақ, мың есе жер шарынан үлкен жұлдыздар мен Күндерді әлгі дәл өлшеммен мөлшерін нақты тағайындап, оларға қажетті барлық нәрсесін толық қамтамасыз етілуде. Әлгі кіп-кішкене жаратылыс жаңағы алып болмыстармен бірге осы әділет таразысының алдында бірдей, еш айырмасы жоқ, тепе-тең. Алайда, аспандағы алып денелердің кейбірі бір сәтке тепетеңдікті жоғалтса әлемнің жүйесін бұзып, қиямет қайым болғандай астан-кестен болар еді.

Һәм, мына керемет жүйе мен тазалыққа, дәл өлшеммен жасалған жаратылыстың керемет көзтартар әсем де әдемілігіне қара! Сол арқылы мына алып әлем өте тамаша мейрам, керемет көрме және енді ғана гүлдер ашылып жатқан жаңа көктемге ұқсайды. Жалпы көктемді гүл шоғы іспеттес жаратып әрбір көктемді маусымына қарай ашылып жабылатын әсем безендірілген гүлдей сұлу жаратады. Көктем кезінде әрбір гүлді сан-алуан түрде құлпыртып қояды. Иә, әсемдігі мен көркемдігіне шек жоқ Иләһи есімдердің құдретімен әлемдегі әрбір тұқымдас түр, әрбір жеке тұлға өз қабілетіне қарай әсемдікке бөленгені сонша, Худжат-ул Ислам Имам Ғазали ол туралы былай деген екен:

яғни «Әлемде мына жаратылыстан артық, бұдан да керемет нәрсе кездестіру мүмкін емес!».

Міне, осы ауқымды да тартымды әсемдік, жаппай таңғажайып тазалық және дәлме-дәл өлшем, сондай-ақ, барлық жақты қамтып жатқан жүйе мен тәртіп уахдет пен тәухидтің бұлтартпас дәлелі, соның нақты айғағы. Бұл, тал түсте жарық қалайша көктегі Күнді көрсетеді. Дәл сол секілді тіпті, одан да жарқын түрде айғақ болып саналады.

[Тақырыпқа қатысты өте маңызды екі тармақты сұраққа өте қысқа да нұсқа, күшті жауап.]

Сұрақтың бірінші тармағы: Жаңа былай дедіңіз: «Әлемнің барлық жерін әсемдік, әдемілік, сұлулық, әділдік жайлаған». Алайда, көз алдымызда болып жатқан мұнша пәлекеттерге, аурусырқау, қиыншылықтарға, өлім-жітімге не дейсіз?

Жауабы: Көптеген әдеміліктердің айқындалуына яки нәтиже беруіне себеп болатын жамандық айналып келгенде жақсылық саналады, ол да әдемі.

Ал, көптеген әдеміліктің көрінбеуіне не жасырынып қалуына себеп болатын іс-шара яғни жамандықтың алдын алып, жоқ қылу бір ғана жамандық емес, бәлкім қанша жақсылық болуы мүмкін болса, сонша жамандық болып саналады.

Мысалы, салыстырмалы түрдегі бір жамандық, егер болмаса жақсылықтың ақиқаты ашылмай бір жақты болып, жақсылықтың көптеген дәрежелері көрінбей қалады. Ал, бір жамандықтың болуы арқылы жақсылықтың көптеген мәртебелері көрініс табады. Қалай,

суық арқылы жылудың дәрежелері және қараңғылықпен жарықтың түрлері анықталады, дәл солай да азғантай жамандық пен кішкене зиян, бәлелер мен қиыншылықтар арқылы күллі жақсылықтар, мол пайдалар, үлкен нығметтер, тамаша әсемдіктер көрініс табады. Демек, жамандықтың жаратылуы шер (жаман) емес, қайыр (жақсы). Өйткені, нәтижелерінің басым көпшілігі жақсы, тиімді болуда. Иә, жауын-шашыннан зиян шеккен ақымақ, Аллаһтың жарылқауы болған жаңбырдың қыруар пайдаларын жоққа шығарып, жауыншашынды жаман деуге ақысы жоқ.

Енді, өмірде кездесетін аяқталу, біту, өлімді алайық. Жиырма Төртінші Мектубта олардың бәрі де, жалпыға ортақ рахым және бәрін қамтып жатқан жарылқау және жақсылыққа ешқандай қайшылығы жоқ екендігі, тіпті солай болуын талап ететіні өте қуатты да нақты айғақтармен дәлелденген болатын. Тіпті, шайтан да адамзаттың дамуына түрткі болып, бәсекеге қабілетті арттырып күреске себеп болатындықтан оның да жаратылуы қайырлы, осы тұрғыдан пайдалы. Және де, күпірлігімен бүкіл жаратылыстың құқығына қол сұғатындықтан, ар-намысын қорлайтындықтан шайтанды жәһаннамға тастап азаптау да орынды. Басқа кітаптарымда бұл тақырып жан-жақты толық түсіндірілгендіктен қазір қысқа қайырдық.

Сұрақтың екінші тармағы. {(Сілтеме): Бұл екінші тармақтың жауабы өте маңызды. Көптеген күдіккүмәндарды жояды.} Жарайды, шайтанға, кәпірге қатысты айтқан бұл жауабыңызды жалпы алғанда дұрыс деп қабылдайық. Бірақ, Жәмил-і Мұтлақ, Рахим-ы Мұтлақ, Хайр-ы Мұтлақ Зат-ы Ғани-ы Аләл-Ытлақ Аллаһ Тағала неліктен бейшара жеке тұлғаларды бәлеге ұшыратып, қиындыққа, қасіретке салып қояды?

Жауабы: Әлемде қанша жақсылық, әсемдік, нығмет болса бәрі тікелей Жәмил уа Рахим Аллаһтың рахым қазынасынан шығады, Оның қалауымен, арнайы жарылқауымен болады. Ал, бәлелер мен қасірет, жамандықтар болса, Рубубияттың салтанатының "адетуллаһ" деп аталатын және "күлли ираденің" уәкілдері болған жалпыға ортақ, күлли заңдардың көптеген нәтижелерінен бірең-сараң нәтижесі болғандықтан және бізге жағымсыз көрінген ол нәрселер әлгі күлли заңдардың азғантай талабы болғандықтан, әлбетте ондай жалпыға ортақ күлли жақсылықтарға ұйытқы болатын заңдылқтардың

болуы, сақталуы және оған мойынсұнылуы қажет. Сол үшін мұндай азғантай жаман нәрселердің де жаратылуы заңды құбылыс. Бірақ, әлгі азғантай, қасіретті, жағымсыз нәтижелерге байланысты Аллаһ Тағаланың арнайы көмегі, жекеше жарылқауы болатыны хақ. Әлгі, зиянға ұшырап, қасірет шеккен құлдарының дұғасына, бәлеге ұшыраған пенделерінің мінәжаттарына дәл уақытында үлгеріп әрдайым құтқарып отырады. Осылайша, өзінің "Фаил-ы Мұхтар" яғни не қаласа соны істейтін, ерікті екенін, ешкімге тәуелсіз, әрнәрсе өзінің қалауына байланысты екенін және барлық заңдылықтар да әрдайым оның ерік пен қалауына тәуелді екенін, сондай-ақ сол заңдардың қыспағында қалып қиналған жандарға өзінің "Рабб-ы Рахим" атымен медет беріп, мейірімімен қамқор болып өзінің көркем есімдерінің шексіз сәуле-шуақтарын көрсететінін және сол үшін шексіз алаң ашып әлгі "күлли адетуллаһ" заңдарына мүмкіндік жасайтынын, сонымен қатар әлгі жалпыға ортақ заңдардың кейбір ерекше жағдайларына байланысты, һәм жағымсыз азғантай нәтижесалдарға қатысты ерекше қамқорлық, жеке ілтипат жасап яғни өзін жақсы көргізу үшін әрқайсысына мейірім қақпаларын ашық қалдырады. Тәухидтің екінші осындай белгі-нышандары туралы "Сирадж-ун Нұрдың" жүздеген жерінде баяндалғандықтан әзірге жәй бір меңзеп қоя салдық.

Иә, әрнәрседен яғни үлкенді-кішілі, жалқы-жалпы, зәрреден бастап сонау жұлдыздарға дейін барлық нәрседен Әзәл мен Әбәд Сұлтаны Аллаһтың бар екенін, біреу екенін көрсететін белгінышандар байқалады. Бұл, айналардан Күннің сәулесі көрінетіні секілді құбылыс. Мұндай таңба-белгілер туралы "Сирадж-ун Нұр" кітабында көптеп баяндалғандықтан әзірге қысқа ишарамен меңзеп қана қоямыз.

Былайша: Бүкіл әлемдегі болмыстың өз-өзіне немесе жалпы түрлердің өзара бір-біріне көмектесуі, үйлесе ұжымдасуы, өзара ұқсастығы, аралас-құралас орналасуы, бәрі-бәрі жиналып үлкен көлемде алып уахдеттің таңбасы болып саналады. Сондай-ақ, жер жүзінде тіршілік ететін хайуандар мен өсімдіктердің төрт жүз мың түрінен құралған Субхани армияның сан түрлі тамақтары, қару-жарақтары, киім-кешектері, тағылым мен демалысқа шығу мерзімдері өте жүйелі түрде жүзеге асуда. Ешқайсысын ұмытпай,

бірде-бірін шатастырмай бәрінің дәл уақытында берілуі ол да өзіндік тәухидтің таңбасы. Сондай-ақ, әрбір адамның жүзіне, бет әлпетіне басқалардан бөлек өзгеше етіп ерекше таңба қойылуы, ол да өзінше бір уахданияттың таңбасы. Сол секілді әрбір жаратылыстан ол мейлі шағын, мейлі жалпы болсын жеке-жеке тәухидтің таңбасын байқауға болады. Әрбір болмыстың бойынан үлкен яки кіші, аз не көп жеке-жеке әхадияттың мөр-таңбасын көруге болады. Әсіресе, тіршілік иелерінің бойындағы Иләһи таңбалар тым жарқын көрінеді. Тіпті, әрбір жандының өзі бүкіл болмысымен тәухидтің таңбасы, әрқайсысы уахдеттің мөрі, жеке-жеке "Самадияттың" белгі-нышаны болып табылады.

Иә, әрбір гүл, әрбір жеміс, әрбір жапырақ, әрбір өсімдік, әрбір жануар "Әхадияттың" таңбасы, "Самадияттың" мөрі саналады. Әрбір ағаш жеке-жеке Раббани хат, әрбір жаратылыс жеке-жеке Рахмани кітап, әрбір бау-бақша жеке-жеке Субхани жарлық секілді. Ол ағаш дейтін хатқа гүлдердің санынша мөр басылған, жемістері санынша белгі, жапырақтары қанша болса сонша таңбалар жазылған. Жаратылыстың әрбір түрін бір кітап десек ол түрдің қанша саны болса сонша таныстыратын мөр-таңбалар қойылған. Әлгі баубақша дейтін жарлыққа өзінің сұлтанын таныстыратын, ол туралы мағлұмат беретін бауда қанша өсімдік, ағаш, хайуандар болса сонша белгі-нышандар қойылған.

Тіпті, әрбір ағаштың алғашқы жағдайы мен соңғы халіне, сыртқы пішіне мен ішкі құрылысына Жаратқан Ие өзінің

яғни "ӘУУӘЛ", "АХИР", "ЗАХИР", "БАТЫН" есімдерін меңзейтін тәухидтің төрт мөрін басқан.

Енді, «Әууәл» есімі арқылы ишара етілгеніндей, әрбір жеміс ағашының алғаш негізі саналатын дәнегін алайық {(Сілтеме): Бұрыннан бері халық ауызында келе жатқан мұндай бір сөз бар: "Дәнектен өсіп шыққан!". Бұл сөз осы рисаленің авторына ғайби ишара деуге болар. Өйткені, Рисалей-Нұрдың қызметші саналатын кісі Құранның нұрфәйзімен дән-дәнектерден, гүл-шешектерден тәухидке апарар екі мағрифат миғражын тауып табиғат жаратты деушілердің батып кеткен жерінен абылхаят (өмір суын) тапқан. Ол дәннен ақиқатқа, мағрифат нұрына қолы жеткен. Осы екі нәрсенің яғни дән мен гүл-шешектің көптеп кездесуінің хикмет-сыры осы болса керек.} Ол бір сандықша іспеттес, онда ағаштың бағдарламасы, мазмұны,

жоспары сақтаулы немесе кәсіпорын сықылды, ағаштың қажетті заттары өндіріледі, яки машина секілді өте күрделі алғы шарттары мен кіріс-шығысы сол жерде реттеледі.

Енді «Ахир» есімімен ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың нәтижесі, жемісі оның анықтамасы секілді, сол ағаштың жағдайын, түр-сипатын, бейне-пішінін, тұқымын қамтиды немесе баяндама сықылды ағаштың атқарар міндетін, ерекшеліктері мен қасиетін, нендей пайдасы бар екенін баяндайды немесе түйін секілді ағаштың өзі тектес тұқымдастарын, жалғасын әлгі жемістің ішіндегі дәнектер арқылы баяндайды, хабар береді.

Енді, «Захир» есімі арқылы ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың бейне-пішіні тамаша тігілген көйлек тәрізді. Ол, ағаштың тал, бұтақтарына дәл өлшеп, бойына шақтап пішілген. Оның керемет, өлшемді жасалғаны сондай әлгі ағашты кітапқа немесе бір хатқа, бір өлеңге ұқсатып жіберген.

Енді, «Батын» есімімен ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың ішінде керемет зауыт, өндіріс жұмыс істеп тұрғандай, ол ағаштың барлық бөлшектерін, ағзаларын құрастырып, басқарып, ұйымдастырып, нәзік таразымен өлшегендей барлық бөлшектерге жеке-жеке қажетті заттарды үлестіріп, ризық несібелерін жүйелі түрде бөліп қамтамасыз етумен қатар, ең таңғаларлығы осы іс-әрекеттер найзағайдай жылдам жүзеге асуда және сағаттың жүрісіндей жүйелі де жеңіл және алып армияның бұйрық алғанда шұғыл түрде жаппай қозғалатыны секілді әлгі таңғажайып өндіріс ақаусыз қызу жұмыс істейді.

Сонымен, әрбір ағаштың бастамасы сандықша, бағдарлама жазылған құты, ал соңы баяндама, жаратушысы туралы хабар беретін анықтама, ал сырты болса әдемі көйлек, ұстасын дәріптейтін тамаша тігілген киім, ал іші болса өндіріс секілді жасаған Иесін жарнамалайды, бейне бір зауыт, фабрика. Осы аталған төрт жағы бір-бірімен тығыз байланыста және төртеуін қосса үлкен мөр-таңба, тіпті исм-і Ағзам көрінеді. Соған қарап, бүкіл әлемді басқарып тұрған Сани-ы Уахид-і Әхаддан басқасы бұл істерді жасай алмайды. Және осы ағаш мысалы секілді әрбір жан-жануардың да алғаш бастамасын, соңын, сыртқы бейнесін және ішкі құрылысын алар болсақ, олардың әрқайсысынан тәухидтің таңбасы, уахдеттің мөрі, әхадияттың белгісі, уахданияттың нышаны байқалады.

Міне, осы үш мысалдағы ағашқа салыстыра отырып, ой жүгіртер болсақ көктем мезгілі де көптеген гүл ашқан бір ағаш деуге болады. Күз мезгіліне аманат ретінде тапсырылған тұқымдар, дәнектер, тамырлар манағы айтқан "Әууәл" есімінің таңбасын көрсетсе, енді жаз мезгілінде ағыл-тегіл төгіліп жатқан жеміс-жидектер мен көкөністер "Ахир" есімінің мөрін, ал көктем мезгілі болса құлпырған қабат-қабат киінген көйлектер "Захир" есімінің таңбасын көрсетсе, көктем кезінде, жердің ішінде қызу жұмыс істеп жатқан "Самадани" өндірістер, фабрикалар, бұрқылдап қайнап жатқан Рахмани қазандар және тамақтар әзірленіп жатқан Раббани асханалар; Міне бұлар Аллаһ Тағаланың "Батын" есімінің мөрін көрсетеді. Тіпті, әрбір жаратылыстың түрі, мәселен адамзат ол да бір ағаш тәрізді. Тамыры мен тұқымы өткен заманда, жемістері мен нәтижелері болашаққа қарай жайылған. Оның да өзіндік тұрмыс тіршілігі, тұқымын яғни ұрпағын жалғастыратын өте күрделі жүйесі, ереже-заңдылықтары бар. Сонымен қатар, осы кездегі жағдайының өзінде өзіндік тіршілігі мен жалпыға ортақ тіршілік заңдары бар. Сол заңдардың үкімімен тәухидтің мөрін көрсетеді. Сырттай бей-берекет секілді көрінгенмен негізінде "Уахдеттің" таңбасы байқалады. Адамдардың шымшытырық хал-ахуалдарының астарында "тағдыр" деген қаза мен қадердің заң-ережелеріне сай "Уахданияттың" мөр-таңбалары көрінеді.

СӨЗДІҢ СОҢЫ

[Тәухидтің сырымен Иманның басқа да шарттарына жеке-жеке арнайы сөздермен қысқа ишара қыламыз.]

Уа, ғапыл адам! Көзіңді аш, ойлан! Бұл рисаленің үш тарауында баяндалған "тәухидтің" үш жемісі, үш талабы, үш айғағы деген мағыналарды ой елегінен өткіз! Мына әлемді басқарып тұрған және ең болмашы ем-шипаның өзін, оған азғана шүкіршіліктің өзін назардан тыс қалдырмайтын және шыбынның қанаты секілді жәй бір өнердің өзін басқаларға бермейтін және еш нәрсеге бейжәй қалмайтын және өте қарапайым дәнекке бүтін ағаштай уазипа-міндет пен хикметтер жүктеген және өзінің "рахман", "рахым" және хикмет иесі екенін әрбір өнерімен сездіріп отырған және өзін әрбір себеппен таныстырған және әртүрлі нығметтермен өзін жақсы көргізетін бір Сани-ы Қадир, Хаким уа Алим Аллаһ, әлемді рухани түрде жайлап, қамтып жатқан "Мұхаммедия" дейтін ақиқаттың (с.а.у.) әсем көркемдігіне, Ахмеди (с.а.у.) тәсбихатқа, дін Исламның нұрына бейжай, немқұрайлы қалуы әсте мүмкін бе?

Сондай-ақ, өзінің бүкіл жаратқандарын сұлу безендіріп, күллі жаратылысты жаппай сүйсіндіріп, әлемді жарық қылған және аспан мен жерді қозғалысқа келтіріп "Рисалет-і Ахмедия" яғни жер шарының жартысын, адамзаттың бестен бір бөлігін он төрт ғасыр бойы үздіксіз басқарып, салатанаты жалғасып жатқан және рухани үстемдігі Халиқ-ы Кайнат атынан яғни ғаламды жаратқан Аллаһтың атымен жалғасып жатқан "Рисалет-і Ахмедия" яғни Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы әлгі Шебер Аллаһтың ең маңызды мақсаты, жарқын нұры, ауқымды айнасы болмауы әсте мүмкін бе? Сондайақ, Мұхаммед (с.а.у.) секілді дәл сол ақиқатқа қызмет еткен басқа да әнбиялар сол Сани (Шебер) Аллаһтың жіберген елшілері, достары, қызметшілері болмауы әсте мүмкін бе? Жоқ! Әнбиялардың мұғжизалары қанша болса сонша жоқ, мүмкін емес!

Тағы да ақылға салып көрейік! Тал, бұтақ секілді ең ұсақ нәрселерді жүздеген хикметпен, жеміс-пайда беретіндей етіп жаратқан және өзінің рубубиятын керемет хикметтермен, жалпыға ортақ рахымшылықпен таныстырып, жақсы көргізген Халиқ-ы

Хаким-ы Рахим, құдретіне оп-оңай тіпті көктемді жарату секілді жеңіл хаширді яғни ақыретті жаратпай, бақыт әлемін ашпай, өзінің мол хикметін, шексіз рахымын, тіпті ұлық рубубиятын, кемелдігін жоққа шығарып, шығартуы әсте мүмкін бе? Өзінің өте жақсы көрген сүйікті пенделерін мәңгіге жоқ қылып, жойып жіберуі мүмкін бе? Жоқ! Әсте мүмкін емес! Ондай мұтлақ Жәмал иесі көркем Құдрет мұндай мұтлақ жамандық жасаудан шексіз пәк, мүлде ада.

Хаширге байланысты бір сұрақ:

Қасиетті Құранда көп қайталанатын:

Һәм,

аяттары былай дейді: лы хашир яғни қайта тірілу бір сәтте жүзеге асады. Таяз ақыл болса мұндай шексіз таңғажайып, теңдесі жоқ мәселені толық қабылдауға ұйытқы болар көрнекі бір мысал сұрайды.

Жауабы: Мұнда үш мәселе бар. Хаширде рухтардың денеге оралуы, сосын денелердің тірілуі, сосын денелердің қайта жаратылуы бар.

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ: Денелердің тірілуіне мысал. Бір үлкен қалада мерекелік кеште бір орталықтан жүз мыңдаған электр шамын әп-сәтте, жарықтандыруға болады. Тіпті, жер бетіндегі барлық лампаларды бір орталықтан, бір қосқышпен жарықтандыруға мүмкіндік бар. Сонда Аллаһ Тағаланың электр дейтін мақұлығы және дүния қонақүйінде қызметшісі өзінің Жаратушы Иесінің

әмірімен белгілі бір жүйеге сүйеніп осындай таңғажайып құбылысқа ие болып жатса, әлбетте электр тәрізді мыңдаған қызметшілердің мойынсұнып отырған Иләһи хикметтің жүйелі заңдарымен ұлы хашир көзді ашып жұмғанша әп-сәтте жүзеге аспақ.

ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ: Денелердің әп-сәтте жаратылуының мысалы; Көктемде бірнеше күннің ішінде адамзаттың санынан мың есе көп ағаштардың жаппай жапырақтарымен бірге алдыңғы көктемдегідей лезде, керемет жылдам жаратылады емес пе?! Сондай-ақ, ағаштардың гүл-шешектері, жемістері, жапырақтары былтырғы көктемдегідей өте жылдам жаратылуы соынң дәлелі. Әрі сол құбылыстың бастамасы ретінде дәнек пен тұқымдардың, тамырлардың кенеттен әп-сәтте, жаппай барлығы бірге көктепкөгеруі, жан бітіп тірілуі, қу сүйегі ғана қалып аяқта тұрған мүрде секілді бүкіл ағаш-талдардың жаназалары бір ғана әмірмен лезде, өлген соң тірілу рас екенін білдіретін мына:

сөзінің сырына бөленуі, сондай-ақ, сансыз ұсақ жәндіктердің өте шебер түрде лезде жан бітіп тірілуі, һәм оның ішінде шыбындардың хашир болуы, әсіресе тынбастан бет-аузын, қанатын тазартып осылайша бізге дәрет алуды, тазалықты ескертіп отыратын, бетімізді сипап көз алдымызда ұшып жүрген қара шыбынның бір жылдағы саны алғаш адамнан бастап қияметке дейін жаратылатын адамның санынан көп бола тұра әрбір жазда басқа жәндіктермен қоса бірнеше күн ішінде жаратылып, жан берілуі, қайта тірілуі, міне бұл құбылыстар міндетті түрде қияметте адам өз денесімен қайта тірілетініне бір ғана дәлел емес, шыбынның санына пара-пар келетіндей сансыз дәлелдер боп табылады.

Иә, дүния Аллаһтың хикмет алаңы, ал ақырет Оның құдрет алаңы. Сондықтан, дүнияда Аллаһтың "Хаким", "Мүрәттиб", "Мүрәбби" сынды есімдерінің талабы бойынша дүнияда жаратылыс біршама уақытпен, кезеңдермен, өзіндік ретпен жүзеге асады. Бұлай болуын Раббани хикмет керек етеді. Ал, Ақыретте болса хикметтен қарағанда "құдрет" пен "рахым" айқын көрінетіндіктен уақытқа, материяға, кезеңге, күтуге қажеттілік болмайды, дене әп-сәтте бірден жаратылады. Бұл дүнияда бір күнде немесе бір жылда жасалатын істер ақыретте бір сәтте, көзді ашып жұмғанша дайын болатынына

аятымен ишара қылады. Егер хашир болатынына яғни тіршілік иелері өлген соң қайта тірілетінін келесі көктемнің болатыны секілді анық түсінгің келсе хашир туралы жазылған "Оныншы Сөз" бен "Жиырма тоғызыншы Сөзді" мұқият оқы! Егер, көктемнің келетіні секілді ақыретке сенбесең, кел де көзімді ойып ал!..

ЕНДІ ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ; бұл дүнияның қирап қиямет қайымның болуы. Жер шарымызға яғни қонақ үйімізге Аллаһтың әмірімен бір сәтте басқа бір планета немесе құйрықты жұлдыздың соғып кетуі жетіп жатыр. Иә, он жылда салынған бір ғимаратты біреу бір минутта бұзып, астаң-кестеңін шығарады емес пе?

Осы хашир жайлы төрт мәселенің қысқаша баяны әзірге жетерлік. Сонымен бастапқы тақырыбымызға оралайық.

Өзің ойлашы! Әлемнің хақиқи барлық терең ақиқаттарын озық түрде жеткізуші және Жаратушының бүкіл кемел сипаттарын таныстырушы және күллі ұлы мақсаттардың толық топтамасы болған Қасиетті Құран, әлгі Жаратқан Жаббардың сөзі болмауы мүмкін бе? Әсте, мүмкін емес! Аяттардың қанша терең сыры болса сонша мәрте мүмкін емес!

Һәм, Сани-ы Хаким, өзі жаратқан барлық жандыларды, саналы пенделерін өзара сөйлестіріп және оларға сөйлейтін мыңдаған тіл жаратып бір-бірімен тілдестіріп және олардың сөздерін, дауыстарын естіп, оған іс жүзінде араласып, оларды жарылқап көрнекі түрде жауап бере тұра өзі сөйлемеуі, сөйлеспеуі мүмкін бе? Мұндай болуы әсте ақылға сыя ма? Әрине, жоқ! Сонымен, Жаратушы Иенің сөйлеп, сөйлесетіні анық және Оның сөзін түсініп, өзімен сөйлесетін ең бірінші адам екені рас. Олай болса, әлбетте әу баста, Құраннан бастап, басқа киелі кітаптар түгелімен жаппай Оның сөздері болмақ.

Шексіз алып әлемді түр сипат, негіздерімен қоса жанды атаулыға бағынышты қызметші әрі мекен жәй әрі көрме әрі дәмхана жасап, осылайша өзін таныстырып, сүйсіндіріп, мадақтатып, неше түрлі нығметтерімен жан-жануарларды риза қылып қуантып, осылайша өзіне қарыздар қылып, шүкір етуді "рубубиятына" негіз ету үшін алып ғаламды ішіндегілерімен бірге жан-жануарларға бағынышты қызметші, әрі баспана, әрі көрме, әрі асхана жасағаннан кейін жандылардың сан-алуан түрлерін көбейтіп, сандарының артқанын қалайтыны ғой, қауақ, қара ағаш секілді жеміс бермейтін ағаштардың кейбіреуінің жапырақтарын шыбынның белгілі бір тобына яғни ұшып жүріп зікір салатын жәндіктерге бесік әрі құрсақ әрі ризықнесібелерінің

қоймасы етіп қойған. Солай бола тұра мына тамаша көк аспандарды, сонау жалт-жұлт еткен әсем де нұрлы жұлдыздарды бос, иесіз, тіршіліксіз, бірде-бір тірі жаны жоқ, тұрғынсыз яғни періштелерсіз, рухани пенделері жоқ қаңыратып бос қоюы мүмкін бе? Жоқ! Әсте мүмкін емес! Әлемде қанша руханилер мен періштелер болса сонша мәрте мүмкін емес!

Тағы да ақылға салып қарашы! Сани-ы Хаким-і Мүдәббир, өте қарапайым, түкке тұрмайтын бір өсімдіктің немесе жәй бір ағаштың әу бастағы өсуі мен аяқталып қурап өшуінің жоспарын толығымен өте жүйелі түрде реттеп оны дәнінде, не болмаса жемісінде өзінің тағдыр қаламымен жазып қоюда. Сонымен қатар, ғажап алып көктемді бір ағаш секілді оның кіріспесі мен нәтижелерін ерекше түрде сақтап тәртіппен жазып қоюда. Тіпті, болмашы нәрселерге де немқұрайлы емес, аса мән беріп жіті жаратуда. Осылай бола тұра, бүкіл әлемнің нәтижесі, жер жүзінің халифасы, күллі жаратылыстың бақылаушысы, әрі басшысы болған адам баласының маңызы зор іс-әрекеттерін тіркеп жазбауы, оның тағдырына мән бермеуі, оған немқұрайлы қарап қадағаламауы әсте мүмкін бе?! Жоқ, еш мүмкін емес! Махшарда адамдардың таразыға тартылатын амалдары қанша болса сонша мәрте мүмкін емес!

Сонымен, ғалам өзінің барлық ақиқаттарымен дауыстап былай дейді:

ТӘУХИДКЕ ТОЛЫ БІР МІНӘЖАТ ЖӘНЕ КІРІСПЕ

Хазіреті Имам Али (радиаллаһу анһ) өзінің "Джәлжәлутия" атты қасидасында болашақтан хабар беретін ғайби кәрамат түрінде Рисалей-Нұр туралы айтқан жерінде, оны "Сирадж-ин Нұр", "Сирадж-ис Сүрдж" деген айдармен атап Рисалей-Нұрдың үш атауына екі атау тағы қосуына және осы рисаледе "Сирадж-ин Нұр" атауы қайталануына байланысты Хазіреті Алидің (р.һ) мағынасы терең, маңызы зор қымбат бір мінәжатын екі есе арттырып оны өзінің қасиетті тілімен және тілімізді оның тілі секілді пайдаланып, оның атымен төмендегі мінәжатты Уахид әрі Әхад Аллаһтың дәргахына ұсынып отырмыз.

ҮШІНШІ ШУАҚ

Осы Иманның сегізінші айғағы атты бөлімнің әрбір тарауында Аллаһтың "ужуб-ы ужуды", "уахданияты" яғни міндетті түрде бар әрі жалғыз екені дәлелденеді. Сонымен қатар, "мұтлақ рубубияты" бәрін қамтып жатқаны және құдретінің шексіз екендігі нақтылана түседі. Сондайақ, "әкімиятының" яғни барлығын толық басқарып, үкім жүргізуінің ауқымдылығы және рахымының мол, жан-жақты екені расталып дәлелденеді. Әрі шексіз хикметі мен ілімі әлемді қамтып барлық ұсақ бөлшектерге шейін жайылып жатқаны дәлелденеді.

Сонымен, осы Иманның сегізінші айғағының әрбір тарауы сегіз тақырыпқа тоқталады. Әрбір тарау сегіз тақырыпты дәйектермен жеке-жеке дәлелдейді. Осы тұрғыдан алғанда бұл Иманның сегізінші айғағы маңызы зор, қасиеті мол.

[Иманның бұл сегізінші айғағы Аллаһтың міндетті түрдегі болмысын және Оның жалғыз екенін дәлелдеп қана қоймай, сонымен қатар, нақты дәлелдермен рубубиятының шексіз ауқымды екенін және құдіретінің шексіз екенін көрсетеді. Сондай-ақ, әкімдігі барлығын қамтитынын дәлелдеп, растайды. Һәм, хикметі ғаламның барлық бөлшектерін ішіне алып, ілімі де шексіз екенін, барлығын толық қамтып жатқанын көрсетеді.

Сонымен бұл сегізінші айғақтың сегіз бөлімінің әрбірі сегіз нәтижені дәлелдермен бекітіп отырады. Сондықтан, осы иманның сегізінші айғағы өте маңызды әрі қасиетті.]

О, Раббым! О, Иләһым! Менің, иманның нұрымен, Құранның тәлімімен, сондай-ақ, Расулы-Әкрәм ғаләйссилату уәссаламның дәрісімен және Аллаһтың Хаким есімінің сәулесімен түсінгенім: Аспанда керемет тәртіптілігімен сенің бар екеніңді білдірмейтін, меңземейтін ешбір қозғалыс, әрекет жоқ. Аспан денелері ешбір дыбыс шығармастан тым-тырыс және өзіне тән міндетін толық атқарып, ешқандай да тіреусіз тұруы арқылы Сенің рубубиетіңді көрсетпейтін, Саған куәлік етпейтін ешбір әрекет жоқ. Олар өлшемді жаратылысымен, түрлі тәртіпті жағдайымен және нұрлана күлім қағуымен, сондай-ақ, бүкіл жұлдыздарға тән ұқсастық жағымен - Күн өз алдына бір аят яғни таңба - Сенің Улухиетің мен Уахданиетіңнің ұлықтығына ишара етіп, куәлік етпейтін бірде-бір жұлдыз жоқ. Және он екі ғаламшардың ешбірі хикметті қозғалысымен, мойынсұна заңға бағынуымен, жүйелі міндет атқаруы арқылы, сондай-ақ, шыр

айналған аспани денелердің ешқайсысы сенің міндетті түрде бар екеніңе куәлік етпейтіні жоқ әрі Улухиет салтанатыңды меңзеп ишара қылмайтын бір де бірі жоқ.

Иә, аспан әлемі өзіндегі орналасқан алып денелер арқылы әрқайсысы жеке-жеке Сенің құдіретіңе куәлік ететіні секілді барлығы ұжымдасқан түрде де ап-анық - Уа, жер мен көкті жаратқан жаратушы Жаббар! - Сенің сөзсіз бар екеніңе көрнекі түрде куәлік етуде. Уа, зәррелерді керемет әрі күрделі қосындыларымен бірге жаратып, басқарып отырған және әлгі жұлдыздарды шоғырларымен бірге шыр айналдырып, әміріне мойынсұндырған Аллаһ! Олар Сенің жалғыздығыңа, бір екеніңе қуатты түрде куәлік ететіні соншалық, көкте қанша жұлдыз болса сонша нұрлы жарқын дәлелдер ретінде өзара куәліктерін бекітіп растайды.

Һәм, мына мөлдір де ашық, тап-таза көк аспанға қарашы! Бейне бір ғаламат үлкен әрі өте жылдам түрде алып денелер барлығы сақадай сай жауынгер, тіл алғыш қалың әскер яки электр шамдарымен безендірілген өте тартымды да әсем. Бұл құбылыс, Сенің рубубиетіңнің ұлықтығына және барлығын жаратқан шексіз құдіретіңе ап-ашық дәлел. Сондай-ақ, шексіз көк аспанды қамтып жатқан әкімдігіңді және әрбір тірі жанды қамқорлығына алған рахымыңның кеңдігін дәлелдейді. Сондай-ақ, аспандағы барлық құбылысты, жағдаятты көріп-біліп отырған және уысында ұстап әрі реттеп басқарып отырған іліміңнің шексіз екеніне және хикметің бүкіл оқиғаларды қамтып, назардан тыс қалдырмайтынына куәлік етеді. Ол куәлік пен дәлелдің анықтығы сонша, бейне бір аспандағы жұлдыздар әлгі куәгер аспанның куәлік сөздері тәрізді яки денеге айналған нұрлы аят-айғақтары десе болады.

Һәм, аспанды кең майдан немесе теңіз дейтін болсақ, ондағы жүзіп жүрген жұлдыздар құдды тәртіпті әскер, керемет кемелер, таңғажайып ұшақтар немесе ғажап шам-шырақтар секілді, Сенің улухиетіңнің салтанатын, оның ғажап әдемілігін паш етеді. Әлгі әскердің бір ғана жауынгері, яғни Күннің ғаламшарлар арасындағы орны және жер шарының атқарар қызметі бізге мынаны көрсетеді: Күн және оның серіктері жұлдыздардың кейбірі ақырет әлемімен байланысты әрі олар босқа тұрған жоқ, олардың атқарар маңызды міндеттері бар. Тіпті, олар бақи әлемде Күн қызметін атқарар.

О, Уажиб-ул Уджуд! О, Уахид-і Әхад! Мына әсем жұлдыздар, анау ғажап Күндер, Айлар, жаппай Сенің иелігіңде, Сенің аспаныңда, Сенің әміріңмен, Сенің құдірет-күшіңмен және Сенің қалау заңыңа бағынып, басқарылуда. Олар Сенің әміріңе толық мойынсұнады, әрқайсысының белгілі бір міндеті бар. Аспан денелері бірі қалмай барлығы өздерін жаратқан, шыр айналдырып тұрған, басқарушы бір ғана Халиқты "тәсбих", "тәкбир" етеді. Хал тілдерімен "Субханаллаһ, Аллаһу Әкбар" дейді. Мен дағы олардың жаппай тәсбихтеріне қосылып Сені пәктеймін.

О, көрінуі тым жойқын болғандықтан көрінбей жасырын қалған Аллаһ! О, тым шексіз ұлық болғандықтан құпия болған Қадир-і Зүлжәлал! О, Қадир-і Мұтлақ! Хикметке толы Құранның дәрісімен және Расулуллаһ ғаләйссалату уәссаламның тағылымымен түсінгенім: Қалайша аспандар, жұлдыздар Сенің бар екеніңе, жалғыздығыңа куәлік етеді, дәл сол секілді көк аспан бұлттар арқылы, Күннің күркүреуі арқылы және жел-дауылдарымен, жауын-шашындарымен Сенің сөзсіз болмысыңа, жалғыз екеніңе куәлік етеді.

Иә, жаны жоқ, бейсана бұлт, тірішілік көзі жаңбырды мұқтаж жандарға медет қылып себелеуі тек Сенің рахымыңмен, хикметің арқылы ғана болмақ. Оған бейсана кездейсоқтық араласуы мүмкін емес. Сондай-ақ, ең үлкен электр тоғы саналатын және оның жарықтандыру қабілетіне Құранда ишара етіліп, одан тиімді пайдалануға ынталандыратын жай, аспандағы құдіретіңді анық көрсетеді. Һәм, жаңбырдың келе жатқанын сүйіншілеп хабар беретін, алып аспанға тіл біткізіп, сөйлететін және тәсбихтерінің дыбысымен көктерді жаңғыртатын найзағай мен күннің күркіреуі де өздерінің "хал" тілдерімен Сені пәктеп, рубубиетіңе куәлік етеді.

Һәм, тірі жандардың өмір сүруіне аса қажетті рызық несібелерді тасымалдайтын және пайдалануға өте қолай және тыныс алуға оңтайлы және тірі жандарды рахаттандыру секілді көптеген міндеттер жүктелген жел мен ауа, бейне бір хикметке толы «ләух-ы махыв уа исбат» яғни «жазып-сызып, түсіндіріп, сосын өшіріп тастайтын тақта» секілді, Сенің құдіретіңнің өте іскер әрі шебер екеніне ишара және Сенің сөзсіз болмысыңа шәһадат етеді.

Сонымен қатар, Сенің шексіз қамқорлығыңмен бұлттардан сауылып тірі жандарға көмекке жүгіретін мейірімділіктің бұлағы мөп-мөлдір әрі керемет өлшемді тамшылар да өз тілдерімен Сенің рахымыңның кең, мейіріміңнің мол екеніне куәлік етеді.

О, Мутасаррыфы-Фағал! О, Фәйязы-Мутағал! Сенің сөзсіз болмысыңа бұлт, жай, найзағай, жел, жаңбыр әрқайсысы жеке-жеке куәлік еткендері секілді барлығы қосылып жаппай құрамы әртүрлі, табиғаты бір-бірінен алшақ бола тұра, өзара үйлесімді, біркелкі, аралас-құралас болса дағы бір-бірінің міндетін толықтырып жәрдем беру жағымен Сенің уахдетіңе, бір екеніңе өте қуатты ишара етеді.

Һәм, алып кеңістікті бейне бір ғажап махшар алаңына ұқсатып, кейде бір күнде бірнеше рет түнертіп, бірнеше рет жадыратып рубубиетіңнің ұлықтығына куәлік еткізеді. Әлгі шексіз кеңістікті жазу-сызу тақтасы тәрізді бұлттарды сығып жердегі бау-бақшаларды суарады. Осылайша, құдіретіңнің ұлықтығын, барлық нәрсеге үстем екеніңді дәлелдейді. Сондай-ақ, жер бетін жаппай қамтып, күллі жаратылысты ауамен қамтамасыз етіп отырған рахымың мен үстемдігіңнің шексіз кең әрі кемел екенін дәлелдейді.

Һәм кеңістіктегі ауа қабаты хикметке толы шексіз міндет атқарып, ал бұлт пен жаңбыр болса тек іліммен болатын пайдалы істерге жұмсалуда. Бұл құбылыс әрине, әрнәрсені қамтитын ілімді, әр нәрсеге қатысты кәміл хикметті қажет етеді. Әйпесе болуы мүлдем мүмкін емес.

Уа, Фағал-ун Лимә Юрийд! Ауа қабатында қызу жұмыс істеп әрдайым хашир мен қияметтің үлгі-мысалын көрсетіп, бір сағатта жазды қысқа, қысты жазға айналдырып, жаңа бір әлем жаратып, ескісін ғайыпқа жіберіп жатқан құдіретің, әлбетте, дүниені ақыретке ауыстырмақ және ақыретте мәңгі бітпейтін істері болмақ. Бұл соның белгі-нышандары.

О, Қадир-і Зүлджәлал! Көктегі ауа қабаты, бұлт, жаңбыр, жай мен найзағай секілді жаратылыс, Сенің иелігіңде, Сенің әміріңмен, Сенің ғана құдірет-күшіңмен бағынышты түрде қызмет етіп, өз міндеттерін адал атқаруда. Құрамы бір-біріне мүлдем ұқсамайтын әлгі кеңістіктегі жаратылыс, өздерін өте жылдам әрі шапшаң әміріне бағындырған әрі бұйрықтарын тез орындатқан Әміршісін, Әкімін пәктеп, Сенің шексіз рахымыңды мадақтап паш етуде.

О, жер мен көктің Халиқ-ы Зүлжәлалы! Сенің хикмет толы Құраныңның тағылымымен және Расулы-Әкрәм ғаләйһиссалату уәссаламның дәрісі арқылы көзім жетіп, мынаған иман еттім: Аспан жұлдыздарымен бірге, кеңістік өз ішіндегілермен Сенің сөзсіз

болмысыңа, бір екеніңе, уахдетіңе куәлік еткені секілді, "арз" яғни жер шары бүкіл мақұлықтарымен, хал-жағдайымен Сенің бар екеніңе, бір екеніңе өзінде қанша жаратылыс болса сонша куәлік етіп, қыруар ишаралармен әрдайым меңзеп отырады.

Иә, жер жүзінде болып жатқан құбылыстарға, ағаштар мен хайуандардың жыл сайын бейне бір киім ауыстырғандай құлпыруы кезінде құбылыстардың жалқы немесе жалпы түрде өте жүйелі жүзеге асуы Сенің міндетті түрде бар әрі бір екеніңе куәлік етеді. Куәлік етпейтін бірде бір құбылыс жоқ!

Һәм, әрнәрсенің әлсіздігі мен мұқтаждығына орай, мейірімге толы қамқорлық жасалуы және өміріне қажетті заттардың хикметпен берілуі Сенің бар екеніңе, бір екеніңе куәлік етеді. Куәлік етпейтін бірде біреуі жоқ!

Һәм, әрбір көктемде көз алдымызда жаратылып жатқан өсімдік болсын, хайуан болсын барлығының ешбірі қалмай керемет өнерлі жаратылуы және табиғатында нәзік әсемдік, ерекшелік, реттілік, өлшем, барлығы Сені таныстырып, Сен туралы хабар береді. Жер бетінде көптеп кездесетін өсімдік пен хайуанат Сенің құдіретіңнің керемет өнерін, өнеріңнің мұғжизаларын сондай-ақ, өздері шектеулі, құрамы өзара ұқсас, тіпті бірдей деуге болатындай жұмыртқа мен жұмыртқашықтардан, ұрықтар мен дән-тұқымдардан еш қатесіз, керемет толық әрі сұлу және бір-бірінен өзгеше түрде небір жандылар шығып, көркем жаратылуы Сенің бар әрі жалғыз, бір екеніңе және хикметің мен құдіретің шексіз екеніне куәліктерінің күштілігі сонша, жарықтың Күнге куәлігінен әлдеқайда жоғары.

Һәм, ауа, су, нұр, от, топырақ секілді заттар өздері бейсана бола тұра саналы әрі керемет күрделі міндет атқарып және құрамы қарапайым әртарапқа жайылғыш, тәртіп дегенді білмейтін, бағытын қайда бұрса, сонда ағып жүре беретін бола тұра өте тәртіпті де пайдалы нәтиже беруі, ақырында сан-алуан пайда мен жемісті нәтиже беруі әрі ғайып қазынасынан ризық, өнімдерді әкеліп беруі кездейсоқ, бекерге емес. Олардың ішінде Сенің жалғыз әрі сөзсіз бар екеніңе куәлік етпейтіні жоқ!

О, Фатыр-ы Қадир! О, Фәттах-ы Ғаллам! О, Фағал-ы Халлақ! Қалайша жер шары өзін мекендеуші барлық тұрғындарымен Сенің Уажиб-ул Уджуд, ешбір шартқа тәуелсіз, сөзсіз бар екеніңе куәлік етеді, дәл сол секілді - О, Уахид-ы Әхад! О, Ханнан-ы Мәннан! О, Уәһһаб-ы Рәззақ! Сенің әхадиетіңе, уахдетіңе, яғни, бірлігіңе бетіндегі

мөр-таңбасымен, тұрғындарының жүздеріндегі белгі-нышандарымен және өзара ұқсас, біркелкі әрі бір-бірімен матасып, бір-біріне жәрдем етуі арқылы, сондай-ақ, оларға үкім етіп тұрған рубубият есімдерінің, Иләһи істердің біреу болуы жағымен ап-анық түрде Сенің уахдетіңе, әхадиетіңе куәлік, тіпті, бір емес қанша жаратылыс болса, сонша куәлік етеді.

Һәм, қалайша жер шары әскери бөлімше яки көрме, яки тағылым жеріне ұқсас болу жағымен, сондай-ақ, өсімдік пен хайуанат тобындағы төрт жүз мың түрден құралған болмыстың сан түрлі құрал-жабдықтары рет-ретімен берілуі арқылы Сенің рубубиетіңнің айбындылығын, құдіретіңнің барлық нәрсеге жететінін көрсетеді, кемелдігін дәлелдейді. Дәл сол секілді саны шексіз тірі жандардың түрлі ағза-мүшелері жүйелі түрде орналасуы Сенің рубубиетіңтің айбындылығын, құдіретіңнің шексіздігін дәлелдейді. Сондай-ақ, сансыз тірі жандардың сан-алуан рызықтары дәл уақытында құпқұрғақ, қара топырақтан қамқор түрде берілуі және сол санасыз жаратылыстың әрқайсысы зыр жүгіріп Раббани заңдарға, әмірлерге мойынсұнуы рахымыңның барлық жерді қамтитын ауқымы кең екенін, әкімдігің болса күллі нәрсе үкім жүргізетінін көрсетеді.

Һәм, жер жүзінде әрдайым өзгеріп отыратын жаратылыстың топтобымен белгілі бір бағытқа бет алып, басқарылуы, өліп-тірілулері және хайуандар мен өсімдіктердің жүйелі түрде басқарылуы, алдын ала жасалған іс-шаралар; міндетті түрде барлығын білетін іліммен, әрнәрсеге үкімі жүретін шексіз хикметпен болатындықтан, әрине Сенің іліміңнің шексіз, хикметіңнің орасан зор екенін көрсетеді.

Һәм, дүниеде қысқа мерзімде мойнына сансыз міндеттер жүктелген және мәңгі өмір сүретіндей қабілет пен рухани құрал-сезімдермен жабдықталған және жер жүзіндегі жаратылысқа үстемдік ететін адам баласына, мына тәлім алар дүниеде, мына уақытша әскери бөлімшеге ұқсас дүниеде, мына бір сәттік көрмеде мұнша аса мән берілуі, мұнша шығын, осынша қыруар рубубиеттің шағылыс-әсері, мұнша Субхани үндеу, осыншама Иләһи ихсан-сый-сыяпат, әлбетте, әрі оған дау жоқ, мына қып-қысқа, мұңлы өмір үшін емес және мына қайғы аралас тіршілік үшін емес және мына бәлесі көп фәни дүние үшін беріліп, тек сол үшін арналмаса керек. Иә, ол өзге мәңгі өмір үшін, бақи сағадат әлемі үшін берілген. Олар мәңгі әлемдегі ақыреттік сыйсыяпаттармен байланысты, тіпті, солардың үлгі мысалдары ретінде. Ол жақта жалғасын табатын болады.

О, Халиқ-ы Күлли Шей! Жердегі күллі мақұлық Сенің иелігіңде, Сенің жеріңде, Сенің күш-қуатыңмен, Сенің құдірет және қалауыңмен, Сенің ілім және хикметіңмен басқарылып, жүзеге асады. Жер жүзінде қызу жұмыс атқарып жатқан Рубубиетіңнің ауқымы кең, көлемі шексіз және басқаруы, іс-шаралары, тәрбиесі кемшіліксіз әрі өте мұқият һәм әртараптағы істері өзара ұқсас, сондай-ақ, бір және бірдей атқарылуда. Олардың бөлінуі мүмкін емес біртұтас, бірібірінен ажырамайтын күлли. Демек, жаппай басқарып, әрнәрсені орны-орнымен рубубиет қылуда яғни ретпен үстем түрде басқаруда.

Һәм, жер шары барлық тұрғындарымен бірге бейне бір тіл біткендей, тіпті, одан да анық сансыз өз тілдерімен Жаратушы Халиқын тақдис (ұлықтау), тәсбих (пәктеу) етуде. Және мол нығметке бөлену жағымен хал тілдерімен Рәззақ-ы Зүлджәлал Сені мақтап-мадақтап, шүкір етуде.

О, тым жарқын көрінетіндіктен жасырын қалған және тым ұлықтығынан көрінбей тұрған Заты-Ақдес! Жер жүзінде Сені күллі тақдис, тәсбих еткендермен бірге Сенің кемшілік атаулыдан пәк, әлсіздіктен, ширктен ада екеніңді айтып, бүкіл мадақ, мақтау сөздерімен Саған шүкір етіп, мадақ айтамын.

О, Раббул-Бәррі уәл Бахр! Құранның дәрісімен, Расул-ы Әкрем (ғаләйһиссалату уәссаламның) тағылымымен түсінгенім: Қалайша көк аспандар мен кеңістік және жер шары Сенің бір және сөзсіз бар екеніңе куәлік етеді, дәл солай да бахирлер яғни теңіздер, өзенкөлдер, бұлақтар, сарқырамалар Сенің Уажиб-ул Ужуд уә Уахдетіңе, яғни, сөзсіз бар әрі бір екеніңе анық куәлік етеді.

Иә, дүниеміздің ғажап су қоймасы, бу қазаны іспеттес теңіздердің ішінде табиғаты жағынан, реттілігі мен пайдалылығы және керемет жағдайымен Жаратушысын таныстырмайтын ешбір жаратылыс, тіпті, ешбір тамшы су жоқ! Қарапайым суда, жәй топырақта өмір сүріп, рызықтары тамаша түрде беріліп жатқан ғажайып мақұлықтар және жаратылысы таңқалдыратын тәртіпті теңіз хайуандары, әсіресе, біреуі бір миллион жұмыртқа шашып теңізге көрік беретін балықтар әсем жаратылыстарымен, кемел міндет атқаруымен, керемет басқарылуы және асыралуы, тәрбиеленуі арқылы жаратқан Иесі Саған ишара етеді, Рызық беруші қамқоршысы Сенің бар екеніне куәлік етеді.

Һәм, теңіздің ішінде керемет жаратылысымен, тартымды табиғатымен, пайдалы қасиетімен Сені танымайтын, таныстырмайтын ешбір жауһар, жақұт, асыл тас жоқ! Иә, олар жеке-жеке куәлік ететіні

секілді барлығы жұмыла өзара ұқсас әрі аралас-құралас болуы арқылы және жаратылыс таңбаларының бір болуымен және жеңіл әрі жылдам жаратылуы тұрғысынан, сондай-ақ, санының көптігі жағымен Сенің жалғыз екеніңе куәлік етеді. Сондай-ақ, жер шары топырағымен бірге, үстін жайлап жатқан мұхит пен теңіздерімен қоса тепе-теңдікті сақтай отырып кеңістікте шыр айнала қозғалса да төгіліп-шашылмай Күнді айнала кезуі және сулар, өзендер іргелес жатқан топырақты шайып кетуіне жол берілмей һәм жәй топырақ пен судан сан-алуан тіршілік иелерін асырап және асыл тастарды жарату әрі олардың азықтүлігі мен өзге де қажеттіліктерін жаппай толық түрде қамтамасыз етілуі және жер бетін басып қалуы тиіс сансыз өлексе жаназалардың ластауына жол берілмеуі Сенің сөзсіз бар екеніңе, Уажиб-ул Уджуд екеніңе жаратылыстың санынша ишара етіп, куәлік қылады.

Осылайша, рубубиетіңнің салтанаты ұлық және барлығын қамтып жатқан құдіретіңнің шексіз екеніне ап-анық дәлел болғаны секілді көк аспанның арғы жағында орналасқан алып жұлдыздардан бастап, сонау теңіз түбіндегі керемет қорекпен қамтамасыз етілетін тым ұсақ балдыр-балықтарға шейін құшағына алып жатқан рахымыңның және басқарып тұрған әкімдігіңнің ауқымдылығына дәлел болып табылады. Олардың ретті әрі пайдалы, хикметті де өлшемді, жүйелі болуы Сенің іліміңнің әрнәрсені толық қамтитынын, хикметіңнің барлығын басқаратынын білдіреді. Және Сенің мына мейманхана тәрізді дүниеде жолаушылар үшін осыншама рақымды іс-шараларыңның болуы және олардың адамзаттың саяхаттауына, кемемен жүзуіне, падалануына ыңғайлы болуы бізге мынаны білдіреді:

Жол бойына орналасқан бір түндік керуен сарайға яғни мына дүнияға уақытша келіп-кетушілерге мұнша теңіз сыйлықтарын кәде қылып сыйға тартқан Құдірет, әлбетте, мәңгі әлемде мәңгі рақым сый-қазыналарын мол түрде жаратып сыйға тартпақ. Мына әлемдегі көргендеріміз олардың фәни, кішкентай, уақытша үлгі-нұсқалары, көріністері ғана! Міне, теңіздердің осылай өте ғажайып түрде жердің айналасына керемет орналасуы, ал теңіз мақұлықтарының да өте жүйелі түрде басқарылып, қамтамасыз етілуі тек қана Сенің құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен болады. Олар Сенің иелігіңде, Сенің әміріңе мойынсұнып, хал тілдерімен ұлықтап "Аллаһу Әкбар" деп пәктеп, мадақ айтуда.

О, тауларды жер шары кемесіне қазына толы қазық етіп қаққан Қадирі-Зүлжәлал! Расулы-Әкрәм (ғаләйһиссалату уәссаламның) тағылымынан және Құраны-Хакимнің дәрісінен түсінгенім: Қалайша теңіздер ғажайыптығымен Сені танып таныстырады. Дәл сол секілді таулар да зілзәланың әсерінен жердің тынышталуына, ішіндегі дүмпулердің басылуына сондай-ақ, теңіздердің шайып кетпеуіне себеп болып, сондай-ақ ауаның зиянды заттардан тазаруына және су қоймаларының бірігуіне, тірі жандарға қажетті заттардың жиналуына ұйытқы болуы жағымен, осындай аса маңызды қызметтерімен, зор хикметтерімен Сені таниды, таныстырады.

Иә, тау жыныстарының түрлері немесе түрлі ауруларға шипа боларлық шикі заттардың түрлері және тірі жандарға, әсіресе, адамдарға аса қажетті әрі түрлері сан-алуан жер асты қазыналардың жыныстары, сондай-ақ, таулар мен далаларды гүл-шешектерімен безендіріп, жемістерімен құлпыртып тұрған өсімдіктердің сыныптарының ешбіреуі кездейсоқ болуы мүмкін емес! Себебі керемет хикметпен, өте тәртіпті әрі әдемі де әсем, аса пайдалы етіп жаратылған. Әсіресе, шикі заттардың ішінен тұз қышқылына, лимон қышқылына, сульфат пен ашудас секілді сырттай ұқсас болғанымен дәмдері мүлдем басқа заттарға назар аударалық. Әсіресе, қарапайым топырақтан өсімдіктердің неше түрлі болып өсуі, сан-алуан гүл шешек, жеміс беруі секілді таңғажайып құбылыстар бізге шексіз Қадир, шексіз Хаким, шексіз Рахим және Кәрим бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін анық білдіретіні секілді барлығы қосылып өздеріндегі біркелкі басқарылу һәм бір тәрізде жүйеленуі арқылы әрі қайнар бұлағы, мекен-жайы, табиғаты мен өнер тұрғысынан бірдей болуы, біркелкі және арзан әрі оңай әрі мол және тез жаратылуы жағымен Оның уахдетіне, әхадиетіне куәлік етеді. Қалайша таулардың ішіндегі, сыртындағы жаратылыс жердің әр тарапында кездеседі, әрбір түр бір уақытта, бір әдіспен, еш қатесіз өте кәміл түрде жылдам жаратылады және бір-біріне кедергі болмай, басқаларымен бірге аралас-құралас бола тұра әсте араласып кетпей керемет жаратылады. Міне, бұл құбылыс Сенің рубубиетіңнің айбындылығына және ешнәрсеге қиналмайтын құдіретіңнің шексіз, әрі асқақ екендігіне дәлел болып табылады.

Сол сияқты жер жүзіндегі күллі тірі жандардың шексіз қажеттіліктерін, тіпті, сан-алуан ауруларын, тіпті, сан-қилы зауықтарын, неше түрлі тәбеттерін қандыратындай дәрежеде

таулардың іші-сыртын қазына байлықтармен, өсімдік-ағаштармен толтырып құлпырту және мұқтаждардың игілігіне мойынсұндыру Сенің рахымыңның шексіз кең екенін, үстемдігіңнің орасан зор екенін білдіреді. Сондай-ақ, топырақ қабаты қараңғы әрі аралас, құралас, тығыз болса да бәрін біліп, көріп тұрғандай әсте араластырмай, өте тәртіппен, қажеттігіне қарай барлығы орны-орнына дайын тұруы Сенің әрнәрсені білетін іліміңнің шексіз екенін, барлығын реттейтін хикметіңнің бүкіл затты қамтитынын сондай-ақ, дәрі-дәрмектердің әзірленуі, шикізаттардың орналасуы, Рубубиетіңнің рахымды, жомарт әрі керемет іс атқаратынын және жарылқауыңның шексіз әсемдігіне ап-анық түрде ишара қылады, дәлелдеп көрсетеді.

Һәм, мына дүние қонақүйінде жолаушылап жүрген қонақтарға арнап алып тауларды қажетті заттармен толтыру және келешекте қажет болады деп пайдалы нәрселермен мұнтаздай етіп оны сақтау қоймасы жасау және оларды өмірге қажетті қазыналардың бұлағы етуі; міне, бұл керемет Кәрим (жомарт), тым қонақжай, өте Хаким (хикмет иесі) және аса Мейірімді әрі құдіреті күшті, тәртібі қатаң бір Аллаһтың бар екеніне ишара, тіпті дәлел. Олай болса, міндетті түрде Оның әлгі өзі өте жақсы көрген қонақтарына арнап мәңгі әлемде мәңгі бітпес сый-сыяпаты, мәңгі таусылмас қазына байлықтары болмақ. Бұл жердегі таулардың орнына ол жақта жұлдыздар сол қызметті атқаратын болады.

О, Қадир-ы Күллі Шей! Таулар мен ішіндегі мақұлықтар жаппай Сенің иелігіңде, олар Сенің құдірет-күшіңмен және ілім-хикметіңмен басқарылуда әрі орны-орнына қойылған. Олар өздерін осылай белгілі бір міндет жүктеп, бағындырып отырған Жаратушысын тақдис қылып дәріптейді, тәсбих етіп ұлықтайды.

О, Халиқ-ы Рахман, уа Рабб-ы Рахим! Расул-ы Әкрәм (ғаләйһиссалату уассаламның) тәлімімен және Құран-ы Хакимнің дәрісімен түсінгенім: қалайша аспан, кеңістік пен жер шары, тау, теңіз және ішіндегілер, күллі мақұлықтар барлығы Сені танып әрі таныстырып жатады, сол сияқты жердегі күллі ағаштар, өсімдіктер және олардың жапырақтары мен гүл-шешектері, жемістері Сені анық түрде таныстырады, өздері де Сені таниды.

Енді барлық ағаштар мен өсімдіктердің сүйкімді де тартымды зікір ететін жапырақтары және тамаша әдемілігімен Аллаһтың көркем есімдерін сипаттап, таныстыратын гүл-шешектері және нәзіктігімен, мейірім шуағымен күлім қағатын жемістері кездейсоқ болуы әсте

мүмкін емес, олар керемет Иләһи өнермен безендіріліп жасалған. Ол реттіліктің ішінде өлшем бар. Өлшемнің ішінде әсемдік бар. Әсемдіктің ішінде нақыштар, ою-өрнектер бар. Нақыштардан тамаша әрі сан-алуан иістер шығады. Ал, хош иістердің ішінен жемістердің түрлі-түрлі дәмдері байқалады. Міне, осы аталған нәрселер шексіз Рахим және Кәрим бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін көрсетеді.

Сонымен қатар, барлығын қосып қарағанда бүкіл жер жүзінде бірлік пен тұтастық, өзара ұқсастық және жаратыларда сәйкестік, басқарылуында өзара тығыз байланыс және оларды басқарып реттеп отырған істер мен Раббани есімдердің сәйкестігі және тек бір түрінің өзі жүз мыңнан асатын сансыз мақұлықтары сапырылысып жатса да жаппай басқарылуы Уажиб-ул Уджуд Аллаһтың анық бір және бәрін бір өзі істеп отырғанына куәлік етеді.

Һәм, олар жаппай Сенің Уажиб-ул Уджуд екеніңе уә уахдетіңе, яғни болмысың міндетті әрі жалғыз екеніңе куәлік ететіні секілді жер жүзін мекендеген төрт жүз мың түрден құралған әскердей тіршілік иелері керемет жүйелі түрде қамтамасыз етілуі, азықтануы, басқарылуы яғни еш араласып кетпей, шатастырылмай керемет үйлесімді өмір сүрулері Сенің рубубиетіңнің уахданиеттегі ұлықтығына, айбындылығына және көктемді бір түйір гүлдей жарататын құдіретіңнің шексіз екеніне, барлық нәрсені жасай алатынына дәлел болып табылады.

Сондай-ақ, жер шарының әр тарапында өзінің сансыз тірі мақұлықтарына, шексіз тағамдардың сан-алуан түрлерін әзірлеп қойған рахымыңның орасан зор кеңдігіне және сол сансыз істер мен жарылқаулар, басқарулар мен асыраулар, іс-шаралар өте тәртіпті түрде жүзеге асуы және барлық нәрсе, тіпті, зәрелер сол әмір мен ісшараларға мойынсұнуы, бағынышты түрде зыр жүгіруі әкімдігіңнің ауқымды екеніне нақты дәлел болып табылады. Сонымен қатар ағаштар мен өсімдіктердің әрбір жапырақ, гүл-шешегі мен жемістері, тамырлары мен тал-бұтақтары секілді әрбір бөлігінің әрбір нәрсесін, әрбір ісін алдын-ала біліп, көре отырып, соған қарай пайда мен хикметтеріне және соңында болатын тиімді нәтижелеріне сәйкес жасалуы Сенің іліміңнің әр нәрсені қамтитынына және хикметің барлық затқа әсер ететініне анық түрде айғақ болады әрі сансыз тұрғыдан меңзеп ишара етеді. Осылайша, Сенің орасан зор өнеріңнің көркемдігін және шексіз әсем нығметіңнің кемелдігін сансыз тілдермен мақтап дәріптейді.

Сондай-ақ, мына уақытша мейманханада, бір түндік керуен сарайда қысқа мерзімде және азғантай өмірде ағаштар мен өсімдіктердің қолымен мұнша қымбат ризық-несібелер, құнды нығмет пен қыруар шығын, сый-кәденің берілуі мына мағынаны білдіреді, тіпті, анық көрсетеді: Бұл жерде меймандарына осыншама сый-сыяпат берген құдіретті де жомарт Рахим Аллаһтың жасаған бүкіл шығындары мен тартулары өзін жақсы көргізу үшін, таныстыру үшін бола тұра, өз ісіне қарама қайшы әрекет қылып, яғни, бүкіл мақұлықтар тарапынан: "Бізге дәмін татқызды, бірақ жегізбестен бізді жоқ қылды!" демеуі және дегізбеуі үшін және өзінің Иләһи үстем билігінің беделін түсірмеуі үшін әрі соңсыз Мейірімін жоққа шығармауы, шығартпауы үшін әрі өзіне ынтық болған бүкіл достарын ренжітіп, мақұрым қалдыру арқылы дұшпанына айналдырмау үшін, әлбетте, әрі қалай болғанда да мәңгілік әлемде, мәңгілік өлкеде мәңгі тұрақтайтын құлдарына, мәңгілік мейірім қазыналарынан, мәңгілік жәннаттарында мәңгі және жәннатқа лайық түрде саялы да мәуелі ағаштар мен гүлді өсімдіктер даярлағаны анық. Бұл жердегілер бар болғаны сол жаққа назар аудартып қызықтыратын, тұтынушыларға көрсету үшін ғана қойылған үлгі-нұсқалар ғана!..

Сондай-ақ, ағаштар мен өсімдіктердің барлығы жапырақ, гүл және жемістері арқылы, яғни, олар бейне бір сөз секілді мағына білдіріп Сені пәктеп, мадақтап зікір еткендері сияқты, сөздерінің әрқайсысы өзінше Сені пәктеп мадақ айтады. Әсіресе, жемісжидектердің іші таңғажайып әрі саналуан, әсем де шебер жасалуы және дәнек, тұқымдардың керемет мұғжизалы жаратылып бейне бір тамақ салынған ыдыстар тәрізді жеміс ағаштарының қолымен немесе өсімдіктердің төбесіне қойып өзінің сыйлы қонақтары жанжануарларға қарай тасымалдауы олардың хал тілдерімен жасаған тәсбихаттары болып табылады. Тәсбихтерінің анықтығы сонша, кәдімгі тілмен айтылған зікірдей апанық. Бұлардың барлығы Сенің иелігіңде, Сенің күшқуатыңмен, Сенің құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен әрі жарылқауыңмен, Сенің рахымың және хикметіңмен іске асуда, олар Сенің әрбір әміріңе толық мойынсұнатын қызметшілерің!..

Уа, өте айқындығынан жасырын болған әрі шексіз ұлықтығынан қалқаланып көрінбей қалған Хаким, Шебер, Мейірімді Жаратушым! Бүкіл ағаштар мен өсімдіктердің, бүкіл жапырақ пен гүл-шешектердің,

жемістердің тілдерімен қанша тәсбих айтылса, мен де Сені сонша кемшілік атаулыдан, әлсіздіктен, серігі болудан пәктеп, Саған шексіз мадақ пен шүкір айтамын.

Уа, бүкіл нәрсені бір-бірінен ажыратып әр қайсысын ерекше жаратушы Құдірет! Уа, барлығын хикметпен Игеруші! Уа, Мейірімді Тәрбиеші! Расулуллаһтың (с.а.у.) тағлымымен және Құрані Кәрімнің үйретуі арқылы түсінгенім және кәміл иман еткенім: Қалайша өсімдіктер мен ағаштар Сені танып, Сенің киелі сипаттарың мен көркем есімдеріңді білдіреді, дәл сол секілді, бүкіл жандылардың ішіндегі рух иесі адамзат пен хайуанаттың қайсыбірін алсақ та дене бітімі сағат секілді дәлме-дәл, мұқият жұмыс жасап жатқан ішкісыртқы ағзаларымен де, бойларында орналасқан өте нәзік әрі дәл өлшеммен жасалған әрі маңызды пайдаларына орай орналастырылған құрал-жабдықтарымен де, сана сезімдері арқылы да, сондайақ, өн бойында өте күрделі жұмыстар атқарып жатқан, асқан шеберлікпен әрі аса хикметпен өте мұқият түрде үйлесімді орнатылған дене мүшелерімен де Сенің сөзсіз бар екеніңе әрі сипаттарыңның хақ екеніне куәлік етеді. Өйткені, мұншама көрегендікпен болған нәзік өнерге және саналы түрде атқарылған күрделі іске, хикмет толы басқару жұмысына, керемет үйлесімділікке, әлбетте, соқыр күш, меңіреу табиғат, сергелдең кездейсоқтық араласуы әсте мүмкін емес, олардың ісі дегенге ешбір ақыл иесі сенбейді. Ал, өзінен-өзі құрастырылып пайда болды деу мың есе ақылға сыйымсыз, жөнсіздік. Өйткені, олай болатын болса, онда әрбір бөлшек ол дененің барлық нәрсесін, болымысының пішінін, қалай жасалуы керектігін, тіпті, ол дененің қоршаған ортамен болатын бүкіл байланысын білетін, көретін, жағдай жасай алатын, құдды бір Құдай сияқты жан-жақты әрі шексіз ілімі, орасан зор құдіретті болуы керек. Сонда ғана болмыстың жаратылуы оларға тапсырылуы немесе сонда ғана "өздігінен болып жатыр" делінуі мүмкін.

Сондай-ақ, бүкіл денелерде жалпылай алғанда байқалатын өзара ұқсас басқару, бірегей тәрбиелеу, біртектілік әрі бір түрде болуы және жүздерінде көз, құлақ, ауыз секілді ағзалар тұрғысынан өзара ұқсас болуы, сондайақ, жекежеке алғанда да жаратылыс таңбалары бәрінде бірдей болуы, олардың азықтануы мен жасалуы өзара сәйкес болуы әрі бір-бірінің ішіне орналасуы секілді құрылымына қарасақ

Сенің бір екеніңе нақты түрде куәлік етпейтін бірде бірі жоқ. Және олардың әрқайсының бойында Сенің күллі әлемді қамтып жатқан бүкіл есімдеріңнің сәуле-шуақтары көрінуінен - уахидиет ішінде әхадиетіңе ишара етпейтін ешқайсысы жоқ!

Сондай-ақ, адаммен бірге хайуандардың бүкіл жер бетіне жайылған жүз мың түрі сақадай сай, тәртіпті бір әскер тәрізді толық жабдықталуы, тәлім алуы, белгілі бір міндет жүктеліп оны адал атқаруы, мойынсұнуы және Рубубиеттің бұйрықтарын ең кішкенесінен сонау ең үлкеніне дейін бұлжытпай орындауы - Сенің Рубубиетіңнің, яғни, билік пен басқару ісіңнің ұлықтығына әрі олардың сансыз көп болуымен бірге тым құнды әрі еш нұқсансыз әрі өте жылдам жасалуы әрі аса шебер жасала тұра, өте оңай жаратылуы - құдіретіңнің орасан зор екенін дәлелдеп қана қоймай, шығыстан батысқа, теріскейден күнгейге дейін жайылған, микробтан сонау мүйізтұмсыққа дейін, ең кішкене тіршілік иесінен ең үлкен құсқа дейінгі болмыс атаулының жаппай рызықтарын дер кезінде жеткізетін -мейіріміңнің шексіз ауқымдылығына және әрбірі тәртіпті жауынгер сияқты жаратылыс міндеттерін адал атқаруы; жер беті әр көктемде әскерге шақырылып, күзде әскери міндетінен босатылып, олардың орнына басқа, жаңадан келетін қарулы әскер, жауынгерлерге әскери жай болуы - рубубиетіңнің, билігіңнің шексіз кең екенін нақты дәлелдейді. Сондай-ақ, хайуандардың әрқайсысы әлемнің шағын үлгінұсқасы және бір кішігірім мысалы ретінде өте терең ілім, мұқиятты хикмет керек ететін сипатта, сапырылысқан бөлшектері араласпай әрі бүкіл жануарлардың саналуан түрлері шатастырылмай қатесіз, жаңылыссыз, нұқсансыз керемет құрастырылуы - іліміңнің әр нәрсені қамтитындығына және хикметіңнің барлық нәрсені толықтай ішіне алатындығына, олардың саны қанша болса, сонша ишаралар жасайтыны секілді, олардың әрбірі өнердің дара ғажайып үлгісі әрі хикметтің таңғажайып мысалы ретінде өнерлі де әсем түрде жаратылуы - Өзің сонша қалап жария қылғың келген Раббани өнеріңнің кемел көркемдігі мен шексіз дәрежедегі сұлулығыңа ишара етеді және әрбірі, әсіресе, сәбилердің керемет еркелетіліп, мәпеленіп тамақтандырылуы әрі тәбеттері мен өтініш-тілектерінің орындалып, толық қанағаттандырылуы - Сенің қамқорлығыңның сондай шырын әсемдігіне сансыз ишара етеді.

Уа, Мейірімді де Рахымды! Уа, уәдесіне берік, өте Сенімді! Уа, қияметтің Әміршісі, дін күнінің Иесі! Сенің Расулуллаһ ғалейһиссәлату Уәссәламыңның тағылымы және хикмет толы Құранның сілтемесінен түсінгенім: Әлемнің ең таңдаулы нәтижесі "хаят" (тіршілік) екені рас. Ал, хаяттың ең таңдаулысы, мәнісі рух болып табылады. Енді рух иелерінің де ең таңдаулысы саналы жандар. Және сол саналы жандардың толыққанды, кәмілі Адамзат. Күллі әлем, бүкіл болмыс хаятқа бағынып, тіршілікке қызмет етіп, сол үшін зыр жүгіруде. Ал, тіршілік иелері рух иелеріне қызмет етіп, дүниеге солар үшін жіберілуде. Жанжануарлар адамдарға қызмет етіп соларға тәуелді түрде пайдасына жарайды. Әрі адамзат табиғаты жағымен өзінің Жаратушысын шынайы түрде жақсы көреді және Жаратушы Иесі де оларды жақсы көреді. Және өзін оларға әртүрлі себептермен жақсы көргізеді. Сондай-ақ, адамзаттың қабілеттері мен рухани мүмкіндіктері бұл дүниеден басқа мәңгі әлеммен, соңсыз тіршілікпен тығыз байланысты екені байқалады. Адам бақилықты аңсайды. Оның жүрегі, санасы мәңгілікке құштар, тілі де сансыз дұғалармен Жаратушысынан мәңгілік сұрап жалбарынады. Ендеше, әлбетте және қалай болғанда да, өзі өте жақсы көріп сүйген, сүйікті де сүйкімді адам баласын Жаратушысы Иесі қайта тірілместей өлтіріп, мәңгіге жоқ қылып, оны әу баста мәңгі бақи махаббатпен жарата тұра өзіне мәңгі бақи дұшпанына айналдырып, қатты ренжітпейді. Олай істеуі әсте мүмкін емес! Ақиқатында, адамзат басқа мәңгі әлемде бақытты өмір кешуге және осы дүниеде қызмет қылып, бақи дүниеде мәңгі бақытқа қауышу үшін жіберілген. Сондай-ақ, адам бойынан көрінетін Иләһи көркем есімдердің мына өткінші де қысқа өмірдегі сәуле-шуақтарына мұқият қарасаң о дүниеде Иләһи көркем есімсипаттарға айна болған адамзаттың мәңгі нұрға бөленетіндерін байқауға болады.

Иә, мәңгілік Иесінің адал досы да мәңгі болмақ! Бақидың саналы айнасы да бақи болуы тиіс. Хайуандардың рухтары бақи қалатынын және Сүлеймен Пайғамбардың (Ғ.С.) көкегі мен құмырысқасы, Салих Пайғамбардың (Ғ.С.) түйесі, Асхаб-ы Кәһфтің иті секілді кейбір жеке тұлғалар рухымен қоса тәні де бақи әлемге көшетіні және әрбір түрдің аракідік қолданыс үшін бір денелері болатындығы нақты риуаяттардан белгілі. Сонымен қатар «хикмет», "ақиқат", "рахым" мен "рубубиет" сипаттарының қатаң талабы болып табылады.

Уа, Құдіреті шексіз Қайюм! Бүкіл тіршілік иелері, рух иелері, саналы жандар Сенің мүлкіңде, жалғыз Сенің ғана күшқұдіретіңмен, тек Сенің ғана әмір мен басшылығың арқылы және мейірім мен хикметің арқылы Сенің толық билігіңнің әмірлеріне мойынұсынып, табиғатына сай жүктелген міндетті атқаруда. Олардың кейбірі адамның күшқуаттылығына орай немесе үстемдігімен бағынған жоқ! Қайта жаратылысынан күшсіз, әлсіз болғандықтан Иләһи мол мейірім тарапынан бағындырылған.

Сондай-ақ, олардың барлығы хал тілдеріменен және кәдуілгі тілдеріменен де Жаратушысын, Табындырушысын қателіктен, өзіне серік ұстаудан пәктеп, нығметтеріне шүкір етіп, мадақ айтып, әрқайсысы өздеріне тән құлшылықтарын жасауда.

Уа, әлемдердің Раббысы! Уа, әуелгілер мен ақырғылардың Қожайыны! Уа, көктер мен жерлердің Иесі! Расулуллаһтың (с.а.у.) тағылымымен және Құраны Хакимнің үйретуімен мынаны түсіндім әрі иман еттім: Көктер мен аспан кеңістігі, жер, құрылық пен теңіз, ағаш, өсімдік, хайуан; әрбірі жекежеке, әрбір бөлшегімен Сені біліп, танып Сенің бар және бір екеніңе куәлік етіп айғақ болып, ишара ететіндері секілді, әлемнің қорытындысы болып табылатын тіршілік иелері және тіршілік иелерінің де қорытындысы адамзат және адамзаттың да қорытындысы болып табылатын пайғамбарлар мен әулие, асфиялар, өздерінің асыл заттарымен яғни сау жүректерімен, дұрыс ақылдарымен көріп, куә болғандарына және ашқан жаңалықтарына, жүрекке қонған аяндарына сүйене отырып барлығы бір ауыздан нақты түрде, жүздеген тәуәтүр қуатында Сенің міндетті түрдегі болмысыңа, сөзсіз бір екендігіңе, жалғыздығыңа куәлік етіп, хабар беруде. Олар өздерінің мүғжизалары мен кереметтеріне және бұлтартпас айғақтарына негіздеп, хабарларын дәйекті түрде жеткізуде.

Иә, Сенің сөзсіз болмысың мен киелі сипаттарыңа және уахдетің мен әхадиетіңе, яғни, жалғыз әрі дара екеніңе, сондайақ, әсем есімдеріңе куәлік етпейтін, айғақ болмайтын, ишара қылмайтын бірде-бір "илхам" жоқ яғни жүректе ғайып пердесі жағынан ескертуші бар екенін көрсетпейтін бірде-бір "ғайби сезім" жоқ. Бәрі жаппай

Сені ескертіп тұрады. Және аян беруші біреуге қаратпайтын да бірде бір аян жоқ. Және киелі сипаттарың мен, әсем есімдеріңді тауып, ашып бермейтін ешбір нақты наным да жоқ. Және пайғамбарлар мен әулиелерде болатын бір Аллаһтың нұрларын көзбен көргендей қанағаттанбайтын ешбір нұрлы жүрек те жоқ және асфиялар мен сыддықтарда, яғни, Аллаһтың адал құлдарында күллі нәрсені жаратушы Аллаһтың болмысын ғылыми түрде растамайтын, Оның белгісі мен бірлігін дәлелдемейтін бірде бір нұрлы ақыл жоқ, яғни таза жүректер мен нұрланған ақылдар жаппай Жаратушының бар әрі бір екеніне, Оның қандай екеніне ишара қылып меңзеп, тіпті, дәлелдеп тұрады. Әсіресе, бүкіл пайғамбарлар мен әулиелердің, асфиялар мен сыддықтардың имамы, жетекшісі, басшысы, қорытындысы болып табылатын Мұхаммед саллаллаһу аләйһи уәссаламның әкелген хабарын қуаттап, дәлелдейтін мұғжизалары, сондайақ, шынайылығын растайтын терең ақиқаттары әрі бүкіл киелі де аспани кітаптардың негізі, қорытындысы болып табылатын баяны ғажап Қасиетті Құранның нақты тәухид аяттары мен иман мәселелері түгелдей, жаппай Сенің міндетті түрдегі болмысың мен киелі сипаттарыңа және Сенің бірлігің мен жалғыздығыңа әрі көркем есім мен сипаттарыңа куәлік етіп, анық дәлел болады.

Сондай-ақ, қалайша жоғарыда аталғандай бүкіл жүз мыңдаған турашыл хабаршылар өздерінің мұғжизалары мен кереметтеріне және дәлелдеріне сүйене отырып Сенің бар және бір екеніңе куәлік етеді, сол сияқты барлық нәрсені қамтып жатқан Ғарш-ы Ағзамның күллі істерін басқарып тұрған, сонау көңілдің түкпіріндегі жасырын әрі жылт еткен көмескі ойлар мен талап, дұғатілектерді білетін, еститін, игеретін, жүзеге асыратын рубубиетіңнің, ұлық дәрежесін, сондайақ, көзіміздің алдындағы түрлі-түрлі, сансыз нәрселерді бірден жарататын, ешбір іс басқа бір іске, бір жұмыс басқа бір жұмысқа кедергі болмастан еңүлкен нәрсені ең кішкене шыбын құрлы да көрмей оңай жасайтын құдіретіңнің шексіз алыптығын жұмыла растап, бір ауыздан жар салып хабар беруде, дәлелдеп көрсетуде.

Сондай-ақ, мына әлемді рух иелеріне, оның ішінде адам баласына керемет қылып, ішінде не керектің бәрі бар зәулім сарай секілді жаратып және жұмақ пен мәңгі бақытты жын мен адамзатқа дайындап қойған және өте кішкене бір жәндікті де назардан тыс қалдырмайтын әрі тым бейшара, жаралы да аянышты бір жүректі қуантып риза қылуға дайын рахымыңның кеңдігін, сондайақ,

атомдардан сонау ғаламшарларға дейінгі жаратылыстардың бүкілін әміріне бағындырушы, мойынсұндырушы, оларға белгілі бір міндет жүктеп іс атқартушы әкімдігіңнің шексіз жойқындығын хабарлап, мұны мүғжизалары мен айғақтары арқылы дәлелдеген. Сонымен қатар, әлемді элементтер қанша болса, сонша баптардан тұратын сансыз кітапшаларды қамтитын алып бір кітап тәрізді жаратқан және Ләух-ул Махфуздың дәптерлері болып табылатын Имам-ы Мубин мен Китаб-ы Мубинге бүкіл жаратылыстың барлық уақиғаларын тізіп жазып қойған және бүкіл дән, тұқымдарға ағаш атаулының мазмұны мен бағдарламасын, сондайақ, саналы жандардың миына, жадына олардың өмірбаяндарын тәртіпті түрде, еш шатыстырмай жазып қойған іліміңнің әр нәрсені қамтитындығына, сондайақ, әрбір жаратылысты көптеген хикметпайдалармен жаратқан, тіпті, әрбір ағаштан жемістерінің санындай нәтижелер алатын және әрбір жан иесінен ағзалары, тіпті, бөлшектері мен жасушаларының санына сәйкес пайдалар көздейтін, атап айтқанда адамның тіліне көптеген міндеттер жүктеуімен бірге, оны тағамдардың дәмдері қанша болса, сонша зауық, ләззат алатындай көп нүктелермен, кішкене таразылармен жабдықтаған киелі де мол хикметіңнің әр нәрсені өз ауқымына алғандығына, сондай-ақ, осы дүниеде үлгілері көрініп жатқан жәмал мен жәлал, яғни, ұлылық пен сұлулық есімдеріңнің көріністері одан да жарқын бір түрде мәңгі әлемде жалғасын табатындығына және бұл дүниеде оларды көріп ынтық болғандардың мәңгі әлемде олармен бірге жасайтындықтарына бір ауыздан, бәрі бірге жұмыла куәгерлік етіп дәлелдейді, ишара етеді. Сондай-ақ, әу баста жүздеген ашық мұғжизалары мен нақты аяттарына сүйеніп Расулуллаһ (с.а.у.) мен хикмет толы Құран, одан кейін бүкіл нұрлы рухтар иесі болып табылатын Пайғамбарлар, таза жүректердің иесі, құтыбтар мен әулиелер, ақылы нұрлы асфиялар, барлық киелі парақтар мен кітаптарда Өзің көп кайталаған уәделерің мен ескертулеріңе сүйене отырып және Сенің Мейірімің мен Құдіретің, Хикметің мен Қамқорлығың, Жәмал мен Жәлал, яғни, әсемдігің мен ұлылығың секілді киелі сипаттарыңды, үстем абыройың мен ұлықтығыңды және толық рубубиетіңді тұғыр қылып, көріпбілгендеріне және ғылыми дәлелдерге негізделген сенімдеріне сүйене отырып жын мен адамзатқа мәңгілік бақыт тосып тұрғанын сүйіншілейді, ал адасқан дінсіздер үшін тозақ бар екенін әйгілеп жар салады, иман етіп куәгерлік етеді.

О, Құдіреті Шексіз әрі Хикмет Иесі! О, Аса Мейірімді де Рахымды! О, уәдесіне берік әрі асқан Жомарт! О, лылық пен Шексіздік және Айбат Иесі Қаһһар-ы Зүлжәлал! Мұншама адал достарыңды және мұншама уәделеріңді әрі мұншама киелі сипаттарың мен маңызды істеріңді бекерге шығарып, рубубиетіңнің қойған талабын және Өзің сүйген және олар да Сені мойындап, бағыну арқылы өздерін Саған жақсы көргізген әлгі сансыз ізгі құлдарыңның сансыз дұғатілектерін қабыл етпей, керісінше дініңнен безген, тәкәппарлана бас көтеріп уәдеңді жоққа шығарып Сенің шексіз ұлықтығыңа шәк келтіріп, қаһарлы айбыныңа тіл тигізген және Иләһи абыройыңды кірлетмекші болған және рубубиетіңе, толық тәрбиеңе, мол мейіріміңе күйе жаққысы келген, қаһарға ұшыраған адасқан топ кәпірлерді растаудан яғни олардың қайта тірілуді жоққа шығарған ойларын дұрыс қылып, қуаттаудан жүз мың дәреже адасың, шексіз дәрежеде пәксің, тым жоғары биіксің! Ондай шексіз зұлымдыққа, жағымсыз іске, тұрпайылыққа Сенің шексіз әділетің, әсем көркемдігің, мол мейірімің әсте жол бермейді, деп білеміз.

аятын денемдегі бүкіл ұсақ бөлшектердің санынша қайталағым келеді. Сенің адал да турашыл елшілерің мен ақиқатшыл жаршыларың сенімді де анық түрде Сенің ахиретте мейірімге толы қазыналарың бар екеніне және бұл дүниеде белгі берген, мәңгі әлемде толығымен көрінетін көркем есімдеріңнің ғажайып жарқын көріністері онда жалғаса беретініне куәлік етеді, ишара қылып сүйіншілейді. Және бүкіл ақиқаттардың бұлағы, жарқыраған Күн көзіндей Сенің "Хақ" есіміңнің ең үлкен шуағы осы хашир, яғни, қайта тірілу екеніне өздері иман келтіріп, сосын Сенің құлдарыңа дәріс беруде.

Уа, Пайғамбарлар мен сыддықтардың Раббысы! Олардың барлығы Сенің мүлкіңде, Сенің әміріңмен, құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен, басқаруыңмен, Сенің іліміңмен, хикметіңмен Саған мойынсұнған, аса маңызды да жауапты міндет жүктелген жандар. Олар Сені дәріптеу, ұлықтау, мадақтау, бірлеу арқылы жер шарын бейне зікірханаға, әлемді алып мешітке айналдырып жіберген.

Уа, Раббым! Уа, көктер мен жерлердің Қожайыны! Уа, Жаратқан Ием! Уа, бүкіл нәрселерді Жаратушы! Көктерді жұлдыздарыменен, жерді ішіндегілеріменен және бүкіл жаратылысты барлық жағдайыменен әміріне бағынышты еткен

Құдіретің мен Қалауыңның, Хикметің мен билігіңнің және мол Мейіріміңнің құрметіне нәпсімді өзіме бағынышты қыла гөр! Армандаған мақсаттарыма жеткіз! Құранға және Иманға қызмет ету үшін жүректерді Рисалей-Нұрға бұра гөр! Маған және достарыма кәміл иман, ақыры қайыр, жақсылық бере гөр! Хазіреті Мұса ғалейһиссәламға теңізді, Хазіреті Ибраһим ғалейһиссәламға отты, Хазіреті Дәуіт ғалейһиссәламға тау мен темірді, Хазіреті Сүлеймен ғалейһиссәламға жын мен адамдарды және Хазіреті Мұхаммед ғалейһиссәлату Уәссәламға Күн мен Айды бағындырғаныңдай Рисалей-Нұрға жүректерді баурап, ақылдарға мойындата гөр! Мені және Рисалей-Нұр шәкірттерін нәпсі мен шәйтанның кесірінен, қабір азабынан, жәһәннам отынан сақтай гөр! Баршамызды Жәннәт-ул Фирдәуста бақытты шатшадыман қыла гөр! Әмин! Әмин! Әмин!

Құран Кәрімнен және Ардақты Пайғамбарымыздың мінәжаты болып табылатын Жәушән-ул Кәбирден алған осы дәрісімді тәфәккүри ғибадат яғни пікірмен жасалған құлшылық ретінде Мейірімді Раббымның алдына ұсыну барысында қателіктер жіберген болсам, қатемнің кешірілуі үшін Құранды және Жәушән-ул Кәбирді шапағатшы қылып, Аллаһтың мол мейірімінен ғафу етуін жалбарына сұраймын!

ТӨРТІНШІ ШУАҚ

[Мағына жағынан және дәреже жөнінен Бесінші Лема ал, көрінісі жағынан Отыз бірінші Мектубтың Отыз бірінші Лемасының өте мәнді Төртінші Шуақ пен Хасби аятының маңызды бір тұжырымы]

ЕСКЕРТУ: Рисалей-Нұр басқа кітаптар сияқты емес, әу баста тұйық болып, сосын барып ашыла түседі. Әсіресе, осы рисаленің "Бірінші Мәртебесі" өте керемет ақиқат болғанымен аса күрделі әрі мағынасы тым терең. Сонымен қатар, бұл бірінші мәртебе, негізінде өзімнің сезім таразыларыма тартылып жазылған және имани уа қалби түрде сан-алуан рухани дерттеріме шипа ретінде келген болатын. Сондықтан, менімен шамалас жандар толық сезіне алады деп ойлаймын. Әйтпесе, толық рухани ләззат ала алмас...

Бірде әһл-і дүния яғни тек дүнияны ғана ойлайтындар барлық нәрседен тыйып, әбден жалғыз қалдырғандықтан мені бір мұң басты. Өзім қарт болған соң көңіл құлазып бес түрлі дертке шалдықтым. Жан күйзелген соң ғапылдық басып Рисалей-Нұрдағы жанға жұбаныш, көңілге медет беретін нұрларын ұмытып, онымен санаспай тура көңіліме, көкейіме қарадым, рухымды іздедім. Қарасам, менде мәңгі болуға құштарлық, бар болуға құмарлық, өмір сүруге ынтық сезімдер бар. Бірақ, тым әлсіз, мүлдем пақырмын. Пәнилік дейтін қатаң заңдылық әлгі мәңгілікке деген сезімімді суытып сөндірмек. Сол кезде махаббаттың отына күйген бір ақынның дегеніндей мен де былай дедім:

Көңіл шіркін, мәңгілікке тым құштар-ақ!

Әттең, өмір Хақтан берген тым қысқа

Амалым жоқ дәл мұндай ауруға

Лұқпанның өзі ем таппаған бір нұсқа

Басым төмен салбырап үмітсіз мұңлы күй кештім.

Оның маған сыйлаған өте қымбат нұрларының бірнешеуін, оның да тек тоғыз нұрын, оның да тоғыз мәртебесін қысқаша баяндап берейін. Бұрыңғыдай "айнәляқин" яғни ап-анық емес, "илмәляқин" түрде белгілі болған түсіндірмесін Рисалей-Нұрға сілтеуді жөн көрдім.

ХАСБИ АЯТЫНЫҢ Н РЛЫ БІРІНШІ МӘРТЕБЕСІ: Менің мәңгілікке деген құштарлығым менің мәңгілігіме емес, негізінде еш себепсіз, нағыз жақсы көруге лайық, "мұтлақ кәміл" Зат-ы Зүлкәмал уа Зүлжәлал Аллаһтың бір есімінің сәулесінің ұшқыны бойымда болғандықтан соған деген яғни Кәміл-і Мұтлақтың бар екеніне, Оның кәмалына, мәңгі-бақилығына деген табиғи сүйіспеншілігім ғапылдықтың кесірінен жолынан адасып, оның әлгі ұшқынына құштарланып, Иләһи жәмалды көрсететін пәни айнаның мәңгі-бақи болғанын қалап, соған ғашық болып қалған екен.

Сол иманның сана сезімімен адам, нағыз сүйікті Кәмал-ы Мұтлақ, Аллаһтың бар екенін түсінген кезде бойындағы жойқын сезім, табиғи махаббат, ыстық сүйіспеншілік сезімі қанып, қанағаттанады. Және Бақи-ы Сәрмәди Аллаһтың мәңгілігімен, Оның бар екенімен қатысты әлгі имани сана сезіммен әлемнің кемелдігі анықталып, әрі

адамзаттың кемелдігі көріне түседі. Сондай-ақ, адамның бойында табиғи ризашылық пайда болып, шексіз уайым-қайғылардан құтылып, жаны рахатқа батып, көңіл ләззат алады. Әрі сол имани сана арқылы Бақи-ы Сәрмәди Аллаһпен байланыс құрылады және сол байланыс арқылы жаратылыс атаулымен қарым-қатынас пайда болады және сол байланыс пен қарым-қатынастың саясында сансыз болмыстың белгілі бір мағынада иесі саналып, имани назармен қожайын ретінде рухани пайдаға кенеледі.

Һәм, имани сана мен әлгіндей байланыс, рухани қарым-қатынас арқылы болмыс атаулымен етене жақын болып, бір мағынада қосылғандай болады. Енді, екінші дәрежедегі өзінің жеке болмысынан басқа шексіз болмыс оның белгілі бір мағынада әлгі имани сана, имани байланыс, имани қарым-қатынас арқылы оның да болмысы саналады. Сол болмысымен бар болып, бар болуға деген табиғи құштарлық қанағаттанып өз межесіне жетіп көңілі көншіп, жаны тыныш табады.

Сондай-ақ, әлгі имани сана, байланыс пен қарым-қатынастың саясында бүкіл кәміл жандармен бауырластық сезініп, достық құрады. Сонда, Бақи-ы Сәрмәди Аллаһтың болмысымен, Оның мәңгі бақилығымен манағы сансыз кәміл жандар жоқ болып шіріп кетпегенін білген кезде өзінің қатты жақсы көріп, көңілі ауған сансыз достарының да бар әрі тірі және кемелденуі жалғаса беруі әлгі имани сана иесіне көңіл хоштығын сыйлап жанын рахатқа батырады.

Һәм, әлгі имани сана, тығыз байланыс, жақындық, қарымқатынас, бауырластықтың саясында менің де барлық достарымның - олардың бақыты үшін мен өмірімді, бақилығымды қуана пида етемін - бақытты болғанын білгенімде өзімді шексіз бақытты сезінемін. Өйткені, мейірімді дос өзінің адал досының бақытына ортақ болып, рахаттана қуанатыны секілді Бақи-ы Зүлжәлалдың бақи әрі бар болуы арқылы әу баста, Ардақты пайғамбарым Мұхаммед (алейһиссалату уассәлам) және оның әулеті мен асхабы, достары, барлық сейіттерім және әнбия, әулие, асфия секілді сүйікті жандар және басқа да сансыз дос-жарандарым мәңгіге жоқ болудан құтылып, мәңгі бақытқа бөленгендерін әлгі имани санамен сезіп білдім. Арамыздағы байланыс, қарым-қатынас, достық, бауырластықтың сырымен олардың түгел шат-шадыман болуы маған да әсер етіп мені де бақытты қылғанын сездім.

Һәм, адамзатқа, тума-туысқан, жақын-жуыққа деген жанашудан пайда болған уайым қайғыдан әлгі имани сананың арқасында құтылып рухани ғажап күй кештім. Қалай десеңіз, жанымды қиюға қуана-қуана дайын әу баста ата-анам мен келешек ұрпағымыз және рухани жақын жандарым Бақи-ы Хақиқидың мәңгі бар болуы саясында жоқ болудан, мәңгі құрып жоғалудан және шексіз қайғықасіреттен аман қалып мол рахымға бөленгендерін имани санамен ұғып сезіндім. Және үнемі уайым мен қайғыға салып қана қоятын азғана мейрімділігімнің орнына, енді шексіз рахымдылық манағы бейшараларға соңсыз қамқорлық жасап отырғанын сезіп рахаттандым. Ана байғұс өз баласының рахаттанып, көңіл көтергенінен ләззат алатыны секілді мен де манағы жаным ашып, қайғысына ортақ болған жандардың Иләһи рахымның қарауында екеніне, Оның сақтап, рахатқа бөлейтінін білген кезімде тым рахаттанып, көңілім тасып шын жүректен шүкір еттім.

Һәм, әлгі имани сана арқылы, өмір сүрудегі мақсатым және бақытты болуыма себеп, сондай-ақ, басты міндетім болған Рисалей-Нұрдың зая болудан, жоғалып құрып кетуден, пайдасы жоқ жарамсыз қалудан құтылып, жемісті де бақи, мәңгі жасайтынын әлгі имани байланыс арқылы сезіп білдім әрі көзім жетті. Бұл мен үшін өзімнің мәңгі болуымнан да әлдеқайда рахат, жаныма рухани ләззат сыйлады. Өйткені, мен мынаған сенемін: Бақи-ы Зүлкәмалдың бақилығымен, Оның бар болуымен Рисалей-Нұр тек қана адамдардың естерінде сақталып, көңілдеріне ғана тоқылмай, сонымен қатар сансыз саналы пенделердің, руханилардың арасына тарап, талқылануы және егер, Аллаһтың ризашылығына бөленсе "ләух-ы махфузда", басқа да сақтайтын таспаларға жазылып сауапты жемістерімен безеніп құлпыра түседі. Әсіресе, Құранмен байланыстығы және Ардақты Пайғамбардың (с.а.у) қабыл алуы және - Құдай қаласа - Жаратқанның разылығы жағынан қарағанда оның бір сәт бар болуы, Раббани назарды өзіне аударуы жеткілікті, ол бүкіл дүния тұрғындарының жоғары бағалауынан әлдеқайда қымбат әрі маңызды. Міне, Иман туралы ақиқаттарды жан-жақты әрі нақты дәлелдеген РисалейНұрдың әрбір кітабының жарыққа шығып, жалғасын тауып, жұртқа түсінікті, мақбұл болуы үшін өмірімді қиюға, жанымды пида етуге әрқашан дайын екенімді сезіндім. Менің бақытты болуым тікелей сол кітаптарымның Құранға қызмет етуіне байланысты екенін түсіндім. Сол кезде Аллаһтың мәңгі бақилығы, Рисалей-Нұрды адамдардың

ХАСБИ АЯТЫНЫҢ Н РЛЫ ЕКІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Өзім әлсіз, оның үстіне қарттық пен жалғыздық, ол аздай елден жырақ айдауда жүру және дүнияқұмарлардың сұм айлалары, аңдып, қыр соңымнан қалмайтын тыңшылары мені әбден титықтатып мезі қылған кезде көңілге мынадай бір ой келді: "Қолы кісендеулі әрі науқас жалғыз адамға мыналар құмырсқадай жабылып жатыр. Ол байғұсқа (яғни маған) сүйеніш болар бір нәрсе жоқ па?!" деп

Һәм, әлгі қоректігі мол өзекті азық-түлік бір қаланың көлеміндей болмаса да және өзара ұқсас, шикізаттары бірдей бола тұра Рәззақ-ы Кәрим Аллаһ, олардан бір жазда дайындаған түрлі тәтті азық-түліктер жер жүзіндегі бүкіл халыққа жетіп, ағыл-тегіл төгіліп жатады.

Міне, сен, осылай имани байланыс арқылы сүйеніш табатындықтан мұндай шексіз құдретке, күш-қуатқа сеніп, сүйенуіңе болады. Мен дағы аяттан осы дәрісті алған соң бойыма қуат бітіп маған тиісіп

жатқан қазіргі мына дұшпандарыма ғана емес тіпті, керек болса бүкіл дүнияға қарсы тұра алатын имани қуат сезініп жан-тәніммен:

Тағы бірде, өзімді мүлдем пақыр әрі тым мұқтаж сезінгендіктен медет сұрап тағы да әлгі аятқа жүгіндім.

Маған былай деді: "Сен, мәмлүк әрі құл болғандықтан, құлдығың арқылы Мәлик-і Кәримге сен! Және сен Оның азықтандыру дәптеріне тіркелгенсің. Ол сондай құдретті, әр көктем мен жазда ғайыптан, жоқтан және күтпеген жерден, құр топырақтан мол рызық-несібе жаратады. Бейне бір жиналмай әрдайым жаюлы жатқан дастарқан тәрізді жер жүзін жүз мәрте түрлі тағамдармен жайнатып безендіріп қояды. Тіпті, жылдар бойы және күнде үнемі ағылып келіп жатқан жеміс-жидектер рахымның тағамдары салынған ыдыстары секілді. Рәззақ-ы Рахимның үлкенді-кіші жарылқауларын көрсететін әрқайсысы бір көрме тәрізді. Міне, сен сондай бір Ғани-ы Мұтлақ, шексіз бай Аллаһтың құлысың. Кімге құл екеніңді білсең сенің ащы пақырлығың тәтті тәбетке айналады!". Мен де дәрісімді алған соң нәпсіммен бірге: "Иә, иә, дұрыс, дәл солай!" дедім.

Һәм, керемет ретпен мұнша нәзік сезім-мүшелерді, өте тамаша мағынауи сезімдер мен ішкі-сыртқы ағзаларды мына денеме орны-орнына жерлестірумен қатар мына шебер жаратылған мүше-құралдарды, тым қымбатты сезімдерді, өмірге аса қажетті, керемет мұнша қабілеттерді мына шағын денеме шексіз хикметпен орналастырған. Осылайша, нығметтердің небір түрін маған сездіріп,

қадірін білдіргісі келеді. Өзінің есімдерінің сансыз сәуле-шуақтарының түрлі көріністерін әлгі сезім-мүшелермен сезініп, рахаттана парқына баруымды қалайды. Мына түкке тұрғысыз көрінген кішкене, пақыр болмысымды - әрбір мүминнің болмысы секілді - бүкіл әлемнің үлгісі, ғаламның мұхтасар нұрлы нұсқасы, дүнияның шағын мысалы, жаратқандарының мұғжизасы, нығметтерінің барлық түріне қызығушы әрі өзек және рубубият заңдарының түйісетін орталығы, хикмет пен рахымының сыйлықтарын алушы, ырыс-несібелердің мазмұны, Субханның сөзін түсінетін саналы пенде қылып жаратқан. Сондай-ақ, ең үлкен нығмет саналатын болмысты мына денемде ұлғайтып, оны көбейту үшін "хаят" сыйлаған яғни тірілік берген. Сол хаят арқылы әлгі болмыс дейтін нығмет шәһадат әлемін толық қамтитындай ауқымы кеңейе түседі.

Һәм, адами қасиеттер берді. Сол адамгершілік арқылы әлгі болмыс нығметі мадди һәм мағынауи яғни жан мен тәнге қатысты әлемдерде қанат жайып ашылып, адами сезімдері арқылы манағы кең рухани дастарқаннан пайдалануға мүмкіндік берді. Һәм, Ислам дінімен жарылқады. Ол діннің саясында әлгі болмысым ғайып пен шәһадат әлемін қамтитындай арнасы кеңейді. Һәм, "тахқиқи" иман, шынайы сенім тарту етті. Ол иман арқылы әлгі болмысым дүния мен ақыретті қамтитындай ұлғайып кетті. Һәм, иманның ішіндегі "мағрифат", "мухаббат" сезімдерін берді. Сол мағрифат, мухаббат арқылы болмысым биіктеп өзі "мүмкинат" әлемінде тұрып "уджуд" әлеміне, Иләһи есімдер әлеміне шүкір мен мадақ айта отырып қолын созатын, сұрап тілейтін жоғары мәртебеге шығады.

Һәм, жекеше, маған арнайы түрде Құрани ілім мен Имани хикмет, даналық сыйлады. Сол арқылы көптеген жаратылыстан артық, күрделі де мазмұнды қылды. Осылайша өзінің "әхадиятына", "самәдиятына" толық айна және күлли әрі киелі рубубиятына ауқымы кең, күлли құлшылықпен жауап бере алатын зор қабілет сыйлады. Сондай-ақ, әнбиялар арқылы адамзатқа жіберілген киелі кітаптар мен парақтардың барлығы бірдей және бүкіл пайғамбарлар, әулие-асфиялар бәрі бірауыздан: Мына мендегі аманатты, өзі берген сый-кәдені яғни болмысымды, өмірімді, жанымды - ол, Құранның аятымен расталған - менен сатып аламын, дейді. Қолымда қалса босқа, пайдасыз зая болатындықтан қайтарып беру үшін сақтап өзі

сатып алғысы келеді, осы сауданың ақысына мәңгі бақыт, жәннатты тарту ететінін нақты әрі қайта-қайта уәде бергендігіне көзім әбден жетті, толық иман келтіріп түсіндім.

Н РЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ ТӨРТІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Бірде қарттық, жалғыздық, ауру-сырқау, жеңіліс секілді жаныма бататын нәрселер ғапылдық сәтіме дәл келіп, құмартып өліп-өшкен болмысымның, тіпті болмыс атаулының жоқ болып, құрып бара жатқанын еске түсіріп уайымға салды. Сол кезде тағы да "хасби" аятқа жүгіндім. Аят былай деді: "Мағынама үңіл! Иман дүрбісімен қара!". Мен де қарап едім көргенім: Мына зәрредей болмысым сансыз болмыстың айнасы және шексіз кеңейіп қыруар болмыстарға ие болуға мүмкіндік береді және өзінен әлдеқайда қымбат, бақи, көптеген жеміс беретін хикмет сөз секілді екенін және Иләһи байланыстың арқасында бір сәт өмір сүруі мәңгі жасағандай маңызды екенін анық білдім.

Өйткені, имани сана-сезіммен мына болмысым Уажиб-ул Ужуд, Аллаһ Тағаланың пендесі, Оның өнері екенін түсінген кезде қорқынышты уайымнан, түпсіз қараңғылықтан, түрлі қоштасулардан және одан пайда болатын өкініш-қайғылардан құтылып, жаратылысқа әсіресе тіршілік иелеріне қарап және оларды жаратып жатқан істерден Аллаһтың есім-сипаттары қанша болса сонша бауырластық байланыстарды сезіп, бүкіл жақсы көрген нәрселерден уақытша айырылу болғанымен ақиқатында қауышу екенін білдім. Қалайша ауылы бір, қаласы бір немесе елі бір адамдар немесе әскери

бөлімшедегілер қызметкерлер әскербасы бір я болмаса ұстаздары бір адамдар өзара байланыс құрып өздерін бауыр, дос-жаран санайды. Мұндай байланыстары жоқ адамдар ешкімді танымаған соң жалғызсырап, қайғырып қамығатыны рас. Һәм, бір ағаштың жемістері егер санасы бар деп ойласақ, бір-бірімен бауыр, өзара дос, тығыз байланыста екенін сезінеді. Егер ағаш болмаса немесе одан үзіп алса әрбірі ағашта жеміс қанша болса сонша қоштасулар сезінер еді.

Міне, иман арқылы, сол иманның байланыс бауымен әрбір мүмин секілді менің де болмысым сансыз болмысқа ие, әрі ол қоштасу дегенді білмейді. Өзі кетсе де артында олар қалатындықтан өзі бар секілді дән риза. Сонымен қатар, - Жиырма төртінші Мектубта жан-жақты нақты дәлелденгені секілді - әрбір жандының әсіресе рух иесінің болмысы бір сөз секілді. Ол айтылады, жазылады, сосын сақталып қалады. Бірақ өзінің орнына екінші дәрежелі болмысы саналатын мәнмағынасын, түр-сипатын, бейнесін, нәтижелерін және егер ол мүбарак болған болса сауабын, ақиқатын, осы секілді көптеген болмыстарын өз орнына тастап, сосын перденің артына кіріп жасырынады. Сол секілді менің мына болмысым және әрбір жандының болмысы сыртқы болмысынан айырылғанымен, рух иесі болса рухын, әрі мағынасын әрі "ақиқатын" әрі "мысалын" әрі тұлғалық мәнісінің дүниялық нәтижелерін, ақыреттік пайда-жемістерін, сондай-ақ, түр-сипатын ес-жады секілді сақтағыш таспаларда және мәңгі бола беретін, еш бітпейтін құтыларда және әзәли ілімнің көрмелерінде және өзін тәмсіл еткен, өшпейтін қылған табиғи тәсбихаттарын амал дәптерінде, сондай-ақ, Иләһи есімдердің сәуле-шуақтары мен олардың талаптарына сәйкес қайырым-жауаптарын, айналық еткен қызметтерін Иләһи есім шеңберіне жүктеп, тағы сол секілді көзге көрінер сыртқы болмысынан әлдеқайда маңызды көптеген мағынауи болмыстарын өзі кетсе де орнына тастап, сосын барып кетеді. Мұны мен ғылмәляқин білдім.

Міне, осылайша яғни иман арқылы, иманның беретін сана-сезімі және байланыс арқылы жоғарыда аталған мәңгі бақи, мағынауи болмыстарға ие болуға болады. Егер иман болмаса әлгі барлық болмыстардан құр қалып қана қоймай өзінің сыртқы болмысы да жоқ болуға бейім құрдымға кетеді.

Бірде, көктемгі гүл-шешектердің азғана өмір сүріп лезде жоқ болатынын аяп, тіпті мұндай нәзік жаратылысқа жаным ашитын. Жоғарыда аталған имани ақиқат ол гүл-шешектердің "мағына әлемінде" дән, дәнектер екенін көрсетті. Жоғарыда баяндалғанындай, рухтан басқа осы болмыстарды жаппай нәтиже берген әрқайсысы ағаш, әрбірі бүршік тәріздес нұрлы болмысы бар деп қараған кезде жоғалтқанынан тапқаны көп, бір ғана нәрсе жоғалтса мың нәрсе табатынын білдім. Сыртқы болмыстары мүлдем құрып, жоқ болып кетпейді, тек көзден таса болады екен. Һәм, жалғаса беретін тұқымының ақиқатының жаңарған түрі, соның суреттері болып табылады. Былтыр көктемдегі жапырақ, гүл, жеміс секілді болмыстары биылғы көктемдегіге қатты ұқсайды, көшірмесі, тек салыстырмалы түрде бір айырмашылық бар. Ол айырмашылық не үшін десеңіз, осы хикмет сөздеріне, рахым сөздеріне, құдрет әріптеріне әртүрлі мағына жүктеу үшін екенін білдім. Сөйтіп «Обал-ай!» деудің орнына «Мәшаллаһ! Барекаллаһ!» дедім.

Н РЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ БЕСІНШІ МӘРТЕБЕСІ: Тағы бірде өмір қиындап тұрмыс шарттары ауырлап кетті. Тіршілік пен тұрмыс назарды өзіне аударды. Қарасам, өмірім зымырап, аяқталып барады. Тұрмыс-тіршілік те қыспаққа түсе-түсе ол да өше бастапты. Алайда, Аллаһтың "Хаий" есімі туралы баяндалған жерде "тіршіліктің маңызды уазипалары, атқарар ұлы міндеттері, зор қасиеттері мен үлкен пайдалары былай тез өшіп қалу үшін емес, керісінше бек

Бірінші мәселе. Тіріліктің мәнісі мен ақиқатына Хаий-ы Қайюммен қатысты жағына қарадым. Сонда көргенім; Өмірімнің мәнісі Аллаһтың есімдері дейтін құпия қазынаны ашатұғын кілттердің жинағы екенін және Иләһи есімдердің нақыштарын көрсететін жоба, карта және нұр-сәулелердің мазмұны, әлемнің терең де алып ақиқаттарына нәзік өлшем, таразы және Хаий-ы Қаюм Аллаһтың мағыналы да киелі есімдерін біліп, білдіретін, түсініп, түсіндіретін жазу, хикметке толы сөз екенін аңғардым. Тіріліктің мұндай бейнедегі ақиқаты анағұрлым қымбатты және оның бір сағаты бір өмірдей мәнді. Уақытқа тәуелсіз Зат-ы Әзәлимен байланысты жағымен оның ұзақ немесе қысқа болуы ештеңені өзгермейді.

Екінші мәселе. Тіршіліктің нағыз құқығын білгім келіп қарап едім, тіршілік етуімнің өзі Раббани бір хат екен. Ол өзін бауырларыма яғни саналы пенделерге оқытатын, Жаратқан Иесін таныстыратын кітап іспеттес. Сондай-ақ, Жаратқан Халиқтың кемелдігін жеткізіп жар салатын жарнамалық. Һәм, тіршілікті жаратып, сол арқылы Жаратушының тарту еткен көрнекі сый-кәделерді, белгі-нышандарды тағып саналы түрде безеніп, мұны күн сайын жаңартып бейне бір парадқа шыққандай саналы түрде, имандылықпен, шүкірлікпен әрі ризашылықпен Падишах-ы Бимисал, Жаратқан Аллаһтың назарына ұсыну екен. Сондай-ақ, Жаратушысына сансыз тіршілік иелерінің әдейілеп жасаған "тәхия", сыйлықтарының, шүкір ете ұсынған тәсбихат-кәделерінің мән-мағынасын түсіну, куә болу әрі куәгерлік ету екен. Сондай-ақ, хал тілдерімен немесе дыбыстап, сөзбенен немесе ғибадат арқылы Хаий-ы Қаюмның керемет рубубиятын жар салу.

Міне, тіршіліктің осындай киелі құқұқтары бар. Сол үшін көп уақыттың қажеті жоқ. Бұл, өмірдің қадірін мың есе арттырып, дәрежесін көтереді. Ол, дүниялық тіршілік құқұғынан жүз есе қастерлі екенін анық білдім. Өзіме өзім: «Сүбханаллаһ! Иман неткен қасиетті! Ол жанды нәрсе! Ол қандай нәрсені болсын тірілтіп, жандандырып жібереді екен. Оның бір сәулесінің өзі пәни тіршілікті бақиға айналдырып, жан бітіреді де үстіндегі » уақытша" деген жазуды өшіріп тастайды".

Үшінші мәселе: Тіршілік етуімнің Жаратушыма қатысты атқарар міндеттерін, мағынауи пайдаларын ойладым. Қарасам, тірішілік етуім Жаратушыма үш тұрғыдан айналық қызмет атқарады екен:

Біріншіден; Тіршілігім, өзінің әлсіз, күшсіз, пақыр әрі мұқтаждық жағымен Халиқ-ы Хаят, Аллаһтың құдрет-күшіне, Оның шексіз байлығы мен рахымына айналық қызметін атқарады.

Иә, қалай аштықтың шамасына қарай тамақтың ләззаты немесе қараңғылықтың мөлшеріне қарай жарықтың дәрежесі яки суықтың артуына қарай жылудың деңгейі анықталады. Сол секілді хаятымның яғни тіршіліктегі әлсіздігім, пақыр-мұқтаждығым арқылы әрі сол мұң-мұқтаждығымды қамтамасыз ететін және сансыз дұшпандарымды жоқ қылатын Жаратушы Иемнің шексіз құдреті мен мол рахымын тауып, дұға етіп, жалбарыну керектігін, кішірейіп, құлшылық міндетін атқару қажеттігін түсіндім.

Екіншіден; Хаятымдағы яғни тіршіліктегі азғантай ілім, ираде (қалау), сәмиғ (есту), басар (көру) секілді сезімдер арқылы Жаратушымның "күлли", шексіз сипаттарына, "шуунатына" айналық қызметін атқару екен. Иә, мен тірілімде және саналы ісәрекеттерімде білу, есту, көру, сөйлеу, қалау-ерік секілді көптеген мағыналар арқылы мынаны түсіндім: бұл ғалам менен қанша есе үлкен болса сонша дәреже Жаратушымның шексіз ілімін, "ирадесін" (қалау-еркін), сәмғ (есту), басар (көру), құдрет, хаят (тірі) секілді сын-сипаттарын және сүйіспеншілік, аяу, мейірім секілді Аллаһтың "шууынатын" түсіндім. Оған иман етіп шын жүректен растадым және мойындап өзіме тағы бір мағрифат есігін таптым.

Үшіншіден; Тіршілікте ою-нақыштары мен сәуле-шуақтары көрінетін Иләһи есімдерге айналық қызмет ету екен. Иә, мен тірілігіме, болмысыма қарағанымда одан жүздеген түрлі мұғжизалар,

таңғажайып құбылыстар, Иләһи нақыштар мен өнерге толы шеберліктер байқаймын. Сонымен қатар өзімнің аса мейірімді түрде асыралып, азықтандырылып отырғанымды көремін. Сондықтан мені жаратып, тірілік сыйлап отырған Құдрет неткен жомарт, неткен мейірімді, керемет шебер әрі аса жарылқаушы екенін әрі құдретінің шексіз екендігін иман нұрымен білдім. Және жаратылғандағы міндетім, бар болудағы мақсатым, өмір сүрудегі нәтижем не екенін яғни Аллаһты «тәсбих», "тақдис", "хамд", "шүкір", "тәкбир", "тәһлил" екенін түсіндім. Және әлемде ең қымбат нәрсе неліктен "хаят" яғни тірілік екенін және барлық нәрсе не үшін тірілікке қызмет ететінін және әркімнің өмірге, тірілікке табиғи құмарлығының хикмет-сырын және хаяттың хаяты тек иман яғни өмірдің мәнісі иман екенін анық түрде түсіндім.

Н РЛЫ ХАСБИ АЯТЫНЫҢ АЛТЫНШЫ МӘРТЕБЕСІ:

Баршаның бір-бірімен қош айтысатын сәті қияметтен хабар беретін ақырзаман оқиғаларының арасында жүрген маған дүниядан қоштасатынымды еске салған қарттық келіп құлағыма: «Сен де бір күні дүниядан өтесің!» дегенде бойымдағы әдемілікке, сұлулыққа құштарлық сезімім мұңайып, әрдайым алдына келгеннің бәрін жалмап, тауысатын аяқталу, өлім, жоқтық дейтін нәрселерге қарсы ашуланып наразылық білдірді. Әлгі "межази" құштарлық мына өкінішті де келеңсіз жағдайға қарсы өзіне жұбаныш іздеген соң мен тағы сол манағы хасби аятқа жүгіндім.

Маған былай деді: "Мені оқы! Мағынама зер сал!". Мен де сол нұрлы аяттың расатханасына кіріп, иман дүрбісімен хасби аятының тым биік шыңдарына және имани сана дейтін микроскоппен ең ұсақ терең сырларына үңіліп қарадым. Қарасам, қалайша айналар, шыны әйнектер, жалпы бүкіл жылтырауық мөлдір нәрселер тіпті көпіршіктер көктегі Күннің сәулесін шағылыстырып, оның тым нәзік те ұсақ сан-алуан түрлі жәмалын, нұр сәулелерін "әлуан-ы сәбға" деп аталатын жеті түсінің түрлі-түрлі әсем бояуын көрсетеді және олар жаңару, құбылу, өзгеру арқылы өздерінің түрлі-түрлі қабілеттерімен әлгі жәмалды, сұлулықты әртүрлі шағылыстырады. Сан құбылып Күннің жарығын және жарықтың жеті бояуының көзге көрінбейтін нәзік әсемдіктерін көрсетеді.

Дәл сол секілді Шәмс-і Әзәл уа Әбәд Жәмил-ы Зүлжәлалдың киелі жәмалы мен шексіз көркем есімдерінің соңсыз әсемдігіне айналық етіп, оның сәуле-шуақтарын әрдайым жаңартып көрсету үшін мына дүния, тамаша жаратылыс, сүйкімді болмыс, керемет нәрселер бір тынбастан жұмыс істеп үздіксіз келіп-кетуде. Бойларындағы әсемдіктер мен жамал-сұлулықтар өздерінікі емес. Ол, көрінгісі келетін мәңгі де киелі Иләһи жәмалдың, пәк және әрдайымғы көрінуші және тамашалауға әбден лайық бір көркем сұлудың ишаралары мен белгі-нышандары, нұр-сәулелері. Бұл ақиқат қуатты дәлелдермен Рисалей-Нұрда жан-жақты баяндалған-ды. Қазір, сол айғақтардың үшеуіне қысқаша тоқталып өтеміз.

Бірінші айғақ: Мысалға, жасалған бір бұйымның әдемілігі жасау ісінің тыянақтылығын, әдемілігін көрсетеді. Ал, тыянақты істің әдемілігі болса шебердің сол өнерге қатысты қасиетінің

тамашалығын, ал қасиетінің тамашалығы болса әлгі өнерге қатысты сипатының тамаша екенін, ал сипатының тамашалығы болса қабілетінің тамашалығын, ал қабілетінің тамашалығы болса өзінің яғни рухының тамашалығын анық әрі нақты түрде көрсетеді.

Дәл сол секілді, мына әлемдегі әсем табиғат, тамаша жаратылыс, керемет болмыс, олардағы әсемдік, жәмал, сұлулық, керемет әдемілік жаппай Шебер Аллаһтың істерінің өте тамаша, аса тыянақты, көркем екенін көрсетіп, куәлік етеді. Ал, ісінің керемет тамаша болуы сол істердің қайнар көзі Иләһи есімдердің әсемдігін, жәмалын көрсетіп шәксіз куәлік етеді. Ал, есімдердің әсемдігі болса сол есімдердің бұлағы болып табылатын киелі сипаттарының әсемдігіне, жәмалына нақты куәлік етеді. Ал, сипаттардың әсем, жәмалы болса сол сипаттардың бұлағы «шуунат-ы затияның» әсем-жәмал екенін көрсетіп, соған бұлтартпас куәлік етеді. Ал, «шуунат-ы затияның» әсемдігі болса "фаил" яғни жасаушы, "мүсемма" яғни есімнің иесі, "мәусуф" яғни сипатталушы Аллаһтың әсемдігін, жәмалын, киелі кемелдігін және ақиқатының шексіз кереметтігін анық көрсетіп, нақты түрде куәлік етеді. Демек, Сани-ы Зүлжәмалдың Зат-ы Ақдесіне яғни шексіз киелілігіне лайық шексіз әсем көркемдігі, өзіне тән тамаша жәмалы бар. Оның кереметтігі сонша, бір ғана ұшқын сәулесі болмыс атаулыны жаппай безендіріп құлпыртып жібереді. Және сондай мұқаддас, киелі де құрметті әсемдікке ие, оның бір ұшқыны ғаламды бастан аяқ көркейтіп, нұрландырып жібереді. Иә, жасалған нәрсе іс-қимылсыз болмайтыны секілді, іс-қимылдың да "файлсыз" яғни іскерсіз, жасаушысыз болуы мүмкін емес. Есімдер "мүсеммасыз" яғни иесіз әсте болмайтыны секілді сипаттар да "мәусуфсыз" яғни сол сипаттың иесінің болмауы әсте мүмкін емес.

Сонымен, бір өнердің не бір заттың болмысы міндетті түрде сол затты жасаған істі көрсетеді. Ал, іс болса "фаилының" яғни істегеннің лақабын және оны нәтиже берген есім-сипатын көрсетеді. Олай болса, міндетті түрде бір заттың кемелдігі, жәмал-әсемдігі істің кемелдігін, жәмалын, ал істің жәмалы, кемелдігі болса есімінің тамашалығын, ол да сипатының және ұстасының және ақиқатының кемелдігін, жәмалын анық әрі нақты көрсетеді.

Дәл сол секілді мына жаратылыс пердесінің артында әрдайым болып жатқан құбылыс пен қызу істің "фаилсыз" яғни өздігінен, ешбір жасаушысыз болуы әсте мүмкін емес. Сол секілді мына жаратылыстың үстінде жалт-жұлт етіп сәуле-нақыштары көзге

көрініп тұрған есімдердің де "мүсеммасыз" яғни сол есімнің иесісіз болуы ешбір тұрғыдан мүмкін емес. Көзбен көргендей апанық сезіліп тұрған құдрет, ираде (қалау) секілді сипаттардың да "мәусуфсыз" яғни сол сипаттардың иесінің болмауы мүмкін емес. Сондықтан мына әлемдегі болмыс атаулы, күллі жаратылыс Иләһи өнер туындылары, шебер жасалған нәрселер өздерінің сансыз болмыстары арқылы өздерін жаратқан Халиқ, Фаил, Сани Аллаһтың істері екенін, Оның рас және есімдерінің хақ екенін, сипаттарының көркемдігін, "зати шуунатының" әсемдігін, Зат-ы Ақдестің сөзсіз бар екенін нақты түрде бұлтартпай дәлелдейді. Сонымен қатар, ол жаратылыстың бәрінде байқалатын сан-алуан кемелдік, түрлі жәмал және сан-түрлі әсемдіктер Сани-ы Зүлжәлалдың өзіне ғана тән әрі лайық, Оның "уажиб уа қудси" сипаттарына сәйкес шексіз кемелдігі, шексіз жәмалы, ақыл жетпейтін сұлу, көркемдігі бар екенін анық көрсетіп, нақты куәлік етеді.

Бірінші Нүкте: Мешрептері, меслектері әртүрлі яғни ұстанған жолдары бір-бірінен өзгеше, мүлдем ұқсамайтын әһл-і ақиқаттың көсемдері, сезіп және көрген-білгендеріне сүйене отырып бір ауыздан, ұйымдаса иман келтіріп былай деп шешкен: "Күллі болмыстағы әсемдік пен жәмал, керемет сұлулық Зат-ы Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың "мұқаддес", киелі әсемдігі мен жәмалының көмескі ұшқындары, оның сәуле-шуақтары және көп перделерден өтіп келген шұғылалары!".

Екінші Нүкте: Мына әсем әлемдегі жаратылыс топ-топ болып, аялдамай келіп-кетуде, көзден таса болуда. Дегенмен, ол айна тәрізді болмыстардың үстінде жалт-жұлт етіп өзін жарқын түрде көрсетіп тұрған киелі де еш өзгермейтін әсемдік бар. Ол әсерін әрдайым жалғастыруда. Демек, бұл оқиға нақты түрде жаратылыстағы әсемдіктер әлгі сұлулардың меншігі, заты емес. Олар айна, олар сұлулықтардың иесі әсте бола алмайды. Негізінде ол, Күннің әсем нұр-шуақтары су бетіндегі көпіршіктерден шағылысып көрінетіні секілді, олар да бір "сәрмәди" жәмалдың, мәңгі өшпес бір сұлудың нұр-сәулелері.

Үшінші Нүкте: Нұр әлбетте нұрдан келеді; болмыс міндетті түрде бар біреудің ісі; жарылқау болса ол да жомарттықтан шығады; жомарттық та молшылықтан пайда болады; тәлім беру ілімнен келеді.

Бұл ақиқат. Сол сияқты әсем жаратылыс бір әсемнен, сұлулық бір сұлудан, жәмал жәмил біреудің ісі; басқаша болуы әсте мүмкін емес. Енді, осы ақиқатқа сүйене отырып мынаған сену керек:

Мына әлемдегі көзге көрініп тұрған әсемдік пен сұлулықтар шексіз сұлудан келуде. Мына құбылмалы, әрдайым жаңарып отыратын ғалам, жаппай айналық қызметін атқарады. Олар өз тілдерімен сол киелі әсем-сұлудың жәмалын сипаттап, "тағриф" қылады, оның көркемдігінен хабар беріп таныстырады.

Төртінші Нүкте: Қалайша, дене рухтың арқасында тұр, тіршілігі соған байланысты. Сөз мағынаға сүйеніп, соның арқасында сөз болып, соған қарай тереңдеп нұрланбақ. Бейне-суреттер ақиқатқа негізделіп, сол арқылы маңызды болмақ. Дәл солай, көзге көрінетін мына заттық әлем, мына обьетивтік дүние, жалпы денелер сөздер немесе бейне-суреттер секілді. Олар, ғайып әлемінің пердесінің артындағы Иләһи есімдерге негізделген, солар арқылы тірі, соның саясында бар, сол үшін өмір сүреді, сол үшін тамаша. Барлық заттық пішіндегі көзге көрінетін сұлулықтар мен әсемдіктер өздеріндегі ақиқаттардың, мағыналардың мағынауи әсемдіктен бастау алады. Олардағы ақиқат болса Аллаһтың көркем есім-сипаттарынан нұр-фейз алады, олардың белгілі бір мағынадағы ұшқындары, нұр-сәулелері. Бұл ақиқат Рисалей-Нұрда нақты айғақтармен дәлелденген. Демек, мына әлемдегі әсемдіктердің барлық түрі жаппай ғайып әлемінің артында шағылысып, барлығын бар қылып тұрған, кемшіліктен пәк, материядан ада Иләһи бір жәмалдың есім сипаттары арқылы болатын шағылыс сәулелері, соның ишара-белгілері. Бірақ қалайша, Уажибул Ужудтың Зат-ы Ақдесі яғни болмысы өзгеге еш ұқсамайды, сипаттары да жаратылғандардың сипаттарынан мүлдем басқа, шексіз дәреже асқақ. Дәл солай да, Оның "құдси" жәмалы, көркем сұлулығы да "мүмкинат" пен жаратылғандардың сұлулықтарына еш ұқсамайды, шексіз дәреже жоғары, әлдеқайда асқақ.

Иә, ұлан-ғайыр жәннаттың бүкіл әсем-сұлулығы Оның бір ғана сәулесі болып табылатын және өзінің "сәрмәди" жәмалын бір сағат тамашалау жәннатта жүрген жандарға тіпті, жәннатты ұмытқызып жіберетін дәрежеде Иләһи мәңгі әсемдіктің әлбетте ұқсасы, теңі, серігі болуы мүмкін емес. Өздеріңе мәлім, әрнәрсенің әсем-сұлулығы өзіне тән әрі мыңдаған түрі болмақ. Түрлерінің көп болатыны секілді

әсем-сұлулығы да сан-алуан әртүрлі болмақ. Мысалға, көзге тамаша әсемдік, құлаққа естілген әсемдіктен басқа болмақ. Ақылға хош ақиқаттың әсемдігі тілмен сезінетін тағамның әдемілігінен өзгеше болмақ. Сол секілді қалб (көңіл), рух тағы сол секілді ішкі-сыртқы сезімдерге ұнайтын әсемдіктердің өзгеше болуы сияқты әртүрлі болмақ.

Мәселен, иманның кемелдігі, ақиқаттың көркемдігі, нұрдың кереметі, гүлдің әдемілігі, рухтың сұлулығы, мейірімнің тамашалығы, суреттің көркемдігі, қамқорлықтың әсемдігі, әділдіктің тамашалығы, хикметтің әдемілігі түрлі-түрлі болатыны секілді Жәмил-і Зүлжәлалдың шексіз тамаша көркем есімдерінің әсемдігі де әртүрлі болатындықтан болмыстағы әсемдіктер де әртүрлі болып келеді.

Егер сен, Жәмил-і Зүлжәлалдың көркем есімдерінің әсемдіктерін болмыс атаулы айналардан бір ғана сәулесін көргің келсе жер жүзін кішкене бау-бақша секілді елестетіп, ауқымды назармен, қалб көзімен қара! Әрі біліп қой! "Рахманият", "Рахимият", "Хакимият", "Адилият" сынды ұғымдар Аллаһ Тағаланың есім-сипаттарын толық суреттемейді. Олар тек ұлық есімдерін, істерін меңзеп, сипат пен "шуунатына" ишара қылады.

Енді сен, әу баста адамзаттың сосын жан-жануарлардың өте жүйелі түрде ғайып пердесінің артынан беріліп жатқан ризықнесібелерін ойла! Сонда, Иләһи "Рахманияттың" жәмалын біршама көресің. Сондай-ақ, барлық төл-нәрестелердің таңғажайып түрде тлоық қамтамасыз етіліп, қоректенуіне, олардың дәл мұрнының ұшына, анасының кеудесіне орналастырылған іші тәтті, таптаза абыл-кәусар сүтке толы екі торсықты ойла! Сонда, Раббани "Рахимияттың" керемет жәмалына куә боласың. Енді, бүкіл әлемді барлық түрлерімен бірге хикмет толы қалың кітапқа ұқсатқан және әрбір әрпі жүз сөзге татитын, әрбір сөзі жүздеген жол мағына беретін, әрбір жолы мыңдаған бабқа тең, әрбір бабы мыңдаған кішкене кітапқа пара-пар құнды кітап тәрізді ғажайып бейнеде жаратқан Иләһи "хакимяттың" әсемдігіне яғни Аллаһтың шексіз хикметіне, теңдесіз жәмалына назар аудар!

Сондай-ақ, күллі ғаламды ішіндегілермен бірге барлығын таразыға тартқандай дәл өлшеммен және үлкенді-кіші денелерді өзара тепетеңдігін сақтай отырып басқарып отырған және әсемдіктің ең негізі саналатын үйлесімділік сыйлап, әрнәрсені ең сұлу түрде жаратқан

және әрбір жандының тіршілік етуіне қолайлы жағдай жасап, құқығын сақтап отырған және залымдарға жол бермей, жазалап тізгіндеп тұрған әділеттің айбынды әсемдігіне қара! Зерделе!

Һәм, адамның өткен өмірбаяны бидайдай кіп-кішкене жадында сақталатынына және әрбір өсімдік пен ағаштың енді болатын екінші тіршілігінің бағдарламасы оның дәнегіне жазылып қойылатынына және әрбір жандының қауіпсіздігіне қажетті сезім-мүшелеріне, ағзақұралдарына - мысалға - бал арасының қанатына, улы инесіне, тікенді шөптердің кішкене найзаларына, дәндердің қатты қабықтарына қара! Сонда, Раббани «хафийзият» пен "хаафизияттың" әдемі жәмалын көресің!

Һәм, жер жүзіндегі берекелі дастарқанда "мұтлақ Кәрім" Рахман-ы Рахимның өз қонақтарына рахымымен дайындаған шексіз небір тағамдардың түрлі-түрлі хош иістеріне, сан-алуан түстеріне және әртүрлі дәмдеріне және әрбір жандының зауқы мен көңілін көншітіп, риза қылатын, әрі қолдануға ыңғайлы ағза мүшелеріне назар сал! Сонда Раббани "икрам" мен "кәрімнің" яғни асқан жомарттықтың тамаша үлгісін, шырын жәмалын, керемет хош әсемдігін көресің. Һәм, Аллаһ Тағаланың «Фәттах», "Мусаууир" есімдерінің әсерімен әу баста адамзат болып бүкіл хайуандардың бір судан яғни аталық ұрықтан ашылған сүйкімді бейне-суреттеріне және көктемгі гүлшешектердің дән-тұқымдардан ашылатын тартымды әсем түрлеріне қара! Сонда Аллаһтың «фәттахиятын», "мусаууирлігін" яғни әрнәсені ашып, бейне сыйлаушы, әрнәрсеге сурет беріп пішіндеуші екенін көріп таңғажайып жәмалына тағы да куә бір бол!..

Сонымен, жоғарыда аталған мысалдарға салыстырса, Аллаһтың көркем есімдерінің әрқайсысының өзіне тән "құдси" жәмалы, киелі әсемдігі бар. Оның бір ғана сәулесі бүкіл әлемді, сансыз түрлерді безендіріп құлпыртып жібереді. Бір тал гүлдің бойынан Иләһи есімнің жәмалын, нұр сәулесін көргенің секілді көктем де бір гүл секілді... жәннат ол да көзге көріне қоймаған бір гүл іспеттес. Көктемді толығымен, жан-жақты қарай алсаң және жәннатты да иман көзімен көре алсаң "Сәрмәди" жәмалдың қаншалықты ұлық екенін білесің. Мұндай әсем жәмалға иманның әсемдігімен, құлшылықтың жәмалымен жауап берсең өте тамаша жаратылыс болғаның. Егер, ол жәмалға адасушылық, күпірлік дейтін болымсыз қылықпен және

қасарысу, бас көтеру дейтін жағымсыз қылықпен жауап берсең ең жаман жаратылыс болып бүкіл әсем жаратылыстың мағынауи жиіркенішін оятқан боласың.

Бесінші Нүкте. Мысалға, айталық жүздеген өнерді меңгеріп, он саусағынан өнер тамған шебер әрі кәміл әрі жәмал иесі біреу бар. Әрбір көркем өнерші өзін көрсеткісі келетіні, әр шебер өзін қадірлегенді қалайтыны, әрбір кемелдік өзін жарнамалағысы келетіні, әрбір жәмал (сұлу) өзін көрсеткісі келетіні секілді, Ол дағы әлгі қағидаға байланысты бүкіл өнерін паш етіп, шеберлігін, кемелдігін, құпия қасиеттерін ортаға шығаратын, әлемге жария ететін, жанжақты жарнамалайтын таңғажайып бір сарай салыпты. Әлгі зәулім сарайды кім көрсе дереу оның ұстасының, иесінің өнеріне тәнті болып, кемеңгер кемел екенін аңғарып, оның қасиеттілігіне көзбен көргендей иланып еріксіз мойындайды екен. Көрермендер іштей былай дейді екен: « ста жан-жақты көркем әрі шебер болмаса мұндай барлық тұрғыдан тамаша ғимараттың иесі, теңдессіз сәулетшісі бола алмайды. Мына сарай бейне бір оның мағынауи көркем қасиеттері мен кемелдіктерінің заттық көрінісі!». Дәл сол секілді, мына әлем дейтін ғажап көрменің, керемет зәулім сарайдың әсем сұлулығын көрген жан, егер ақыл есі дұрыс, жүрегі таза болса, әлбетте мына әлем сарайының бір айна екенін, бұл біреудің жәмалын, кәмалын көрсету үшін безендірілгенін аңғарады. Иә, мына керемет әлем-сарайға тең келер ұқсас әлем жоқ, сол әлемнен көшіріп алынған дейтіндей. Әлбетте, ол шебер станың өзіне тән, басқа да жоқ әсемсұлу көркем сипаттары бар. Әлем сол әсемдіктен туындаған, соған сәйкес жасалған, Соның киелі көркем әдемілігін көрсету үшін жаралған, Оның керемет әсемдіктерін білдіру үшін жазылған бір кітап.

Бірінші Нүкте: "Отыз екінші Сөздің Үшінші тарауында" өте тамаша баяндалып, қуатты дәлелдермен анықталған ақиқат. Егжейтегжейлі жақтарын сол жерге сілтеп қазір қысқа ишарамен көрсетуге тырысамыз.

Мына әсем жаратылысқа әсіресе хайуанат пен өсімдік әлеміне қарасақ, көретініміз; ерік пен қалауды көрсететін және ілім мен хикметті білдіретін әрдайымғы безендіру, көркемдеу және кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес реттеу, әдемілеу ісі үкім жүргізіп тұр. Сондайақ,

өз өнерін ұнатқызу, оған назар аударту және жаратқандарын, көрермендерін риза қылу үшін барлық нәрседе өте нәзік те күрделі өнер, терең хикмет, керемет әсемдік, мейірімді түрде реттеу, әдемі жағдай көрініп тұр. Біз бұдан анық түрде өзін саналы пенделеріне білдіргісі, таныстырғысы келетін ғайып пердесінің артында шебер Біреудің бар екенін түсінеміз. Ол әрбір өнері арқылы өзінің шексіз шеберлігін, теңдесіз кемелдігін паш етіп осылайша өзін сүюіп жақсы көруді, мақтап-мадақтауды қалайды. Һәм, саналы пенделерін өзіне дән риза, қарыздар әрі бақытты әрі өзіне адал дос қылу үшін кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес және күтпеген жерден тәтті нығметтердің сан-алуан түрін тарту етіп, жарылқап отыр.

Һәм, аса қамқорлық пен мол мейірімді сездіретін мағынауи әрі жомарттықпен мәміле жасап отырғаны байқалады және өзін таныстыру, хал тілімен және достық құрғандай сұқбат, сөйлесу және дұғаларға рахымшылықпен жауап беру ісі көрінеді. Демек, бұл күндей анық "өзін таныстыру", "өзін жақсы көргізу" құбылысы артында көрініп, байқалып тұрған рахаттандыру, ләззат беру, нығметке бөлеу дейтін жарылқау ісі болса өте күшті "мейірімділік жасасам", қуатты түрдегі "қамқорлық қылсам" деген қалаудан туындаған. Ал, мұндай мейірімділік пен қамқорлық жасасам деген күшті қалау болса ешбір тұрғыда ешнәрсеге мұқтаж емес Мустағни-ы Мұтлақта болуы заңдылық. Өйткені Сол ғана лайық, әлбетте оған шүбә жоқ.

Бұл, өзін айналардан көруді, көрсетуді қалайтын және өзі де көрінгісі, білінгісі келетін және бұл оның зор талабы, мұны қалау оның ақиқатының шарты. Бұл бізге шексіз әрі теңдессіз жәмалдың және әзәли, әсте аяқталмайтын әсемдіктің, көркемнің бар екендігінің дәлелі. Ондай жәмал өзін сан-алуан айналардан көруді, көрсетуді қалағандықтан өзі мейірім мен қамқорлыққа бүрінген, сосын саналылар айнасына "инғам", "ихсан" боп көрінеді яғни нығмет беру, жарылқау боп көрініс табады, сосын "тахаббуб уә тағарруф" яғни өзін таныстыру, білдіру жағдайына енеді. Сосын өнерін безендіру, құлпыртып әдемі қылу дейтін нұрын шашқан.

Екінші Нүкте: Адам бойында, әсіресе жоғарғы мәртебелі ерекше тұлғаларда, ұстанған жолдары әртүрлі болса дағы жаппай бәрінде жойқын сезім яғни "ләһути ғашықтық", Раббани махаббат, Руханиятқа деген ерекше сүйіспеншілік, қуатты сезімдер бар. Бұл, анық түрде теңдесіз жәмалдың бар екенін білдіріп, оған куәлік етеді.

Иә, ондай жойқын сезім сондай жәмалға тән болмақ және ондай жәмалдың болуын керек етеді және ондай ғашықтық сондай әсемдікті, сұлулықты қажет етеді. Тіпті, болмыс атаулыдағы хал тілдерімен я кәдуілгі тілдерімен жасалған барлық мадақ-мақтаулар әлгі әзәли жәмалмен байланысты, соған арналады, ақырында солай қарай кетеді. Тіпті, Шәмс-і Тәбризи сынды кейбір ғашықтардың назарында әлемдегі барлық «инджизап», "джазбә", "джазибе" деп аталатын адамды өзіне еріксіз тартып әкететін ақиқаттар, құштарлық сезімдер және өзіне ынтық қылатын нәрселер, "әзәли уә әбәди" тартымды бір ақиқатты меңзеп, соны ишара қылып, соның белгі-нышандары. Алып денелерді, жалпы болмыс атаулыны шыр көбелек айналдырып жоғары көтеріп, би билеткендей тартымды әрекет еткізген және айнала қозғалысқа ендірген тартымды ақиқаттың киелі жәмалының жойқын көрінісі ғой, жаратылыс оның алдында ғашық жандардай және белгілі бір міндет жүктелгендей әсер алып, мойынсұна жауап беруде.

Үшінші Нүкте: Ақиқатты терең зерттеушілердің барлығы бір ауыздан мойындағанындай, «Ужуд - хаир-ы махз; адем - шерр-і махз» болып табылады, яғни болмыс, бар болу өте тамаша әрі нағыз жақсы нәрсе, ол бір нұр. Ал, жоқ болу ең жаман нәрсе, ол бір қараңғылық. Күллі қайырлы істер, жақсылықтар, әсемдіктер, ләззаттар - зерттеу нәтижесінде - бір әрекеттен, бар нәрседен, бір іс жасалған соң пайда болатыны, ал барлық жамандықтар, шер-бәлелер, қиыншылықтар - тіпті күнәлар да - адемнен яғни әрекетсіздіктен, болымсыздықтан, бір істің болмай қалуынан, жоқтықтан пайда болатыны ақыл иелері мен жүрегі таза жандардың ірі тұлғалары тарапынан бірлесе расталған мәселе.

Егер мұндай бір сауал болса: Барлық әсемдіктің бұлағы "ужуд" яғни болмыс, бір әрекет, бір іс дедіңіз. Алайда "ужудтан" күпірлік те шығады емес пе, әрі нәпсінің менмендігі сол "ужуд" арқылы болмай ма?

Жауабы: Жалпы күпірлік дегеніміз, иман ақиқаттарын қабылдамау жоққа шығару, сенбеу болғандықтан оның да негізінде "адем" жатыр яғни тегінде әрекетсіздік, болымсыздық, жоқтық жатады. Менмендіктің болмысына келсек, ол да орынсыз иеленуден, өзінің айна екенін білмеуден және қиялдағыны анық ақиқат деп ойлаудан туындайды. Олай болса, ол (менмендік) "ужуд" (болмыс, бар болу) жамылғысын киіп алған "адем" яғни жоқтық.

Сонымен барлық жақсылық пен әсемдіктің бұлағы "ужуд" екен, ал күллі жамандықтардың бұлағы "адем" екен. Олай болса әлбетте "ужудтың" ең қуаттысы, дәрежесі ең жоғарысы және ең жарқыны және "адемнен" яғни жоқтықтан, жоқ болудан ең алысы "уәжіп" болмыс, "әзәли уә әбәди" яғни бастауы мен соңы жоқ болмыс. Мұндай болмыс, ондай бар болу өте қуатты, дәрежесі жоғары, тым жарқын, еш кемшіліксіз жәмал талап етеді, тіпті сондай жәмалды білдіреді, тіпті сондай жәмалдың өзі болмақ. Күнге ауқымы кең, барлық жақты қамтитын жарық керек болғаны секілді Уажиб-ул Ужудқа да яғни болмысы шарт, уәжіб болған Аллаһқада мәңгі бақи жәмал керек, сол арқылы әлемге жарық беріп тұр.

ЕСКЕРТУ: Нұрлы хасби аяттың мертебелерінің тоғызы жазылу керек еді, бірақ кейбір себептерге байланысты әзірге үш мәртебесі кейінге қалдырылды.

ТҮСІНІКТЕМЕ: Рисалей-Нұр Құрани әрі Құраннан шыққан айғақтарға толы тәпсір болғандықтан Құранның өте күрделі, хикмет толы, әрі аса қажетті әрі жалықтырмайтын қасиеті Рисалей-Нұрға жұқса керек және солай болуы қажет, хикметті тіпті бір мағынада шарт деуге болар. Сондықтан, пайдасы мол қайталанулар жиі кездеседі. Һәм, Рисалей-Нұр тілді жалықтырмайтын, керісінше қайталанған сайын ләззат пен зауық беретін тәухид сөзі «Лә иләһә иллаллаһтың» дәлелдері, айғақтары болғандықтан мәжбүри қайталануы кемшілік боп саналмайды, ол адамды жалықтырмайды, жалықтырмауы тиіс.

АЛТЫНШЫ ШУАҚ

(жалғасы бар) деген сөздердің екі нүктесіне қатысты екі сұрақтың жауабы. Тәшәһһүдтың басқа ақиқаттары жайлы баянды басқа уақытқа қалдырып осы "Алтыншы Шуақта" жүздеген тұжырымнан тек "Екі Тұжырым" қысқаша баяндалмақ.]

Бірінші сауал: Тәшәһһүдте яғни намазда отырған кезде оқылатын дұғаның сөздері миғражда Хақ Тағала мен Расулуллаһ арасындағы сұхбат бола тұра, оның намазда оқылуының хикметсырын ашып берсеңіз.

Жауабы: Әрбір мүминнің намазы оның бір мағынада миғражы боп есептеледі. Енді ол құзырға, сол жағдайға үйлесімді лайық сөздер әрине Мұхаммед алейһиссалату уәссәламның ұлы Миғражында айтқан сөздері болмақ. Оны айтқан кезде сонау құдси мағына, киелі сұхбат еске түседі. Еске түскенде ол мүбәрак сөздердің мағыналары тереңдеп күллі мағынаға ие болып манағы ауқымы кең, киелі терең мағыналар жанданып, ойға оралуы мүмкін. Осылайша жәй амалдың қадір-қасиеті артып, нұры жарқырай түспек.

деуінің мәнісі, бүкіл үммет қияметке дейін осылай шәһәдат ететінін және осы сөзді айтып жүретінін сүйіншілеп хабар береді. Осы киелі сұқбатты еске алу арқылы айтылған сөздер жарқын да терең мағынаға ие болады.

Екінші сұрақ:

Тәшәһһүдтің соңында:

дұғасындағы "тәшбиһ" яғни теңеу, теңеудің ережелеріне үйлеспейді. Себебі, Мұхаммед алаейһиссалату уәссалам Ибраһим алейһиссаламнан әлдеқайда Аллаһтың рахымына бөленген жан, мерейі үстем. Бірақ бұлай айтылуының сыры не?

Жауабы: Бұл сұрақтың үш тармағы бар және үш сұрақ туындайды.

Бірінші тармағы: Хазіреті Ибраһим алейһиссаламның мәртебесі Мұхаммед алейһиссалату уәссаламға жете алмайтыны рас. Дегенмен, оның ұрпағы әнбия яғни пайғамбарлар. Ал, Мұхаммед алейһиссалату уәссаламның ұрпағы әулиелер. Әулие ешқашан әнбияға жете алмайды. Ал, оның әулетіне жасалған дұғаның жарқын түрде қабыл болғанына дәлел мынау:

Екінші тармағы: Мұндай салауаттың намазда оқылуының хикметіне келер болсақ; Адамзаттың көшбасшылары және олардың да бетке тұтар нұрлы да кәміл, жетекшілері әнбия мен әулие бастаған ұлы керуеннің сара жолы еске түсіп, өзінің де сол хақ және адасуы мүмкін емес сара жолда екенін, үлкен көштің соңынан ергендігін, ұстанған бағыты дұрыс, тура жолда екенін еске алады. Мұндай ой, адамды шайтани шүбәлардан, жаман ойлардан құтқарады.

Иә, ол ұлы көш, әлемді жаратқан Аллаһтың достары, сенімді құлдары екенін ал, оларға қарсы шыққандар болса Аллаһтың дұшпандары әрі қабылданбайтын жаратылыс екенін дәлелдеу керек болса, сонау Адам атадан бері әлгі ұлы көшке әрдайым ғайби инает яғни тосыннан жәрдем келіп құтқарылғаны, ал қарсыластарына әрқашан аспани бәлелер келгені мәлім.

Иә, Нұх қауымы, Сәмуд пен Ад және Перғауын мен Нәмруд халқы секілді барлық қарсыластар Иләһи қаһарға ұшырап сазайын тартқаны белгілі және ұлы көштегі Нұх пайғамбар, Ибраһим алейһиссалам, Мұса алейһиссалам мен Мұхаммед алейһиссалату уәссалам сынды барлық киелі ержүрек ардақты жандардың таңғажайып, мұғжизалы, ғайби түрде Аллаһтың жарылқау-ихсанына бөленгеніне тарих куә.

Үшінші тармағы: Сөзсіз берілетін нәрсені мұнша қайталап, сұраудың хикмет-сыры болса: Сұралып отырған нәрсе "Мақам-ы Махмуд" яғни Ардақты Пайғамбарымызға уәде етілген шапағат шыңы. Оны бір ұш немесе өте үлкен әрі мыңдаған Мақам-ы Махмуд секілді ұлы ақиқаттарды қамтитын бір бұтақ немесе ғалам жаратылысының ең үлкен нәтижесінің бір жемісі деп қарайтын болсақ, сол соңғы ұшты, сол бұтақты, сол жемісті дұға етіп сұрау дегеніміз, жалпыға ортақ терең ақиқаттың жүзеге асуын, расталуын және әлем ағашының ең ірі бұтағы болған мәңгі әлемнің орнауын сұрау, ақиқатқа айналуын тілеу және ғаламның маңызды нәтижесі болған хашир мен қияметтің болуын, мәңгі бақи бақыттың орнауын қалау деген сөз. Осылайша, намазхан пенде сағадат мекені мәңгі жәннаттың басты себебі болып табылатын манағы ауқымды да күлли адами құлшылыққа, пендеуи киелі дұғаға өзі де қосылған болып есептеледі. Мұндай шексіз ұлы мақсатқа қол жеткізу үшін мұнша шексіз дұғалар мен жалбарыну әрине аз болмаса артық болмайды.

Һәм, Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у.) "Махмуд мақамының" берілуі деген, оның барлық үмметті қамтитын ұлы шапағатының хақ екеніне ишара. Әрі Ол, жаппай үмметінің бақытты болғанын қалайтын, алаңдайтын мейірбан жан. Сондықтан, өзіне шексіз салауат пен Аллаһтан рахым сұрайтын дұғаларды үмметінен күтуі өте орынды, нағыз хикмет, толық даналық.

ЖЕТІНШІ ШУАҚ

Бұл рисаленіедиес жүз нұсқасын он жыл бұрын Денизли қаласының жоғары соты мен Анкара жоғары соты екі жыл бойы зерттеп ақырында айып тағарлық себеп табылмағандықтан кітаптарымызды қайтарып беру туралы шешім шығарған болатын. Ол шешім, бұл кітапшаның мына заманғы сұмдық пәлекеттердің бетін қайтаратын Құрани ақиқат, мықты қорған екенін көрсетеді. Сондықтан, осы рисалені мына мүбәрак қаланың әділет басқармасына, әкімшілігіне және қауіпсіздік органдарына ұсынғанды жөн көрдік. Қабыл алса жаңа әріппен бастырып таратпақ ойымыз бар. Осылайша елімізге сырттан келетін қауіп-қатерден отандастарымызды құтқарғамыз келеді.

Өткен жолы осы рисалені мұқият оқып шықтым. Шынымен-ақ, Хазіреті Алидің (р.һ.) және әулиелердің бұл туралы ғайби хабар беруіне тұрарлық мақбұл кітап екеніне көзім жетті. Олай болса біздің мына абақтыда азап шегіп қиналғанымыз оның қасында түк емес деп ұйғардым. Сол үшін бауырларым, түрмеге қамалғанына қиналып, уайымдап, шағымданбасын. Оның орнына сабыр сақтап көтеріңкі көңіл, шүкір етуіміз керек деп ойлаймын.

Бұл құнды рисалені әркім әрбір тақырыбын бірден түсіне қоймас. Дегенмен мүлдем құралақан қалмайды, бұйырған пайдасын көреді. Үлкен бау-бақшаға кірген адам бақтағы жемістерді түгел жинап ала алмасы анық. Бірақ қолы жеткенінше пайдаланады емес пе?! Өйткені, ол бау-бақша тек ол үшін емес, бойы ұзын, қабілеті жоғары кісілерге де арналған. Бұл рисалені түсіну қиын болуының себебі...

Біріншіден; Өзіме ашылған ақиқаттарды ой-өрісіме ыңғайлап, өзім үшін жаздым. Басқа кітаптар секілді басқаларды ойлап олар үшін жазбадым.

Үшіншіден; Әрбір тақырып терең, ал ішіндегі ақиқат ауқымды. Оны бөліп-жарып мағынасын бұзбау үшін күрделі сөйлемдер құруға тура келді. Бір ғана дәлелдің өзінде көптеген алғы шарттар, сөз тіркестері, кіріспелер жазылды.

Төртіншіден; Мәселелердің әрбірінің көптеген айғақтары болғандықтан кейде он, кейде жиырма айғақты біріктіріп бір айғақ жасауға тура келеді. Сөйтіп, мәселе біраз ұзап кетті, қысқа түсінікпен тұжырымдау қиын.

Бұл "Жетінші Шуақ" бір кіріспе, екі тараудан тұрады. Кіріспеде маңызды төрт мәселе қамтылған. Бірінші тарау "Аят-ул Күбраның" арапша бөлімі. Екінші тарауында сол арапшаның дәлелдері мен тәржімесі, қысқаша мағынасы баяндалады. Төмендегі кіріспе шамадан тыс ұзақтау жазылып, жан-жақты түсініктеме жасалған. Ол да еріксіз болды. Мұны кейбіреулер аз көріп, қысқа деуі мүмкін.

Кіріспе

Бұл ұлы аяттың сыры бойынша адам баласының бұл дүнияға жіберілуінің басты мақсаты, хикмет-сыры әлемді Жаратқан Аллаһты тану және Оған иман келтіру, ғибадат қылу. Жалпы адамның негізгі міндеті, мойнындағы борышы «Мағрифәтуллаһ» яғни Аллаһты тану және «Иман-ы биллаһ» яғни Жаратқанның міндетті түрде бар әрі бір екеніне сеніп иман келтіру, шын жүректен мойындау.

Иә, әу баста табиғатынан мәңгі өмір сүруді аңсайтын, армантілектері сансыз, түрлі уайым-қайғыға кіріптар бейшара адам баласына әлбетте әлгі мәңгі өмірдің іргетасы, бастамасы болып табылатын Иман-ы Биллаһ пен Мағрифатуллаһтан және оған ұйытқы болар себептерден басқа нәрселер, кемелдіктер әлгіндей бейшара адамға қажеті аз, тіпті көбісінің мән-мағынасы жоқ деуге болады. Рисалей-Нұрда бұл ақиқат нақты дәлелдермен баяндалғандықтан сол рисалелерге сілтеме жасап, қазір тек сол нақты иманды бұл ғасырда шайқап, күмән туғызатын қауіпті екі жәйтті қолға алып, төрт мәселеге тоқталамыз.

Бірінші қауіпті жәйт әрі одан құтылудың жолы. Бірақ, бұл да екі мәселеден тұрады.

Бірінші мәселе: Отыз бірінші Мектубтың он үшінші Лемасында егжей-тегжейлі түсіндірілгеніндей, жалпыға ортақ мәселеге келгенде дәлелдеуші адам жоққа шығарушы адамнан басым келеді. Мәселен, Қасиетті Рамазан айында жаңа туған Ай туралы екі қарапайым адам "көрдік!" деп, Айдың туғанын дәлелдесе, ал мыңдаған зиялы, ғалымғұламалар "көрмедік!" деп жоққа шығарса, олардың сөздері есепке алынбай әлгі екі куәгердің сөзіне тоқталады. Себебі, дәлелдеушілер бірін-бірі қуаттап, ұйымдаса алады. Ал, жоққа шығарушылар болса жеке, дара қалып, саны мың ба, біреу ме парқы болмай, жалқы түрде үкім берген болып есептеледі. Өйткені, дәлелдеушілердің көзқарасы

өзара түйісіп, ортақ нүктеде ұштасады. Берілген үкім басқалар тарапынан расталады. Мысалда айтылғанындай біреу шығып: "Аспанда Ай бар!" десе, қасындағы адам дәл сол жерді көрсетіп бір-бірін қуаттап, бірлеседі. Ал, жоққа шығарушылар болса оқиғаны нақты түрде көріп, жалпыға ортақ шешім шығара алмайды. «Себебі, белгілі бір жерге қатысты емес әрі жеке емес, жалпыға ортақ нәрсенің жоқ екені дәлелденбейді, дәлелденуі қиын!» деген қағида бар.

Мәселен, мен дүнияда бір нәрсенің бар екенін айтып дәлелдесем, сен қарсы шығып: "Жоқ!" десең, мен оп-оңай дәлелдейтін әлгі нәрсені сен жоқ екенін дәлелдеуің үшін бүкіл дүнияны шарлап, бәрін аралап көрсетуің керек болады. Тіпті өткен заманға, болашаққа барып, сонда ғана: «Жоқ екен, ондай нәрсе болмаған!» дей аласың.

Сонымен жоққа шығарушылар оқиғаның нақ өзіне (нәфс-ул әмр) қарай алмай, тек өз тұрғысынан, өз ақылына сүйеніп, өз көзімен көріп қана үкім бере алады. Әлбетте, олар бірін-бірі демеп, қуаттай алмайды. Себебі, көріп-білуіне кедергілер әртүрлі болмақ. Әрқайсысы жеке-дара: "Мен көре алмай тұрмын. Менің назарымда жоқ!" десе де: "Нәфс-ул әмрде жоқ, яғни ақиқатында жоқ!" деп айта алмайды. Айтса, әсіресе мұндай жалпыға ортақ, бүкіл әлемдік мәселені, яғни иман шарттарын жоққа шығарып, бекер десе дүниядай үлкен өтірік айтқан болады. Ондай кәпірлік ұғым расталып, әсте дәлелденбейді.

Қорытынды: Бір нәрсенің бар екенін дәлелдегенде шыққан қорытынды бір болады. Өзара ұйымдасып бір нәтиже береді. Ал, жоққа шығарғанда қорытынды біреу емес бірнеше болады. Олардың әрқайсысы: «Мен жақта жоқ, менің ойымша жоқ!» дейтіндіктен нәтиже әркімге қарай өзгеріп, қорытынды да көбейіп кетеді. Бірбірін қуаттап біріге алмаған соң ондай үкім әлсіз, жеке көзқарас боп есептеледі.

Енді, осы ақиқатқа байланысты, иманға қарсы шығатын кәпірлер мен Құдайға сенбеушілердің саны көп болып, сырттай басым көрінуі әсте уайымдайтындай қорқынышты мәселе емес әрі имандылардың наным-сеніміне еш шәк келтірмеуі керек еді. Өкінішке орай, қазіргі таңда Еуропа философтарының иман шарттарын жоққа шығаратын атейістік көзқарасы кейбір батысқұмар бейбақтардың назарында иманын зақымдап, күмәнға салып о дүниядағы мәңгі бақытынан

айыруда. Күн сайын отыз мың адамды алып кететін өлім мен ажалды тура мағынасынан ауытқытып яғни ол құрметті демалысқа шығару бола тұра мәңгіге жоқ болу, жойылу бейнесінде көрсетіп жұрттың зәресін алып, үрейін ұшыруда. Аузы бір жабылмайтын қабірдің де мәнісін мүлдем өзгертіп, дарағашы суретінде көрсетіп өмірдің шырқын бұзып уайым мен қайғыға салуда. Осыдан, имандылықтың қаншалықты қымбат әрі құнды нығмет, өмірдің мәні, үлкен сый екенін түсін!

Екінші мәселе: Қандай да бір ілім не бір өнер саласында бір мәселе туындаса сол саланың тысындағы, ол іліммен қатысы жоқ адамдардың тіпті, ғалым-ғұлама болса да үкімдері, айтқан сөздері есепке алынбайды. Өз саласындағы адамдардың ғана үкімі жүреді. Мысалы, білікті инженер, медицина саласында бір науқасты емдеу тұрғысында жәй бір ауыл дәрігері құрлы үкімі жүрмейді. Сол секілді, материяға әбден беріліп ішінде тұншыққан, руханияттан жұрдай, нұрдан алыс, ақылы көзіне түскен яғни тек көзбен көргеніне ғана сенетін білікті философтың атеиістік көзқарасы, дінге қайшы пікірі руханият саласында мүлдем назарға алынбауы тиіс, ешқашан онымен санаспауы керек-ті.

Апырмай! Өзі жерде тұрып ағзам ғарышты тамашалаған, зеректігіне шек жоқ, тоқсан жыл руханиятта кемелдікке жеткен және иман ақиқаттарын ғылыми түрде дәлелдеген, тіпті көзбен көргендей, тіпті «хаққ-аляқин» түрде меңгерген Шейх-і Гейлани (р.һ.) сынды жүз мыңдаған ақиқатшыл жандар бір ауыздан растаған «тәухид» ұғымы жайлы рухани мәселеге келгенде, әлгі материяның мәнсіз тұңғиық шұңқырына түсіп әбден тұншыққан, ең ұсақ бөлшегіне шейін сүңгіп балщыққа батқан, ақылынан адасқан философтардың атейстік ойлары мен Жаратушыны жоққа шығаратын дінсіз сөздері, жасынның жарқылының жанында шырпы шаққандай өте көмескі болуы керек еді...

Ислам ақиқаттарына қарсы шығатын күпірліктің мәнісіне келер болсақ, ол бір надандық, сенбеу, қабылдамау болып табылады. Сырттай қарағанда дәйекті, бір ілім секілді көрінгенімен ақиқатында қабылдамау, болымсыз нәрсе, ол бір надандық. Ал, иман болса, ол ілім, болымды және дәлелдеу, тоқтам, бір үкім, нақты қарар. Оның жоққа шығарған мәселесінің өзі дәйекті бір ақиқаттың шуағы болып есептеледі.

берілгендіктен ақыл-парасаты таязданып, ауқымы кең мұндай шексіз ұлық мәселелерді қамтып, қорыта алмай, өзіндегі ілімнен пайда болатын менмендікке салынып сенбей, жоққа шығарады.

Иә, руханияттан жұрдай, су болып кеткен миларына, таяз ақылдарына, қараңғы жүректеріне мағынауи, ауқымы кең, имани мәселелерді сыйғыза алмай, жоққа шығарып тура жолдан адасып кәпір болады, ақырында өзін жоғалтады. Егер адам, өзінің кәпірлік ұғымына, оның астарына, адасудың не екеніне бір сәт үңіліп қараса имандылықтың ақылға өте қонымды, көңілге де жататынын аңғарып, керісінше күпірліктің мүлдем қисынсыз, ақылға қайшы екенін білер еді. Рисалей-Нұр жүздеген теңеу-тәмсілдермен салыстыра отырып бұл ақиқатты екі жердегі екі төрт болатындай анық дәлелдеген болатын. Иә, Нұр рисалелері Аллаһ Тағаланың ешқандай шартсыз, себепсіз бар екенін, Оның жалғыз, дара әрі әзәли, мәңгі екенін, Оның ұлық есім-сипаттарын қабылдамаған адам, я барлық нәрсеге тіпті сансыз зәррелерге құдайылық киелі сипаттарды беруге мәжбүр болатынын немесе ақымақ "софестаий" ағымы секілді өздерінің болмысын һәм әлемнің болмысын жоққа шығаратындай дәрежеде ақылдан бас тартулары керектігін нақты түрде ортаға қояды.

Міне, Имани, Ислами ақиқаттар жүрегі таза, ақылы-есі түзу жандарға өзіне тән ұлықтығымен, толық әрі нақты түрде қонып, жүрекке орналасады. Әйтпесе адам ақылға сыймайтын аңызертегілерге иланып, қою қараңғы надандыққа салынады. Иә, азан, намаз секілді Ислам дінінің дәстүрлерінде жиі кездесетін

"Аллаһу Әкбар" сөзі Аллаһтың ұлықтығы мен шексіз алыптығын көңілге қондыру үшін әрқашан тәухидті жар салып, жиі қайталанады.

деп Жаратқан Иемізді өте көреген ғажап түрде сипаттаған кезде Ағзамет (ұлықтық) пен Кибрия (шексіз алыптық) өте орынды перде екені байқалады.

Аят-ул Күбра

Жаратқан Иесін әлемнен сұраған бір жолаушының көріпбілгендері.

[Осы ұлы аят секілді көптеген Құран аяттары мына ғаламның Жаратушысын таныстыру тұрғысынан әрдайым және әркімнің таңғала қарап, қызықтайтын өте жарқын тәухидтың көрнекі парағы боп табылатын көк аспанға назар аудартады. Олай болса біз де әуелі содан бастағанымыз жөн болар].

Иә, бір мемлекетке яки бір мейманханаға ұқсайтын мына дүнияға келген әрбір қонақ, көзін ашып қарағанда көретіні:

Өте жомарт біреудің жайған дастарханы тәрізді немесе өте шебер біреудің көрмесі яки өте айбынды әскердің мекен-жайы, тәлімтәрбие жері немесе көрген жанды бейжай қалдырмай шабыт беретін таңғажайып серуен жай немесе мағынасы терең, хикметке толы зерттеу орны секілді. Енді, ол қонақ мына тамаша мейманхананың иесін және мына алып кітаптың жазушысын және мына алпауыт мемлекеттің Сұлтанын танып білгісі келіп тағатсыздана бастайды. Оған ең бірінші болып аспанның ашық та нұрлы жүзі күлім қағып былай дейді: "Бері қара! Танып білгің келіп жүргеніңді мен таныстырайын!" дейді. Қараса: Аспан денелерінің кейбірі жер шарынан мың есе үлкен және ол алып денелердің кейбірі зеңбіректің оғынан жетпіс есе жылдам қозғалады әрі саны жүз мыңнан асады. Олардың ешбірін тіреусіз, бірбіріне соғыстырмай тым жылдам әрі бәрін бірге қозғап отырған және әлгі сансыз алып шамдарды әрдайым жанармайсыз жағып, сөндірмей тұрған, еш дыбысын шығармай, қақтығыстырмай басқарып отырған және оларға Ай мен Күн секілді белгілі бір міндет жүктеп, әсте қарсыластырмай бағындырып отырған, және ешбір өлшем бірлігіне

сыймайтын әлгі бір-бірінен қашық орналасқан шексіз алып денелерді бір уақытта, бір қуатпен, бір әдіспен барлығын бірге мұқият дәл реттеп, және мұндай алып әрі аса қауіпті, жойқын қуатты денелерді шамадан асырмай заңына мүлтіксіз бағындырған және ондай саны көп нәселерден пайда болатын күл-қоқысқа, қалдықтардың жиналып ғарыш кеңістігін кірлетуге әсте жол бермей мұқият қадағалап, аспанды көкпеңбек мөлдір қылып тазартқызып отырған және тәртіпті қалың әскердің жаттығуы секілді сан-құбылтып, жерді шыр айналдыру арқылы әлгі әскери жаттығуға ұқсас аспан құбылысын әртүрлі бейнеде, әрбір түн мен әрбір жылды бейне бір киноленталар тәрізді көрермен пенделеріне үздіксіз көрсетіп отырған Рубубиеттің көрінісі және сол рубубиеттің қызу жұмысы кезінде байқалатын «тәсхир» (бағындыру), "тәдбир" (іс-шара), "тәдуир" (айналдыру), "танзим" (реттеу), "танзиф" (тазарту), "таузиф" (міндет жүктеу) секілді істерді қамтитын ауқымды ақиқат, өзінің ұлықтығы мен алыптығы жағымен осы аспанның Жаратушысының міндетті түрде бар екенін және Ол жалғыз, әрі біреу екенін, Оның болмысы аспанның болмысынан әлдеқайда анық екенін көзге шұқып тұрып көрсеткендей куәлік етеді. Осы мағынаны білдіретін бірінші мақамның бірінші баспалдағында былай делінген болатын:

Сосын, дүниеге белгілі бір мақсатпен келген әлгі жолаушы қонаққа "джәуу-і сәма" деп аталатын, ғажайып махшарға ұқсайтын аспанның жұлдыздар орналасқан кеңістігі "фәза" күркіреген үнімен дауыстап былай дейді: «Маған қарашы! Сенің қызыға іздеп жүрген және сені осы жерге жіберген құдіретті мен арқылы танып, табуыңа болады!»

Әлгі қонақ оның сұсты дегенмен мейрімге толы жүзіне қарайды. Қорқытатыны рас, алайда сүйінші хабар әкелетіндей жыла шырай түрі бар. Құлақ асып тыңдап, көзін ашып қарап еді, қараса; жер мен аспанның ортасында қалықтап жүрген бұлттар өте хикметті түрде, жер

жүзіне мейрім жауғызғандай бау-бақшаларды суарып, тұрғындарына «абыл-хаят» жаңбырды әкеледі және ауа-райын реттейді яғни ыстықты басады. Сондай-ақ, қажетке орай әр жерге медет қылып көшіп жүреді. Осы секілді маңызды міндеттерді атқаруымен қоса, тәртіпті қалың әскердің бұйрықты бұлжытпай шұғыл орындап бірде жасырынып, бірде ортаға шыққаны секілді олар да яғни аспанның жүзін жауып тұрған әлгі алып бұлттар бір мезетте жасырынып бөлшектері тынығуға кеткендей, аспан шайдай ашылады. Кенет «Жаңбыр жау!» әмірі келгенде бір сағатта тіпті бірнеше минуттың ішінде бұлттар үйіріліп бейне бір қолбасшының бұйрығын күтіп тұрғандай күн бұлттанып аспан түнере қалады.

Енді, әлгі жолаушы желдер мен дауылдарға қарайды. Қараса олар, өздеріне жүктелген көптеген міндеттерді өте хикметті де берекелі түрде атқарады. Бейне бір ауа қабатын құрайтын бейсана зәррелердің әрбірі ғалам Иесінің әмірлерін тыңдап, оны білетін секілді. Тапсырманы толық орындап әлгі Құдіреті шексіз лы қолбасшының құдіретімен атқарады, жүйелі түрде жүзеге асырады. Атап айтсақ, жер жүзіндегі жандыларға тыныс алуына жағдай жасайды, тірі жандарға қажетті жарық, жылу, электр тоғы секілді заттарды жеткізіп, дыбыстарды тасымалдайды, өсімдіктердің өзара тозаңдануына себеп болады. Міне, осы іспеттес көптеген күлли міндет пен қызметтерде ғайби құдірет тарапынан өте саналы да білікті әрі тірілікке ғашықтай тиімді түрде пайдаланылады.

Енді жаңбырға назар аударады. Қараса ол нәзік те мөлдір, тәтті әрі жоқтан жаратылатын, көзге көрінбейтін ғайып қазынасынан келетін тамшылардың атқарар маңызыды міндеттері, әкелер сыйлықтары көп. Жауын береке әкелетіндіктен «Аллаһтың рахымы денеге айналып тамшы түрінде Раббани қазынадан жауып жатыр» мағынасында жаңбырды "рахмет" деп те атайды.

Сосын, найзағай мен жасынға яғни күннің күркіреуіне құлағын түріп тыңдайды. Қараса олар да өте керемет әрі таңғажайып қызметтер атқаруда.

Сосын, көзін жұмып көргендерін ақылына салады да өзі-өзіне былай дейді: Түтілген жүнге ұқсас мына жансыз, бейсана бұлттар әлбетте бізді танымайды, бізге жаны ашып көмекке өздігінен жүйткіп келмейді. Олар әсте бұйрықсыз пайда болып, өздігінен жасырынып қалмайды. Олар міндетті түрде құдіреті шексіз, аса мейрімді бір Әміршінің бұйрығымен әрекет етеді. Өйткені, ешбір із қалдырмастан

тығылып қалады да, кенет ашық аспанға шыға келіп шаруасына кірісіп кетеді. Олар өте қызу жұмыс істегіш, жоғары дәрежелі, сан құбылтушы, айбынды Сұлтанның әмірімен, күш-құдіретімен уақыты келгенде аспанды бүтіндей торлап алады да кейде ашып, кейде жауып тастайды. Көк аспанды бір тынбастан хикметке толы жазып-сызып өшіріп отыратын жазу тақтасына яғни «ләух-ы махв уә исбатқа» айналдырады. Сондай-ақ, хашир мен қияметті еске түсіріп өте жарылқаушы, жомарт, әділ басқарушы Құдіретті ұлы Патшаның бұйрығымен желге мініп алады да өзімен бірге таудай алып жаңбыр қазыналарын жүктеп алып мұқтаж жерлерге жеткізеді. Құдды, шөліркеген жерді аяп көз жасын төгіп, гүл-шешекпен күлімсіретіп жайнатып жібергендей. Сонымен қатар, ауа-райының ыстықтығын реттеп салқындатады және су сепкіш сықылды бау-бақшаларға су себелеп жер жүзін жуып тазартып отырады.

Манағы ықыласты жолаушы өзінің ақылына салып былай деді: Мына жансыз, ақылы жоқ, әрдайым толқып тұратын, тұрақсыз, тоқындатып әрдайым қозғалыста болатын ауаны перде қылып, сыртқы себеп ретінде пайдаланып, хикметке толы, өте пайдалы, мейрімді де шебер жүз мыңдаған істерге, сый-сияпаттарға, медеттерге қарашы! Ол бізге мына іскер желдің яғни дамылсыз жұмыскердің өз бетімен әрекет етпейтінін дәлелдейді. Бұл, міндетті түрде Қадир (өте құдіреті күшті), Алим (бәрін білетін), Хаким (өте дана), Кәрим (аса жомарт) Әміршінің әмірімен әрекет ететініне дәлел. Бейне бір ауаның әрбір бөлшегі барлық жұмыстың көзін тауып, Әміршінің әр айтқанын түсінетін тілалғыш жауынгер сықылды ауа арқылы жүзеге асатын әрбір Раббани әмірді бұлжытпай орындайды. Сөйтіп, тірі жандардың тыныстауына, өмір сүруіне және өсімдіктердің тозаңдануына, өсіпөнуіне, тірілікке қажетті заттардың жеткізілуіне сондай-ақ, бұлттардың бір жерден екінші жерге көшіп, басқарылуына яғни жанармайсыз жүретін әлгі кемелердің саяхат етуіне әсіресе дыбыстардың, сымсыз телефон, телеграф, радио арқылы сөйлесушілердің дауыстарының тасымалдауына және осы тектес жалпыға ортақ күлли қызметтерінен басқа азот пен оттегі секілді қарапайым екі нәрседен тұратын ауаның зәррелері яғни ұсақ бөлшектері өзара қатты ұқсас бола тұра жер жүзінде жүз мыңдаған түрлі Раббани өнерлі істерде өте жүйелі түрде Иләһи хикмет тарапынан пайдаланып, іс-қызмет атқартылуда, деп түйді.

Енді, ол жаңбырға назар аударады. Қараса, жаңбырдың тамшысының санындай пайда бар екенін, түйіршіктерінің санына пара-пар Рахмани сәуле шуақтары бар екенін, ылғалдығы қанша болса сонша хикметтері бар екенін көрді. Әрі сол шырын әрі нәзік, берекелі тамшылардың жаратылысының кереметтігі сонша әсіресе, жаз кезінде жауатын ақ жауынның реттілігі мен тәртібі өте ғажап. Оларды жерге жібергенде өте жұмсақ түсетіні сонша жолда кездесетін жел, дауыл, үлкен құйындар олардың реттілігі мен тәртібін әсте бұзбайды. Жауын тамшыларын бір-біріне соқтырып, қосып зиянды түрге ендірмейді. Осы секілді көптеген хикметке толы істерге әсіресе, тіршілік иелеріне көп қызмет атқаратын қарапайым, жансыз, ақылсыз оттегі мен сутегі сықылды жай бір заттан жасалған мына су, жүз мыңдаған хикметті де ақылды әрі сан-алуан қызметтерге, өнерге жұмсалуда.

Демек, мына дене түріндегі рахымның дәл өзі болған жаңбыр, тек ғана Рахман-ы Рахимнің рахым толы ғайби қазынасында жасалады және жауып жатқанда

аятын көзге көрінетіндей бейнеде тәпсірлейді.

Иә, жоқтан және кенеттен таңғажайып түрде күннің күркіреген дауысы аспанды сөйлеткендей және жап-жарық нұрымен қараңғы кеңістікті жарықтандырады. Және таудай, үлкен мақтадай жұмсақ, іші тола қар мен су, бұршақ болған бұлттарды шоқ түскендей тұтандырып жібереді де осындай хикметке толы, ғажап жағдайымен жердегі басы салбырап жүрген бейқам адамдардың басын тоқпақпен

ұрғандай былай дейді: «Көтер басты! Өзін таныстырғысы келетін іскер әрі құдіреті шексіз Жаббардың таңғажайып істеріне қара! Сені сандалтып бос қоймағаны секілді бұл құбылыстар да өз бетінше босқа болып жатқан жоқ. Олардың әрқайсысы көптеген хикметке толы міндет атқарып зыр жүгіруде. Оларды Мүдәббир-і Хаким белгілі бір мақсатқа жұмсап, қызмет еткізіп отыр!» деп ескерту жасайды.

{(Ескерту): Бірінші мақамда баяндалған тәухидтің отыз үш мәртебесіне біршама түсініктеме жасамақ боп оқталып едім, жағдайым көтермей тек қысқаша айғақтарын және меалының аудармасын жазуға тура келді. Рисалей-Нұрдың отыз тіпті жүз рисалелерінде осы отыз үш мәртебе дәйекті түрде, сан-алуан бейнеде жеке-жеке баяндалғандықтан жан-жақты баяндауды соларға сілтеп отырмыз.}

Сонымен, әлгі ынталы жолаушы аспаннан манағы айтылған бұлттың бағындырылуы, желдің айдалуы, жаңбырдың жаудырылуы, аспан құбылыстарының реттелуі секілді мағыналарды қамтитын ақиқаттың жарқын әрі керемет шәһәдат-куәлігін өз құлағымен естіп, көзімен көрді де: «Әмәнтү билләһ» (Аллаһқа иман келтірдім) деді. Бірінші мақамның екінші мәртебесінде айтылған мына сөз осы жолаушының аспанға қатысты көргендерін білдіреді:

Енді, әлгі пікірімен саяхат етіп жүрген ойшыл жолаушыға жер шары хал тілімен яғни өзінің халымен былай дейді:

«Аспанда, ғарышта, ауа әлемінде не істеп жүрсің? Бері кел! Іздеп жүргеніңді мен тауып берейін. Сен менің атқарған міндеттеріме қара, мендегі жазылған парақтарды оқы!»

Сөзін тыңдап назарын салып қараса: Жер шары тартылыс күшіне тәуелді түрде шыр айналады. Оның екі түрлі әрекеті бар. Осылайша күн мен түннің, жыл он екі айдың ауысына себеп болатын шеңберді яғни ұлы махшар алаңының шекарасын сызып жүр. Ол, жүз мың түрлі тірі жандардың барлық ризық-несібелерін арқалап ғарыш теңізінде тепе-теңдігін сақтай отырып, жүйелі түрде жүзіп, Күнді айналып саяхаттап жүрген алып әрі бағынышты Раббани кеме тәрізді.

Енді, ол парақтарын аша бастайды. Қараса, әрбір беті мыңдаған аяттармен Раббысын таныстырады. Барлығын түгел оқуға уақыт

таба алмағандықтан бір ғана парағы саналатын тіршілік иелерінің көктемдегі жаратылуына, тіршілік етіп өзара үйлесімді басқарылуына назар аударды. Қараса, жүз мыңдаған түрдің сансыз тұлғаларының бейне, пішіндері қарапайым бір заттың ішінен өте керемет түрде рет-ретімен ашылуды және өте рахыммен өсіп-өнуде. Кейбір өсімдіктердің дәнектері ғажайып түрде қанат бітіп ұшу арқылы әр тарапқа тұқымын жаяды. Бәрі өте жүйелі түрде басқарылып, өте мейрімді қамқорлық жасалып, асыралып, сан-алуан, неше түрлі тәтті де дәмді ризықтармен қамтамасыз етілуде. Ол ризықтар жоқтан, құп-құрғақ топырақтан сондай-ақ, өзара өте ұқсас, айырмашылғы өте аз, сүйек секілді тұқым, тамырлар мен дән-дәнектерден және су тамшыларынан жасалады.

Әрбір көктем, алып вагон секілді ғайып қазынасынан жүз мың түрлі ризық, несібелер тиеліп, бүкіл жан-жануарларға жіберіледі. Әсіресе, ондай ризық салынған қапқа ұқсас кішкене төлдер мен нәрестелерге арналған, аналарының мейрім толы кеудесіне орналасқан, шекердей тәтті сүт торсықтарын жарату асқан мейрімділік пен қамқорлықты, шексіз даналық пен хикметті көрсетеді. Әрине, бұл Рахман-ы Рахимнің аса қамқор, тәрбиеші екенін, бұл оның жарылқауы мен рақымының бір ғана сәулесі.

Сонымен, осы тірі көктем парағы ұлы махшардың жүз мың үлгімысалдарын көрсету арқылы:

Міне, әлгі жолаушы жер шарының жиырмадан астам алып парақтарының бір ғана парағының жиырма бөлігінен бір ғана бөлігінің қысқаша куәлігін көрді. Осы және басқа да парақ пен бөліктерінің куәліктерін қамтитын және сол көргендерін мегзейтін Бірінші мақамның үшінші мәртебесінде былай делінген екен болатын:

Тіршілікке толы және әрдайым шайқалып, төгілуі және айналасын шайып кетуі немесе жерге сіңіп жоқ болып кетуі әбден мүмкін теңіздер, жер жүзін қамтып жатыр. Жер шарымен бірге өте жылдам түрде бір жылда жиырма бес мың жылдық қашықтықты шыр айналып жүрсе де әсте төгілмейді я шашылып кетпейді, тоғысып жатқан құмтопырақты жуып-шайып ағызып кетпейді. Демек, құдіреті күшті, ұлы біреудің әмірімен, оның күш-қуатымен орнығып тұр, әрі белгілі бағытта мөлшері сақталып әрекет етеді.

Енді, ол теңіздің ішіне үңіліп қарайды. Қараса, керемет әсем, көздің жауын алатындай жауһар тастарға толы. Одан басқа ішінде өмір сүретін мыңдаған түрлі тіршілік иелерінің қоректенуі мен басқарылуы сондай-ақ көбеюі мен өлуі жүйелі түрде жүзе асады. Шынымен де қарапайым құм мен ащы судан ризық, несібелерінің кереметтігі сонша бұл оқиға анық түрде Қадир-ы Зүлжәлал, Рахим-ы Зүлжәмал Аллаһтың басқаруы, Соның асырап жатқаны көрініп тұр.

Сосын, әлгі жолаушы өзендерге назар аударады. Қараса, олардың пайдасы мен атқарар міндеттері және кіріс-шығыстары өте хикметпен, мейрімді түрде жүзеге асатыны сонша, бүкіл көл мен бұлақтар, сарқырамалар мен үлкен өзендер Рахман-ы Зүлжәлал-і уәл Икрам Аллаһтың рақым қазынасынан бастау алып, ағып жатқаны анық түрде байқалады. Тіпті, керемет жинақы әрі ғажайып ағатыны сонша "Төрт өзеннің бастауы жұмақта!" деген риуаят бар. Яғни, олар сыртқы себептерден тыс, өте ғажап болғандықтан мағынауи жәннаттың қазынасынан алынып, тек ғайби әрі таусылмайтын бұлақтың нұрынан ағып жатыр деген мағынада айтылған.

Мысалы, Мысырдың шөлейт, сахарасын жер жәннатына айналдырған мүбәрак Ніл өзені, оңтүстік тарапындағы «Жәбәл-і Қамар» деп аталатын бір таудан шығып, шағын бір теңіз сықылды таусылмай тынбастан ағып жатыр. Алты айда аққан суын тау қылып жинаса және мұзға айналса әлгі таудан әлдеқайда үлкен болып асып кетер еді. Алайда, таудан оған арналған жер мен су қоймасы өте аз яғни алтыдан бір бөлігін де құрамайды. Ал, орнын толтыратын жауын-шашын болса әлгі ауа-райы ыстық жерде өте сирек болады және құрғап тұратын топырағы да жауған жаңбырды тез сіңіріп алатындықтан өте аз жиналатын жауын әлбетте, ондай кең көлемді тепе-теңдігін сақтай алмасы хақ. Сондықтан, әлгі Мүбәрак Ніл өзені әдеттен тыс ғайби жұмақтан бастау алады деген риуаят өте тамаша әрі терең мағыналы ақиқат.

Енді, әлгі пікірімен саяхат етіп жүрген жолаушыны таулар мен сахаралар шақырып: «Біздің де парақтарымызды оқы!» - дейді. Қараса, таулардың күлли яғни жалпыға ортақ қызметтері мен атқарар міндеттері таңғаларлық орасан әрі хикметке толы зор. Мәселен, Аллаһтың әмірімен таулардың жерден дүмпіп шығуы және жер асты құбылыстардың салдарынан пайда болатын қысымды, ашу-ызасын шығарып жіберіп тынышталдыруы сондай-ақ, жанар таулардың атқылауы нәтижесінде тыныс алып осылайша қауіпті сілкіністерден, зиянды зілзәладан құтылып тұрғындарының мазасын алмай жер өзінің шыр айналу міндетін толық атқаруы керемет құбылыс.

Демек, кемелерді ауып кетпей тепе-теңдігін сақтау мақсатында үстіне тіректер орнатылатыны секілді, таулар да жер атты кемеге осындай қазынаға толы тіректер қызметін атқаратынын Құран-ы Мұғжиз-ул Баян

деген аяттарымен бұйырады.

Әрі, таулардың іші тірі жандарға қажетті сан-алуан заттарға, пайдалы кендерге, минералдық суларға, зат қоймаларға, дәрідәрмектерге, шикі заттарға толы. «Бұлар аса хикметпен алдын ала ұйымдастырылып, мұқият жүйелі түрде жиналып қойылған. Әлбетте, олар құдіреті шексіз Қадирдің, хикметіне шек жоқ Хакимнің қазыналары, қойма-байлықтары және қызметкерлері екенін дәлелдейді» деп түсінді.

Міне, осы мағынаны білдірмек мақсатында бірінші мақамның бесінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, әлгі жолаушы тауда, сахарада ойша кезіп жүргенде оған ағаштар мен өсімдіктер әлемі ашылып ішке кіруге шақырды. «Келіңіз, біздің ауылды да аралап, жазуларымызды да оқыңыз!» деді. Ол да ішке еніп қарап еді;

Олар өте керемет әрі көз тартар сұлу «тәухид», "тәхлил" мәжілісін жасап, өзара зікір мен шүкір алқасын құрғандай. Өсімдік пен ағаштардың барлық түрлері жиналып бір ауыздан: «Лә иләһә илләллаһ» дейтін халде. Өйткені, жеміс ағаштары мен өсімдіктер жаппай өлшемді жапырақтарының тілдерімен сондай-ақ, әдемі де көркем, ұйқасымды гүл шешектерінің сөздерімен және тәртіпті де өткір, шешен жемістерінің кәлималарымен, барлығы бірге Раббысын "тәсбих" қылып куәлік етеді және «Лә иләһә илләһу» дейді. Мұны дәлелдеп растайтын үш күлли, алып ақиқат бар екенін көрді.

Біріншісі: Олардың әрқайсысында өте анық түрде әдейілеп жасалатын «нығметке бөлеу», "сыйлық беру", "ерікті түрде жарылқау" және "өзіне қарыздар ету" мағынасы мен ақиқаты байқалады. Сонымен қатар бұл мағына барлығында жаппай күннің сәулесіндей жарқын түрде көрінеді.

Екіншісі: Кездейсоқтық әсте мүмкін емес, әдейілеп және хикметпен жасалған өзгешелік, бір-бірінен айырмашылық және ерікпен ғана болатын мейрімге толы әдемілеу, суреттеу мағынасы және ақиқаты әлгі шексіз түрлерде және жеке-жеке тұлғаларында ап-анық көрінеді. Бұл әрине, бір Сани-ы Хакимнің ісі, оның нақышы екені белгілі.

Үшіншісі: Әлгі сансыз жаратылыстың жүз мыңдаған түрлі, саналуан бейнедегі, шексіз пішіндегі суреттерінің өте тәртіпті де өлшемді әрі сұлу түрде шектеулі де санаулы әрі өзара тең және қарапайым да жансыз, бір-бірінен айнымайтын немесе азғана айырмасы бар, тым шатасып жататын дән-дәнектерден манағы екі жүз мың түрдің бірбірінен өзгеше, ретті де бөлек әрі өлшемді де тірі әрі хикметті де еш қатесіз түрде барлығының жеке-жеке сурет-пішіндерінің ашылуы таңғажайып ақиқат. Бұл аспандағы Күннен де жарқын ақиқат. Және

Міне, осы аталған ақиқаттар мен куәліктерді білдірмек мағынасында бірінші мақамның алтыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, пікірімен саяхат қылып жүрген әлгі іздемпаз және жетілген сайын зауқы мен ынтасы артқан манағы жолаушы, көктем баубақшасынан көктемдей үлкен мағрифат, Иман шоқ гүлін алып келе жатқанда оның ақиқатшыл ақылына, мағрифатқа құштар пікіріне хайуанат және құстар әлемінің есігі ашылды. Оны қиқулаған жүз мың түрлі дауыспен, сан-алуан тілдерімен ішке енуін өтініп, "төрлетіңіз!" деді. Ол да ішке кіріп сондағы көргені:

Біріншісі: Ешбір тұрғыдан кездейсоқтыққа, соқыр қуатқа және меңіреу табиғатқа тапсыруға келмейтін, жоқтан бар қылу, хикметпен, шебер түрде әдейілеп, таңғажайып бейнеде біле тұра жарату, сондайақ, жиырма жағымен ілім мен хикметті, "ирадені" (қалау-ерік) көрсететін "рух беру", "тірілту" ақиқаты. Бұл ақиқат әлемде қанша тірі жан болса сонша куәгері, растаушысы бар бұлтартпас айғақ ретінде Зат-ы Хаи-ы Қаюмның сөзсіз бар екеніне, оның жеті сипатына және жалғыз екеніне куәлік етеді.

Екіншісі: Әлгі сансыз жаратылыс бір-бірінен кескіндері әртүрлі, пішіндері сан-алуан, салмақ мөлшері түрлі-түрлі, түр ерекшеліктері тәртіп жағынан өзара өзгешеленген және бәрі әшекейлене суреттелген қалыпта. Міне, бұл қуатты да алып ақиқат. Бұл Қадир-ы Күлли Шей уә Алим-ы Күлли Шей Аллаһтан басқа ешбір себеп мұндай жан-жақты таңғажайып хикметке толы ауқымды іске әсте араласа алмайтынын, ешбір тұрғыдан әсер ете алмайтынын, мүлдем мүмкін еместігін көрсетеді.

Үшіншісі: Өзара тең және бір-бірінен айнымайтын немесе азғана айырмасы бар, өте ұқсас шектеулі де мәлім жұмыртқалардан, жұмыртқашықтардан, сондай-ақ "нүтфә" деп аталатын аталық су тамшыларынан әлгі шексіз жануарлардың сан-алуан бейнеде және әрбірін хикметке толы мұғжиза қылып керемет суреттерін өте ретті әрі тең жағдайда, еш қатесіз толық түрде ашу, бұл сондай жарқын ақиқат, мұны қанша хайуандар болса сонша дәлел ретінде оны растап, бекіте түседі әрі нұрландырады.

Сосын, әлгі ойшыл жолаушы Мағрифатуллаһтың толып жатқан мәртебелерінен өтіп, әрі қарай даму үшін және шексіз зауық пен нұрларына терең шомуы үшін адамзат әлеміне енгісі келді. Сол кезде оны әнбиялар шақырды, ол ішке еніп, көргені:

Қараса, мәшһүр адамдардың ең абыройлы да атақтысы болған манағы ұзтаздардың әрқайсысы әлемдердің Иесі тарапынан берілетін және қабыл болғанына дәлел болып табылатын мұғжизалар көрсеткен. Соның саясында айтқан хабарларына сенім пайда болып халық арасынан үлкен жамағат, бір топ кісі оларға үммет болып мақұлдаған, иман келтірген. Енді ол сол жүз мыңдаған адал да ықыласты жандардың жұмыла әрі бір ауыздан қарар беріп, бекіткен ақиқат қаншалықты қуатты әрі шүбәсіз, нақты екенін аңғарды. Және осындай қуатты да шыншыл хабаршылардың сансыз мұғжизаларға сүйене отырып айтқан ақиқатын жоққа шығарып сенбеген кәпірлер қатты қателесіп, ауыр қылмыс жасап отырғандарын және соңында мәңгі азапқа лайық болатындығын түсінді. Ал оларға сеніп иман келтіргендер қаншалықты ақиқатшыл, жөні түзу адамдар екендігін

білді. Сөйтіп, оған қасиетті иманның тағы бір мәртебесі ашылды.

Иә, тарихта Әнбияны (ғаләйһиссалам) Аллаһ тарапынан іс жүзінде растау болып саналатын қыруар мұғжизалар болғаны рас. Олардың шыншыл екенін айғақтайтын тағы бір нәрсе, қарсы дұшпандары аспани апаттарға ұшыраған. Сондай-ақ, әнбияның хақ екендерін растайтын жеке басының кемелдіктері, сондай-ақ, ақиқатқа толы тәлім-тәрбиесі, тура екендерін көрсететін мықты имандары және толық ықыластары, жанкештіліктері және қолдарындағы киелі кітап пен парақтары және олардың хақ, тура жолда екендерін көрсететін тағы бір нәрсе олардың артынан еріп кемелденген, хақ пен ақиқатқа жеткен сансыз шәкірттері. Міне, мұны есептемегеннің өзінде олар өзара болымды мәселеге келгенде жұмылып, бір ауыздан бірін-бірі қуаттап, ынтымақ танытуы жойқын қуат, бұлтартпас айғақ болып табылады. Оған дүниеде ешбір күш қарсы төтеп бере алмайды. Ол туралы ешқандай күмән, күдік болмауы тиіс. Иман шарттарының ішінде барлық Пайғамбарларға (ғаләйһиссалам) сенудің болуы мұның артында орасан зор қуат жатқанын көрсететінін аңғартады. Олардың дәрістерінен иман фейізін алды. Міне, осы жолаушының аталмыш дәрісін білдіру мағынасында бірінші мақамның сегізінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын иманның қуатымен ақиқаттың тәтті зауықын алған әлгі жолаушы-тәліп, пайғамбарлардың (ғаләйһиссалам) мәжілісінен келе жатып ғұламалардың дәрісханасына жолықты. Олар ғылыми түрде, бұлтартпас дәлелдерге сүйеніп әнбияның (ғаләйһиссалам) көтерген мәселелерінің хақ екенін дәлелдеген. «Асфия», "сыддық" деп аталатын олар, «мутәбаххир», "мужтахид", "мухаққиқ" яғни олар ілім дариясына терең бойлап, әдбен көз жеткізген жандар. Міне, енді олар өздерінің дәрісханасына шақырды. Оның дәрісханаға кіріп, сондағы көргені:

Мыңдаған зерек және жүз мыңдаған талғампаз әрі жоғары мәртебелі зерттеуші ғалым-ғұламалар шүбәсіз терең де күрделі зерттеудің нәтижесінде ең бірінші Аллаһтың сөзсіз бар екені және Оның жалғыздығы жайлы дәйекті имани мәселелерді көтеріп, оны айғақтап жатыр.

Иә, әртүрлі бейімділікте, ұстанған жолдары да бөлек бола тұра иманның шарттары мен негіздеріне келгенде барлығы бір тоқтамға келуі және әрқайсысының қуатты да нақты айғақтарға сүйенуі, бұл да өзіндік бір айғақ. Оларға қарсы шығып дауласу үшін олардың барлығы бас қосқанда ортаға шығатын зеректік пен ой-өрістеріне тең келерлік зеректік пен үстем түсетін пікір қажет және күллі айғақтарынан асып кететін бір айғақ керек. Әйтпесе, жоққа шығарушылар тек өздерінің надандығынан, сенбеуінен және дәлелденбейтін болымсыз нәрсеге қырсығып, көзін тарс жұму арқылы ғана дауласа алады. Ал, күндіз көзін жұмған адам тек өзіне ғана түн жасайды.

Бұл саяхатшы осы керемет әрі зәулім дәрісханада әлгіндей қадірлі де ғалым ұстаздардың шашқан нұрлары мың жылдан астам уақыт жер шарының жартысын жарықтандырып келгенін білді. Бойын рухани күш билеп, мағынауи қуаты тасығаны сонша дүниедегі бүкіл кәпірлер бірігіп тиіссе әсте жолдан тайдыра алмас еді. Міне, біздің жолаушымыздың осы дәрісханадан алған сабағына қысқа ишара ретінде бірінші мақамның тоғызыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, иманы бүршік ашып одан әрі қуаттанған сайын және "ғылм-әл яқин" дәрежесінен «айн-әл яқин» дәрежесіне көтерілгенде болатын нұр мен зауыққа құштар әлгі ойшыл жолаушы медреседен келе жатып сансыз кішкене зікірханаларға және "завиялардың" саясында ауқымы кеңіп, өріс алған фәйізге толы нұрлы да алып зікірханаға, «иршадгахқа» яғни тәрбие орындарына ат басын бұрды. Ол жерде Мұхаммеди (с.а.у.) сара жолда жүрген және Ахмеди (с.а.у.) миғражды паналап ақиқатқа ұмтылған, хаққа қолы жеткен, "айнәляқин" дәрежесіне көтерілген мыңдаған, миллиондаған жоғары мәртебелі муршидтер, ірі тұлға ұстаздар мұны дергахтарына, мекен жайларына шақырды. Кіріп көріп еді;

Әлгі «әһл-и кәшф уә кәрамат» ұстаздар өздерінің көріпбілгендеріне және кәраматтарына сүйеніп бір ауыздан: (Лә иләһә илләһу) деп «уахдетті», Аллаһтың "вужуб-ы вужудын" яғни сөзсіз бар әрі біреу екенін әлемге паш етіп жар салып жатқанын сондайақ, Күнді өз сәулесіндегі жеті реңімен тану секілді, жетпіс реңімен

тіпті, көркем есімдерімен Шәмс-и Әзәлидің сәулесінен шашыраған сан-алуан нұрлы түстерге боялған, жалт-жұлт еткен сансыз түрлі реңгі бар және неше түрлі ақиқатқа бастар тариқаттар құрған, тура жолға апарар сан-алуан ережелер ұстанған әлгіндей қасиетті ұстаздар мен нұрлы ариф-әулиелердің жұмыла растаған ақиқаты өте анық та қанық және орасан зор маңызды екенін көрді. Әнбияның (ғаләйһиссалам) бір ауыздан, асфияның ортақтаса, әулиенің өзара сәйкес қаулы-шешімдері және осы үш топтың бәрі бірігіп ұйымдасуы Күнді көрсететін күндіздің жарығынан әлдеқайда жарқын екеніне көзі жетті. Сонымен, бұл қонақтың зікірханадан алған фейіз-нұрға қысқа ишара ретінде бірінші мақамның оныншы мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, кемелденудің басты себебі, қозғаушы күші тіпті барлық кемелдіктің көзі, бұлағы және Аллаһқа иманнан туындайтын және Оны танудан пайда болатын «Мухабетуллаһ» екенін яғни Жаратқанды жаннан жақсы көру екенін түсінген әлгі дүние жолаушысы жантәнімен, бүкіл сезімдерімен иманын қуаттауға, мағрифат дәрежесін одан әрі арттыруға ниеттеніп басын көтерді де аспанға қарады. Өзінің ақыл-ойына былай деді:

Әлемде ең қымбат нәрсе тіршілік екені рас. Болмыс атаулы тіршілікке қызмет етеді және тірі жандардың ішінде ең құндысы рух иелері. Ал, рух иелерінің ең маңыздысы сана иелері. Осы маңыздылығына орай жер шары тірі жандарды әрдайым көбейту үшін жыл сайын, ғасыр сайын бірде толып бірде босайды. Олай болса міндетті түрде мына керемет әрі әсем аспанның да өзіне тән тұрғындары, мекендейтін халқы, тірі жандары, рух иелері, саналы мақұлықтары болмақ. Бұрыңғы заманнан бері періштелерді көру, олармен сөйлесу уақиғалары болғаны анық, ол сенімді жолдармен бізге жеткен. Атап айтсақ, Хазіреті Жәбрейіл періште Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) құзырына келіп сөйлескен, оған сахабалар да куә болған.

Сонда жолаушы: «Шіркін! Мен де аспан халқымен көріссем, олар не дейтінін білсем ғой! Өйткені, әлемнің Жаратушысы туралы тұщымды сөз солардан шықса керек!» деп, армандап

тұрғанда кенет аспани бір дауыс естілді: "Сен бізбен көрісіп, дәріс тыңдағың келетін рас болса, мынаны білген жөн! Ең бірінші, Хазіреті Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) және Қасиетті Құранға сондайақ, барлық пайғамбарларға біз арқылы келген имани мәселелерге әу баста біз иман келтірген едік. Адамдарға көрінген және біздің жынысымыздан болған күллі игі әруақтар, бәрі жұмыла Жаратқанның сөзсіз болмысына, Оның бір екеніне және көркем киелі сипаттарына куәлік етіп, бірін-бірі растайтындай үйлесімді түрде ақпарат берген біз болатынбыз. Ол сансыз ақпараттың өзара сәйкес болуы, үйлесімділігі саған Айдай анық дәлел және әрі қарай жөн сілтейді. Мұны естіген жолаушының иманының нұры одан бетер жарқырап сала берді. Дереу жерден көкке самғап ұшқысы келіп кетті. Бұл туралы, Бірінші мақамның он бірінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Енді, әлгі құмарпаз әрі ынталы жолаушы «шәһәдат» әлемін яғни көзге көрінетін мына заттық әлемнің және ондағы белгілі заттардың тілдерінен, олардың хал-жағдайларынан сабақ алғаннан кейін: "Ғайып әлемін, берзах яғни қабір әлемін, о дүниені де зерттеп шолу керек. Ол жақтан да ақиқат іздейін, не дейді екен?" деп ойлады. Сол кезде оған әрбір топ адамдарда болатын, әлемнің жемісі саналатын, адамзаттың дәнегі түріндегі және өзі кішкене бола тұра мағына жағынан ғалам секілді кеңейіп, қанаттары ашыла беретін «мұстақим әрі мүнәууәр» (тура жолдағы нұрланған) ақылдар мен "сәлим" (таза, аман) нұрлы жүректердің қақпасы ашылды. Қараса, Ол екеуі ғайып әлемі мен шәһәдат әлемінің ортасына орналасқан адами перделер болып табылады. Екі әлемнің өзара байланысы, қарымқатынастары адам үшін сол жерде жүзеге асады екен. Сондықтан, жолаушы ақылы мен жүрегіне былай деді: «Бері келіңдер! Сендердің қақпаларыңнан ақиқатқа апаратын жол әлдеқайда төте. Бұл жолы біз өткен жолдағылардың айтқанынан дәріс алғандай емес иман тұрғысынан ақыл мен жүректің қосындысынан, олардың хал-жағдайынан, түрлерінен ғибрат алып, ой жүгіртуге тырысамыз!» деді де ішіне үңілді.

Бейімділіктері әртүрлі, жолдары да бір-бірінен ұзақ, мүлдем ұқсамайтын барлық тура бағыттағы нұрлы ақыл иелері иман мен тәухид тұрғысында бір сап болып, тамыры терең нанымдары өзара ұштасып сәйкес келуі және ризашыл қанағаттары мен анық көзқарастары, берген қарарлары өзара үйлесіп бір арнаға тоғысуы, әсте өзгермейтін бір ақиқатқа тіреліп, тамырлары жұлынбайтындай мықты бір негізге сүйенгендіктен ғой. Олай болса бұлардың иман тұрғысынан және Аллаһтың болмысы мен "тәухид ұғымы жағынан осылай ұжымдасуы, бірлесуі міне бұл әсте үзілмейтін нұрлы шынжыр және ақиқатқа апарар даңғыл жол, сол әлемге ашылған қақпа болып табылады.

Әрі станған жолдары бөлек-бөлек, тұтынатын негіздері әрқалай, тіпті бір-бірінен алыс, мүлдем ұқсамайтын әлгі жаппай дерлік "сәлим" ақылдар мен нұрлы жүректердің иман шарттарына келгенде өзара бірігуі және қанағаттанған түрде, өзара жақындасып бірінбірі тартуы, ақиқатты көруі, тылсым сырларды ашуы әрі бір-біріне сәйкестігі, тәухид мәселесінде өзара үйлесімді ойлары, бір жерден шығуы әрине, ақиқатқа бағытталған және соған жеткізетін және өзара ұқсас мына кішкене Раббани «мағрифат ғаршы» саналатын ауқымы кең, аса күрделі және әрқайсысы жеке-жеке «Самедтің» айнасы болып табылатын жүректер, ақиқат күніне тура ашылған терезелер болып саналады. Ал олардың барлығын қоссаң Күнге айна болып шағылыстыратын үлкен теңіз сықылды алып айна қызметін атқарады. Міне, бұлардың яғни барлық ақылдар мен жүректердің Аллаһтың «уджудына», "уахдетіне" келгенде бірлесуі, топ болып ұжжымдасуы әлбетте, бізге әсте адаспайтын, адастырмайтын керемет жетекші, ұлы жетекші, бұлтарпас дәлел боп табылады. Өйткені, осыншама толассыз әрі тереңге бойлаған, мұнша алып әрі өткір назарлардың барлығын ақиқаттан өзге бос ой, шындыққа жанаспайтын құр бос пікір, негізі жоқ бір сипат жаппай алдатып, шатастыруы әсте мүмкін емес, оған сену ешбір ақылға қонбайды. Мұндайды мүмкін дейтін қисық ой мен шірік пікірге бүкіл әлемді жоққа шығаратын ақымақ софестаилар (скептиктер) да риза болмай, ондай ақылдан ала тонын ала қашар. Мұны түсінген жолаушымыз өз ақыл-ойы мен көңілін пайдаланып:

«Әмәнтү Биллаһ» (Аллаһқа сендім!) деді. Міне, бұл жолаушының «мұстақим» ақылдар мен «мүнәууәр» жүректерден алған имани мағрифат дәрісіне қысқаша ишара ретінде бірінші мақамның он үшінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, ғайып әлеміне жақыннан қарап, ақыл-ойымен саяхаттап жүрген әлгі жолаушы: «Апырым-ай, ғайып әлемі бұл туралы не дейді екен?» деп қызыға әлгі есікті пікірімен қақты. Яғни, мына заттық «шәһәдат» әлемінің өзінде мұншама сұлу әрі көркем, шебер жаратылған нәрселер арқылы өзін таныстырғысы келетін және мұншама тәтті де әсем толассыз нығметтермен өзін жақсы көргенді қалайтын және мұншама мұғжизалы да шебер істерімен өзінің құпия кемелдігін білдіргісі келетін және мұнысын сөзбен жеткізуден әлдеқайда ашық әрі түсінікті түрде іспен көрсеткен, халжағдаймен жеткізген Құдіреттің, ғайып пердесінің артында бар екені сөзсіз. Әлбетте, әрі оған еш күмән жоқ әлгі құдрет іс жүзінде әрі хал-жағдаймен мұратын білдіргені секілді сөзбен де сөйлемдермен де жеткізіп, өзін таныстырады, жақсы көргізеді. Олай болса ғайып әлемі тұрғысынан Оны, Оның нұр-сәулелері арқылы көріп тануға тырысалық! деді. Ойша ішке еніп, ақыл көзімен қарап еді:

Өте жойқын түрде өзінің бар екенін көрсететін уахилардың ақиқаты ғайып әлемінің әр тарапын жайлап өз үкімін жүргізіп тұрғанын көрді. Ғаламның, жалпы жаратылыстың шәһәдаттарынан әлдеқайда қуатты тәухид жайлы, Аллаһтың бір екені туралы хабар Аллам-үл Ғуюб тарапынан уахи мен илһам арқылы келіп, білдіріліп жатады. Аллаһ Тағала өзінің бар әрі жалғыз екенін тек жаратылыс арқылы білідіріп қана қоймайды яғни олардың куәліктерімен шектелмейді. Ол өзіне лайық әзәли, мәңгі таусылмайтын сөзімен де жеткізеді. Барлық жерде өзінің ілімі мен құдіреті әзір-назыр Жаббардың сөзі де шексіз болмақ. Сөздерінің мағынасы оның өзін таныстыратыны секілді сөйлеу арқылы да өзінің сипаттарын таныстырады.

Иә, жүз мың Пайғамбардың (ғаләйһиссалам) нақты хабарлары, олардың ақпараттары Иләһи уахиға сүйену тұрғысынан бәрі бір жерден шығып, үйлесім табуы сондай-ақ, адамзаттың басым көпшілігі мойындап оларға жетекші әрі өнеге әрі уахимен келген және уахи екені дәлелденген киелі кітаптар мен аспани парақтардың дәлелдеуімен, мұғжизалар арқылы расталған уахидың ақиқат екенін, анық болғандығын білді. Әрі уахидың ақиқаты, мән-мағынасы қасиетті бес ақиқатты білдіретінін аңғарды:

Екіншісі: Өзін таныстыру үшін ғаламды мұнша шексіз шығындар жұмсап, керемет таңғажайыптарға толы жаратқан және мыңдаған тілдермен өзінің кемелдігін паш еткен Құдрет, әлбетте өзінің сөздерімен де өзін таныстырмақ.

Үшіншісі: Жаратылыстың ең таңдаулысы және аса мұқтажы және өте нәзік әрі ең құштары болып табылатын нағыз адамдардың мінәжаттарына, риза болып жасаған шүкірлеріне іс жүзінде жауап бергені секілді сөзімен де жауап беруі жарату ісінің талабы.

Төртіншісі: Ілім мен тіршіліктің зор талабы және жарқын көрінісі болып табылатын "мукалеме" яғни сөйлеу сипаты, әлбетте ілімі шексіз, мәңгі тірі біреуде зор ауқымды әрі мәңгі бақи түрде болуы шарт.

Бесіншісі: Өте сүйкімді және жақсы көруге лайық әрі сүйенішке аса мұқтаж және өзін Жаратқан иесін табуға ынтық әрі жаратылысы пақыр әрі әлсіз пенделерін осылай әлжуаз, құштар, пақыр, мұқтаж және келешекті уайымдайтын әрі жүрегіне махаббат пен құштарлықты берген Құдірет, әлбетте өзінің бар екенін оларға сөйлеу арқылы хабарлауы білдіреді, бұл улухиетінің талабы.

Міне, жоғарыда аталған «тәнәззүл-ү Иләһи», "тағарруф-ы Раббани", "мукабеле-и Рахмани", "мукалеме-и Сүбхани" және «ишар-ы Самедани» ақиқаттарын қамтитын аспани уахилердің барлығы тоғысып, ұйымдаса Уажиб-үл Ужуд Аллаһтың болмысын, Оның ужудын, уахдетін дәлелдеуі, міне бұл сондай қуатты айғақ ол, күндізгі Күннің жарығы қалай Күннің бар екеніне дәлел болса, тіпті одан да қуатты дәлел, деп түйді.

Енді ол «илһамдар» дейтін нәрсеге назарын аударды. Қараса, «садық илһамдар» яғни шын аяндар бір жағынан уахиге ұқсас әрі ол да Раббани мукәлеме яғни Аллаһтың сөйлеуі. Дегенмен, уахидан екі айырмашылығы бар.

Бірінші айырмашылығы: Илһамнан әлдеқайда жоғары уахидің көпшілігі делдал арқылы яғни періште арқылы, ал илһамның көбісі делдалсыз, тікелей келеді. Мәселен, бір падишаһтың екі түрлі сөйлеуі, халқына екі түрлі үндеуі, әмірлері болады.

Біреуі: лы салтанаты мен жалпылай үстемдігі тұрғысынан өзіне жақын бір шабарман елшісін бір әкімге жолдайды. Үстем билігінің айбындылығын және әмірінің маңыздылығын көрсету үшін кейде әлгі елшімен бірге үлкен жиналыс жасап барып, сосын әмір-жолдауы оқылады, үндеу жеткізіледі.

Екіншісі: Патшалық атымен емес, ұлы сұлтандық жағымен емес, жеке өз атынан, жеке бір мәселе үшін, өзара бір мәміле қылып жеке бір қызметшісімен немесе қарапайым халқымен және арнайы телефонымен сөйлеседі.

Сол секілді, Әзәли Падишаһ, патшалардың патшасы Аллаһтың бүкіл әлемнің Раббысы атымен және ғаламның жаратушысы жағымен, уахи арқылы және уахидің қызметін атқаратын ауқымды илһамдар арқылы сөйлеуі бар. Сонымен қатар, әрбір тұлғаның, әрбір тірі жанның Раббысы, Халиқы (Жаратушысы) болу жағымен жекежеке бірақ перделердің артынан олардың қабілетіне қарай өзіндік сөйлеуі бар.

Екінші айырмашылғы: Уахи еш көлеңкесіз, сап, әрі ерекше тұлғаларға тән. Илһам болса көлеңке тұстарымен қатар реңдер араласады әрі жалпыға ортақ болады. Атап айтсақ, періште илһамы, адам илһамы, хайуан илһамы болып көп түрлерімен бірге теңіздердің тамшылары санындай Раббани сөздердің көбейіп арта беруіне ұйытқы болатындай сансыз. Жолаушы:

деген аяттың бір тұсын тәпсірлейтінін түсінді.

Сосын, илһамның мәнісіне, хикметіне, оның шәһәдатына яғни Жаратқанның бар екеніне қалай куәлік ететініне қарады. Қараса, мәнісі, хикметі және нәтижесі төрт нұрдан тұрады екен.

Біріншсі: "Тәуәддүд-і Иләһи" дейтін өзін пенделеріне іс жүзінде жақсы көргізгені секілді сөзбен, құзырмен және сұхбатпен де өзін жақсы көргізеді. Бұл "уәдудиеттің", "рахманиеттің" талабы.

Екіншісі: Құлдарының дұға-тілектеріне іспен жауап бергені секілді сөйлеу арқылы перделердің артынан жауап береді. Бұл оның "рахимиетінің" талабы.

Үшіншісі: Ауыр қиыншылықтарға, бәлелерге ұшыраған пенделерінің көмек сұраған дұғаларына, жылап-сықтаған өтініштілектеріне іс жүзінде медет бергені секілді белгілі мағынада сөйлеуі боп табылатын илһаммен яғни аян беру арқылы да жәрдем етуі Рубубиетінің талабы.

Төртіншісі: Өте әлсіз, тым әлжуаз, аса пақыр әрі мұқтаж және өзінің иесін, қамқоршысын, басқарушысын, сақтаушысын таныптабуға өте мұқтаж әрі құштар саналы пенделеріне өзінің болмысын, құзырын, сақтаушы екенін іс жүзінде сездіргені секілді белгілі бір мағынада сөйлеуі боп саналатын кейбір дұрыс илһамдар (аян) пердесінің артынан, әркімге бөлек-бөлек әрқайсысының қабілетіне қарай қалб телефоны арқылы сөйлесіп өзінің бар екенін сездіруі, құзырына алуы «Улухиет» мейрімінің, "Рубубиет" рахметінің сөзсіз, шартты талабы деп түсінді.

Сосын, илһамның қалай куәлік ететініне назар аударды. Мәселен, Күнді егер тірі әрі санасы бар деп ойлап, оның жеті түсті реңгі жеті сипаты десек, ол кезде жарығындағы сәулелерімен белгілі бір мағынада сөйлер еді. Осылайша, оның мысалы, шағылыс сәулесі жылтырақ нәрселерден табылары және әрбір айнамен, кезкелген жылтырақ нәрсемен және шыны сынықтарымен, су бетіндегі көпіршіктермен, тамшылармен тіпті мөлдір зерре бөлшектермен әрқайсының қабілетіне қарай белгілі мағынада сөйлесіп, олардың сұрағанына жауап берер еді. Және олардың барлығы Күннің бар екеніне куәлік етіп, бір іс бір іске кедергі болмай, біреуімен сөйлесуі басқасымен сөйлесуіне кедергі туғызбайды. Мұны көзбен де көруге болатыны секілді Әзәл мен Әбәдтің Зүлжәлал сұлтаны, жаратылыс атаулының Зүлжәмал жаратушысы Шәмс-і Сәрмәди Аллаһтың сөйлеуі де оның ілімі мен құдіреті секілді күлли, жалпыға ортақ, барлығын қамтиды. Осылайша әрбір нәрсенің қабілетіне қарай әсер етіп, мәміле жасайды. Бір сұрақ басқа сұраққа, бір іс басқа бір іске, бір үндеу басқа бір үндеуге кедергі болмай, әсте араласып мүлдем

шатаспас еді. Бұл түсінікті жәйт. Міне, осы барлық шағылыстар, сәуле-көріністер, сөйлеу мен илһамдар жеке-жеке және ұйымдасқан түрде әлгі Әзәли Шәмсі Аллаһтың құзырын көрсетіп, Оның сөзсіз бар екенін әрі жалғыз, дара Уахид, Әхад екенін дәлелдейді, куәлік етеді. Мұны жолаушы «айнәляқынге» жақын "ғылмәляқын" түрде яғни анық-қанық көрді. Сонымен, біздің құмарпаз қонағымыздың ғайып әлемінен алған мағрифат дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он төртінші және он бесінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, манағы жолаушы өзінің ақылына былай деді: Менің ғаламдағы жаратылыс арқылы Жаратқан Иемді іздеп жүргенім рас. Олай болса бәрінен бұрын осы жаратылыстың ең мәшһүры тіпті дұшпандарының өзі оның кәміл, ұлы қолбасшы, жоғары мәртебелі, тілге шешен, сөзі маржан, ақылды данышпан екенін мойындаған және он төрт ғасырды адамгершілігімен, қымбат қасиеттерімен, Құранымен нұрландырған араб Мұхаммедті (ғаләйһиссалату уәссалам) зиярат етіп, іздегенімді сол Кісіден (с.а.у.) сұрау үшін оның бақыт ғасырына бірге барайық деп, ақылымен бірге ол өмір сүрген ғасырға аттанды. Қараса, ол ғасыр шынымен де әлгі ардақты Кісінің (с.а.у.) саясында адамзаттың ең бақытты кезеңі болған екен. Өйткені, әкелген нұры арқылы өте жабайы, мүлдем сауатсыз надан халықты қысқа мерзімде дүниеге танымал, ел басқаратын білікті би, дипломат, қоғам қайраткері дәрежесіне көтерді.

Әрі ақылына былай деді: «Біз бәрінен бұрын осы керемет Кісінің (с.а.у.) аз да болса қадір қасиетін, айтқан сөздерінің ақиқат екенін, берген ақпаратының рас екенін біліп алуымыз керек, сосын барып одан Жаратушы Иемізді сұрайық!» деп оны жақыннан тануға кірісті. Көзі жеткен көптеген анық дәлелдерден әзірге "тоғыз ауқымды айғаққа" жеке-жеке бірақ қысқа ишара етілмек.

Біріншісі: Бұл кісінің бойында көркем мінез, ізгі қасиетке тұнып тұр, мұны тіпті дұшпандарының өзі мойындаған.

Екіншісі: Қолында ғалам Иесінің жолдауы және ол жарлықжолдауды әр ғасырда үш жүз миллионнан астам адамдар оқып, қабылдап, растаған. Және ол жолдау яғни Қасиетті Құран жеті тұрғыдан таңғажайып. Сондай-ақ, Құранның қырық жақтан керемет, мұғжиза екендігі және ол ғалам Иесінің сөзі екені қуатты дәлелдермен «Жиырма бесінші Сөз» және "Мұғжизат-ы Құрания" атты Нұр Рисалесінің бір Күні боп саналатын мәшһүр бір рисаледе жан-жақты баяндалғандықтан оны соған сілтеп былай деді: "Мұндай нағыз хақ, іші толы ақиқат жолдаудың аудармашысы яғни оны бізге жеткізуші Кісінің (с.а.у) жолдауға қастандық әрі жолдау Иесіне қиянат болып табылатын алдаудан аулақ, өтірік айтуы әсте мүмкін емес.

Үшіншісі: Ол Кісі (с.а.у.) сондай теңдесіз шариғатпен, дін Исламмен және убудиетпен (құлшылық), дағуатпен (хаққа шақыру), иманмен ортаға шыққан, ондай құндылықтардың дүниеде теңі жоқ, болмайды да! Олардан асып түсер кемелдік болмаған, болмайды да! Неге десеңіз, "үмми кісінің" яғни я жазу, я оқу білмейтін адамның

(с.а.у.) әкелген шариғаты он бес ғасыр бойы адамзаттың бестен бірін өте әділ түрде, ақиқатқа бастар тура жолда, өте терең де мызғымас әрі шексіз заңдарымен басқаруы теңдесіз оқиға.

Сондай-ақ, үмми Кісінің (с.а.у.) іс-әрекетінен, айтқан сөздерінен және хал-ахуалынан пайда болған дін Ислам, әр ғасырда үш жүз миллион адамға жетекші, қайна бұлақ, ақылдарға мұғалім, ұстаз, жүректердің нұрландырушысы, тазартушысы және нәпсілердің тәрбиешісі, ағартушысы, рухтардың қанаттанып ашылуына бірденбір себеп, ұйытқы болуы тұрғысынан ешнәрсе еш нәрсе жете алмаған, жетпейді.

Сондай-ақ, дініндегі күллі ғибадаттың барлық түрлерінен озық, бәрінен жоғары, баршадан артық тақуа болуы және Аллаһтан ерекше қорқуы, әрдайым күрес пен аласапыран өмір кешсе де құлшылықтың бүге-шүкесіне дейін толыққанды орындауы әрі ешкімнен көшірген емес, толық мағынада, алғаш рет бірақ, ең кемел түрде, басы мен соңын біріктіре атқаруы, әлбетте теңдессіз, теңі болмайды да.

Әрі мыңдаған дұға-тілектері, мінәжаттары таңғажайып! Мәселен, «Жәушан-үл Кәбир» атты мінәжатында Раббани мағрифатпен Раббысын керемет, тамаша сипаттайтыны сонша, ықылым заманнан бері «мағрифат» иелері мен әулие-абыздар өзара пікір алысып жәрдемдесе мағрифат қылса да оның мәртебесіне, Раббысын сипаттау дәрежесіне жете алмауы дұға етуде де теңдесі жоқ екенін көрсетеді. «Мінәжат рисалесінің» басында «Жәушән-үл Кәбирдің» тоқсан тоғыз шумағынан бір шумағының қысқа мағынасы баяндалған жерді оқыған адам: «Дұғасының өзі теңі жоқ!» деп айтары сөзсіз.

Әрі, рисалетті жеткізуде яғни пайғамбарлық міндетін атқарып, халықты хаққа шақыру тұрғысында көрсеткен қайсарлығы, батырлығы, табандылық танытуы өзінше бөлек тақырып. Алпауыт мемлекеттер мен үлкен діндер, тіпті өзінің қауым мен руы, туысқан көкесі қас дұшпаны бола тұра титтей де болсын саспай, суық қандылық сақтауы, еш уайымға, үрейге берілмеуі әрі бір өзі бүкіл дүниеге атой салып ақырында табысқа жетіп дін Исламды дүниеге мойындатуы, бұл оның ақиқатты жеткізуде, дағуатта да теңі жоқ екенін, теңі болмайтынын көрсетеді.

Әрі иманы таудай асқар және әбден көзі жеткен, сенімді түрде әрі нанымы мызғымастай мықты. Өйткені, сол заманда үкімі жүріп тұрған діни нанымдар, көзқарастар мен ой-пікірлер, данагөйлердің хикметтері, рухани басшылардың ілімдері түгелдей қарсы әрі қарамақайшы,

тіпті жоққа шығаратын дәрежеде бола тұра, нанымына, көзқарасына, сеніміне әсте бір күдік, бірде-бір шүбә, әлсірету, кері шегіну, ешқандай уәсуәсә туғызбаған. Руханиятта және иман мәртебесіне өрлеу үстінде болған әу баста сахабалар, сосын күллі әулие-асфиялар оның иманынан нұр-фейіз алуы және оны әрдайым жоғары дәрежеде көруі анық түрде иманының да теңдесіз екенін көрсетеді.

Сонымен, мұндай теңдесіз шариғат, ерекше қасиетті дін Исламның иесінің және керемет құлшылық етуші әрі ғажап дұға қылушының сондай-ақ, әлемге шулы дағуат пен таңғажайып иман иесінің әлбетте өтірік алдауы мүмкін емес, сөзі жалған болуы ақылға сыйымсыз деп түсінді, мұнысын ақылы да қоштады.

Төртіншісі: Қалайша, әнбиялар тобы (аләйһиссалам) Аллаһтың "ужуд" пен уахданиетіне яғни бар және бір екеніне қуатты дәлел болып табылады, сол сияқты олар бұл Кісінің (с.а.у.) пайғамбар екеніне де мықты айғақ ретінде куәлік етеді. Өйткені, әнбия аләйһиссаламның рас әрі пайғамбар екенін дәлелдейтін қанша киелі сипаттар мен мұғжизалар, атқарылған міндеттер болса бұл Кісіде (с.а.у.) өте жоғары дәрежеде болғаны тарихи шындық. Демек олар, қалайша сөзбен яғни Тәурат, Інжіл, Зәбүр және басқа да көктен түскен парақтарда ол Кісінің (с.а.у.) келетінін хабар беріп адамзатқа сүйіншілегені секілді - мұндай көктен түскен кітаптардың қуанышты ишари хабарларынан жиырмадан астамы және өте анық кейбір түрлері Он тоғызыншы Мәктубта жақсылап дәйекті түрде баяндалған болатын - дәл солай да олар хал тілдерімен де яғни пайғамбарлық арқылы және мұғжизаларымен де жолдасы әрі серіктес досы болған осы озат кемел адамды растап мүддесін қолдаған болып табылады.

Бесіншісі: Бұл Кісінің ережесін сақтап, тәрбиесіне көніп, ізінен еру арқылы хақ пен ақиқатқа, кемелдікке, кереметке, «кәшфиятқа», "мүшәхәдатқа" қолы жеткен мыңдаған әулиелер уахданиетке куәлік еткендері секілді, ұстаздары болған осы Кісінің растығына, пайғамбар екеніне барлығы бір ауыздан, ұйымдасқан түрде куәлік етеді. Оның ғайып әлемі туралы ақпаратының кейбірін олар әулиеліктің нұрымен көрген. Барлық айтқан хабарларын иман нұрымен, я «ғылым-и яқын» немесе «айнәл-яқын» не болмаса «хаққал-яқын» түрде растаған.

Міне, бұл да ұстаздары болған бұл Кісінің (с.а.у.) қаншалықты ақиқатшыл, турашыл екенін көрсетеді. Жолаушы осыны түсінді.

Алтыншысы: Бұл кісі үмми бола тұра әкелген ұлы ақиқаттарының және терең ілімінің және жаңадан ашқан Иләһи мағрифат дәрісінің саясында ілімнің биік мәртебесіне жеткен миллиондаған «мудаққиқ» асфия мен "мухаққиқ" сыддықтар және дана, абыз, зерек хәкім мүминдер бұл кісінің басты мүддесінің негізі болып табылатын уахданиетті қуатты айғақтармен бір ауыздан дәлелдеп, растаған. Олар осылайша әлгі ұлы тұлға мұғалімдерінің, жоғары мәртебелі ұстаздарының ақиқатшыл екеніне, айтқан сөздерінің рас екеніне жұмыла куәлік етеді. Бұл куәліктері оның пайғамбар екеніне, рас шынайы екеніне айдан анық дәлел болып саналады. Мәселен, Рисалей-Нұр жүз кітапшасымен осы Кісінің хақ, шынайы, адал екенінің бұлтартпас дәлелі болып табылады.

Жетіншісі: "Әль" уә "асхаб" деп аталатын және адамзаттың әнбиядан кейін еңн парасатты, көрегенділігімен, кемелдігімен танымал және аса құрметті, атақты әрі діндар жәгн назары өткір үлкен топ. Олар жіті бақылап, қызыға, өте ыждағатпен мұқият түрде, бұл Кісінің құпия яки ашық барлық ахуалын, ой-пікірлерін, жүрістұрысын зерттеп, зерделеудің нәтижесінде бұл Кісінң дүниеде ең адал, шыншыл және мәртебесі өте жоғары әрі өте дұрыс, ақиқатшыл адам екеніне көздері әбден жетіп, бір ауыздан растап бекіткен әрі толық иман келтірген. Міне, бұл да күннің жарығын дәлелдейтін күндіз секілді бұлтарптас дәлел. Жолаушы осыны ұқты.

Сегізіншісі: Мына әлем өзінің жаратылуы, басқарылуы, реттелуі, суреттелуі, өлшемді болуы жағымен бір сарайға яки бір кітапқа немесе бір жаймаға, бір көрмеге ұқсап, өзін салған ұстаны, жазушыны, суретшіні көрсетеді. Сол секілді әлем өзінің жаратылысындағы Иләһи мақсаттарды білетін, білдіретін және құбылыстарындағы Раббани хикметтерді үйрететін және белгілі бір міндет атқаратын қозғалыстардағы нәтиже мен пайдалар жайлы дәріс беретін, оның мән-мағынасын ашып, қадір-қасиетін, кемелдігін паш ететін және әлгі алып кітаптың мәнін қортындылайтын жоғары мәртебелі делдал, тылсым сырларды ашатын турашыл тұлға, сенімді ұстаз, адал мұғалім керек етеді әрі міндетті түрде болуын талап етеді. Міне, осы тұрғыдан алғанда мұндай міндеттерді бәрінен артық әрі толық түрде, адал атқарған осы Кісі. Олай болса, бұл да ол Кісінің пайғамбар екеніне және Ол мына ғалам иесінің жоғары мәртебелі, шын берілген қызметшісі екеніне куәлік етеді. Жолаушы осыны аңғарды.

Тоғызыншысы: Мына өте шебер әрі хикметпен жаратылған болмыс арқылы өзінің өнерін, шеберлігінің кемелдігін жария қылғысы келетін және мына әсем сұлу сансыз жаратылыс арқылы өзін таныстырғысы, жақсы көргізгісі келетін және мына тәтті де қымбат нығметтерімен өзіне алғыс пен шүкір, хамд етуді қалайтын Бір Құдіреттің бар екені рас. Және мына мейрімді де қамқоршыл жалпыға ортақ тәрбие мен асырау арқылы, тіпті тілдің өзін саналуан дәм сезіп, ләззат алатындай, тәбеттің небір түріне ие етіп жаратқан, қанағаттандырған және Раббани нығметтер мен ас-дәмдер арқылы өзінің рубубиетіне ризашылықпен, шүкір ете, табынатындай құлшылық еткізгісі келетін сондай-ақ, маусымдарды, түн мен күнді ауыстыру секілді алып істер мен басқару, хикмет толы құбылту, жоқтан бар ету арқылы өзінің "улухиетін" яғни Аллаһ екенін көрсеткісі келетін Біреу бар. Және оған иман етіп мойынсұнуды талап ететін және әрдайым жақсылыққа ынталандырып, жақсыларды қорғаштап ал, жаманшылықтан тиып, жамандарды тойтарып, залымдарды аспани апаттармен ауыздықтап, суайт, өтірікшілерді әшкерелеп өзінің хақ әділдігін көрсеткісі келетін перденің артында Біреу бар, оған еш күмән жоқ!. Олай болса, әлгі ғайби Құдіреттің ең сүйікті пендесі және өте адал құлы және жоғарыда аталған мақсаттарына аянбай қызмет етіп, әлемнің жаратылысындағы тылсым-сырды ашқан және әрдайым Жаратушының атымен әрекет еткен, Одан жәрдем мен сәттілік сұраған және әрдайым медет алып, таупыққа бөленген Мұхаммед-і Құрайши деп аталатын кісі, осы болса керек. Жолаушы, ақылына деді: "Осы аталған тоғыз ақиқаттар Оның адалдығына толық куәлік етеді. Олай болса әлбетте, бұл адам адамзаттың мақтанышы, күллі әлемнің абыройы және оны «Фахр-ы Әлем», "Шәрәф-і Бән-и Адам" деуге әбден лайық. Сондай-ақ, қолындағы ұлы жарлық, күллі жаратылысқа жолдау Қасиетті Құранның рухани салтанатының үстемдігі жер шарының жартысын басып, баурап алуы және жеке тұлға ретінде кемел әрі жоғары қасиеттерге ие болуы бізге мынаны көрсетеді: Бұл әлемде ең маңызды тұлға осы Кісі және Жаратушымыз жайлы тура сөз Оның ақысы.

Міне, кел, қара! Осы керемет тұлғаның жүздеген анық әрі нақты мұғжизаларының қуатына, дініндегі мыңдаған тамыры терең ақиқаттарына сүйене отырып айтарымыз: Оның алға қойған мақсаттарының ең бастысы және өмір бойы арпалысқан арманы Уажиб-ул Ужуд болған Аллаһтың бар екенін дәлелдеу және Оның

жалғыз, дара екенін және есім-сипаттары кемел көркем екенін көрсету, Оған куәлік ету және сол Уажиб-ул Ужудқа халықтың көзін жеткізу, әлемге жария ету және анық білдіру болып табылады. Демек, мынау ғаламның рухани Күні және Жаратушымыздың өте жарқын айғағы осы Хабибуллаһ деген кісі екені сөзсіз, оған дау жоқ. Оның куәлігін растайтын, қуаттап, бекітетін әсте алданбайтын, алдамайтын үш үлкен «иджма» яғни жұмыла келіскен пікір бар.

Біріншісі: "Егер ғайып пердесі ашылса "яқиным" еш өзгермейді яғни сеніміме еш нұқсан келмейді" деген Хазіреті Али (радиаллаһу анһ) секілді және өзі жерде тұрып ұлы ғарышты, сондайақ Исрафилдің алып бейнесін көрген Ғаус-ы Ағзам (қуддусу сыррух) тәрізді назары өткір, ғайыпты көре алатын мыңдаған "қутуб" пен ұлық әулиелерден құралған және "Әл-і Мұхаммед" деп аталатын әлемге танымал нұрлы жамағаттың бір ауыздан келіскен "иджмасы" яғни ұжымдық шешімі.

Екіншісі: Әу баста бәдәуи, оқу-жазу білмейтін, қоғамдық өмірдің ережелерінен бейхабар, саяси сауатсыз, кітапсыз және надандық жайлаған қараңғы заманда өмір сүрген...алайда тез арада мәдени, сауатты, саяси қайраткер, қоғамдық өмірді әбден меңгерген, өзге жұртқа ұстаздық еткен және мемлекеттерге үстемдік етіп, оларға жетекші, білікті дипломат, әділ басқарушы би болып шығыстан батысқа дейін ұлан ғайыр құрылықты басқарған, өздерін «Сахаба» деген атпен танытқан мәшһүр жамағаттың бір ауыздан ұжымдаса, мал-жандарын, керек болса әке-шешесін, руын пида еткізетіндей дәрежеде қуатты иман келтіріп жаппай растауы.

Үшіншісі: Әр ғасырда мыңдаған өкілдері бар және әртүрлі пән мен ғылым саласында табысқа жеткен өте зерек, сан-алуан салада еңбек еткен, үмметтің ішінен шыққан сансыз кәміл ғұламалар мен ілімі терең ғалымдардан құралған үлкен жамағаттың өзара сәйкес ғылыми түрде растауы. Демек, бұл Кісінің «уахданиетке» куәлігі жеке дара, тек өзімен шектелмей, жалпыға ортақ, ауқымы кең «күлли», әсте мызғымас берік, бүкіл шайтандар біріксе ешбір тұрғыдан қарсы шыға алмайтын «шәһәдат» (куәлік) екенін түсінді.

Міне, пайғамбарымыздың бақытты дәуіріне ақылымен саяхат еткен жолаушы және өмірге қонақ кісі манағы нұрлы медреседен алған дәрісіне қысқаша ишара ретінде бірінші мақамның он алтыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, бұл дүниеде өмірдің ұлы мақсаты және өмірді өмір қылып тұрған иман екенін түсінген әлгі шаршамайтын, тыным таппайтын жолаушы өзіне былай деді: «Мен іздеп жүрген Құдіреттің » кәламы", сөзі деп аталатын дүниеде танымал және үкімі жарқын түрде жүріп тұрған және өзіне қарсы шығып ерегіскендерді жаппай айтысқа шақыратын Құран-ы Мұғжиз-үл Баян, Жаратқан Иеміз туралы не дейді, соны тыңдап көрейік. Алайда, ең әуелі бұл кітап бізді жаратқан Иеміздің сөзі екенін дәлелдеу керек болар" деп іздестіре бастады.

Жолаушы осы заманда болғандықтан бірінші болып Құранның мағынауи ғажап тәпсірі болған Рисалей-Нұрға жүгінді. Оның жүз отыз кітапшалары Құран аяттарының тұжырым-нүктелері, нұрсәулелері, терең түсініктемесі екенін аңғарды. Және Рисалей-Нұр тым қырсық әрі тәкәппар әрі дінсіз ғасырда жарыққа шығып әртарапқа Құран ақиқаттарын батыл әрі қайсар түрде жайса дағы қарсы алдына ешкімнің шыға алмауы, оның ұстазы, қайнар көзі, бастауы, бұлағы, Күні Құран Кәрім әлбетте аспани, оның адам сөзі емес екені белгілі.

Тіпті, Рисалей-Нұрдың жүздеген кітапшаларынан бір ғана рисалесі, Құранның айғағы, Жиырма бесінші Сөз бен Он тоғызыншы Мәктубтың ақыры Құранды қырық тұрғыдан мұғжиза екенін дәлелдеген. Оны көрген жандар мінемек түгіл таңғала қайран қалып, жоғары бағалап мақтаған. Дәл қазір Құранның таңғажайып тұстарын

және оның хақ Кәламуллаһ екенін дәлелдеуді Рисалей-Нұрға сілтеп тек қысқа ишаралармен оның ұлықтығын көрсететін бірнеше тұжырымға назар аударайық.

Бірінші тұжырым. Қалайша Құран Кәрім, күллі мұғжизаларымен және хақ екенін дәлелдейтін ақиқаттарымен Мұхамед Пайғамбардың (с.а.у.) бір мұғжизасы болып табылады. Сол секілді Мұхаммед (с.а.у.) да бүкіл мұғжизаларымен, пайғамбарлық сипаттарымен және іліми кемелдігімен Құранның бір мұғжизасы әрі Құран «кәламуллаһ» екеніне бұлтартпас дәлел боп есептеледі.

Екінші тұжырым. Құран дүниеде нұрлы да жарқын, бақытты әрі шынайы түрде қоғамдық өмірге түбегейлі өзгеріс ендірген. Сонымен қатар адамдардың нәпсілерінде әрі рухтарында әрі ақылдарында әрі жеке бастың және қоғамдық өмірлерінде әрі саяси ахуалға ықпал етіп үлкен өзгеріс әкелген әрі ықпалын жалғастырып, күні бүгінге дейін басшылық етіп келеді. Он төрт ғасыр бойы минут сайын алты мың алты жүз алпыс алты аяты жоғары бағаланып құрметпен ең азы жүз миллионнан астам адамдар тарапынан оқылуда. Ол адамдарды тәрбиелеп, нәпсілерін жөнге салып, көңілдерді тазартып, рухтарға қанат беріп, биіктетуде. Ақылдарға тура бағыт пен нұр, өмірге нәр сыйлап бақытқа бөлеуде. Әлбетте, мұндай кітаптың теңі табылмас, ол таңғажайып әрі бәрінен жоғары, мұғжиза.

Үшінші тұжырым. Құран сонау ғасырдан қазірге дейін «бәләғат» өнерін яғни шешендікті, тіл өнерін шебер пайдаланғаны сонша, Қағбаның дуалына алтынмен жазылып іліп қойған аты шулы ақындардың «Муаллақат-ы Сәбға» деп аталған танымал мәшһүр өлеңдерін төмен түсіріп құрмет тақтасынан алып тастауға мәжбүр қылған. Ләбидтің қызы әкесінің әлгіндей өлеңі жазылған тақтайшаны түсіріп жатқанда былай деген екен: «Мұның Аятқа қарсы тұрарлық құны қалмады!».

Әрі, «бәләғат» ілімінің дана, кемеңгер ұстаздарының бірі Абдүлқадир-і Джуржани, Сәккаки және Зәмахшари сынды мыңдаған кемеңгер имамдар мен әдебиет қайраткерлері «иджма» түрде бір ауыздан, "Құранның бәлағатына адамның тағаты жетпейді, бұлай

сөз саптау ешкімнің қолынан келмейді!", деп ұйғарым жасаған. Әрі, Құран сол заманнан бері әрдайым қарсыластарын айтысқа шақырып өркөкірек, тәуаппар ақындар мен шешендердің намысына тиіп, абыройын төккендей былай дейді: «Сендер бір ғана сүреге тең келер жазу әкеліңдер! Әйтпесе дүниеде де ақыретте де оңбай, қор боласыңдар!». Сонда сол заманның өркөкірек, қырсық тілге шешен ақындары бір түйір сүреге ұқсас жазу жазып жеңіске жету дейтін қыпқысқа жол тұрғанда ұзақ әрі мал-жанға қауіпті соғысуды таңдағанына қарағанда ондай айтыс жолымен мәселені шешу мүмкін емес.

Төртінші тұжырым: Құранның ақиқатқа толы мазмұнында өзіндік бір ләззат бар. Ең тәтті нәрсе қайталана берсе, жалықтырып жіберетіні рас. Алайда, Құранды қайта-қайта оқу жалықтырмақ түгілі жүрегі қараймаған, зауқы бұзылмаған адамдардың қызығушылығын арттырып, тәттілігін үдете түсетіні бұрыннан бері көпшілікке аян, халыққа мәлім. Құранның балғын жастығы, ғажаптығы сонша сан ғасыр өтсе де және оны қолға түсіру оңай бола тұра, жаңа түскендей өзінің балғындығын сақтап келеді. Әрбір ғасыр тап өзіне айтылып, жаңа түсіп жатқандай оқып яки тыңдайды. Түрлі ғылым саласындағы ғалымдар қолынан тастамай оны әрдайым пайдаланып жүрсе де және

оның сөз саптауына еліктеп, соған ұқсастырып сансыз еңбек жазылса да, Құранның түсіндірудегі ғажап әдісі мен баяндау тәсілін ешкім меңгере алмаған.

Бесінші тұжырым: Құранның бір қанаты өткен шақта, бір қанаты болашақта, ал тамыры мен бұтағы болса, бұрынғы пайғамбарлардың бір ауыздан растаған ақиқаттары деуге болады. Құран олардың үкімдерін растап, бекіткен. Олар да өзара ұқсастығымен мұны растауда. Сол секілді, әулие мен асфиялар да одан нәр алып, өсіп шыққан жемістері тәрізді. Олар өздерінің рухани кемелденуі арқылы әлгі «қасиетті ағаштың» яғни Құранның тірі және нәрлі ақиқаттардың қайнар көзі екеніне дәлел болып табылады. Ал, екінші бұтағынан өсіп-өнген әулиеліктің тура жолдағы бүкіл тариқаттар, дін Исламның бүкіл шынайы ілімдері бірлесе келіп, Құранның нағыз хақ, ақиқаттардың жиынтығы және мазмұны, яғни, шексіз күрделі мәселелерді қамтуы тұрғысынан таңғажайып екенін көрсетеді.

Алтыншы тұжырым: Құранның алты жағы да нұрлы. Бұл оның хақ әрі ақиқат екенін көрсетеді. Иә, астында бұлтартпас айғақ пен дәлелдер, үстінде «иғжаздың» нұрлы сәулелері, алдында, яғни, ұстаған бағытында екі дүниенің бақытының сый-сыяпаттары, артында болса сүйенер тірегі көктен түскен уахидың ақиқаттары, оң жағында сансыз дұрыс ойлайтын ақылдардың дәйекті құптаулары, сол жағында болса таза жүректер мен ар-ождандардың толық сенімдері мен шынайы берілуі; Осы аталғанд қасиеттер Құранның бәрінен үстем, таңғажайып, мызғымас ақиқат әрі ол жер бетіндегі еш соққы тимейтін, оқ өтпейтін аспани бекем қорған екенін дәлелдейді. Осы алты мақамнан көрініп тұрғанындай, оның хақ әрі рас екенін, адамның сөзі еместігін, ішінде бірде-бір қате жоқ екенін растаушы, әу баста әлемнің Иесі, әрдайым жақсылықты қолдаушы, хаққа жақ, өтірікшілдерді, жала жабушыларды масқаралаушы, барлығын билеп басқарушы Аллаһ. Ол - Құранға әлемде ең жоғарғы орын, мақбұл да үстем әрі биік мәртебе берген.

Екіншіден, дін Исламның бұлағы, Құранның аудармашысы ардақты тұлға Расулулаһ (с.а.у.). Ол, бәрінен де артық сеніп, Құранға құрмет етуі және уахи түсіп жатқанда ұйқы басқандай маужырап қалуы әрі өзге аян-хабарлар, басқа маржан сөздер Оның әкелген уахиының дәрежесіне жете алмауы, ұқсамауы және оқу-жазуды білмесе де, өткен тарих пен болашақты көрместен, Құран арқылы еш күмәнсіз нақты

түрде дұрыс хабарлауы және өзіне мұқият қадағалап қарайтындардың алдында ешбір қулығы, ешбір қатесі байқалмауы және бар күшімен Құранның әрбір үкіміне беріле иман етіп, мойынсұнуы, ешнәрседен тайсалмай әрдайым алға ұмтылуы, Құранның аспани ақиқат екенін, ішінде әсте жалған жоқ, бәрі рас, хақ екенін, Мейрімі мол Жаратқанның қасиетті сөзі екенін растап нақтылай түседі.

Әрі адамзаттың бестен бірі, бәлкім одан да көп бөлігі мына Құранға жан тәнімен беріліп, оның ақиқатарына құлшына ден қойып тыңдауы және көптеген оқиғалар мен белгі-ишаралардан анықталғанындай, оқылған кезінде жындар мен періштелер, руханилер көбелектей айналасына үймелеп, хақ сөз тыңдауға жинала қалуы, Құранның ғалам бойынша ең жоғары мәртебелі екенін тағы да растайды.

Сондай-ақ, адамзаттың барлық буындары сонау сауатсыз наданынан бастап ең ақылды, зерек ғалымына дейін әрқайсысы Құраннан толық қанағаттанарлық дәріс алуы, өте терең ақиқаттардың байыбына барып, мәселені түсінуі, ғылым мен пән және Ислами жүздеген ілім саласының және ұлы шариғаттың ғұлама-ғалымдары, сондай-ақ, «Усул-уд Дин», "Илм-і Кәлам" саласының дана ғалым ғұламалары өзіне қатысты әрі қажетті мағлұматты, керекті жауапты Құраннан табуы, бұл да Құранның хақ пен ақиқаттың бұлағы екенін растайды.

Және әдебиетте алғы сапта тұратын араб ақын-жазушылары (күні бүгінге шейін мұсылман болмағандары да) айтысуға өте мұқтаж бола тұра, Құранның "иғжазының" негізгі жеті түрінің бір ғана түрі шешендігіне қарсы, тіпті, бір ғана аятына тең келер жазба жаза алмай қашқақтауы және айтысып атын шығарғысы келетін әйгілі ақындар мен дана ғұламалардың өзі ешбір тұрғыдан, ешбір қасиетіне қарсылық көрсете алмауы, ауыздарын аша алмай үндемей қалуы, бұл да Құранның мұғжиза екенін, адамның қолынан келер шаруа еместігін дәлелдейді. Иә, сөздің қадірі, оның жоғарылығы мен шешендігі, оны «кім айтқан, кімге айтқан, неге айтқан» деген жақтарымен анықталады дейтін болсақ, Құранның теңі жоқ, оған жету мүмкін емес. Себебі, Құран Кәрім, күллі әлемнің Раббысы, бүкіл ғаламды Жаратқан Аллаһтың үндеуі, Оның киелі сөзі және ешбір тұрғыдан көшіру, ұйқастыру мүмкін емес бұйрық-пәрмені, ол бүкіл адамзаттың, тіпті, болмыс атаулының уәкілі, жоғары мәртебелі кісіге түскен кітап. Ардақты Пайғамбарымыз адамзаттың мақтанышы, ең абыройлысы, аты әлемге әйгілі ерекше тұлға. Оның иманы берік, талғамы зор

екені сонша, алып Ислам дінін қамтитындай көңілі кең, ауқымды әрі оны Қаб-ы Қаусәйін мақамына көтеретіндей дәрежеде киелі. Және Құран «не туралы айтады?» десе, ол - екі дүниенің бақыты жайлы баян қылады. Ғалам не үшін жаратылғаны, оның нәтижесі, оны Жаратқанның мақсаты туралы сыр шертеді және әлгі Ардақты дәнекердің бүкіл Ислам ақиқаттарын қамтитын, орасан зор, алып иманын суреттейді және мына үлкен ғаламды да географиялық карта, яки сағат, яки сарай секілді жан-жағын түгелдей көрсете отырып, оны жасаған ұлы Шебер Иесін сипаттап, тұщымды түрде жан-жақты таныстырады.

Міне, осындай баяны мұғжиза Құранның, әлбетте, теңін табу мүмкін емес, оның «иғжазына» жету ешкімнің қолынан келмесі хақ. Құран Кәрімге түсініктеме жасап, тәпсір жазған, кейбірі отыз-қырық, тіпті, жетпіс томдық еңбек жазған зерек, ілімі терең көзі қарақты мыңдаған ғалым-ғұламалардың дәлелге сүйене баяндаған Құранның шексіз қасиеттері, терең мағыналары мен тұжырымдары, сондай-ақ, әртүрлі көптеген ғайби хабарларды көрсетуі, дәлелдеуі, атап айтқанда, Рисалей-Нұрдың жүз отыз кітабы, оның әрбір рисалесі Құранның қасиетін, тұжырымдылғын бұлтартпас айғақтармен дәлелдеуі, әсіресе, Құранның мұғжизалығы туралы сыр шертетін «Мұғжизат-ы Құрание» кітабы, пойыз, ұшақ секілді ғылым жетістіктерінің көптеген жаңалықтарын Құраннан тауып шығарған Жиырмасыншы Сөздің екінші мақамы, сондай-ақ, Рисалей-Нұрға, сонымен қатар электр тоғына ишара қылатын аяттардың белгі-нышандары жазылған «Ишарат-ы Құрание» атты "Бірінші Шуақ" және Құранның әріптері өте тәртіппен, жүйелі орналасқанын, олар сырға толы, терең мағыналы екенін көрсеткен «Румузат-ы Сәмание» атты сегіз кітапша және «Фәтих » сүресінің соңындағы аяты бес тұрғыдан ғайби хабар беретінін, оның өз алдына бір мұғжиза екенін дәлелдеген көптеген Рисалей-Нұрдың әрбір кітапшасы Құранның ақиқатын, нұрын паш етіп дүниеге көрсетуі, міне, бұлар Құранның теңдессіз мұғжиза, таңғажайып екенін білдіреді және барлығы жұмыла Құран Кәрім ғайып әлемінің мына әлемдегі тілі және ғайыптың бәрін білетін Ғаллам-үл Ғуюб Аллаһтың сөзі екенін дәлелдейді.

Сонымен, алты тұжырыммен, алты жақтан, алты мақамда ишара етуге тырысқан Құранның жоғарыда аталған киелі қасиеттері бар. Сол үшін оның орасан зор нұрлы үстемдігі, ұшантеңіз киелі биліксалтанаты күллі ғасырларды қамтып, нұрға бөлеп, жер жүзіне

түскеннен бері жарықтандырып, аса құрметпен ықпалы жалғасып келеді. Әрі сол қасиеті үшін Құранның әрбір әрпі ең аз он сауап, он жақсылық жасағандай қымбат, және он түйір жұмақ жемісін береді. Тіпті, кейбір аяттардың, сүрелердің әрбір әрпі жүз, мың кейде одан да көп пайда береді. Кейбір ерекше берекелі уақыттарда әрбір әрпінің нұры мен сауабы оннан жүзге артып кететін ерекше қасиеттерге ие!". Міне, осыны әлгі дүние жолаушысы аңғарды да, өз-өзіне былай деді:

«Иә, осындай қай жағынан болсын мұғжиза, таңғажайып мынау Құран Кәрім, өзіндегі сүрелері, аяттары үндесе, сырлары мен нұрлары өзара сәйкес түрде және жемістері мен нәтижелері бір жерден шығуы арқылы бәрі бір ауыздан Аллаһ Тағаланың бар екенін, Оның жалғыздығын көркем есім-сипаттарымен бірге дәлелдейді, куәлік етеді. Бүкіл имандылардың сансыз имандары, куәліктері оның куәлігінен, нұрынан нәр алған».

Міне, біздің жолаушымыздың Құраннан алған тәухид дәрісі мен иман сабағына қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он жетінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Сосын, пақыр адамға пәни, уақытша бір алқап я болмаса бір үй, баспана емес, оны үлкен әлемге, дүниеге тең келер алып та мәңгі бақи мүлікке ие қылатын және пәни адамды мәңгі өмірге дайындайтын сондай-ақ, ажал дарағашы күтіп тұрған бейшара адамды мәңгі жоқ болу қауіпінен құтқаратын және мәңгі бақыттың қазынасын ашатын, адамзаттың баға жетпес өте қымбат нәрсесі иман екенін түсінген әлгі жолаушы яки өмірге мейман өз-өзіне былай деді:

- «Қане, алға!». Иманның шексіз мәртебелерінен тағы бір мәртебесіне көтерілу үшін ғаламға, жалпы жаратылысқа назар аударып: «Ол не дейді екен, тыңдап көрейік. Ғаламның ішіндегі болмыстан алған дәрісімізді толықтырып, одан әрі нұрландыра түсейік!» деп Құраннан алған үлкен әрі ауқымы кең дүрбімен қарады. Қараса:

Бұл әлем керемет тартымды да тәртіпті жаратылғаны сонша бейне Сүбхани алып кітап немесе дене түріндегі үлкен Раббани Құран яки сұлу да зәулім Сәмадани сарай немесе жүйелі құрылған Рахмани шәһар тәрізді. Бұл кітаптың барлық сүре, аяттары, кәлима, сөздері тіпті әріптеріне, баптарына, бөлімдеріне, бет, парақтарына, жолдарына дейін жаппай ретті түрде орналасқан әрі өзгертіліп, хикметпен ауыстырлып отырады. Бұл бізге барлығы бірлесіп, ұйымдасқан түрде бір Алим-ы Күлли Шей, бір Қадир-і Күлли Шей және барлық нәрсенің барлық жағын көретін, ненің немен байланысатынын білетін, соған қарай мәміле жасайтын Наққаш-ы Зүлжәлал, Катиб-ы Зүлкәмал бір Аллаһтың бар екенін, Оның болмысы хақ екенін аңғартады. Сол секілді өзінің негіздерімен, жаратылыстың түрлерімен және бөлшектерімен, мекендейтін тұрғындарымен, ішіндегі болмыстарымен, кірісшығыстарымен сондай-ақ, өзінде болып жатқан пайдалы құбылыстарымен, хикмет толы жаңаруларымен, барлығы бірге осы істерді өзінің шексіз құдіретімен, орасан зор хикметімен істеп жатқан Шебердің, теңдесі жоқ бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін және Оның уахдетін білдіреді.

Бірінші ақиқат: "Усулуд-дин уә илм-і Кәлам" дейтін ғылым саласының зерек ғалымдары мен Исламның дана ойшылдары көрген әрі сансыз айғақтармен дәлелдеп берген "худус" пен "имкан" ақиқаты. Олар былай деген:

"Әлемде, жалпы барлық нәрседе өзгеру, алмасу бар екені рас. Олай болса, жаратылыс міндетті түрде пәни, уақытша және кейіннен пайда болған. Оны бастауы жоқ "қадим" дей алмаймыз. Кейіннен болған.

Олай болса, әлбетте оны бар қылған бір Жаратушы бар. Сондайақ, барлық нәрсе негізінде, түптеп келгенде болып-болмауына бір себеп керек етеді. Әйтпесе болуы екі талай, болып-болмауында айырмашылық жоқ. Әлбетте, болмыс абъсолюттік және әзәли яғни бастауы мен соңы жоқ деп айта алмаймыз. Сондай-ақ, тығырыққа тірелетін, ақылға сыйымсыз «дәуір» мен "тәсәлсүл" ұғымы яғни анау мынаны, мынау ананы жасады деп, шынжырлама түрінде бірінбірі жарату мүмкін еместігі бұлтартпас айғақтармен дәлелденген.

Олай болса, әлбетте, Уажиб-ул Ужуд бір Аллаһтың болмысы шарт. Оның теңі жоқ, Ол ешнәрсеге ұқсамайды, Одан басқалар мүмкін әрі Оның мақұлығы яғни жаратқандары болмақ.

Ішіндегі болмысымен қоса жалпы алғанда әрбір күзде, үлкен бір әлем опат болып орнына әрбір көктемде жаңа әлем келіп жатады. Осы опат болу мен қайта жаратылу құбылысы жүйелі түрде, белгілі бір тәртіппен жүзеге асады әрі керемет өлшеммен, ретті түрде әрбір түрлі жаратылыс қирап қайта жаратылатыны сондай бейне бір дүние ғажайып мейманхана секілді. Оған тірі жандар топ-топ болып қонаққа

келеді, неше түрлі әлемдер жолай соғыпі, тұрақсыз дүниелер келіп кетіп жатады. Әрбірі өз міндетін атқарып болған соң көзден таса болады.

Міне, дүниеде осындай сансыз жанды заттарды, белгілі бір міндеті бар әлемдерді аса көрегендікпен, білікті түрде, асқан хикметпен, дәл өлшеммен, тепе-тең әрі тәртіппен жаратып, өз орындарына қойып, Раббани мақсаттарға, Иләһи межеге қарай бағыттап, қызу түрде Рахмани қызметке пайдаланып, рахымды түрде жұмсап отырған Зат-ы Зүлжәлалдың бар екені сөзсіз және Оның шексіз құдіреті, асқан хикметі бар екені ақылға анық көрініп тұр.

Ал, "имкан" ақиқатына келер болсақ, ол да барлық жерде кездесіп, әлемді қамтып жатыр десе болады. Өйткені, барлық нәрсе, ол мейлі үлкен я кіші болсын ғарыштан жерге дейін, зәрреден жұлдыздарға шейін барлық зат, бүкіл жаратылыс өзіне тән болмысқа, белгілі бір суретке, пішінге, ерекше бітім мен өзіндік сипаттарға ие түрде әрі хикметке толы жағдайда, пайдалы да тиімді жабдықталып дүниеге жіберілуде. Алайда, әлгі белгілі түрде жаратылған зат, шексіз мүмкіндіктердің ішінен әлгіндей белгілі түрде, арнайы бір түрге енуі, ерекшелікке ие болуы... әрі сансыз суреттер бола тұра, шексіз ықтималдардың ішінен осындай әдемі де ерекше, өзіне жарасымды белгілі бір пішінге орануы және өзі тектес тұқымдастары қанша болса сонша мүмкіндіктер бола тұра ол затқа өзіне тән, лайық болмыс-бітімде, ерекше түрде сондай-ақ, сипаттардың түрлері мен мәртебелері қанша болса сонша мүмкіндіктер мен ықтималдар көп әрі манағы зат о баста солардың арасында еш қандай түр-түсі жоқ, қалай болары белгісіз бола тұра кенет өзіндік ыңғайлы да пайдалы сипаттарға ие болуы, әрі сансыз ықтималдар ішінде белгісіз, не боларын білмейтін, белгілі бір мақсаты жоқ, бағыт-бағдарсыз әлгі жаратылысқа әлгіндей хикметке толы тиімді хал-жағдай жасап, өте пайдалы құралдармен жабдықталуы, қамтамасыз етілуі, бізге мынаны мегзейді: Болмыстың жалпы немесе жалқы түрде қалай жаратылуы тұрғысында мүмкіндіктер қанша болса сонша және әрбір жаратылыстың жоғарыда аталған болмысы, оның бітімі, сурет-пішіні, сипат пен хал-жағдайының болу мүмкіндігі қанша болса сонша, әр нәрсені жеке-жеке айырып талдаушы, таңдаушы, тағайындаушы, лайықты орнына қоюшы бір Уажиб-үл Ужуд Аллаһтың сөзсіз бар екеніне, оның құдіреті мен хикметі шексіз екеніне, еш нәрсе, ешбір іс одан жасырына алмайтынына, ешбір зат оған қиын еместігіне,

ең үлкен нәрсе оған өте кішкентай нәрсе сияқты оңай болатынына, көктемді бір ағаштай, ал бір ағашты бір дәндей жеңіл жарататынына дәлелдер, ишаралар бар екенін көрсетеді. Бұл, "имкан" (мүмкіндік) дейтін ақиқаттан шығып, нақты түрде ғаламның осынау үлкен куәлігінің бір қанатын ашып берді.

Ғаламның осылай куәлік ететінін және оның екі қанаты мен екі үлкен ақиқаты бар екенін Рисалей-Нұр кітапшалары, атап айтсақ Жиырма екінші, Отыз екінші Сөздер мен Жиырмасыншы және Отыз үшінші Мәктубтар толығымен дәлелдеп, жан-жақты түсіндіргендіктен соларға сілтеп осы ұзақ мәселені қысқа қайырдық. Ғаламның алып, күлли куәлігінің екінші қанатын ашып дәлелдейтін дәлелі жалпы алғанда мынау:

Екінші ақиқат: Мына әрдайым болып жататын өзгерістер мен құбылыстардың ішінде өзінің болмысын, атқарар қызметін, егер тірі жан болса тірілігін сақтап қалуға және жүктелген міндетін атқаруға тырысқан махлұқтарға яғни жаратылыс өзінің күш-құдіретінің шамасынан тыс өзара жәрдемдесу ақиқаты байқалады. Мысалы, элементтер тірі организмге көмектеседі, бұлттар өсімдіктерді суғарып медет береді, ал өсімдіктер болса хайуанатқа азық боп қол ұшын береді, хайуандар да адамзаттың игілігіне қызмет етеді сондай-ақ, кәусар бұлағындай аналардың сүттері нәресте, төлдерді тамақтандыруға асығады. Және тірі жандардың әлі келмейтін көптеген қажеттіліктері мен ризықтары күтпеген жерден нәсіп болып жатады. Тіпті, жеген тамағымыздың бөлшектері денедегі жасушалардың қалыптасуына қызмет етеді. Осындай Раббани бағындыру, Рахмани қызмет еткізу дейтін "тәғауын" дәстүріне яғни бір-біріне жәрдемдесу заңдылығына көптеген мысалдар келтіруге болады. Ол мысалдар тұп-тура, анық түрде бүкіл әлемді бір сарайдай басқарып отырған бір Рабб-ул Аләминнің жалпыға ортақ, мейірімге толы рубубиетін көрсетеді. Жансыз, ақылы мен мейірімі жоқ бөлшектер бір-біріне қамқор әрі бейне бір ақылды сияқты әрекет ететін мына өзара жәрдем етушілер, әлбетте өте Рахим, Хаким бір Рабб-ы Зүлжәлалдың құдіретімен, рахымымен, әмірімен бір-біріне көмектеседі.

Міне, ғаламда болып жатқан осындай жаппай жәрдемдесу ісі, жұлдыздардан бастап тірі жандардың ағза мен сезім мүшелеріне, ең ұсақ бөлшектеріне дейін жүйелі түрде жүзеге асып жатыр. Өзара тепе-теңдік және қауіп-қатерден сақтау және аспан мен жердің құлпырған әсем жүзінен бастап сонау гүл-шешектердің күлімдеген

жүзіне дейін болып жатырған «безендіру ақиқаты» сондай-ақ, Күн системасынан бастап сонау жүгері, анар секілді жеміс-жидектерге дейін үкімін жүргізіп тұрған «жүйелі реттеу» ақиқаты және Күн мен Ай, элементтер мен бұлттардан бастап сонау бал арасына дейін белгілі бір міндет жүктеу секілді алып та ауқымды ақиқаттардың өздеріндей үлкен куәліктері, ғаламның куәлігінің екінші қанатын яғни бөлігін құрайды, дәлелдейді. Рисалей-Нұр осы үлкен куәлікті дәлелдеп, жан-жақты түсіндіргені рас. Олай болса біз қазір осы қысқа ишараға қнағат қыламыз.

Сонымен дүниеге мейман кісінің ғаламнан алған иман дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он сегізінші мәртебесінде былай делінген болатын:

Бірінші ақиқат: Көзге ап-ашық көрініп тұрған және шексіз әрі әрдайымғы, өте жүйелі де ұлық және аспан мен жердегі жаратылысты шыр айналдырып, әрқашан орындарын өзгертіп әрі жаңартып тұрған, ғаламды толық құшағына алған «фағалиет-і мүстәулие» ақиқатын яғни барлық нәрсені қамтып, барлық жерден байқалатын қызу жұмысты және әлгі жан-жақты хикметке толы «фағалиет» ақиқатының ішінен «тәзахур-ы Рубубиет» ақиқатын яғни бәрі толық басқарылып, бағындырылғанын көреміз. Және осы жан-жақты рахымды басқарудың ішінен «тәбаруз-ы улухиет» яғни ашықтан ашық өзіне табындыру ақиқаты нақты түрде байқалады.

Міне, осы билікке жарасар іс пен хакимге тән әрдайымғы «фағалиеттен», "қызу жұмыстан" перде артында бір Файыл-ы Қадир уә Алим Аллаһтың істері көзге анық байқалады. Және осы тәрбиелеуші, әрнәрсенің алдын алушы, жан-жақты ұйымдастырушы Раббани істен, ол бір перде десек оның арғы жағынан барлық жерде сәуле-шуақтары кездесетін Иләһи есімдерді сезгендей анық білуге болады. Ал енді, осы «жәлалын» шашқандай айбынды әрі жәмалы қызықтырғандай нәзік көркем есімдерден, яғни перделердің

артынан «құдси сифат-ы сәбға» яғни Аллаһтың киелі жеті сипатының бар әрі рас екенін «илмәл-яқин», "айнал-яқин" тіпті "хаққал-яқин" дәрежеде білуге болады. Ал, осы жеті құдси сипаттың тіріге тән, құдіреттіге лайық, біліктідей, естігендей, көріп тұрғандай және өз қалауымен істеушіге жарасатындай, сөйлеушіге тән, осылайша жанжақты шексіз түрде әсер етуіне қарап анық әрі еш күмәнсіз, нақты түрде осы сипаттардың иесі Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың, әлгі есімдердің иесі Уахид-ы Әхадтың, Файыл-ы Фәрд-і Сәмадтың болмысын Күннен де анық және жарқын түрде жүректегі имани назарға көзбен көргендей нақты білінеді, білуге болады. Өйткені, керемет әрі қызықты кітап немесе тамаша бір үй, анық түрде жазу, жасау деген істі меңзейді. Ал әдемі жазу мен епті іс-қимыл болса анық түрде жазушы, ұста деген атты, ал жазушы, ұста деген аттар анық түрде жазушылық, ұсталық дейтін өнерді, сипатты, ал өнер мен сипат болса шүбәсіз өзін яғни әлгі сипаттар мен есімдердің иесін, жасаушыны, шебердің нақ өзін көрсетеді. «Файылсыз бір фийл» яғни іскерсіз бір іс, «мүсәммасыз» бір «исим» яғни иесі жоқ бір есім болмайтыны секілді, «мәусуфсыз» бір сипаттың яғни сипатталушы жоқ сипаттың және шеберсіз бір өнердің болуы әсте мүмкін емес.

Міне, осы ақиқат пен қағидаға байланысты мына ғалам, бүкіл болмысымен тағдыр қаламымен жазылған, құдрет құралымен жасалған бір емес бірнеше қызғылықты кітаптарға, хаттарға, саналуан сарайлар мен ғимараттарға ұқсайды. Әрбірі мыңдаған тұрғыдан және бәрі қосылып жан-жақты Раббани уә Рахмани шексіз істерді және ол істердің бұлағы Иләһи мың бір есімді, ал олардың қайнар көзі болған Сүбхани киелі жеті сипатты, ал ол шексіз әрі құдси сипаттар болса олардың иесі, бұлағы Әзәли уә Әбәди бір Зат-ы Зүлжәлалдың сөзсіз болмысын, анық бар екенін, әрі жалғыз екенін көрсетіп, шексіз тілдермен куәлік етеді. Сондай-ақ, барлық болмыстағы күллі сұлулықтар, әсемдіктер, құндылықтар мен кемелдіктер Раббани істің, Иләһи есім-сипаттардың, Сүбхани «шуынаттың» өзіне тән, еш теңдесі жоқ құдси сұлу-жәмалына, кемеліне және барлығы жұмылып бір Зат-ы Ақдестің құдси жәмалына, киелі кемеліне анық түрде куәлік қылады. Сонымен, «фағалиет» ақиқатының ішінен көрініс тапқан Рубубиет ақиқаты, ілім және хикметпен жарату, жоқтан бар ету, жасау және тәртіппен, өлшеммен тағайындау, суреттеу, алдын алу, алмастыру сондай-ақ, қалау-ерікпен өзгерту, орын ауыстыру, түсіру, көтеру, кемелдендіру және мейіріммен азықтандыру, нығметке бөлеу,

жарылқау, сыйлық беру секілді шуынатпен яғни Иләһи істермен, керемет толық басқару арқылы өзін көрсетеді әрі таныстырады. Рубубиеттің көрінісі дейтін ақиқаттың ішінен анық сезіліп тұрған Улухиеттің көрінісі дейтін ақиқат та көркем есімдердің мейірімді де жомарт түрде шағылысуы арқылы және «Субути жеті сипат» деп аталатын «хаят», "ілім", "құдірет", "ираде", "сәмиғ", "басар", "кәлам" сипаттарының жәлалли уә жәмалли көріністері арқылы өзін таныстырады, бар екенін білдіреді.

Иә, қалай Аллаһтың «кәлам» сипаты уахилер мен илһамдар арқылы Зат-ы Ақдесті таныстырады, дәл солай да «құдірет» сипаты да дене түріндегі сөздер болып табылатын шебер жасалған өнер туындылары, қоршаған орта арқылы ол Зат-ы Ақдесті білдіреді. Ғаламды жаппай материалдық үлкен Құран кейпінде көрсетіп бір Қадир-і Зүлжәлалды сипаттап, таныстырады да ол туралы мағлұмат береді. Сондай-ақ, ілім сипаты да хикметке толы және тәртіпті де өлшемді жаратылыс қанша болса сонша және ілім мен қалау арқылы безендіру, бірбірінен ажырату, ерекшелендіру арқылы жаратылған қанша зат болса, сонша сол сипаттардың иесі бір ғана Зат-ы Ақдесті білдіреді. Хаят яғни тіршілік сипатына келер болсақ, құдретті көрсететін бүкіл жаратылыс және ілімнің бар екенін білдіретін бүкіл тәртіпті де хикметті, өлшемді де әдемі суреттер, хал-жағдайлар сондай-ақ, басқа да сипаттарды көрсететін күллі дәлелдер, осылайша хаят яғни тірі дейтін сипатының дәлелдерін көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар хаят сипатының хақ екенін білдіреді. Сол сияқты хаят та әлгі дәлелдермен мына айна тәріздес бүкіл тірі жандарды куәгер ретінде Зат-ы Хай-ы Қаюм Аллаһты көрсетеді. Осылайша ғаламды бастан аяқ әрдайым жаңадан-жаңа әрі түрлі-түрлі шағылыс-сәулелерімен нақыштарын көрсету үшін әрқашан өзгеріп, жаңарып отыратын шексіз айналардан құралған алып, үлкен бір айна бейнесінде көрсетеді.

Осылай салыстырып қараса, «көру», "есту", "қалау", "сөйлеу" сипаттары да әрқайсысы жеке-жеке анық түрде Зат-ы Ақдесті білдіреді, таныстырады. Әрі, бұл сипаттар Зат-ы Зүлжәлалдың болмысына дәлел болғаны секілді «хаят» дейтін ақиқаттың бар екенін, рас екенін және Ол (Аллаһ) хаят иесі, тірі екенін ап-анық түрде дәлелдейді. Себебі, «білу» хаятқа тән яғни тіріге тән сипат; «есту» де хаятты көрсетеді; «көру» де тірілерге тән сипат; «қалау-ерік», ол да тірінің ісі; «ықтиярымен күш-құдіретін көрсету» ол да тірілік иесіне лайық; «сөйлеу» болса ол да білетін әрі тірінің жұмысы. Міне,

осы тұжырымдардан түсінгеніміз, «хаят» сипатының жеті мәрте әлемдей ұлық дәлелдері бар және өзінің және осы сипаттардың иесі бар екенін көрсететін айғақтар жеткілікті. Сондықтан «хаят» бүкіл сипаттардың негізі, қайнар көзі және Исм-ы Ағзамның бұлағы, ұйытқысы. Рисалей-Нұр осы бірінші ақиқатты қуатты айғақтармен дәлелдеп, біршама түсіндіргендіктен ол теңіздей мағрифаттан осы аталған тамшыдай мағлұматпен әзірге қанағат қылып шектелдік.

Екінші ақиқат: "Кәлам" (сөйлеу) сипатынан шығатын "тәкәллүм-і Иләһи"\(Аллаһтың сөйлеуі) жайлы.

аятының сырымен, Иләһи кәлам яғни Аллаһтың сөзі шексіз көп. Біреудің бар екенін білдіретін анық белгі оның сөйлеуі болып табылады. Демек, бұл ақиқат шексіз дәреже Әзәли Мүтәкәллим Аллаһтың бар екеніне, біреу екеніне куәлік етеді. Бұл ақиқаттың қуатты екі куәлігі осы кітапшаның он төртінші және он бесінші мәртебелерінде баяндалған «уахилар мен илһам» (аян) тақырыбында қозғалған-ды. Ауқымы кең тағы бір куәлік оныншы мәртебесінде ишара етілген аспани кітаптар жайлы жерде айтылған болатын. Тым жарқын әрі күрделі куәлікті де он жетінші мәртебесінде Қасиетті Құран жайлы тақырыпта тоқталған болатынбыз. Сондықтан, бұл ақиқаттың баяндалуы қалай куәлік ететінін әлгі мәртебелерге сілтеп ол ақиқатты таңғажайып түрде білдірген және куәлігін басқа ақиқаттардың куәлігімен қоса баяндаған мына ұлы аяттың

әнуары мен әсрары яғни нұрлары мен сырлары біздің жолаушымызға жеткілікті болса керек әрі қарай бара алмаған екен.

Сонымен, жолаушының осы құдси мақамнан алған дәрісінің қысқа түсіндірмесіне бір ишара ретінде бірінші мақамның он тоғызыншы мәртебесінде былай делінген екен:

Жоғарыда аталған Екінші мәртебенің бірінші бабындағы он тоғыз мәртебенің куәлік еткен ақиқаттарының әрқайсысы өзінің растығымен, болмысымен Аллаһтың ужуд-ы ужудын яғни сөзсіз бар екенін дәлелдегені секілді ауқымдылығымен де уахдетті, әхадиетті яғни Жаратқанның жалғызығын дәлелдейді. Дегенмен басында Аллаһтың бар екенін анық дәлелдегендіктен ужуд-ы ужудтың айғақтары саналған-ды. Ал, екінші мәртебенің екінші бабы болса, басында және анық түрде уахдетті сонымен қатар ужудты дәлелделдегендіктен тәухидтің дәлелдері деп те аталады. Әйтсе де әрбірі екеуін де дәлелдейді. Тек, айырмашылығын білдіру үшін бірінші бабта:

деп, ал екінші бабта уахдет көзге көрінгендей анық болғандықтан соны

деген сөзбен басталатын шумақтармен қайталанып отырады. Енді жазылатын екінші бабтың мәртебелерін бірінші баб секілді түсіндіргім келген еді. Бірақ, кейбір хал-жағдайлар кедергі болып қысқа әрі нұсқа жазуға тура келді. Жан-жақты баяндауды Рисалей-Нұрға сілтеме жасадық.

Екінші Баб

[Дүнияға иман ету үшін жіберілген және бүкіл әлемді пікірімен саяхаттап, барлық нәрседен Жаратқан Иесін сұрап, әр жерден Раббысын іздеп шарқ ұрған және ап-анық түрде өзінің Жаратушысын, Оның ужуд-ы ужудын тапқан дүния мейманы ақылына: "Кел! Тағы да болмысы шарт, міндетті түрде бар Жаратқан Иеміздің уахдет айғақтарын тамашалап, куә болу үшін бірге саяхатқа шығайық!"деді.

Бірге сапар шеккенінде, бірінші мензилде яғни бірінші түскен жерінде мынаған куә болды: Әлемді қамтып жатқан төрт үлкен ақиқат "уахдетті" яғни Аллаһтың бір екенін ап-анық түрде көрсетеді әрі қатаң талап етеді әрі солай болуын керек етеді.]

БІРІНШІ АҚИҚАТ: "Улухият-ы Мұтлақа" яғни өзіне толық мойынсұндырып, құлшылық еткізу ақиқаты.

Рас, адамзаттың әрбір тобы белгілі бір мағынада ғибадатпен табиғи түрде шұғылдануда және басқа да жан иелері тіпті жансыз нәрселердің өзіне тән табиғи қызметтері олардың өзіндік ғибадаттары боп саналулары және әлемдегі мадди-мағынауи, заттық-рухани рызық-несібелердің, нығмет-ихсандардың әрқайсысы Мағбудият тарапынан яғни өзіне құлшылық еткізуші құдрет тарапынан мақтап-мадақтауға, ғибадат қылуға міндеттейтін ризашылыққа, шүкірге жеке-жеке себеп болуы сондай-ақ, уахи мен илхамдар секілді ғайби «тәрәшшухаттар» мен мағынауи «тәзахураттардың» жалғыз бір Иләһтың мағбудиятын жар салуы, әлбетте және сөзсіз түрде мұтлақ бір Улухияттың рас әрі үстемдік етіп тұрғанын көрсетеді. Сонымен, мұндай улухияттың ақиқат екені рас, олай болса әлбетте басқаның іске араласып, ортақ болуы мүмкін емес, оған әсте жол бермейді. Өйткені, улухиятқа яғни мағбудиятқа шүкір етіп, ғибадат қылушылар ғалам ағашының ең ұшындағы саналы жемістері болып табылады және сол саналы пенделерді риза қылып, қарыздар етіп назарын бөтен біреулер иеленіп, өзіне қаратуы және көзге көрінбейтіндіктен тез ұмытылатын нағыз мағбудтарын оларға мүлдем ұмытқызып жіберуі, бұл әрине,

улухияттық сипатқа жараспайды, оның ұлы да киелі мақсаттарына қайшы болып табылатын жәйт. Әрине, оған ешбір тұрғыдан жол берілмейді. Қасиетті Құранның қайта-қайта, қатаң түрде ширкті жоққа шығарып, терістеуі және мүшриктерді жәһаннаммен қорқытып зәресін алуы осы тұрғыдан болса керек.

ЕКІНШІ АҚИҚАТ: "Мұтлақ Рубубият".

Бүкіл әлемде әсіресе, жан-жануарлар әлемінде әсіресе, олардың тәрбиесі мен асыралуына назар аударар болсақ, әртарапта біркелкі түрде, күтпеген жағдайда, барлығын бірге, аралас-құралас түрде хикметпен, мейіріммен бір ғайби құдрет тарапынан болып жатқан бірін қалдырмай түгел басқару, бұл әрине мұтлақ Рубубияттың сәулесі, соның ұшқын сәулесі және оның хақ екеніне нақты дәлел. Сонымен мұтлақ Рубубияттың бар екені рас, олай болса әлбетте ширкке, басқаның ортақтасуына әсте жол берілмейді. Себебі, ол Рубубияттың талаптары яғни өзінің жәмалын көрсету, кемелдігін жар салу, құнды да құпия өнерін паш ету секілді ұлы мақсаттары ең ұсақ нәрселерде, тіршілік иелерінің бойында тоғысып, түйісетіндіктен ең ұсақ затқа, кішкентай бір жәндікке өз бетінше араласып, қол сұғатын "ширк", аталмыш мақсаттарға қайшы келіп, мәнісін бұзады. Саналы пенделердің назарын әлгіндей биік мақсаттан ауытқызып, өзге себептерге аударып жіберетіндіктен және бұл жағдай Рубубияттың мәнісіне мүлдем керағар әрі дұшпандық болғандықтан әлбетте, мұндай мұтлақ Рубубият ешбір тұрғыдан ширкке рұқсат бермейді. Қасиетті Құранның көп мәрте Аллаһты пәктеуі, тәсбих қылуы, мұны жиі қайталанатын аят-сөздері, тіпті әріптері әрдайым тәухидке шақыруы, сол жолға салуы осы аталған терең сырға байланысты.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ: "Кемалат" (кемелдіктер).

Мына әлемдегі ұлы хикметтер, таңғажайып сұлулықтар, әділетті заңдар, хикметке толы мақсаттар кемелдік дейтін ақиқаттың бар екенін ап-анық дәлелдейді. Әсіресе, мына әлемді жоқтан жаратып жанжақты мұғжиза, сұлу қылып, керемет басқарып отырған Халиқының яғни жаратушысының кемелдігіне және ол Халиқ, Аллаһтың саналы айнасы болып табылатын адамзаттың кемелдігіне куәлігі өте анық та қанық.

Сонымен кемелдіктің бар екені рас. Және әлемді кемел жаратқан Аллаһтың кемелдігі хақ. Және әлем ағашының қымбат жемісі, жер шарының халифасы және Халиқ Аллаһтың маңызы зор шебер

жаратқаны, сүйіктісі болып саналатын адамзаттың кемелдігі хақ, рас әрі шындық. Әлбетте, мына көзбен көріп отырған кемел де хикмет толы ғаламды, пәни, уақытша, нәтижесіз, бос, текке, кездейсоқтың тәлкегі, табиғаттың ойыншығы, тіршілік иелерінің өлімханасы, саналы пенделердің қайғы-мұңға оранған орны секілді жағымсыз түрге айналдыратын және істеген ізгі амалымен кемелдігі расталған адамды ең бейшара, мүлдем мұңлық, жағдайы нашар, дәрежесі төмен хайуанға айналдыратын және Жаратқанның кемелдігін көрсететін бүкіл жаратылыстың куәлігімен расталған шексіз киелі кемелдік иесі Халиқ Аллаһтың кемелдігін бүркеп перде болып іс-шараның нәтижесін жоққа шығарып, керемет жаратушы екеніне күмән туғызатын ширк әлбетте, болуы мүмкін емес, дұрыс емес бұрыс, ақиқаттан алыс. Ширк қосу деген нәрсе Иләһи кемелдікке мүлдем қайшы әрі адами кемелдікке керағар және ғаламның кемелдігіне мүлдем үйлеспейтін ұғым және әлгіндей кемелдіктерді бұзып бүлдіретіні «Екінші Шуақ» рисалесінің тәухид жайлы үш миуасына қатысты «Бірінші мақамында» қуатты әрі нақты айғақтармен дәлелденіп, жан-жақты түсіндірілгендіктен соған сілтеме жасап әзірге қысқа қайырғанды жөн көрдік.

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ: "Хакимият".

Мына әлемге ауқымды назармен мұқият қарған адам сөзсіз, әлемді өте жойқын, қызу қайнап жатқан мемлекет, тіпті хикметпен басқарылып тұрған, әкімшілігі мықты, жүйелі бір қала түрінде көреді. Оның әр нәрсесі, әрбір түрі жеке-жеке өзіндік міндетпен шұғылданып тәртіп пен заңға әбден мойынсұнғыш екені ақиқат.

аятының әскерлік мағынасын меңзейтін тәмсіліне байланысты: Зәррелер яғни ең ұсақ бөлшектер дейтін жауынгерлерден бастап, өсімдіктер дивизисынан сонау хайуанат батальонынан, сонау жұлдыздар армиясына дейін осындай орасан зор Раббани әскердің барлық бөліміне үстемдік құрған тәкуини әмірлердің, әмірі өтімді үкімдердің, керемет ереже-заңдардың мүлтіксіз орындалып, үстемдік етіп тұрғанын көресің. Демек, анық түрде мұтлақ әкімдік, күлли әмірлік бар. Бұл соның дәлелі.

Һәм, мұтлақ әкімдік деген абырой мен ғиззат мақамы. Ал, оның бәсекелесі болуы әкімдіктің ғиззат-абыройына шәк келтіріп нұқсандық түсіреді.

Иә, әлсіз болғандықтан көп көмекшілерге мұқтаж адам баласы, өзінің шағын, әрі уақытша сырттай әкімдігі үшін бауырын, тіпті баласын аяусыз өлтіргені тарихта болған. Демек, әкімдік, билік пен үстемдік бәсекені, ортақтықты қабылдамайды. Енді, мұншалықты әлсіз, бейшара адамзат өзінің шағын үстемдігі мен әкімдігі үшін осынша қарсылық білдіріп, ортақтықты қабылдамайтын болса әлбетте бүкіл әлемнің Иесі Қадир-ы Мұтлақ өзінің ақиқат әрі шексіз де күлли рубубиятына, улухиятына негіз болып табылатын құдси әкімдігіне, шексіз де киелі үстем билік-басқармасына басқаны ортақ қылуы, ширкке жол беруі ешбір тұрғыдан мүмкін емес, ақылға мүлдем сыйымсыз. Бұл ақиқат екінші Шуақтың Екінші тарауында және Рисалей-Нұрдың көптеген жерлерінде дәйекті түрде айғақтармен дәлелденгендіктен соларға сілтегенді жөн көрдік.

Міне, жолаушы осы төрт ақиқатқа куә болып Иләһи уахданиятты көзбен көргендей анық білді де иманы тасыды. Ол бар ынтасымен

деді. Бұл мақамнан алған дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші Мақамның екінші бабында былай делінген болатын:

Сосын әлгі тыным таппай ізденетін жолаушы жүрегіне былай деді: Иманды жандардың әсіресе әһл-і тариқаттың әрдайым (Лә иләһә иллаллаһ) сөзін қайталап тәухидті жария қылуы тәухидтің көптеген мәртебелері болатынын көрсетеді. Жалпы тәухид, өте маңызды әрі тым жағымды да тәтті және асқақ уазипа, киелі міндет, төл парыз әрі имани ғибадат болып табылады. Олай болса кел, тағы бір мәртебесіне көтерілу үшін мына ғибратхананың басқа да мәртебелерінің есігін қағайық. Өйткені, біз іздеген нағыз тәухид тек «тасаууырдан» тұратын мағрифат емес, яғни тек ой-пікірмен болатын ілім емес. Негізінде, «мантық» яғни логика, қисын ілімінде «тасаууырдың» яғни субьективті ойлап, қиялмен елестетудің орнына және «тасаууыри мағрифаттан» яғни теориялық білімнен әлдеқайда маңыздырақ, дәлелдің нәтижесі болып табылатын, іліми түрде растау, жүрекпен бекіту боп табылады.

Хақиқи тәухид яғни Аллаһтың жалғыздығы туралы ұғым ол үкім, нақты шешім, растау, шын жүректен бекіту, көңілмен шынайы қабылдау деген сөз. Ондай ұғым иесі әр нәрсе арқылы Раббысын тауып, әр нәрседен Жаратушысына апаратын жол табады. Ешнәрсе құзырына кедергі бола алмайды. Өйтпесе, Раббысын табу үшін әрдайым әлемдегі перделерді жыртып немесе ашып отыруына тура келеді.

«Олай болса, қане, алға!» деп Аллаһтың «кибрия» (ұлылық), "азамет"\(шексіз) дейтін Иләһи қақпаға қарай жол тартты. Ол, "әфғал", "асар" мензиліне және "ижад" пен "ибда" әлеміне енді, яғни Жаратқанның істеріне, Оның өнеріне сосын жоқтан бар қылу, керемет түрде жарату істеріне назар аударды. Қараса, ғаламды қамтып жатқан шексіз "бес ақиқат" үстемдік етуде. Олар тәухидті дәлелдейді.

болған және ғайби әрі таңғажайып оқиғаны дәл қазіргідей, көз алдымызда бір оқиғамен дәлелдеу және сол секілді, соған ұқсас жер бетінде көктем кезінде ұлы хашрдің жүз мыңнан астам үлгі-мысалын көрсеткендей, екі жүз мыңнан астам өсімдік пен хайуанатты бесалты аптаның ішінде жаратып өте жүйелі де өлшемді түрде еш шатастырмай, кем-кетіксіз, жаңылыспай, барлығын бірге, араласқұралас түрде басқарып, тәрбиелеп, асырап, реттеп, ерекшелендіріп, құлпыртып безендіріп отырған

Міне, ширк яғни Аллаһтан басқа құдрет бар деп ойлау, Аллаһтың ұлық кибриясына шәк келтіретін, Иләһи Жалалға көлеңке түсіретін, "азамет" сипатына нұқсандық беретін ауыр қылмыс, үлкен күнә. Сондықтан, ол әсте кешірілмейтіндігін Қасиетті Құран мына қаһарлы аятымен шебер жеткізген:

ЕКІНШІ АҚИҚАТ: Әлемді басқарып тұрған Раббани істердің «ытлақ», "ихата" етуі яғни барлық жерді қамтып, жайылып жатқандығы, оның шексіз, кең байтақ түрде көрінуі жайлы. Осы

істерді яғни, бәрін қамтып, шексіз жайылып жататын істерге тосқауыл болып шектеп, реттеп отыру үшін міндетті түрде хикмет, ерік пен қалау қажет және мазхарлардың яғни істелген заттардың, қозғалысқа енген, жасалған нәрселердің қабілеті. Бет алды лағатын кездейсоқтық, меңіреу табиғат, соқыр күш, жансыз себептер және ешқандай ережені танымайтын, бағытын қайда бұрса сонда кете беретін, жан-жаққа шашырап, тәртіпті бұзатын факторлар, себептер осы өте өлшемді де хикметті, көреген әрі тірі, жүйелі де нақты істерге араласа алмасы анық. Оларды Файыл-ы Зүлжәлал өз әмірімен, өз қалауымен, өз құдрет-күшімен сыртқы, жәй бір перде ретінде пайдаланылуда. Мұның көптеген үлгі-мысалдарынан үш мысал келтірейік. Құрандағы "Нахл" сүресінің бір ғана бетінде қатар орналасқан үш аяттың ишара қылған үш іске, оның да сансыз мағыналарынан үшеуіне қысқаша тоқталып өтейік.

Иә, бал арасы табиғаты мен атқарар қызметі жағынан Құдреттің керемет мұғжизасы. Неге десеңіз, Құранның үлкен сүресінің аты соның атымен аталады. Шынымен, кіп-кішкене «бал фабрикасының» титімдей басында оның маңызды міндетінің мүкәммал күрделі бағдарламасының жазылулы және оның кішкене қарнында тағамдардың ең тәттісі жасалып, сақталуы, ал инесінде тірі жәндіктерді жансыздандырып, тіпті өлтіріп тастайтын удың, ағзаларына зақым бермейтіндей етіп мұқият орналастырылуы таңғажайып оқиға. Бұған аса мұқияттылық, терең ілім, зор хикмет, күшті ерік, дәлме-дәл өлшем мен реттілік қажет. Демек, бейсана, ретсіз, өлшемді білмейтін меңіреу табиғат, кездейсоқтық деген нәрселердің әлбетте ешбір үлесі жоқ, әсте араласа алмайды. Сонымен, осы үш тұрғыдан мұғжиза Иләһи өнердің, Раббани істің жер жүзіндегі сансыз араларда бірдей хикметпен, бірдей мұқияттылықпен, дәл бірдей өлшеммен, бір сәтте, бір үлгіде болуы және барлық жақты қамтып жатуы, анық түрде уахдетті, Жаратқанның жалғыздығын дәлелдейді.

Бұл аят таңғажайып ғибратқа толы жарлық. Иә, әу баста сиыр, қой, ешкі мен түйе сынды сүт зауыттарына ұқсас жануарлардың аналықтарының желінінде, қан мен нәжістің арасынан оларға мүлдем қарама-қайшы және еш былғанбай, араласпай, тап-таза қоспасыз, қоректігі мол, құнарлы, дәмі хош, аппақ сүттің шығуы және жануарлардың бойына ол сүттен әлдеқайда маңызды төлдеріне деген жанкешті мейірімнің берілуі әлбетте, мол рахымды, терең хикметті, шексіз ілімді, асқан құдретті, зор қалау-ерікті, аса мұқияттылықты талап етеді. Мұндай күрделі құбылыс есерсоқ кездейсоқтықтың, шатастыратын себептердің және соқыр күш-қуаттың ісі болуы әсте мүмкін емес.

Міне, осындай тым мұғжизалы, хикметке толы Раббани өнердің және мұндай керемет Иләһи істің жер жүзінде жаппай болуы және жүз мыңдаған жануарлардың барлық түрлерінің сансыз енелерінің жүрегі мен желінінде осы құбылыстың дәл қайталануы және бірдей хикмет, бірегей тәсіл, жалпыға ортақ, бірыңғай мұқияттылықтың болуы анық түрде уахдетті дәлелдейді.

Бұл аят назарды құрма мен жүзімге аударуды бұйырып, былай дейді: «Ақылы бар жандарға осы екі жемісте тәухидті дәлелдейтін үлкен аят, мықты дәлел, бұлтартпас айғақ бар!».

Иә, осы екі жеміс һәм, қорек пен құт, һәм жеміс, һәм тәтті тағамдардың бұлағы болумен қатар сусыз, құрғақ жерде өседі. Олар Аллаһтың құдреті, мұғжизасы, хикметінің ғажабы, халуадай тәтті шекер зауыты және бал фабрикасы және дәл өлшеммен, өте ретті әрі хикметпен, тым шебер жасалғандығы сонша, көрген адам, егер кішкене ақылы болса былай дер еді: «Бұларды мұндай ғажайып түрде жаратқан құдрет, әлбетте мына күллі әлемді де жаратқан болуы керек!» Өйткені, мысалға, мына көз алдымыздағы жуандығы бармақтай жүзімнің сабағында жиырма салқым жүзім бар. Әр салқымда балдай тәтті түйірлер жүзден асады. Әр данасының беті жұқа, әсем, нәзік, реңгі бар қабықпен қапталған. Нәзік те жұмсақ дәл

ортасында сақтау сандықшасы, бағдарламасы, өмірбаяны жазулы қатты қабықты, жаңғақ тәрізді дәні орналастырылған. Мұндай «жәннат халуасына» ұқсас тәтті шырын, абыл-каусар секілді балды жарату және бүкіл жер жүзінде сансыз өзі секілді жемістерде ұқсас мұқияттылық, бірегей хикмет, бірдей ғажап өнер, бір уақытта, бір әдіспен жарату; әлбетте, анық түрде бұл істі жасаушы бүкіл әлемнің Жаратушысы болмақ. Мұндай шексіз құдрет пен асқан хикмет керек ететін іс, тек Жалғыз Жаратушының ісі болмақ. Иә, мұндай өте дәл өлшем мен аса шебер өнерге, мұндай хикметке толы жүйеге соқыр мылқау, ретсіз, бейсана, бейберекет, мақсатсыз, бәрін жайпап кететін, алдынан шыққанды бұзып, қирататын дүлей күш-қуаттар мен меңіреу табиғаттың яки кездейсоқ себептердің араласып, қол сұғуы, ортақ болуы әсте мүмкін емес. Олар тек, «мәфғул уә қабул» ретінде, яғни тек жасалушы, қабылдаушы ретінде бір перде қызметін атқару үшін Аллаһтың әмірімен белгілі бір мақсатқа пайдаланылуда.

Міне, осы үш аяттың меңзеген үш ақиқаттың тәухид ұғымын дәлелдейтін үш тұжырымы секілді шексіз Раббани істердің сансыз сәуле-шуақтары, билік-басқармалары барлығы бірлесе бір ғана Уахид-ы Әхад, жалғыз Зат-ы Зүлжәлалдың уахдетіне куәлік етеді.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ:Болмыстың әсіресе, өсімдіктер мен хайуанаттың тым жылдам әрі көп мөлшерде әрі өте жүйелі түрде, сондай-ақ, тым жеңіл бірақ шебер, өнерлі жасалуы әрі араласқұралас бола тұра тым күрделі де ерекше жаратылуы жайлы.

Иә, саны өте көп әрі тез, һәм табиғаты аса шебер тым күрделі заттарды жіті мұқияттылықпен реттеп өте оңай әрі жеңіл һәм мол әрі аралас, шым-шытырық бола тұра өте құнды, өзара айырмашылықтары бар қылып, бір-бірімен араластырмай, бір-біріне қосып жібермей жарату, бұл әрине, міндетті түрде бір ғана Уахидтің асқан құдретімен болмақ. Ондай құдретке ешнәрсе қиын емес, бәрі оңай. Ол құдреттің алдында жұлдыздар зәррелермен бірдей, ең үлкен нәрсе ең кішкене зат секілді жеңіл, саны көп түрлер, бір түйір секілді оңай, алып әрі ауқымы шексіз "күлл" жеке бір "жүз", аз нәрседей ал, алып жер шарының жанданып, тірілуі бір түп ағаш сықылды, ал таудай зәулім бір ағаштың жаратылуы тырнақтай дәннің жаратылуы секілді жеңіл. Солай болуы керек. Сонда ғана мына көз алдымыздағы болып жатқан істерді жасай алады.

Міне, осы аталған тәухидтің дәрежесін және осы үшінші ақиқат пен тәухид кәлимасының аталған терең сырын яғни ең үлкен бір "күлл" ең кішкене "жүз" секілді болатынын, саны өте көп нәрсе саны аз нәрсемен бірдей екенін, олардың еш парқы жоқ екенін, сондайақ, әлемнің таңғажайып хикметін, терең тылсымын және ақылға сыймайтын алып ақиқатын, дін Исламның маңызды негіздерін, иманның берік тірегін, тәухидтің ірге тасын баяндап, оның мәнмағынасын түсіндіріп, дәлелдегенде ғана Құранның тылсым сыры ашылады және әлемнің құпия сырлары мен өте күрделі, тіпті әлемдік философия аша алмаған, олардың милары жетпей өздерінің әлсіз, шарасыз екенін мойындаған Құрани тылсым-сырлар ашылмақ.

Сондықтан түсіндіруді сол жерлерге сілтей отырып бір мазмұндама ретінде бұл сырды ашатын негіздер мен дәлелдерді қысқаша баяндап, он үш баспалдақ тәрізді «он үш сырға» ишара түрінде жазуды ниет еттім. Бірінші мен екінші сырларын жаздым. Бірақ, өкінішке орай әрі мадди әрі мағынауи екі үлкен кедергі шығып, қалғанын жазуға мүмкіндік бермеді.

Бірінші Сыр: Бір нәрсе зати болса, оның қарама қайшысы оған жолай алмайды яғни өзіндік, кейіннен пайда болмаған сипатына қайшы сипат ол нәрседе болмайды деген сөз. Өйткені, ол кезде «иджтима-үз зыддәйін» болады, яғни қарама-қайшылықтар туындайды. Олай болуы әрине мүмкін емес. Міне, осы сырға орай, Аллаһтың құдреті Оның өзіндік сипаты, ол «зати» және ол Зат-ы Ақдестің «зарури лазымы», яғни әсте бөлінбейтін негіздерінен бірі. Олай болса әлбетте, оған қарама-қайшы сипат яғни әлсіздік ол Зат-ы Қадирде болуы мүмкін емес. Және бір нәрсенің дәрежелері болуының себебі, оған қарама-қайшы нәрселердің болуынан туындайды.

Мәселен, жарықтың әлсіз не қуатты болып дәрежелерге бөлінуінің себебі оған қараңғылықтың араласуынан пайда болады. Жылудың да ыстық не қатты ыстық болуы, оған суықтың араласуынан туындайды. Күш-қуаттың да дәрежесі, оған қарсы күштің болмысымен, кедергі етуімен болады. Олай болса, Аллаһтың зати құдретінің дәрежесі болмайды. Ол барлық нәрсені бір нәрсе сияқты жарата алады. Оның зати құдретінің дәрежесі болмайды, әлсіздік, нұқсандық атауымен жоқ. Әлбетте, оған қарсы тұрарлық кері күш, еш кедергі жоқ, кез келген нәрсені оңай жарата алады.

Сонымен, Оған ешнәрсе қиын емес екені рас, әлбетте Оның ұлы хашрді жаратып, күллі әлемді қайта тірілтуі бір көктемді жарату сияқты оңай, бір көктемді бір тал ағаш тәрізді жеңіл, бір ағашты бір тал гүл секілді еш қиындықсыз жарататыны іспеттес, бір түйір гүлді бір ағаштай күрделі де шебер жаратады, бір ағашты бір көктем секілді мұғжизалы, ал бір көктемді хашр тәрізді күрделі әрі таңғажайып бейнеде жаратады, көз алдымызда жаратып жатыр.

Рисалей-Нұрда нақты әрі қуатты айғақтармен дәлелденгеніндей; Егер уахдет, тәухид яғни Аллаһ бір деген ұғым болмаса бір түйір гүлдің пайда болуы бір ағаштай, тіпті одан да қиын, мүшкіл болар еді. Бір ағаш бір көктемдей, одан да бетер қиындық туғызар еді әрі еш құны қалмай, өнер мен шеберліктен мүлдем мақұрым, жәй, әншейін бір зат болып қалар еді. Қазір бір минутта жаратылып жатқан жәндік, ол кезде бір жылда әзер дегенде, бәлкім еш жаратылмас па еді?!. Міне, осы аталған сырға орай, жаратылыс саны шексіз көп бола тұра өте құнды да маңызға ие және тез әрі жеңіл жаратылады әрі өте шебер, түрлі-түсті мына жеміс-жидектер, гүл-шешектер, ағаштар мен жан-жануарлар өте жүйелі де ретті түрде жаратылып, белгілі бір міндет атқарады. Өзіне тән ғибадат-тәсбихтерін жасап, аяқтап, өз орындарына тұқымдарын уәкіл ретінде тастап кетеді.

Екінші Сыр: Қалайша «нұраният» (нұрлылық), "шәффәфият" (мөлдірлік), "итағат" (бағыну, мойынсұну) деген сырлардың арқасында және зати құдреттің бір ғана ұшқын-сәулесімен көктегі Күн, бір түйір айнаға өзінің сәуле-шуағын шашып, шағылысатыны секілді сансыз айналарға, жылтырақ заттарға, мөлдір тамшыларға да өзінің зор құдретінің ауқымды құбылысы болған жарықтың жылуын, сәуле-шуағын Аллаһтың әмірімен оңай түрде шағылыстырып, түсіре

алады. Оған қарсы алдындағы нәрселер аз ба, көп пе парқы жоқ бәрі бірдей. Сондай-ақ, бір ауыз сөз айтылса, Аллаһтың ауқымы кең, шексіз құдретімен әлгі бір сөз бір адамның құлағына еш қиындықсыз кіріп естілетіні секілді бір миллион адамның да құлағына Аллаһтың әмірімен оп-оңай естіледі. Тыңдаушылар саны бір немесе мың болса да еш айырмашылығы жоқ. Һәм, көз секілді бір ғана нұр немесе Жәбрайыл сынды нұрлы бір ғана рухани тұлға; Аллаһтың рахымымен, Раббани ауқымы кең іс атқарар кезде бір жерге оп-оңай қарап, лезде ол жерге барып, әп-сәтте сол жерде болатыны секілді, мыңдаған жерде әп-сәтте әрі оп-оңай Құдайдың құдретімен болып, көріп, барып келеді. Оған аз бен көптің, алыс пен жақынның парқы жоқ. Дәл сол секілді, Әзәли уә Зати Құдрет, тым қуатты да өтімді, ерекше нұр және бүкіл нұрлардың нұры, бәрінен үстем болғандықтан және заттардың ішкі жағы, мәнісі мен ақиқаттары, рухани тұстары айнадай мөлдір де жылтырақ болатындықтан және зәрреден бастап сонау өсімдік, жан иелерінен сонау жұлдыздарға, Күндерге, Айларға дейін барлық зат әлгі зати Құдреттің үкіміне толық мойынсұнғыш, бағынғыш және әлгі Әзәли құдреттің алдында тым тілалғыш, қызметші болғандықтан әлбетте, сансыз жаратылысты бір зат сықылды оңай жаратады, дәл қастарынан табылады. Бір ісіне бір ісі кедергі болмайды. Үлкен мен кіші, аз бен көп, «жүзи» мен "күлли" бәрі бірдей. Ешбірінің қиындығы жоқ.

Һәм, қалайша, Оныншы және Жиырма тоғызыншы Сөздерде айтылғанындай, «интизам» (реттілік пен жүйе), "мувазене" (тепетеңдік) және "итағат" яғни әмірге бағыну заңдарына байланысты таудай алып бір кемені, баланың ойыншығы секілді бір саусақпен орнынан қозғап, керек болса шыр айналдыруға болады және бір қолбасшы Әмір, өзінің бір ғана "Алға!" әмірімен бір сарбазды жүгірткеніндей, тәртіпті де жүйелі қалың әскерді, бүкіл армияны бір әмірмен жауға шабуыл жасатқызады. Һәм, өте үлкен әрі күрделі дәл өлшейтін таразының екі басына екі тау тепе-тең орналастырылса және екінші таразының екі басына өзара бірдей екі жұмыртқа қойылса, тепе-тең тұрғанда бір түйір жаңғақпен біреуін жоғары біреуін төмен түсіріп жіберуге болатыны секілді, дәл сондай жаңғақтың салмағымен хикмет заңына сүйене отырып анау үлкен таудай таразының бір басын тауымен бірге жоғарыға, екінші басын төмен басып жіберуге болады.

Дәл сол сияқты, шексіз, нұрлы да зати әрі бастауы мен соңы жоқ Раббани құдретте және оның қасында бүкіл жүйе мен өлшемнің, тепе-теңдіктің бұлағы, көзі, қайнар өзегі болған терең хикмет, өте дәлдікпен сараптап өлшейтін Иләһи әділдік болғандықтан сондайақ, «жүзи», "күлли" және үлкен-кіші барлық нәрсе, бүкіл зат оның құдретіне толық бағынып мойынсұнатындықтан, әлбетте зәррелерді оп-оңай айналдырып, жеңіл қозғағаны секілді жұлдыздарды хикметінің жүйесімен оп-оңай шыр айналдырады, қозғалысқа ендіреді. Ол, көктемде бір әмірмен жеңіл түрде бір түйір шыбынды тірілткені секілді бүкіл шыбындар тобын, барлық өсімдіктер мен жануарларды, жәндіктерді құдретіндегі хикметпен таразыға салып дәл сол әмірмен, дәл сол жеңілдікпен тірілтіп тіршілік сыйлайды. Бір түп ағашты көктемде лезде тірілтіп, сүйектей талбұтақтарымен жан бергені секілді әлгі хикмет толы және әділ әрі мұтлақ құдретімен алып жер шарын, дүния жаназасын көктемде бір ағаштай оп-оңай тірілтіп хашрдің жүз мың үлгі-мысалын жаратып жатады. Өзінің "тәкуәни" әмірімен жерді жандандырғаны секілді

әмірімен де яғни «барлық адам мен жын атаулы бір ғана дауыстың күшімен, бір ғана бұйрықпен құзырымызда қайта тіріліп дайын тұрады!» дейді аят.

Уа, оқырман! Үшінші және төртіншіден бастап он үшінші сырға дейінгі жазуды қаласам да еріксіз басқа уақытқа қалдырылды.

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ: Болмыстың жаратылысына, олардың көзге көрінуіне назар аударар болсақ олар "жиһет-ул уахдет" жақтарымен яғни өзара ұқсас, біркелкі, бірінің ішіне бірі еніп, бір-бірінің үлгімысалы, мазмұны және кейбірі "күлл", "күлли", тағы бірі оның "жүз", "жүзи" яғни бөлшектері саналады. Жаратылыстары сәйкес, шебер жасалуы да ұқсас, табиғаты бір-біріне үйлесімді, біріне-бірі көмектеседі, атқарар міндетін өзара толықтырып отырады. Бұл анық түрде тәухидті білдіріп, Саниының яғни шебер стасының бір, жалғыз екенін дәлелдейді. Әлем рубубият тұрғысынан бөліп-жаруға келмейтін бір "күлл" тұтас әрі күлли яғни шексіз екенін көрсетеді.

Иә, мысалы, әрбір көктемде өсімдік пен хайуандардың төрт жүз мың түрінің әрбірін жеке-жеке, жаппай, аралас-құралас түрде, бір сәтте, бір әдіспен, жаңылыспай, қатесіз, асқан хикметпен, көркем әрі шебер жарату, басқару, асырау, сондай-ақ, құстардың шағын үлгімысалы тәріздес шыбын-шіркейден бастап сонау үлкен үлгісі қыранбүркітке дейін шексіз санын жарату, сондай-ақ, оларға ауада тіршілік етіп, ұшуға ыңғайлы ағза-мүшелер беріп саяхат еткізу және солар арқылы ауа кеңістігін безендіреді, сонымен бірге олардың үстеріне мұғжизалы жеке-жеке өнермен жасалған мөр-таңба басу және денесін басқарып тұрған хикмет толы Иләһи нышан мен әхадияттың белгісін қою; һәм, желінген тағамның зәррелерін дененің жасушаларына көмекке жіберу; өсімдікті хайуандарға медет, хайуандарды адамдарға қызметші қылу; барлық аналарды әлжуаз нәрестелерге жәрдемші ретінде хикметпен, рахымды түрде жүгірту... сондай-ақ, құс жолы дейтін жұлдыздар шоғырынан, Күн системасынан, элементтерден бастап сонау көздің қарашығын сақтап тұрған қабақ пен гүл шешектің жапырықтарына дейін, жүгері масағының көйлегіне дейін және қауынның дәнегіне дейін бір-бірін ішіне алып жатқан шеңберлер секілді «жүзи», "күлли" бәрінде бірдей жүйе мен тәртіп, әсем шеберлік, бірдей іс, химетпен басқару байқалады. Бұл әрине, анық түрде осы істерді жасап жатқан Құдреттің Уахид, Бір екенін көрсетеді. Әр нәрседе Оның құдрет қолының ізі бар және Оның ешбір тұрақты мекені жоқ, әйтседе әрбір мекенде бар, барлық жерден табылады. Қалай, көктегі Күннен барлық нәрсе ұзақ, бірақ өзі бәріне жақын, Ол да солай.

Һәм, шоқ жұлдыздар мен Күн системасы секілді алып денелерді басқару Оған еш қиындығы жоқ. Сол сияқты қанның құрамындағы түйіршіктер, көңілге түйген құпия сырлар Одан жасырын қала

алмайды. Ешнәрсе Оның басқару шеңберінің тысына шыға алмайды. Әрнәрсе неғұрлым үлкен әрі саны көп болса дағы кішкене әрі саны аз зат секілді Оған оп-оңай. Шыбынды қыран құс тәрізді, дәнекті ағаштай күрделі етіп, бір тал ағашты бау-бақша сияқты, бір бау-бақшаны көктемдей шебер, ал бір көктемді орасан зор ұлы хашрға ұқсатып оп-оңай жаратады. Шебер жасалған аса қымбат нәрселерді бізге өте арзанға береді, яғни сыйға тартады. Сондағы сұраған бағасы бар болғаны «Бисмилләһ», сосын "Әлхамдулиллаһ" сөзі яғни ол тым қажет, өте қымбат нығметтердің өзіндік бағасы әу баста «Бисмилләһир Рахмән-ир Рахим» және ақырында «Әлхамдулиллаһ» деп айту.

Бұл «төртінші ақиқат» Рисалей-Нұрда түсіндіріліп, дәлелденгендіктен осы қысқа ишарамен қанағат етуді жөн көрдік.

Біздің жолаушының екінші мензилде көрген.

БЕСІНШІ АҚИҚАТ: Ғаламның бүкіл жерінде, негізгі бөлігінде, ұсақ бөлшегінде, барлық жағында өте керемет жүйенің бар екені рас, сондай-ақ, сол ұланғайыр мемлекетті басқаруға ұйытқы және жалпыға ортақ нәрселер мен белгілі бір қызмет атқарушылардың әрқайсысы бір болуы және сол алып қала мен ұлы көрмені басқарып, үкім жүргізіп тұрған есімдер мен істер бір-бірінің ішіне кіріп және бірегей, бірдей, біркелкі және барлық жерде дәл сол есім, дәл сол іс болуымен қатар олардың барлық нәрсені немесе басым көпшілігін қамтуы және сол әсем сұлу зәулім сарайдың құрастырылуы мен безендіруіне сондайақ құрылысына қолданылған шикізаттар мен негізгі нәрселер бірбірінің ішіне орналасқан, біркелкі әрі бірегей, бірдей және барлық жерде бір заттар, бір элементтер болуымен қатар жердің жүзін және басым көпшілігін қамтып, жайылып жатуы; әлбетте, анық әрі қанық түрде мына әлемнің иесі, басқарушысы, мына мемлекеттің Патшасы, ұйымдастырушысы, сарайды салған ұстасы, қожайыны біреу, уахид, әхад, жалғыз екенін көрсетеді, куәлік етеді, дәлелдейді, солай болуын керек етеді. Оған ұқсас, тең келер ешкім жоқ, Оның уәзірі, көмекшісі жоқ. Серігі, қарсыласы болуы мүмкін емес, әлсіздік, кемшілік атауымен жоқ. Иә, жүйе толыққанды бір тұтастық, бірлікті көрсетеді, бір ғана реттеуші талап етеді. Айтыс-тартысқа себеп болатын ширкті қабылдамайды.

Сонымен мына әлемнің жалпы құрылымынан және жердің күндік немесе жылдық айналуынан, сонау адамның бет-әлпетінен, басындағы сезімдер тізбегінен бастап қандағы ақ-қызыл түйіршіктердің орын

ауыстырып, қозғалысына дейінгі тұтас яки жеке-дара барлық нәрседе хикметке толы тәртіп, күрделі де мұқиятты жүйе бар екені рас. Әлбетте бір Қадир-ы Мұтлақ, бір Хаким-ы Мұтлақтан басқа ешнәрсе әдейілеп, өз еркімен еш нәрсеге қол сұға алмайды, әсте араласа алмайды. Олар тек қабылдаушы қызметін атқарып, бөленушілер, жасалған нәрселер ғана яғни «мазхар», "мүнфайл" деп аталады.

Және бір нәрсені реттеу, әсіресе белгілі бір мақсатпен, одан түсетін пайданы ойлап жүйеге келтіру тек ілім арқылы, хикметпен болмақ, оған ерік пен қалау керек. Олай болса әлбетте, сөзсіз әрі міндетті түрде мына хикметке толы жүйе мен тәртіп, мына көз алдымыздағы пайдасы мол сансыз жаратылыстың сан-алуан түрлері анық түрде бұл болмыстың Халиқы, Басқарушысы жалғыз, дара, біреу әрі толық қалау-ерік иесі екенін көрсетеді. Әрнәрсе Оның құдретімен болмақ, Оның қалауымен белгілі бір жағдайға енеді, Оның әмірімен өзіндік бейнеде жаратылады.

Сондай-ақ, мына дүния мейманханасына жылу беретін Шамы біреу және Күндерді, уақытты білдіретін шырағы біреу, мейірімге толы суарғыш құманы біреу, тамақ пісіріп, ысытатын аспазшысы біреу, тіршілік көзі кәусар шербеті біреу, аналық ететін егіндік алқабы біреу, осылай санай берсең бір, бір мыңға жуық бірлік. Әлбетте, бұл бірліктер анық түрде осы қонақүйдің Иесі, Жасаған стасы біреу екенін көрсетіп, Оның Хақ екеніне куәлік етеді. Ол өте жомарт әрі қонақжайлы. Ол, өзінің алып та үлкен қызметшілерін тіршілік иелеріне, жолаушы қонақтарының тынығып демалуы үшін жұмсап, қызмет еткізуде.

Әрі дүнияның әртарапында қызу жұмыс істеп, басқарып тұрған, сәуле-шуақтары, нақыш-өнері көрінген «Хаким, Рахим, Мусаууир, Мүбәббир, Мухий, Мүрәббии» сынды Иләһи есімдер бір және «хикмет, рахмет, инает» секілді істер мен «тәсуир, тәдбир, тәрбие» сияқты жұмыстар да бір екені рас. Барлық жерде бір есім, бір іс бірбірінің ішіне еніп әрі шексіз дәрежеде әрі барлығын толық қамтуда. Әрі өзара көмектесіп бірінің ісін бірі толықтырып отырады. Бейне бір әлгі есімдер мен істер бірігіп кеткені сонша, құдрет бір жағынан хикмет пен рахметке айналып кеткендей, ал хикмет болса нағыз «инает» пен "хаят" яғни жәрдем пен тіршілік болып кеткендей. Мысалға, Аллаһтың хаят беруші яғни бүкіл жандыларға жан беретін

есімі бір нәрсеге әсер етіп, меңгере бастағанда жаратушы, суретші, рызық беруші секілді есімдер де дәл сол мезетте, жаппай барлық жерде бір жүйемен билеп-төстейтіні көрінеді. Бұл құбылыс міндетті түрде әлгі ауқымы кең есімдердің иесі барлық жерде бірдей болып және бәрін қамтып жатқан істердің иесі біреу екенін, Ол жалғыз, «уахид» әрі "әхад" екенін көрсетеді. Әмәнна уә садақна! Әрине солай!

Һәм, жаратылыстың құрамы әрі өзегі болған элементтер жер шарының барлығын қамтып жатқаны рас және жаратылыстың түрлері, олардың әрқайсысы бірдей болғанымен жер жүзіне жайылып әлемді қамтып жатқаны да рас. Әлбетте олай болса, бұл элементтер, барлық қоспа-бөлшектер, олардың түрлері, бәрі-бәрі жалпы әрі жалқы түрде бізге мынаны білдіреді әрі дәлелдейді: Олар бір ғана Құдреттің заты, бәрі Соның жаратқандары. Олар бір Уахид-і Қадирдің мүлкі, Оның қызметшілері, Ол, әлгі барлық жақты қамтып, әр жерден табылады, Ол құжынаған элементтерді өзіне әбден мойынсұнатын қызметші қылған және жердің әр тарапында кездесетін түрлерді де бір жауынгер іспеттес тізгіндеп басқарып отыр. Бұл ақиқат Рисалет-ун Нұрда дәйекті түрде түсіндірілгендіктен бұл жерде қысқа ишарамен шектелгенді жөн көрдік. Біздің жолаушымыз осы бес ақиқаттан алған имани фейз-шуақ пен тәухиди зауыққа көңілі тасып, шаттана көргенбілгендерін қорытындылай келе және өзінің сезімдерін сөзбен суреттеп, жүрегіне былай деді:

Қарашы әлем кітабының тамаша парақтарына!

Құдіреттің алтын қаламы небір жазу жазыпты!

Қараңғы, түсініксіз бірде-бір нүкте қалмаған...

Көкірегі ояу, көзі ашық жүрекпен қараған жандарға

Жаратушы Аллаһ, өзінің аяттарын нұрмен жазған ба!

Һәм, білген жөн:

Әлем кітабының парақтары шексіз, ұлан-ғайыр,

Дәуірдің құбылыс-оқиғалары оның жазу жолдары,

Әлемдегі әр болмыс "ләух-ы махфуздан" келген

Мағынасы терең сөздер ғой, жазылған ақиқатта.

Һәм, тыңда!

деп, қалыбпен (жүрек) бірге нәпсінің өзі мойындап «Иә, рас, солай!» деді.

Сонымен дүния жолаушысы яғни ғалам саяхатшысы екінші мәнзилде көрген бес тәухиди ақиқатқа қысқа бір ишара ретінде бірінші тараудың екінші бабында екінші мәнзил туралы былай делінген болатын:

Сосын, әлгі әлемге саяхатшы әрбір ғасырды шолып жүргенде мүджеддид-і әлфі Сани, Имам-ы Раббани, Ахмед-і Фаруқидың медресесін көреді. Ішіне еніп оның дәрісін тыңдаса былай деп жатыр екен:

«Бүкіл тариқаттың беретін ең маңызды жемісі, нәтижесі иман ақиқаттарының ашылып түсінікті болуы!», «Бір ғана имани мәселеленің нақты түрде анықталуы мен үшін мың кәрәматтан, рухани зауықтан әлдеқайда артық, маңыздырақ! Бұрыңғы заманда ірі тұлғалар айтушы еді: » Мүтәкәллимнен және кәлам ілімін толық меңгерген бір ғалым шығады. Ол Иман мен Исламның барлық ақиқаттарын ақыли айғақтармен жан-жақты түсіндіріп, дәлелдеп береді!". Менің арманым сондай кісі болу. Бәлкім мен сол кісі шығармын!".

Міне, Имам-ы Раббани да иман мен тәухид ұғымы адамзаттың кемелденуінің басты шарты, негізі, өзегі, нұры екенін растап отыр. Және (Бір сағат пікір жүргізу бір жыл ғибадаттан абзал!) деген ереже-дәстүрі имани пікірлеу тұрғысында екенін және Нақшибәнди тариқатында құпия зікір салудың маңыздылығы осы маңызы зор тәфәккүр ету екенін яғни пікір жүргізе толғаныстың бір түрін жасау екендігін бізге дәріс беруде.

Саяхатшы мұны ден қойып тыңдады да өзіне-өзі былай деді: "Апырм-ай, мұндай ерекше тұлға, кәміл жан, имам осылай десе және иман қуатының сәл артуы көптеген мағрифат пен кемелдіктерден анағұрлым маңызды және рухани жүз зауықтан тәтті екен.

Сондай-ақ, мың жылдан бері иманға, Құранға қарсы әбден қасарысып, кек сақтап өш алғысы келген Европалық батыс философтарының наразы ойлары мен күмән-күдіктері енді жол тауып имандыларға шабуыл жасап жатқаны рас. Және олар мәңгі бақыттың, бақи өмірдің, жәннаттің кілті, басты шарты болып табылатын Иман негіздерін бұзғысы келеді. Олай болса әлбетте біз бәрінен бұрын иманымызды «тақлидтен» "тахқиқке" айналдыруымыз керек яғни көшіріп, еліктеп ере салған иманымызды көз жеткізіп, анық-қанығына жеткен, қуатталған дәрежеге көтеруіміз қажет тіпті шарт.

БІРІНШІ АҚИҚАТ: "Фәттахият" ақиқаты. Яғни, Аллаһтың "Фәттах" есімінің құдретімен жәй, қарапайым заттардан саналуан, түрлі-түсті, шексіз тамаша сурет-бейнелердің барлығы бірге, әр тарапта бірдей және бір сәтте, бір іспен ашылуда. Иә, қалайша, ғалам бау-бақшасындағы сан-алуан шексіз жаратылысты - мысалы гүл-шешектерді - Фәттах есімімен әрқайсына өзіндік ыңғайлы түр, ерекше пішін, өте тәртіпті бейне беріп, Фатыр Аллаһтың құдреті жаратуда. Дәл солай, бірақ одан әлдеқайда таңғажайып түрде жер жүзі бақшасында төрт жүз мың түрлі жан-жануардың әрбіріне өте шебер әрі хикметпен жасалған бейне-пішін, дәл өлшемді де әсем сұлу түр берілуде.

аяттарының білдіргеніндей, тәухидтің бұлтартпас дәлелі, құдреттің таңғажайып мұғжизасы әлгі сурет-пішіндердің ашылуы боп табылады. Осы хикметке орай суреттердің ашылып, көрініс табу ақиқаты әртүрлі дәрежеде, көптеген жерде Рисалей-Нұрда әсіресе осы рисаленің «Екінші тарауының бірінші бабында, алтыншы, жетінші мәртебелерінде» дәйекті түрде баяндалғандықтан сол жаққа сілтеп, мұнда тек былай десек жетер:

Бейне-суреттердің ашылу үрдісінің ауқымы кең, барлық жержі қамтып жатыр әрі шебер түрде жүзеге асатынына биология мен зоология пәндері терең зерттеу нәтижесінде куәлік етеді. Демек, мұндай құбылысқа бір ғана Уахид-і Әхадтан және әрнәрсені көретін,

бәрін білетін құдіреті шексіз Қадир-і Мұтлақ Аллаһтан басқа ешбір себеп мұндай күрделі де ауқымды іске араласа алмайды. Өйткені, бұл суреттердің ашылуы дейтін іс барлық жерде, әрқашан болатын, шексіз құдретті, сонымен қатар терең хикметті, аса мұқияттылықты, барлық нәрсені қамтуды талап ететін теңдессіз құбылыс. Мұндай құдрет, тек бүкіл әлемді жаратып, басқарып отырған Әхадта ғана болады.

Иә, мысалы, жоғарыда аталған аяттардың бұйырғанындай үш қараңғыда бүкіл аналардың құрсағында адам баласының суретбейнесін әртүрлі етіп, өлшемді де ерекше, бір-бірінен өзгеше, керемет әдемі бейнеде, жүйелі түрде әрі шатастырмай, қатесіз, ауыстырып жібермей қарапайым, жәй бір ұрық суынан ашып, жарататын "фәттахият" ақиқаты және бүкіл жер жүзінде бірдей құдрет, бірдей хикмет, бірдей өнермен істелетін күллі адамзат пен өсімдіктерді, хайуандарды түгел қамтыған осы суреттердің ашылуы деген ақиқатты алайық. Бұл уахданияттың мықты дәлелі, бұлтартпас айғағы. Себебі, бәрін қамту ол уахдет деген сөз, ол ширкке жол бермейді. Бірінші бабтағы Аллаһтың міндетті түрде бар екенін дәлелдейтін он тоғыз ақиқат Жаратқанның бар екенін дәлелдеп қана қоймай, сонымен қатар бәрін қамтуы арқылы да уахдетке яғни Аллаһтың жалғыздығына куәлік етеді.

Біздің жолаушымыздың үшінші мәнзилде көрген

ЕКІНШІ АҚИҚАТЫ: "Рахманият" ақиқаты яғни ғайби біреу бізге жер жүзін рахымшылықтың мыңдаған сый-кәделерімен толтырып, жәйнатып қойған. Дүния сый-сияпатқа толы қойма тәрізді. Рахымшылығы, бейне бір дастархан бейнесінде көрініп, жүз мыңдаған түрлі дәмді тағамдар тарту етілген. Жердің қойнауын рахым мен хикметтің мыңдаған қазба байлық, кен орындары қазыналармен толтырып қоймадай жаратқан. Жер шарын сауда кемесі тәрізді жыл сайын ғайып әлемінен адамдардың тұрмыс тіршілігіне қажетті жүз мың түрлі заттардың ең тамашалары тиеліп әкелінетін құдды бір жүк кемесі немесе жүк пойызы тәрізді, әрбір көктем маусымын іші толы азық-түлік пен киім-кешек таситын вагон сияқты бізге сыға тартуда. Тұрғындарына өте мейірімді де ерекше қамқорлық жасалуда. Және сол барлық сый-кәделер мен мол нығметтерді пайдалансын деп бізге жүздеген, мыңдаған тәбет пен қажеттілік, сезім мүшелері, ағзалар берілген.

Иә, хасби аят туралы баяндаған төртінші Шуақта түсіндіріліп, дәлелденгеніндей, сансыз тағамдардан ләззат алатындай бізге сондай бір асқазан берген және, түрлі сезім мүшелері арқылы мына дастархан тәрізді алып әлемде небір ырыс-несібелердің қызығын көретіндей етіп, хаят яғни тіршілік сыйлаған. Және адамгершілік дейтін қасиет тарту еткен, ақыл мен көңіл секілді көптеген сезімдер арқылы, мадди-мағынауи, заттық-рухани әлемнің сансыз есіктерін ашып сый-кәделерден зауық аламыз. Әрі сондай керемет Ислам дінін жіберген, ол арқылы ғайып әлемі мен мына шәһадат әлемінің шексіз қазыналарынан пайдаланып нұр аламыз. Әрі сондай иман мен һидаят берген, сол арқылы дүния мен ақырет әлемдерінің ұлан-ғайыр нұрларынан, сый-кәделерінен нұрланып, пайда табамыз. Бейне бір рахым тарапынан мына әлем сансыз таңғажайып қымбат заттармен безендірілген зәулім сарай және ол сарайдағы сандықтарды, бөлмелерді ашатын кілттер адамға берілген және олардан жаппай пайдаландыратын қажеттіліктер мен сезімдер адамның табиғатына сыйланған.

Міне, осылайша дүнияны, ақыретті және әрнәрсені ішіне алып, қамтып жатқан Рахимият ақиқаты яғни рахымшылық әлбетте ол уахидияттың ішінен көрініс табатын әхадияттың сәулесі. Яғни, қалайша, Күннің сәулесі алдындағы нәрселерді жаппай қамтуы уахидияттың яғни Аллаһтың жалғыз екенінің бір мысалы саналады, дәл солай жылтырақ, мөлдір әрбір нәрсенің де әрқайсысы қабілетіне қарай Күннің жарығын, һәм жылуын, һәм жарығындағы жеті түсті, сондай-ақ, күннің сурет-шағылысын көрсету арқылы әхадияттың бір мысалы болатындықтан, әлбетте ол ауқымды жарықты көрген адам: «Жер шарының Күні уахид, жалғыз!» деген шешімге келеді және әрбір жылтырақ нәрседе, тіпті су тамшыларында Күннің жалт-жұлт еткен, жылу шуағын көрген адам Күннің әхадиятын яғни кәдімгі Күнді барлық сипаттарымен: «Күн әрнәрсенің жанында, әрбір заттың көз айнасында» деп айта алады.

Дәл сол секілді Рахман-ы Зүлжәмалдың кең рахымы жарық секілді барлық нәрсені қамтиды, Ол Рахманның уахидиятын яғни жалғыз, еш бір тұрғыдан серігі жоқ екенін көрсетеді. Сонымен қатар, әрнәрседе әсіресе әрбір жандының бойында әсіресе, адамның болмысында әлгі ауқымды рахымшылықтың пердесінің артында ол Рахманның

көптеген есім-сипаттарының нұр-сәулелері және белгілі бір мағынада өзіндік шағылысы болып әрбір адамға, бүкіл әлемге қатысты әрі тығыз байланыстырып тұратын күрделі хаят яғни тіршілік сыйлауы сол Рахманның әхадиятын және Ол әрнәрсенің жанында әзір-нәзір яғни әрбір заттың әрбір нәрсесін жасаған өзі екенін дәлелдейді.

Иә, қалайша, Ол Рахман, өзінің рахымының уахидиятымен және барлығын толық қамтуы арқылы күллі ғаламда, жер жүзінде жалал сипатының ұлықтығын көрсетеді, дәл солайша әхадиятының сәулесі арқылы әрбір жанды нәрсе арқылы әсіресе адамның бойында бүкіл нығметтердің үлгісін жинап, оны сезім-мүшелері арқылы сездіріп, реттеп бүкіл әлемді тұтасымен әлгі бір тұлғаға, белгілі мағынада оның үйі, баспанасы түрінде беруі арқылы да әркімге жеке-жеке, арнайы болатын мейрімін жар салып көрсетеді және адамның бойында Иләһи жарылқау болған сан-алуан нығметтер тоғысып, ұштасып жататынын білдіреді.

Һәм, қалайша, бір түйір қауынның әрбір дәнегінде сол қауынның өзегі жинақталып, оның бойында түйісіп-тоғысатындықтан ол дәнді жаратқан құдрет әлбетте, сол қауынды жаратқан және ілімінің өзіндік таразысымен, хикметінің арнайы ереже-заңымен әлгі дәнді сол қауыннан сүзіп, жинап заттық күйге ендіріп, денеге айналдырған. Және әлгі бір түйір қауынның уахид, жалғыз бір ғана жаратушысынан басқа ешнәрсе әлгі дәнді жасай алмайды, жасауы мүмкін емес.

Дәл солайша, рахманияттың саясында ғалам бейне бір ағаш, баубақша мен жер жүзі бір жеміс яки бір қауын сияқты, ал жандылар мен адамзат болса бір дән секілді болғандықтан әлбетте, ең ұсақ бір жандының жаратушысы, Раббысы бүкіл жер шарының, күллі ғаламның Иесі болмақ.

Сонымен, қалайша ауқымы кең, барлығын қамтып жатқан «Фәттәхият» ұғымы өзінің ақиқаттығымен күллі жаратылыстың жүйелі бейне-суреттері қарапайым бір заттан жасалып, ашылуы апанық түрде уахдетті дәлелдейді. Дәл солайша, барлық нәрсені қамтып жатқан «рахманият» ақиқаты да әлемде пайда болған және дүнияға енді келіп, өмірдің есігін жаңа ашқан барлық жандыларды, оның ішінде жаңа туғандарды керемет жүйелі түрде асырап, қажеттіліктерін қамтамасыз етуі және ешқайсысын ұмытпауы және барлығына бір рахымның, барлық жерге бір сәтте және әрбір жандының түріне

үлгеріп, толық қамтуы анық түрде уахдетті, сондай-ақ, уахдеттің ішінен әхадиятты көрсетеді. Рисалей-Нұр Аллаһтың Хаким, Рахим есімдерінің шуағына бөленгендіктен оның көптеген жерлерінде осы рахымның ақиқаты, мән-мағынасы, сәуле-шуақтары түсіндіріліп, дәлелденгендіктен әзірге осы бір тамшы судай ақиқатпен ол теңізге ишара ретінде ондай терең ақиқатты қысқа қайырғанды жөн көрдік. Жолаушымыздың үшінші мәнзилде көрген.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ: "Мүдәббирият уә идаре" (жан-жақты басқару мен ұйымдастыру ақиқаты).

Яғни, орасан зор және тым жылдам қозғалатын алып аспан денелерін, сондай-ақ, жолындағыны жайпап, тас-талқанын шығаратын себептерді және жер жүзін мекендеген мұқтаж әрі әлжуаз жан-жануарларды керемет жүйелі де тәртіппен басқару, оларды бірбіріне жәрдем еткізу және олар аралас-құралас болса да белгілі бір бағытта және керемет ұйымдастыру, осылайша әлемді мұнтазам мемлекет, керемет шәһар, жүйелі сарай тәрізді жарату ақиқаты.

Міне, осындай үстемшіл әрі мейрімге толы басқару ісінің алып тұстарын емес, тек көктем кезіндегі жер жүзінде болып жатқан әлгі "идаренің" яғни басқару ісінің бір ғана жағын, бір ғана парағын Рисалей-Нұрдың Оныншы Сөз секілді кітаптарында түсіндіріліп, дәлелденгендіктен қысқа нұсқасын бір тәмсіл арқылы көрсетуге тырысамыз.

Мысалы, таңғажайып әрі жиһангер бір әмірші төрт жүз мың ұлттан бір армия құрап, жинаса және әр ұлттың өзіндік киімін, һәм қаруын, һәм тамағын және тәлімін, қызмет мерзімін, атқарар міндетін, әрбіріне өзгеше және сан-алуан қажеттіліктерін ақаусыз, кемшіліксіз, жаңылыспай, қателеспей, дәл уақытында, кешіктірмей, шатастырмай жүйелі түрде, мүкәммәл-мұнтазам түрде әлгі ғажап қолбасшы бір өзі басқарып, толық қамтамасыз етіп тұрса, әлбетте ондай ауқымды да аралас, күрделі де жүйелі әрі құжынаған көп, бірақ әділ басқарма ісіне әлбетте, әлгі қолбасшының таңғажайып қабілетінен басқа ешбір себеп араласа алмайды деп, тұжырым жасар едік. Егер араласса жүйе бұзылып, тәртіп болмас еді.

Дәл сол сияқты, өзіміздің көзбен көріп жүрген, ғайби қол яғни бір құдрет, әрбір көктемде төрт жүз мың түрден құралған ұлан-ғайыр қалың әскердей тіршілік иелері дейтін армиясын жаратып, жүйелі

түрде басқарып отыр. Қияметтің үлгісі тәріздес күз мезгілінде сол төрт жүз мыңның үш жүз мың өсімдік пен хайуанат түрін өлтіріп, жанын алады да жүктелген міндеттерінен босатады. Хашр мен нәшрге ұқсас яғни тарап, ыдырап кеткен соң қайта жиналуға ұқсас, көктемде ұлы махшардың үш жүз мың мысалын - бірнеше күннің ішінде - өте жүйелі тәртіппен қайта жасап, тіпті бір тал ағаштан төрт кішкене хашр түрін яғни адамзат қайта тірілетінін, атап айтсақ, ағаштың өзін, жапырақтарын, гүл-шешектерін және жемістерін, былтырғы көктемдегіден айнытпай көктеп-көгерткенін көзімізге көрсеткеннен кейін, әлгі түрінің өзі төрт жүз мыңға жетіп жығылатын Субхани армияның әрбір түріне, әрбір тобына, өздеріне сай түрлі ризықнесібелерін, сан-алуан қорғаныс құралдарын, қару-жарақтарын, түрлі киім-кешектерін, бөлек-бөлек тәлім-тәрбиелерін, қызметтен босатылу мезгілін әртүрлі етіп және өмірге қажетті заттарын жүйелі түрде реттеп, айна қатесіз, шатастырмай, ешқайсысын ұмытпай, күтпеген жерден дәл уақытында жеткізіп отыруы арқылы өзінің кемел рубубиятын, шексіз құдретін, мол рахымын, өзінің әхад уә фәрд екенін, құдреті күшті, ерекше айбынды, мейрімі мол екенін дәлелдей отырып осы тәухид жайлы аятын жер жүзіне, әрбір көктем парағына тағдыр қаламымен жазуда.

Біздің кейіпкер жолаушымыз, бұл әмір-аяттың бір ғана көктемгі және бір ғана парағын оқыды да өзі өзіне былай деді: Осылайша әрбір көктемде ұлы хашрден анағұрлым ғажайып мыңдаған хашрды жаратқан және жазалауға не болмаса марапаттауға арналған хашрді яғни барша жандыны қайта жарататынын, сондай-ақ қиямет болып барлық пайғамбарлары арқылы мыңнан астам уәде берген және Қасиетті Құранда хашр болатынын мыңдаған ишаралармен мегзеген, сондай-ақ, мыңға жуық аятымен ашық түрде ескерткен, бірде қатаң бірде жұмсақ уәде берген Қадир-і Жаббар, Қаһһар-ы Зүлжәлал Аллаһ өзінің әлгіндей уәделерін орындамауы құдретіне шәк келтіртуі мүмкін емес. Және «өлген соң қайта тірілмейді» деп, мүлдем қисық ойлайтын пенделерді тозаққа тастауы, жәһаннамда күйдіруі нағыз әділдік" деп әлгі біздің жолаушы тоқтамға келді. Нәпсісі де «Әмәнна, әрине, қайта тірілу рас!» деп шын жүректен құптады.

Дүния жолаушысының үшінші мәнзилде көрген

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ. Бұл отыз үшінші мәртебе «Рахимият» пен «Рәззақият» ақиқаты. Яғни, жаппай жер жүзінде және ішінде, үстінде, құрылықта, суда бүкіл тіршілік иелерінің, әсіресе жандылардың оның ішінде әлжуаз, оның ішінде де нәресте-төлдердің қорегі, заттық-рухани азықтарын өте мейірімді түрде құрғақ әрі қарапайым топырақтан, жансыз әрі сүйек сияқты ағаштың бұтақтарынан, әсіресе азықтың ең кереметі ақ сүтті қан мен нәжістің арасынан шығарып және сүйектей кішкене бір түйір дәннен мыңдаған келі тағамдарды жасап әрі ол ризықтарды белгілі бір уақытта бәріне үлестіріп, ешқайсысын ұмытпай, шатастырмай көз алдымызда бір құдреттің беріп жатқаны туралы баяндалмақ.

аяты да бүкіл адамзаттың, жан-жануарлардың азық-түлігі, ризықнесібесі кепілдікке алынғанын, Хақ Тағала оны тікелей өзі жауап беретінін білдіреді, сондай-ақ,

аяты да ризығын табуға қауқары жоқ әлжуаз, күшсіз бейшара пенделерінің ризық-несібесін күтпеген жерден, тіпті ғайыптан, тіпті жоқтан, мысалға айтар болсақ, судың астында өмір сүретін тіршілік иелеріне және барлық төл-нәрестелерге тосыннан және барлық жандыларға көктем сайын бейне бір ғайыптан қамтамасыз етіліп жатқанын, өзі кепіл екенін көзге шұқып тұрып көрсете отырып сыртқы себептерге әбден шырмалған адамдарға былай деп дәлелдеп, жар салады: «Сендердің ризық-несібелеріңді себептер арқылы перденің артынан Ол (Аллаһ) беріп жатыр!».

Сол секілді Құранның көптеген аяттары және әлемдегі оқиғақұбылыстар бәрі бірлесе отырып әрбір тірі жанды бір ғана Рәззақ-ы Зүлжәлал өзінің мол рахымымен асырап, толық қамтамасыз жатқанын көрсетеді.

Иә, белгілі мағынада азық сұрайтын ағаштар күшсіз, әлжуаз, еріксіз болғандықтан тәуекел еткендей бір орында тұрса дағы ризық несібелері өздері жүгіріп келуі, әлсіз нәрестелердің сүт азығы таңғажайып тұлым-меске құйылып ауыздарына ағып жатуы және олардың бойына күш бітіп, ерік-қалауы жетіле бастағанда сүттің тартылып қалуы, әсіресе адам баласына ана мейрімін қамқоршы етуі, бізге мынаны дәлелдейді: Адал ризық адамның күш-қуатымен, ептілігінен табылмайды. Керісінше, адамды тәуекел еткізетін әлсіздік пен шарасыздықтың арқасында келеді. Жалпы адамды зиянға ұшырататын "хырс" сезімін яғни ашкөздік, құмарлық сезімін қоздыратын күш пен ерік және қулық пен ақылдылық кейбір атақты әдебиет қайраткерлерін бір мағынада тіленшілікке дейін апарғаны ал, аңқау, зерек емес, дөрекілеу, қарапайым адамдардың тәуекелшіл әлсіздіктері олардың мол байлыққа кенелуіне себеп болғаны және

сөзі ел аузында кең тарағаны бізге, тағы да адал ризық адамның еріккүшімен табылмайтынын, керісінше оның еңбегін ескеріп, жұмысталпынысын дұға деп қабылдаған бір мейірім тарапынан берілетінін, оның мұң-мұқтаждығын көріп аяйтын аса қамқор біреу сыйлайтынын көрсетеді. Дегенмен, ризықтың екі түрі бар.

Біреуі; Өмір сүру үшін аса қажетті, хақиқи, фытри, онсыз тіршілік тоқтап қалатын ризық. Бұл, Раббани кепілдікке алынған, яғни оған Аллаһтың өзі кепіл. Оның жүйелі түрде берілетіні тіпті, бойымызға жиналып қалатыны сонша ішмайы, басқа да қосалқы қоректік заттар түрінде жинақталған фытри ризық ең болмағанда жиырма күннен астам ешнәрсе жемесе де жеткілікті. Сонымен өмір жалғаса бермек. Демек, жиырма яки отыз күннен бұрын әлгі денедегі жинақталған ризық қоры таусылмай сырт көзге аштан өлгендер ақиқатында аштықтан, ризық жетпегендіктен емес, ол жат әдеттен яки әбден әдеттеніп қалған мүбтелә нәрсесін бірден тастағаннан пайда болатын аурудан кесірінен өлген боп табылады.

Ризықтың екінші түрі: Үйреншікті, әдет, ысырап және бұрыс пайдаланудың кесірінен әбден бой алдырып, дағдыланып, мәжбүрлік дәрежесіне жеткен "мәжази ризық" яғни жемесе де болатын, шарт емес, жасанды ризық. Бұл ризық Раббани кепілдікке алынбаған. Ол Аллаһтың ихсан-жарылқауына байланысты. Қаласа береді, қаламаса бермейді.

186

Осы екінші ризық тұрғысында, бақыт пен рахатқа бөлейтін үнемділік пен қанағат ережелерін сақтаған жан және адал еңбекті белгілі мағынада ғибадат деп біліп, оны іс-әрекетпен жасалатын дұға ретінде қабылдап, Аллаһқа шүкір етіп, Оған қарыздар болып, ризық-несібені сый-жарылқау деп, өмірін қызықты өткізген адам ең бақытты адам.

Ал, бейбақ, сорлы адам, бақытсыздық пен зиянға ұшырататын, уайым мен машақаттың көзі болып саналатын ысырап жасап, ашкөздікке салынып, адал еңбекті тастап не болса соған жүгіріп, жалқаулана әрі зұлымдық істеп, сондай-ақ, шағымдана өмірін өкінішпен өткізеді, бәлкім босқа өмір сүреді.

Мысалы, асқазан тамақ сұрайтыны секілді, қалб (көңіл), рух, ақыл, көз, құлақ, тіл сезімдер де Рәззақ-ы Рахим Аллаһтан ризық несібелерін сұрайды және риза болып алады да шүкір етеді. Әрқайсысына бөлек-бөлек, өздеріне лайық, әрі риза боларлық әрі қанағаттанарлық ризықтары рахым қазынасынан тарту етіледі. Рәззақ-ы Рахим оларға анағұрлым мол ризық алсын деп көз, құлақ, қалб, қиял, ақыл тәрізді сезімдердің әрқайсысын өзінің рахым қазынасының есігін ашатын кілт ретінде жаратқан.

Мәселен, көз ғаламдағы жәмал, әсемдік секілді қымбат гауһар қазынаның кілті болып табылады. Сол секілді басқа сезімдердің де әрбірі өзіндік бір әлемнің кілті болып, пенде иман арқылы пайдаланады. Енді, тақырыбымызға оралайық.

Бүкіл әлемді жаратқан Зат-ы Қадир-і Хаким Аллаһ, хаятты яғни тіршілікті әрнәрсенің мазмұны боларлық өте күрделі түрде жаратып, өзінің шексіз киелі мақсаттарын, көркем есімдерінің сәуле-шуақтарын сол хаятта тоғыстырып, соған ұштастырып қойған. Сондай-ақ, хаятта да ризықты өте мазмұнды орталық, бүкіл істердің тоғысар торабы ретінде жаратқан. Тіріжандарға тәбет, мұқтаждық беріп, сондайақ, ризыққа ләззат беріп, сол арқылы әлемнің жаратылысындағы ең ұлы мақсат, зор хикмет болған әрдайым ауқымды түрде шүкір ету, риза болу, өзін қарыздар сезіну, табыну тәрізінде құлшылық еткізіп, осылайша өзінің рубубиятын мойындатып және жақсы көргізгеніне жауап бергізеді.

Мысалы, ауқымы кең, шексіз Раббани мемлекетке ұқсас мына ғаламның әртарапын, әсіресе аспанды періштелермен, әруақпен яғни ғайып әлемін рухтармен толтырып безендіргені секілді, мына материалдық, көзге көрінетін шәһадат әлемін әсіресе ауа мен жердің

әртарапын, әрдайым рух иелерімен, атап айтсақ құстармен толтырып безіндірген. Және тіршілік иелерін ризыққа мұқтаж етіп, ризыққа да ләззат жаратып, оны қозғаушы күш, қамшы ретінде, адамзатты жалпы жан-жануарларды ризықтың соңынан жүгіртіп қойған, осылайша жалқаулықтан, жатып-ішер еріншектіктен сақтап әрекетке, дамылсыз қозғалысқа келтіруде. Бұл рубубияттың талабы, Иләһи шексіз хикметтің көрінісі. Егер, мұндай Иләһи хикмет, зор талап болмаса, ағаштардың ризықтары өздері жүгіріп келетіні секілді Аллаһ Тағала, жан-жануарлардың да әу баста тағайындалған ризық-несібелерін, зәру қажетті заттарын еш қиындықсыз өздері келетін қылып қояр еді.

Аллаһтың Рахим уә Рәззақ есімдерінің жәмалын және уахданиятының қаншама куәгерлері бар екенін толық көруі үшін жер жүзін жаппай қамтып, жан-жақты көретін алып бір көз болса, қыс мезгілі аяқталар шағында ризықтары таусылғалы тұрған жан-жануарларға ғайби жәрдем, рахмани медет, ихсан ретінде өсімдіктердің қолымен, ағаштардың бұтақтарына ілінген және аналардың төсінен рахымның ғайби қазынасынан өте тәтті де дәмді, сан-алуан нығмет-тағамдарды жіберген Рәззақ-ы Рахимның мұнша мол мейрімінің сәуле-шуақтарын көріп, мейірімі неткен керемет, неткен әсем, жамал екеніне куә болар еді. Сонда пенде түсінер еді, бір түйір алманы бір адамға хақиқи ризық қылып мейірімді түрде жіберу үшін жыл мезгілдерін, күн мен түнді ауыстыратын шексіз құдрет қажет және жер шарын сауда кемесі тәрізді кеңістікте кездіріп жыл маусымдарынан түскен өнімдерді жерді мекендейтін өзінің мұқтаж қонақтарына тарту ететін құдрет иесі болуы шарт. Өйткені, ол алманың бойындағы хикмет басқан мөр-таңба, Иләһи рахымның белгісі, Ол бүкіл тіршілік иелеріне, жеміс-жидектің бәрінде, өсімдіктер мен жанжануарларда жаппай кездесетіндіктен әлгі бір түйір алманың нағыз иесі, жасаушысы әлбетте, алма тектес, тұқымдастары болған жер жүзіндегі бүкіл жеміс жидектердің және оның бау-бақшасы болған алып дүнияның және оның өндірушісі болған ағаштың және оның кәсіпорны болған жыл мезгілдерінің және оны жетілдірген көктем мен жаздың иесі яғни Малик-і Зүлжәлалы, Халиқ-ы Зүлжәмалы болуы керек, басқаша болуы мүмкін емес.

Демек, бір түйір жемісте уахдеттің таңбасы бар. Өйткені ол, өзінің ағашы болған жер шарының және оның бау-бақшасы болған ғалам кітабының жазушысын, шебер ұстасын білдіреді және оның жалғыз, бір екенін көрсетеді, сондай-ақ, әлемде қанша жеміс болса

сонша уахданияттың белгі-нышандары бар. Рисалей-Нұр, Рахим және Хаким есімдерінің айнасы болғандықтан, осы рахымшылық ақиқатының көптеген нұр-сәулелерін, терең сырларын "Рисалет-үн Нұр" кітапшаларында баяндап, дәлелдегендіктен оған сілтеме жасап бұл алып үлкен қазынаны түгел баяндауға жағдайым көтермегендіктен осы қысқа ишара, белгілермен меңзегенге қанағат еттік.

Міне, біздің жолаушы былай дейді: Әлхамдулиллаһ, барлық жерден өзімнің іздегенім, әрбір нәрседен өзімнің сұрағаным Жаратушы Иемнің «ужуб-ы ужуды» мен "уахдетін" яғни сөзсіз болмысы мен жалғыз дара екенін дәлелдейтін «отыз үш» ақиқатқа куә болдым әрі тыңдадым. Әрбір ақиқат күндей жарқын, ешқандай қараңғылық қалдырмайды. Таудай берік мызғымас. Әрбір ақиқат өзінің анық-қанығымен Аллаһтың ужудына нақты куәлік етеді және барлық жақты қамтуымен де Оның уахдетін анық түрде дәлелдейді. Иманның басқа да шарттарын бұлтартпас айғақтармен дәлелдеп, барлық ақиқаттар жиналып, тұтас түрде иманымызды «тақлиттен» "тахқиққа" яғни көшірме иманымызды шынайы, көз жеткен, әбден қанағаттанған жағдайға шығарады әрі «тахқиқтан» "илмәляқинға" көтереді яғни қанағаттанған дәрежеден ақылға қонымды етіп бекітеді. «Илмәляқин» дәрежесінен «айнәляқинға» жетелейді яғни ақылмен түсінікті жағдайдан көзге көрсеткендей нақтылай түседі. «Айнәляқин» дәрежесінен «хаққаляқинға» яғни бүкіл сезімдермен сезініп, еш күмәнсіз, жүрекпен әбден сеніп, шынайы иланған дәрежеге жеткізеді.

Сонымен, терең білгісі келіп, одан әрі қызыға беретін жолаушының мына үшінші мәнзилде көрген үлкен төрт терең ақиқаттардан алған имани нұрларға өте қысқа ишара ретінде бірінші мақамның екінші бабында үшінші мәнзилдің ақиқаты жайлы былай делінген болатын:

Бұл рисаленің жарыққа шыққан жері осы аймақта Рисалет-үн Нұрдың басқа рисалелері табылмағандықтан және бұл жазба еріктен тыс жазылғандықтан Аят-ул Күбра сынды рисалелерде сырт көзге қайталанған сияқты көрінетін Сөздер, Лемалар кітабындағы тақырыптар кездесетінін айта кетейін және бұл кітапша осы жердегі шәкірттерге әрқайсысы кішкене Рисале секілді ретінде қызмет етер, бәлкім сол үшін жаздырылған болар.

Осы шимай қағаздың бірінші көшірмесін мүбәрак бір кісі жазған болатын. Ол тәуафуктан бейхабар. Бірақ жазған нұсқасында ережеге сай нәзік, мән-мағыналы тәуафук [(Тәуафук): - өзара сәйкестік. Үйлесімділік. Бір нәрсенің рет-ретімен орналасуы.] көрдік.

Бұл нұсқаның жолдарына қарасақ, бастапқы әлиф әрпінің саны 666. Бұл сан Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) осы кітапқа арнайы таққан айдарының яғни "Аят-үл Күбра" деген атына жифри және әбжәди саны болған 666 санына дәлме-дәл сәйкес келуі тегін емес. Бұл осы рисаленің сол атқа лайық екенін көрсетеді.

Сондай-ақ, Құран аяттарының саны 6666 болғандықтан, оның төрт мәртебесіне емес үш мәртебесіне тәуафукы яғни сәйкестігі де бұл рисале Құрани аяттардың сәуле-шуақтары екенін білдіреді деп, көңілге түйдік.

Осы күндерде мағынауи диалогты яғни "сұрақ-жауапты" тыңдадым. Сендерге бір қысқаша қорытындысын баяндап берейін.

Біреу былай деді: Рисалей-Нұрдың иман мен тәухид жайлы үстемелетіп жаза беруі және күлли толықтыру барған сайын артып, көбейіп барады. Ең қырсық деген дінсізді тоқтату үшін жазылған рисалелердің жүзден бірі жеткілікті бола тұра неліктен сол тақырыпта мұнша қызу түрде тағы үстемелетіп жазылуда?

Бұған жауап ретінде былай деді: Рисалей-Нұр кішігірім қираған бір жерді, шағын бір үйді жөндеп жатқан жоқ. Ол, жан-жақты қирап, қатты бүлінген және дін Исламды қамтитын және кірпіштері таудай үлкен қорғанға жөндеу жұмыстарын жасауда. Ол, жеке бір қалбты немесе бір ар-ожданды ғана тәрбиелеп жатқан жоқ. Ол, мың жылдан бері жиналып, әбден бірігіп алған, сұмдық жарақат алған көпшіліктің қалбын яғни көңілін, ниетін, ойпікірін, жалпы халықтың әсіресе мүмин жұрттың сүйеніші болып табылатын Ислам негіздерінің шайқалып, белгінышандарының азайып, құлдыраған заманында жалпы халықтың ар-ожданын, көңілін Қасиетті Құранның уә Иманның дәрі-дәрмектерімен емдеуге тырысуда. Әлбетте, мұндай жалпылама уә сұмдық бұзғыншылыққа және ауыр жарақат-жараларға қарсы хаққаляқин, нақты да анық және таудай заңғар, мызғымас берік айғақтар мен қаружабдықтар қажет және мың дәріге татитын дәрі-дәрмектер керек.

Міне, бұл заманда баяны мұғжиза Қасиетті Құран Кәрімнің мағынауи иғжазынан туындаған Рисалей-Нұр мұндай жауапкершілігі мол, маңызды міндетті адал атқарып қана қоймай иманның шексіз дәрежелерін көрсетіп, мәртебесін көтеріп, қанатын жайып өркендеуіне ұйытқы болуда!" деген мағынада ұзақ бір әңгіме өрбіді. Мен де бастан аяқ тыңдап шексіз шүкір еттім. Қысқа қайырдым.

Тоғызыншы Шуақ

(Оныншы Сөздің маңызды бір қосымшасы және лахиқасының бірінші бөлімі)

Иманның бір ұшын көрсететін осы аспани ұлы аяттың сондайақ, хашрды яғни өлген соң қайта тірілуді дәлелдейтін бұлтартпас айғақтардың бір ғана айғағы, қысқа тұжырымы, терең дәлелі осы «Тоғызыншы Шуақта» баяндалмақ. Орайы келген соң Иләһи керемет бір жәрдемді айта кетейін.

Бұдан отыз жыл бұрын ескі Саид, өзінің алғаш тәпсірі «Мухакемат» атты кітабының соңғы бетіне:

Екінші мақсат: Қасиетті Құранда хашрді мегзейтін екі аятқа тәпсір жасалып, түсіндірілмек.

деп әрі қарай жаза алмай тоқтап қалған екен. Халиқ-ы Рахимның бар екенін көрсететін қанша дәлел болса және хашрді білдіретін қанша белгі болса Раббыма сонша мадақ пен мақтау болсын, отыз жылдан кейін сәті түсіп жазу нәсіп болды. Иә, бұдан тоғыз я он жыл бұрын әлгі екі аяттың біреуі болған

Аллаһтың әмірінің жарқын әрі бұлтартпас екі айғағы сондай-ақ, тәпсірі саналатын Оныншы Сөз бен Жиырма тоғызыншы Сөзді тарту етті. Сөйтіп о дүнияға сенбейтін мүнкир-кәпірлердің аузына құм құйылған еді. Һәм, хашрге иманның шәк келтірмейтін әлгі екі мықты бекінісі саналатын екінші аяттың тәпсірін он жылдан соң жарылқап сыйға тартты. Сонымен осы тоғызыншы Шуақ, жоғарыда аталған аяттың тұжырымын тоғыз мәртебе және маңызды бір кіріспе арқылы қысқаша баяндайды.

Кіріспе

БІРІНШІ Т ЖЫРЫМ: Ақыретке сену жалпы қоғам үшін, адамның жеке өмірі үшін өте пайдалы, ол негізгі мәселе және бақыттың көзі, кемелдіктің ұйытқысы екенін дәлелдейтін жүздеген айғаққа мысал ретінде тек төрт тұжырым баяндалмақ.

Біріншісі; Адамзаттың шамамен жартысын құрайтын жасөспірім, балалар, тек жәннат ұғымымен ғана өздеріне сұмдық, қорқынышты көрінген өлімге қарсы төтеп беріп, әлсіз де нәзік болмыстарын сақтап рухани демеу таппақ. Олардың сағы сынғыш, тез әсерленетін дәрменсіз жандары әлгі жұмаққа деген үмітпен, о дүнияға сенім арқылы жәй табады. Мысалы, жәннатқа сенетіндіктен былай дейді: «Менің інім немесе досым қайтыс болды. Ол жәннаттың бір құсына айналды. Жұмақта рахат ұшып жүреді. Ол жақ бұл жақтан әлдеқайда керемет!».

Егер ақыретке сенбесе әрдайым айналасында болып жатқан өзі секілді балалар мен үлкен кісілердің өлімі әлгі нәзік, бейшара жандардың үрейін алып, рухани күшін сарқып ішкі дүниясын астанкестеңін шығарады. Тек көзінен жас ағызып қоймай рух, қалб, ақыл сынды күллі сезімдерін зар еңіретіп жылатар еді. Мұндай рухани соққы баланы аздырып яки бейбақ хайуанға айналдырады.

Екінші дәлел; Адамзаттың жартысы дерлік қарттар. Олар тек ақырет бар деген үмітпен өздеріне таяп тұрған қабірге қарсы төтеп бере алады. Әбден үйреніп, қалған өмірінің таяуда өшетінін, жарық дүниясының қараң қалатынын ойлап қапаланған кезде тек иманнан жұбаныш табады. Олардың тез әсер алғыш сәбидей нәзік жандарына, көңілшек табиғатына өлім қатты әсер етеді. Бәрінің аяқталатынын ойлап уайым мен қайғы, үмітсіздік пайда болады. Сол кезде тек мәңгі өмір бар деген сенім ғана құтқарады. Әйтпесе, әлгі мейрімге мұқтаж, жаны тыныштық қалайтын абзал жандардың жаны күйзеліп, көңілдері аласұрып сары уайымға түсері анық. Оларға мына дүния қараңғы зындан, тұрмыс-тіршілік ауыр азап болар еді.

Үшінші дәлел; Қоғамдық өмірде үлкен рөл ойнайтын қызу қанды жастар. Олардың тулап тұрған асау сезімдерін, асыра сілтейтін нәпсі мен әуестігін зұлымдық жасаудан, бұзып-қиратудан тыятын, қоғамның бірқалыпты дамуын қамтамасыз ететін тек жәһаннамның азабына сеніп, оны естен шығармау. Егер, жастар тозақтан қорықпаса:

«Әл-хүкмү лил-ғалиб!» заңы орнап яғни кім күшті сонікі дұрыс қағидасымен жастар әуестікке салынып бейшара әлсіздер мен әлжуаз байғұстарға қысым жасап қоғамның шырқы бұзылады. Адамгершілік сезім аяққа тапталып хайуани түсінік қалыптасады.

Төртінші дәлел: Адамзат әлемінде, жалпы тұрмыста орталық, ұйытқы саналатын және дүния тұрғысынан бақыт ошағы, өзіндік жұмақ әрі жанға пана болар, ол отбасы. Әркімнің отбасы оның шағын дүниясы. Отбасының тыныс-тіршілігі, шаттығы болса өзара адал құрмет, бір-біріне мейірім, жанкештілік, сыйластық арқылы жүзеге аспақ. Мұндай адал құрмет пен шынайы мейірім тек өзара мәңгі серіктестік, әрдайым бірге боламыз, шексіз уақытқа созылатын отбасылық қарым-қатынас, мәңгілік деген ұғым қалыптасса ғана жүзеге аспақ. Мысалы: «Мына жұбайым о дүнияда да мәңгі серігім. Дәл қазір қартайып, көркі тайғанымен оқасы жоқ. Өйткені, оның қайта оралатын мәңгі бақи сұлулығы бар. Мұндай мәңгі бірге болатын жұбайыма қандай да болсын жанкештілік, қамқорлық жасауға дайынмын!» деп қартайып көркі тайған әйеліне сұлу хор қызы секілді махаббатпен, мейрімдене қарап, қамқорлық жасайды. Әйтпесе, қып-қысқа бір-екі сағат секілді уақытша жұбайылықтан кейін мәңгіге қоштасумен тынатын уақытша серіктік әлбетте жасанды, баянсыз болып, хайуан секілді өз жынысынан болған соң, әншейін сыйластық, жасанды құрметпен шектелер еді. Хайуанға тән басқа сезімдер мен пайдалар көзделіп әлгі өзара құрмет, мейірім азайып дүниялық жәннат тозаққа айналуы әбден мүмкін.

Міне, ақыретке иманның жүздеген пайда-нәтижелерінің бір бөлігі ғана баяндалды. Оның адам өміріне, қоғамға тікелей қатысты екені және оның да жүздеген жақтарын аталған төрт мысалға салыстырсақ, хашр нанымы яғни өлген соң қайта тірілуге сену адамгершіліктің ұлы ақиқаты және аса қажетті әрі ақиқат екені айдан анық мәселе. Ол, қалайша адамның қарнының ашығуы тағамның бар екенін көрсетеді. Сол секілді, бұл мәселе де ақиқат. Егер, осы хашр ақиқатының нәтижелері адам өмірінің ереже-заңдарынан тыс қалып тұрмыста сақталмаса, адамгершілік дейтін қасиетті ұғым құнын жоғалтып, адамдар қасиеттен жұрдай болып, қоғам азып-тозып кетеді. Қоғам өмірін зерттеп, оны қалай басқару және мінез-құлықты түзету саласында жүрген қоғам қайраткерлері мен саясаткерлер, психологтарға айтарым, осы мәселені немен шешеді екен? Бұл дертті емдейтін басқалай шарасы бар ма?

ЕКІНШІ Т ЖЫРЫМ: Хашрдің хақ екенін дәлелдейтін сансыз айғақтардың біреуі қысқаша баяндалмақ. Бұл айғақ иман негіздерін қамтитын мазмұнды айғақ.

Хазіреті Мұхаммед алейһиссалату уәссаламның пайғамбар екенін дәлелдейтін мұғжизалар мен барлық айғақтар жаппай хашрдің рас екенін дәлелдейді. Себебі, Оның өмір бойғы даулап, алдына қойған мақсат-мүддесі «уахданият» мәселесі болса, одан кейін хашр яғни Аллаһ жалғыз екендігі мен өлген соң қайта тірілмек хақ екендігі.

секілді отыз-қырық сүрелердің бастарында нақты түрде хашр ақиқаты ғаламдағы ең үлкен мәселе, уәжіп бір ақиқат екенін білдіреді және басқа аяттар сол ақиқаттың түрлі дәлелдерін баяндап көңілдегі күдікті жойып, көз жеткізеді. Апырм-ай, бір ғана аяттың бір ғана ишарасы көз алдымызда ғылыми жаңалықтардың ашылуына себеп болып, ілім мен техниканың жетістіктерін мегзеп отырған мұндай қасиетті кітаптың мыңдаған шәһадаттары, көтерген мәселелері күндей анық та қанық хашр мәселесінің рас екенін көрсетіп тұрғанда оның бекер, жалған

болуы, апырм-ай, тал түсте Күнді жоққа шығару немесе ғаламның бар екеніне сенбеу секілді ақымақтық емес пе?! Жалпы ақыреттің болмауы әсте мүмкін бе? Ақыретке сенбеу барып тұрған ессіздік.

Тарихта сұлтан патшалардың бір сөзі яки бір ишарасы бекер болмауы үшін кейде қалың әскер жан беріп, жан алысып қырғын соғысқаны мәлім. Апыр-ай, абыройы мен мерейі үстем, патшалардың Патшасы Аллаһтың мыңдаған сөздері мен уәделері, қатаң ескертулері жалған болып, бекер болуы ешбір тұрғыдан мүмкін бе?! Айтқан аят-сөздері өтірік болуы оның асқақ абыройына жараса ма? Апырмай, он үш ғасырда еш үзіліссіз сансыз жандарға, ақылдарға, қалбкөңілдерге, нәпсілерге хақ пен ақиқатқа сай үкімін жүргізіп, тәрбиелеп отырған, әділ басқарушы, мағынауи Сұлтан Патшаның бір ғана ишараты мұндай ақиқатты дәлелдеуге толық жеткілікті бола тұра және ол туралы мыңдаған баян-түсініктеме жасап хашрдің ақиқат екенін көрсетіп, дәлелдеп тұрғанда, оған сенбейтін көрсоқыр надан ақымақтарға тозақ оты дауа болмас па? Нағыз әділдіктің өзі емес пе?

Сондай-ақ, әрқайсысы өз заманында халқына жол көрсетіп, басқарып келген аспани парақтар мен киелі кітаптар да болашақ пен өткен шаққа үкімі жүретін Қасиетті Құранның қайта-қайта баяндап, егжей-тегжейлі түсіндірген хашр ақиқатын өз заманына сай нақты түрде хабарлап қысқа-нұсқа, астарлы түрде баяндап, қуатты дәлелдеген. Міне, бұл да Қасиетті Құранның көтерген мәселесін жанжақты растайтын дәлел.

Уа, Рабб-ы Рахимым! Пайғамбарымыз Расул-і Әкрәмнің тәлімінен және хикметке толы Құранның дәрісінен түсінгенім; Әу баста Құран мен Расул-і Әкрәм болып, барлық киелі кітаптар мен пайғамбарлар, мына дүнияда жалпы барлық жақта үлгі-мысалдары көрініп жатқан Сенің жәмал мен жалал есімдеріңнің «тәжәллилері» яғни шағылыссәулелері әлдеқайда жарқын түрде о дүнияда, мәңгі әлемде жалғасын табатынына және мына фәни әлемде рахымыңның сәуле-шуақтары,

Егер, иманға қарсы дауласатын бір кәпір мәселені қиындатып, өзінің болымсыз көзқарасын қорғап былай десе: «Сендер айтып жүрген нәрсе жоқ, мен оны дәлелдеп беремін!» десе, мұндай күпірлік белгілі бір мағынада қате ілім, бұрыс үкім боп саналады. Егер: «Мен бұл айтқандарыңды қабылдамаймын, сенбеймін!» десе, мұндай кәпірлік оңай әрі ол надандық, ол бір қарарсыздық боп саналады. Сонымен күпірлік екі түрлі болады.

Біреуі: Ислам ақиқаттарына мүлдем үстірт қарап мән бермейді. Өзіне тән қалыптасқан қате бір түсінігі бар. Соны ғана мойындайды. Бұрысты қабылдап алған, енді одан бастартпайды, бұл залым бір көзқарас. Мұндай күпірлік біздің тақырыбымыздан тыс. Олардың бізбен шаруасы жоқ, біздің де олармен.

Екіншісі: Иман ақиқаттарына қарсы шығып дауласады. Мұндай пікірдегілер екі топқа бөлінеді:

Біреуі: Шындықты қабылдамайтындар. Дәлелдесең де мойындамайтындар. Бұл надандық әрі қарарсыздық. Мұндай кәпірлік оңай. Бұл да біздің тақырыбымыздан тыс.

Екіншісі: Жоқ екенін қабылдап, бұрыс екенін жүрекпен бекітеді. Күпірліктің бұл түрі үкім, әдейілеп берілген қарар, солай екеніне илану болғандықтан мұнысын дәлелдеуге мәжбүр. Жалпы жоққа шығару, сенбеу екіге бөлінеді.

Біреуі: белгілі бір жерге қатысты. Оған өз жағынан қарап, жоқ қа шығарады. Мұндай жоққа шығаруды өзінше дәлелдеуге болар, бірақ бұл да тақырыбымыздан тыс.

Екіншісі: Бүкіл әлеммен қатысты, жалпы дүнияға, уақытқа, ақыретке байланысты киелі имани, жалпыға ортақ күлли мәселелерді жоққа шығару. Міне, күпірліктің мұндай түрі -бірінші мәселеде баяндалғанындай - ешбір тұрғыдан дәлелденбейді, дәлелдеу мүмкін емес. Ол үшін бүкіл әлемді қамтитын, ақыретті көретін, шексіз уақыттың әртарапын ішіне алатын ауқымы кең назар қажет. Сонда ғана мұндай күпірлік дәлелденбек.

Екінші қауіпті жәйт және одан құтылудың жолы: Бұл да екі мәселеден тұрады.

Біріншісі: Мәселе шексіз ауқымды да терең ұлық болғандықтан ғапылдықтан немесе күнәға батудан немесе материяға әбден

үлгі-мысалдары көрінген жарылқау-сыйлықтарың анағұрлым анық түрде сағадат әлемінде көрініс тауып мәңгі болатынына және мына дүниялық қысқа өмірде оларды көріп тамашалаған, сүйсініп таңдана жақсы көріп ынтық болғандар әбәди әлем о дүниеде де бірге болатынын бірауыздан хабарлап, куәлік етіп, дәлелдеп жатыр.

Жүздеген нақты мұғжизалары мен анық бұлтартпас дәлелдеріне сүйеніп, әу баста Расул-і Әкрәм және Қасиетті Құран болып бүкіл нұрлы жандар яғни пайғамбарлар, сондай-ақ, бүкіл нұрлы жүрек иелері әулиелер, сонымен қатар ақыл-ойлары ұшқыр «сыддықтар» бәрі-бәрі бірауыздан Сенің өзің түсірген аспани парақтарда, киелі кітаптарда көп мәрте қайталап айтқан, мыңдаған уәделеріңе және қатаң ескертулеріңе сүйене отырып, сондай-ақ, Өзіңнің «құдрет», "рахым", "инает", "хикмет", "жалал" мен "жамал" секілді ақыретті талап ететін киелі сипаттарыңа негіздей отырып, сондай-ақ, Сенің жалалыңның үстемдігіне, рубубиятыңның салтанатына арқа сүйеп және ақыреттің бар екенін сезіне және кейбір белгі-нышандарын көре отырып келтірген ақида-имандарына сүйене отырып адамдарға мәңгі бақыт бар екенін сүйіншілеп хабар беруде. Хақ жолдан тайғандар үшін жәһаннам, ал тура жолда жүргендер үшін жәннат бұйыратынын хабарлап әлемге жар салуда. Өздері оған мықты иман етіп, сенімді түрде куәлік етуде.

Уа, Қадир-і Хаким! Уа, Рахман-ы Рахим! Уа, Садиқ-ул уағд-ил Кәрим! Уа, Иззат пен Азамат, Жалал иесі Қаһһар-ы Зүлжәлал! Әлгі адал достарыңды, әлгіндей көп уәделеріңді, мұнша киелі есімсипаттарыңды бекерге шығарып, өтірік болуына Сен, әсте жол бермейсің! Рубубиятыңның салтанаты талап ететін ақыретті жаратпай қоюдан пәксің! Сенің сүйікті құлдарыңның және олар да Сені растап, мойынсұну арқылы өздерін Саған жақсы көргізген сансыз мақбұл құлдарыңның ақыретке қатысты шексіз дұға-тілектерін кері қайтарып, тыңдамай қоюдан адасың! Және Саған қарсы шығып, күпірлік еткен, Сені уәдесін орындамайды деп жала жапқан, осылайша Сенің "азамет" пен "кибрияңа", "жалал иззатыңа", асқақ абыройыңа шәк келтірген, мол мейіріміңе сенбеген адасқан кәпірлерді азаптап, олардың ақырет жоқ деген сөзін бекерге шығаратыныңа кәміл сенеміз. Оларды растап, құлдарыңа сұмдық зұлымдық жасалудан Сенің шексіз әділдігің мен теңдесіз жамалың, соңсыз рахымың әсте жол бермейді деп білеміз.

Біз жан-тәнімізбен мынаған иман еткенбіз: әлгі жүз мыңдаған елшілерің мен сансыз тура жолдағы дәлдалдарың әнбия, асфия мен әулиелер «хаққаляқин», "айнәляқин", "илмәляқин" түрде Сенің ақыреттегі мол рахымыңа, шексіз жарылқауыңа, мәңгі бақыт сыйлайтыныңа және көркем есімдерің бұдан да жарқын шағылысатынына куәліктері хақ әрі ақиқат, олардың мегзеген ишаралары дұрыс әрі өте орынды, сүйінші хабарлары хақ, шынымен солай болмақ. Олар бір ауыздан бүкіл ақиқаттың бұлағы, қайнар көзі "Хақ" есіміңнің ең үлкен шуағы осы хашр ақиқаты яғни өлген соң тірілуге кәміл сеніп, Сенің әміріңмен өзіңнің құлдарыңа дұрыс бағытта дәріс беруде. Ақиқатқа сай тәлім-тәрбие беруде. Уа, Раббым! Солардың дәрісі мен тәлімінің құрметіне бізге және Рисалей-Нұр тәлабаларына кәміл иман, ақыры қайыр бере гөр! Бізді олардың шапағатына бөленуді нәсіп ете гөр! Әмин.

Қасиетті Құранның, тіпті бүкіл аспани кітаптардың хақ екенін дәлелдейтін айғақтар сондай-ақ, ардақты Пайғамбарымыздың тіпті бүкіл пайғамбарлардың пайғамбар екенін дәлелдейтін мұғжизадәлелдер, жаппай айналып келгенде олардың ең үлкен мүддесі, ұлы мақсаты болған ақыреттің рас екенін дәлелдейді. Сондай-ақ, Уажибул Ужуд Аллаһтың болмысы мен уахдетіне куәлік ететін көптеген дәлелдер мен айғақтар сайып келгенде Иләһи рубубияттың негізі, айнасы болып табылатын басқа бақи әлем бар екенін, бақытты мекен болатынын дәлелдейді. Өйткені, төменде дәйекті түрде баяндалғанындай, Зат-ы Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың һәм болмысы, һәм күллі сипаттары, һәм көптеген есімдері, сондай-ақ, «рубубият», "улухият", "рахмет", "инает", "хикмет", "адалет" сынды сипаттары, Иләһи "шуынаты" міндетті түрде ақыретті керек қылады және бақи мекеннің болуын талап етеді, сый-сияпат беру мен жазалау үшін "хашр-нәшрдің" болуын керек етеді.

Иә, әзәли уә әбәди, мәңгі бақи Аллаһтың бар екені рас, олай болса әлбетте «улухияттың салтанатының» негізі, ұйытқысы болып табылатын ақырет сөзсіз бар. Сондай-ақ, мына ғаламда және тіршілік иелері мен жануарлар әлемінде өте ұлық, хикметке толы "мұтлақ рубубият" яғни толық басқару, шексіз билік бар екені көзге көрініп тұр. Олай болса, әлбетте мұндай рубубияттың ұлықтығын құлдыраудан сақтайтын, манағы хикметті әбестіктен арашалайтын, әлгі мол мейірімін аяусыз қатыгездіктен ажырататын мәңгі бақи бақыт әлемі орнамақ, пенделер ол жерде мәз-мәйрам шаттық өмір сүрмек.

Сондай-ақ, көз алдымызда болып жатқан шексіз жарылқау, сыйсияпаттар, мол мейірім, аса қамқорлық пен рахымшылықтар, мына ғайып пердесінің артында бір Зат-ы Рахман-ы Рахимның бар екенін сөнбеген ақылға, өшпеген жүрекке көрсетіп тұр. Әлбетте, әлгі жарылқау мазақтау болмауы үшін, сыйлау алдату саналмауы үшін, жәрдем етуді дұшпандық қылу деп түсінбеу үшін, рахымшылықты азаптау деп қабылдамауы үшін, сый-кәде беруді қиянатпен шатастырмау үшін, осылайша жарылқауды нағыз жарылқау екенін дәлелдейтін, нығметті нағыз нығмет қылатын бақи әлем, мәңгі өшпес өмір бар.

Сондай-ақ, көктем кезінде жер жүзіндей бір параққа, алақандай тар жерге еш қатесіз жүз мың кітапты аралас-құралас жазатын бір құдрет қаламы көз алдымызда еш тынбастан қызу жұмыс жасап жатқаны белгілі. Ол қаламның иесі жүз мың мәрте былай деп уәде берген: «Мына тар жердегі аралас-құралас жазылған көктем атты кітаптан әлдеқайда оңай, ауқымы кең бір жерге керемет әрі еш бітпейтұғын бір кітап жазамын және оны сендерге оқытамын!» деп өзінің бүкіл бұйрық-пәрмендерінде ол кітап туралы айтады. Әлбетте әрі сөзсіз солай, ол кітаптың асылы, түп нұсқасы жазылған және "хашр мен нәшр" арқылы толықтырылмақ және күллі пенделердің амал дәптерлері сол жерге тіркелмек.

Сондай-ақ, мына жер шары көптеген мақұлықтарға бесік және әрдайым құбылып отыратын түрлі тіршілік иелері мен жанжануарлардың тұрағы, фабрикасы, көрмесі, махшары болуы жағыменен ғаламның өзегі яғни орталығы, нәтижесі және жаратылуына себеп болатындай дәрежеде үлкен маңызға ие. Сондықтан да болмысы кішкентай бола тұра алып аспанмен тең

Және осы жер шарының әртарапын билеп төстейтін, көптеген жаратылысқа билік жүргізіп басқаратын, тіршілік иелерінің басым көпшілігін бағындырып өзінің айналасына жинатқызған және көптеген жаратылысты өзінің қалауына қарай, мұқтаждығына орай керемет реттеп, паш етіп, олардың сан-алуан түрлерін жіпке тізгендей өз орын-орына орналастырып безендіргені сонша, тек адамзат пен жындардың ғана назарын емес, тіпті аспан тұрғындарының, ғаламның назарын, қошаметін аударып, тіпті ғалам Иесінің истихсан назарын

аудару арқылы өте маңызы-мәртебесі артып, жоғары баға алған, және осы қасиеті үшін мына әлемнің жаратылыс хикметі, маңызды нәтижесі, құнды жемісі, жердің халифасы болған, мұнысын пәнмен, ғылыммен, қабілет-өнерімен көрсеткен және дүниялық тұрғыдан Жаратқанның мұғжиза өнерін тамаша көркем түрде жарнамалап, реттегені үшін қанша бас көтеріп, күпірлік қылса дағы дүнияда өмір сүріп, азап-жазасы кейінге қалған және осындай атқарған қызметі үшін мұрша беріліп табысқа жеткен АДАМЗАТ дейтін пенделері бар.

Сонымен, мұндай адамзат, табиғаты тым әлсіз, бейшара әрі мұқтаж өте пақыр, мұң-мұқтажы көп-ақ, уайым-қайғысы бастан асады. Солай бола тұра, өзінің күш-қуатынан, ерік-қалауынан тыс алып жер шарын соған арнап не керектің бәрі бар, түрлі тағамның қоймасы, ұнамды бұйымдар толы дүкен секілді жаратқан құдреті шексіз, хикметі терең, мейірімі мол бір басқарушы біреу бар. Ол адамзаттың әрбір ісін қадағалап, бақылап отыр және қамтамасыз етіп, не сұраса беріп тұр. Осындай ғажап бір Жаратушының бар екені рас. Ол адам баласын жақсы көреді әрі өзін жақсы көргізеді һәм мәңгі бақи әлемдері бар әрі Оның әрбір ісі әділетті, өзі тым әділ. Ол барлық нәрсені хикметпен істейді. Сондай-ақ, мына қысқа, баянсыз дүнияға, мына келте адамзат өміріне, мына өткінші пәни жер жүзіне әлгі Әзәли Хәкимнің ұлық салтанаты, ұлы патшалығы, сәрмади әкімдігі сыймайды, дүния тар келетіні рас. Және адамзат әлемінде дүнияның тәртібін бұзатын келеңсіз оқиғалар орын алуда. Әлгі әділет пен жүйе-тәртіпке жат, Жаратқанның жәмалына үйлеспейтін жағымсыз әрекеттер, зұлымдықтар және қамқоршыға қайырымсыздықтар, қиянат-опасыздықтар, кәпірлік пен жоққа шығару, сенбеу секілді теріс қылықтар жасалып, бірақ жазасын тартпастан бұл дүниеде қатыгез залымдар рахат өмір сүріп, ал байғұс бейшаралар қайғырып, өкінішпен өмірден өтуде. Әлбетте, бүкіл әлемде іздері байқалатын "мұтлақ Иләһи әділдік" мұндай келеңсіздікке рұқсат бермейтіні анық, олардың қайта тірілмей әлгі қанішер залым мен зар еңіреген бейшаралар топыраққа көміліп екеуі бірдей жата беруіне әсте жол бермейді.

Сондай-ақ, ғаламның Иесі ғаламнан дүнияны, дүниядан адамзатты таңдап оған өте жоғары мәртебе, үлкен маңыз берген. Адамзаттың да ішінен өзінің рубубиятының мақсатына сәйкес әрекет ететін, иман келтіріп, адал болуымен өзін Раббысына жақсы көргізген нағыз адамдарды, пайғамбарлар мен әулие-асфияны таңдап оларды өзіне дос

қылып сөйлескен және мұғжизалармен, сәттіліктермен сыйға бөлеген сондай-ақ, оларға қарсы шыққан дін дұшпандарын табиғи апаттармен, аспани азаптармен жазалаған және осы сүйкімді достарының ішінен, олардың имамы, мақтанышы Мұхаммед алейһиссалату уәссаламды таңдап, жер шарының маңызды бөлігін, адамзаттың бестен бірін ғасырлар бойы Оның нұрымен нұрландырған, бейне бір ғалам Сол үшін жаратылғандай барлық мақсат-мүдде Ол кісімен, Оның дінімен, Құранымен кіндіктесіп, жарыққа шыққаны рас.

Міне осындай, аса қымбат әрі миллиондаған жыл жасауға лайық зор еңбегінің ақысын алуға тиісті әрі лайық бола тұра, тым ауыр азап пен күреске толы алпыс үш жыл ғана қысқа ғұмыр кешкені мәлім. Апырм-ай, бұлай із-түзсіз, бәрі бекерге болуы ақылға сыя ма?! Ол кісі өзі сияқты достарымен бірге қайта тірілмей мүлдем жоғалып кетуі мүмкін бе!? Ол қазірдің өзінде рухымен тірі болмауы, Оның (с.а.у.) мәңгі жоқ болып кетуі әсте мүмкін бе? Олардың қайта денесімен тірілмеуі, мәңгі құрып жоқ болып кетуі, жүз мың мәрте мүмкін емес, әсте олай болмайды! Иә, күллі ғалам және әлемнің ақиқаты Оның қайта тіріліп, мәңгі өмір сүруін ғаламның Иесінен өтіне сұрайды...

Сондай-ақ, Жетінші Шуақ деп аталған «Аят-ул Күбра» рисалесінде әрбірі таудай заңғар әрі қуатты отыз үш айғақпен дәлелденгеніндей, мына ғалам бір қолдан шыққан, Біреу жаратқан, Соның мүлкі. Ол Иләһи кемелдіктің ұйытқысы боп саналатын "уахдет" пен "әхадиятты" ап-анық түрде көрсетеді. Сол уахдет пен әхадияттың саясында бүкіл әлем Зат-ы Уахид бір Аллаһтың әскері, бағынышты қызметшісі екені анықталады. Және ақыреттің жүзеге асуымен Аллаһтың кемелдігі нұқсандықтан, мұтлақ әділдігі мазақ қылғандай қатыгездіктен, терең хикметі тым төмен әбестіктен және шексіз кең мейірімі аяусыз азаптаудан, құдретінің абыройы бейшара әлсіздіктен ажырап, хақ екені анықталып, мерейі үстем болмақ. Әлбетте, міндетті түрде осы аталған Аллаһқа иман шартының жүздеген тұжырымдарының тек осы алты тарауының талабына сай қиямет қайым болмақ, "хашр мен нәшр" жүзеге аспақ, жазалау не жарылқау орны ашылмақ. Сонда ғана жер шары аталмыш маңыз бен мәніске ие болмақ, сонда ғана адамның құндылығы, қадір-қасиеті анықталмақ. Сонда ғана, жер мен көктің, адамзаттың жаратушысы, Раббысы Мутасаррыф-ы Хаким Аллаһтың аталмыш әділдігі, хикметі, рахымы, салтанаты өз орнын табады және ол бақи Аллаһтың аталмыш нағыз достары, өзіне ынтық

құлдары мәңгі жоқ болудан құтылады, сонда ғана әлгі достарының ең абзалы, ең қымбаттысы өзінің күллі әлемді риза қылған киелі қызметінің ақысын толық алатын болады. Және Сәрмәди Сұлтан Аллаһтың кемелдігі нұқсандықтан, кемшіліктен пәк екені көрініп, құдретіне ешқандай шәк келмей, мерейі шексіз үстем болмақ.

Сонымен Аллаһтың бар екені рас, ол анық мәселе, олай болса әлбетте ақырет бар. Қалайша, аталмыш иманның үш шарты өзінің барлық дәлелдерімен ақыретті дәлелдеді, солайша

Жиырма алтыншы Сөз «Тағдыр» рисалесінде тағдырға иман шартын дәлелдейтін барлық айғақтар сайып келгенде хашрға, амал дәптерлердің жайып салынатынына, таразының құрылатынына ишара қылады. Өйткені, әрнәрсенің мұқаддераты яғни тағдыры, мөлшері жазулы екеніне куәміз яғни әрнәрсе мизанмен, белгілі бір мөлшерде, таразымен тартқандай өлшемді және әрбір жан иесінің өмірбаяны жадында сақталуы, дән-дәнектерінде басқа да таспаларда жазылуы, әрбір жандының, әсіресе адамдардың амал дәптерлері өзіндік орындарда сақталып, тіркелуі; әлбетте мұндай ауқымды тіркеу, тағдыр, хикметті жазулар, мұқият тізім, жазып сақтау тек "Махкем-Кубра" үшін, яғни жалпыға ортақ үлкен сот болып, соның нәтижесінде мәңгі сый-сияпат немесе мәңгі жаза болу үшін жасалып жатыр. Олай болмаса әлгі ауқымды, жіті қадағалау, мұқият тіркеу,

болған оқиғаларды сақтау түкке жарамсыз болып, бос әурешілік, пайдасыз іс болар еді. Бұл әрине хикмет пен ақиқатқа мүлдем керағар. Егер хашр болмаса тағдыр қаламымен жазылған мына ғалам кітап өзінің анық мағынасын жойып, құндылығын жоғалтар еді. Бұлай болуы әрине мүмкін емес. Бұған сену мына әлемнің болмысын жоққа шығару секілді қисынсыз, сандырақ.

Сонымен Иманның бес шарты өзінің барлық дәлел-айғақтарымен хашр мен нәшрдің болатынын, оның хақ екенін, ақырет әлемі рас екенін дәлелдеп, бір мағынада талап етеді. Міне, хашр яғни өлген соң тірілу ақиқатының ұлықтығына сәйкес осындай бұлтартпас мықты негіздер мен нақты дәлелдер болғандықтан Қасиетті Құранның үштен бірі дерлік хашр мен ақырет жайлы сөз қозғайды. Оны бүкіл ақиқаттарына іргетас ретінде пайдаланып, басқа мәселелерді соған негіздеп, әрнәрсені соған әкеп тіреп, сөзін соған қарай өрбітеді.

Он бірінші Шуақ

(Б Л ЖАЗБА ДЕНИЗЛИ ҚАЛАСЫНДА АБАҚТЫДА ЖАЗЫЛҒАН, СОНЫҢ ЖЕМІСІ ДЕУГЕ БОЛАДЫ)

Бұл, діннен безгендер мен кәпірлерге қарсы Рисалей-Нұрдың өзін ақтап сөйлеген сөзі. Және осы қамалуымыздағы ақталу құжатымыз да осы. Өйткені, басқа нәрсемен шұғылданбай, тек осы кітапқа бар күшімізді жұмсап жатырмыз. Жоғарыда айтылғанындай бұл кітап Денизли абақтысының жемісі әрі одан бір естелік. Бұл кітапша екі жұмада жазылған-ды.

Мына аяттың хабарлағанындай және оның сырына сүйене отырып, Юсүф пайғамбар (ғаләйһиссалам) абақтыға қамалғандардың пірі және абақтыны белгілі бір мағынада Юсүфтің медресесі деп атауға болады. Сондай-ақ, Рисалей-Нұрдың шәкірттері осымен екінші мәрте топ-топ болып осы медресеге түсіп жатыр. Олай болса, міндетті түрде Рисалей-Нұрдың абақтымен қатысты және айқындап берген кейбір мәселелерінің қысқаша тұжырымын осы тәрбиелеу мақсатта ашылған дәрісханада оқу және оқыту қажет. Сөйтіп, бұл жерден жақсылап тәрбиеленіп шығуымыз керек. Енді, сол тұжырымдардың бес-алтауын баяндап берейін.

Бірінші мәселе

Төртінші Сөзде түсіндірілген болатын, Жаратқан Иеміз күн сайын бізге жиырма төрт сағат өмір дейтін байлық сыйлап, сол арқылы екі өмірге қажетті нәрселер алып, екі дүниенің қамын жасауымыз қажет. Біз, мына қып-қысқа дүниелік өмірге жиырма үш сағатты жұмсап, бес парыз намазға жеткілікті бір сағатын ұзақ әрі баянды ақыреттік өмірге жұмсамасақ, ақылға теріс әрекет, үлкен қателік жасаған болып саналамыз. Және сол қатенің жазасы ретінде көңіл қобалжып, рухани күйзеліске түсеміз. Рухани мазасыздықтың кесірінен мінез-құлық бұзылып, үмітсіз әрі селқос өмір кешеміз. Тәрбие алмақ былай тұрсын, нәтиже керісінше болады. Бұл қаншалықты зиян екені белгілі.

Егер бір сағатты бес парыз намазға арнасақ, мына абақтыдағы шеккен қиын кезеңнің әрбір сағаты кейде бір күн ғибадат саналып, пәни бір сағаты мәңгі бақи сағаттарға айналады және әлгіндей рухани мазасыздық пен үмітсіз күйден құтылып көңіл тыныштық табады. Сондай-ақ, қамалуға себеп болған қателіктердің кешірілуіне себеп болып, һәм қамаудағы мақсат орындалып тәрбиеленіп шығамыз. Міне, бұл өте тиімді емтихан әрі сабақ әрі өзі секілді тауқымет тартқан бауырларымен достасу, бірін-бірі жұбату, жанға жайлы тәтті сұхбат саналмақ.

Төртінші Сөзде айтылғанындай, мың адам қатысып жатқан, мың лира ұтысы бар құмар ойынға, жиырма төрт лирасының бес-он лирасын беру ал, еш таусылмайтын, өте құнды қазына ұтқызатын бір билетке жиырма төрттен бір лирасын бермеу ақылға қона ма? Өйткені, әлгі дүниелік ойыннан мың лира ұту мүмкіндігі мыңнан бір ғана ықтимал ғана, себебі мың үміткер тағы бар. Ал, ақыреттік "адамзат тағдыры" дейтін ойыннан ақыры қайырлы болған имандылар үшін ұту мүмкіндігі мыңнан тоғыз жүз тоқсан тоғыз ықтимал. Мұны, бізге жүз жиырма төрт мың әнбия және олардың хабарларын көзбен көріп, растаған сансыз әулие-асфиялар хабарлауда.

Мәселе осындай анық бола тұра, бірінші ойынға қатысып, екіншісінен қашу, түк пайдасыз да қисынсыз әрі оғаш әрекет екенін өздерің ақылға салыңдар.

Бұл мәселеге абақтының бастықтары мен бақылаушылары, күзетшілер, тіпті билік басындағылар, тәртіп сақшылары, қауіпсіздік органдары бей-жай қалмай, Рисалей-Нұрдың мұндай дәрістеріне дән риза болулары керек. Өйткені, мыңдаған діндар һәм әрдайым тозақты есіне алатын иманды адамдарды басқару, он шақты намазсыз, имансыз, тек дүниелік түрмеден ғана қорқатын және харам мен халалды айырып жатпайтын, азғындыққа салынған адамдармен жұмыс істеуден әлдеқайда жеңіл екені өмірде көптеген тәржірибелермен расталған.

Екінші мәселенің қорытындысы

Рисалей-Нұрдың «Жастар шырағы» атты кітабы жан-жақты түсіндіргеніндей, өлімнің анық әрі көзге көрініп тұрған ақиқат екені сонша, бүгіннің түні немесе күздің ақыры қыс болатыны секілді өлім хақ. Қалайша мына түрме әрдайым жазасын өтеп, босап шығатындарға арналған уақытша мекен жай болса, сол секілді мына жер жүзі дағы асығыс келіп, асығыс кететіндерге арналған жол бойындағы қысқа мерзімдік керуенсарай іспеттес. Әрбір қала тұрғындарын жүз мәрте қабірге апарып төгіп тұратын өлімнің әлбетте, өмірден де артық талаптілегі бар. Міне, осы өзекті ақиқаттың жұмбақ шешімін Рисалей-Нұр тауып, шешіп берген. Қысқаша тұжырымы былай:

Өлімнің өлмейтіні анық және қабірдің ауызы да жабылатын түрі жоқ. Олай болса, ажал дейтін жендеттің қолынан және жалғыз адамдық қапасқа ұқсас қабір зынданынан құтылудың шарасын табу адамзаттың ең басты мәселесі әрі ең үлкен уайымы болмақ. Иә, ол мәселенің шешімі бар және Рисалей-Нұр Құранның нұрымен оның шарасын тауып, басқаларға да анық-қанық дәлелдеген болатын.

Оның қорытындысы:

Өлім, я мәңгіге жоқ болу. Ол - адамның өзін һәм сүйіктілерін, туматуысқандарын жоқ қылатын дар ағашы секілді. Не болмаса өлім, өзге бақи әлемге бастайтын, егер иманды болса мәңгі бақытқа бөлейтін құрметті демалысқа шығу, пәни міндеттен босау болып табылады.

Ал, қабір болса, ол бір тастүнек, жалғыз адамдық зындан, түбі жоқ терең құдық немесе мына дүние зынданынан шығарып бақи, жарық бау-бақшаға апаратын есік. Бұл ақиқатты "Жастар шырағында" бір мысалмен дәлелдеген болатынбыз.

Мәселен, мына абақтының алдында дарға асу үшін дарағаштар құрылған дейік. Дарағаштар сүйенген жардың арғы жағында өте үлкен, дүние жүзілік құмар ойынының бір бөлімшесі бар. Бізді яғни, осы жерде отырған бес жүз кісіні ешбірін қалдырмай әрі қашып құтылу мүмкін емес, жеке-жеке манағы алаңға шақырғалы тұр. «Кел! Өлім жазасына кесілдің, дарағашына шық!» яки «тұтқынсың, жалғыз өзің мәңгі қамау, міне қағазы!» немесе «Сүйінші! Миллион алтын ұтатын билет шықты, бағың бар екен!» деген хабарландырулар

әртарапта жүріп жатыр. Жұрт бір-бірлеп әлгі дарағашына қарай бет алуда. Кейбіреуінің асылып жатқанын, ал баз біреулердің әлгі дарағашын пайдаланып арғы жағындағы ұтысты алуға өтіп кеткендерін көзбен көргендей анық. Мұны бізге сол жердің жауапты ірі тұлғалары мен қызметкерлері нақты түрде хабарлап жатыр. Мұны нақты түрде сеніп, біліп тұрғанда абақтыға екі топ келді. Біреуінің қолдарында гитара, арақ-шарап және тәтті де алдамшы халуа. Бізге жегізгісі келеді. Алайда, ол нәрселер улы, адам шайтандары ішіне у қосқан. Ал, екінші топ болса қолдарында тәрбиелік мәнісі бар жазбажазулар, халал тағамдар мен тәтті сусындар. Мұны кәде ретінде ұсынып бір ауыздан, еш күмәнсіз нақты былай дейді:

"Егер әлгі бірінші топтың сендерді сынау үшін әкелген кәделерін алып жесеңдер, мына көз алдарыңдағы дарағашына басқалардың асылғандары секілді сендер де дарға асыласыңдар. Ал, егер осы елдің әміршісінің бұйрығымен біз әкелген кәде-сыйлықтарды әлгі харам нәрселердің орнына қабыл алып, тәрбиенаманың ішіндегі дұға-жазбаларды оқысаңдар, дарға асылудан құтыласыңдар да ұтыс алаңына өтіп Аллаһ жарылқап әрбіріңе миллион алтын ұтыс билеті бұйыратынына көзбен көргендей анық сеніңдер. Егер манағы харам, күмәнді де улы тәтті тағамдарды жесеңдер, дарға асыласыңдар және дарағашына дейін де ол удың азабын тартасыңдар. Мұны қолымыздағы бұйрықнамалар мен біз, бір ауыздан нақты хабарлап отырмыз!".

Сонымен, осы тәмсілдегідей, өзіміз күнде көріп жүрген ажал дейтін дар ағашының арғы жағында "адамзаттың тағдыры" атты лотереясында иман келтіріп, мойынсұнғандарға - әрине, ақыры қайырлы болу шартымен - мәңгі қазынаның билеті бұйыратыны, ал азғындыққа түсіп, харам жасап, пасық күй кешкен имансызсыздар үшін - егер, тәубе етпеген болса - я мәңгіге жойылу (ақыретке сенбейтіндерге) немесе мәңгі бақи сорлап, қараңғы қапасқа жалғыз өзі қамалатыны (ақыретке сене тұра азғын жолда жүргендерге), осындай аяусыз ауыр азап шегетіндерін, бұл міндетті түрде болатынын ең баста көптеген мұғжиза көрсеткен жүз жиырма төрт мың пайғамбар хабар берген және олардың хабарларын көзбен көріп, қолымен ұстағандай жүз жиырма төрт миллионнан астам әулиелер (қаддәсаллаһү әсрарүһүм) анық та қанық растаған, сондай-ақ,

әлгі аталған адамзаттың асылдары болып табылатын екі топтың хабарларын ақылға қонымды, ғылыми түрде бұлтартпас дәлелдермен миллиардтан астам терең зерттеуші ғұламалар, муджтахиттер {(Сілтеме): Сол зерттеушілердің біреуі Рисалей-Нұр болып табылады. Жиырма жылдан асты, ең қырсық философтар мен бірбеткей дінсіздердің аузына құм құйып, үнін өшіріп келеді. Қалаған адам оқи алады, ешкім қарсы уәж айта алмайды, ел арасында кең тарауда.} және ұстанған жолдарына берік, тақуа адамдар бір ауыздан дәлелдеп, бекіткен. Расында, олар адамзаттың күн көсемдері, жарқыраған жұлдыздары. Осы аталған үш үлкен жамағаттың және ақиқатшыл үш топтың яғни алдамайтын, алданбайтын жандардың айтқан хабарларын тыңдамай, олардың көрсеткен мәңгі бақытқа бастайтын сара жолына түспегендердің жағдайы қиын да қауіпті. Олар, қауіптілігі жүзде тоқсан тоғыз ықтимал қатерге басын тіккен болып саналады. Мұндай қауіпті хабарды тіпті бір ғана адам хабарлаған болса, оған құлақ аспай сол жолды таңдаған адамның күйі әрине былай болмақ:

Екі жол жатыр. Бұл туралы сансыз хабаршылар нақты хабар берген, біреуі қысқа әрі жеңіл және жүзде жүз ықтимал жәннатқа апарады, мәңгі бақытқа бөлейді. Ал екіншісі болса қауіпті, тым ұзақ, дауыл соқпаққа толы һәм жүзден тоқсан тоғыз ықтимал тозақи. Міне, әлгі тиімді жолды тастап мәңгі бақи сорлататын екінші жолды таңдағанға не деуге болады? Дүниеде екі жолдың біреуі қысқа болса да ол жайлы бір адамның әрі жалған болуы мүмкін бір ғана хабарына бола қауіптілігі жүз де бір ғана және бір-ақ ай қамалуы мүмкін бола тұра әлігі қысқа жолды тастап еш пайдасы болмаса да тек қауіпсіздігі үшін ұзақ жолды таңдайды. Ал ақыреттік мәселеде осылай сақтанбаса, оны ақылды кісі деп айтуға бола ма? Ол, өте қорқынышты, алыстан қарасы көрініп, бас салуға келе жатқан дәу айдаһарға мән бермей, шыбын-шіркейден қорқып, сақтанып жүрген есалаңға ұқсайды. Оны ақылынан алжасқан, жүрегін қара басқан, рухы мен адамгершілігінен айырылған деуге болар.

Міне, жағдай осылай. Олай болса біз, қапастағылар мына абақты дейтін бәледен кегімізді толық алу үшін әлгі екінші мүбәрак топтың әкелген сый-кәдесін қабыл алуымыз керек. Қалайша, бір минөттік кек алудың ләззаты немесе бір-екі сағаттық пасық ләззаттың кесірінен бәлеге ұшырап, екі-үш жылға яки бес, он бес жылға бас бостандығымыздан айырылып түрмеде отырмыз. Өмірдің шырқы

кетіп, дүниеміз зынданға айналды емес пе? Ендеше біз, осы бәлеге ерегісіп бір-екі сағаттық абақты мерзімін бір-екі күн ғибадатқа және екі-үш жыл жазамызды әлгі мүбәрак топтың сыйлықтары арқылы жиырма-отыз жыл бақи жарқын өмірге айналдырып, он-жиырма жыл жаза өтеуді миллиондаған тозақи қапастан құтылуға себеп қылып, пәни дүниеміз қараң қалған болса да есесіне бақи, о дүниеміз гүл-гүл жайнауы үшін бұл бәледен кегімізді солай алуымыз керек. Түрмені тәрбиеханаға айналдырып, отанымызға, халқымызға пайдалы әрі сенімді ақтайтын азамат болуға тырысуымыз керек. Және абақты қызметкерлері мен басшылары ойлағандай түрмеде отырғандар қаныпезер, жауыз, есерсоқ, баукеспе, азғын, отанға, қоғамға зиянкес адамдар емес, керісінше берекелі дәрісханада дәріс алып, тәрбиеленіп жүрген тәлабалар екенін біліп, мақтан тұтып Құдайға шүкір етсін.

Үшінші мәселе

Бір күні Ескішәһир түрмесінінің терезесінен мемлекеттік мейрамды тойлап жатқандарға қарап отырдым. Қарсы алдымызда орта мектептің бойжеткен қыздары аулада мәз-майрам, би билеп жүргенін көрдім. Кенет, мағынауи теледидар секілді олардың елу жылдан кейінгі жағдайлары көрсетілді. Әлгі елу-алпыс қыздардың қырық-елуі қабірде топыраққа айналып азап шегіп жатқанын, қалған он шақтысы жетпіс-сексен жасында әбден қартайып беттерін әжім басқан әрі жас кезінде ар-намысын сақтамағандықтан сүйеді деп ойлаған назарлардан жиіркеніш көргенін анық көрдім. Олардың мұндай аянышты халдеріне жылап жібердім. Абақтыдағы достарым жылағанымды естіп, қасыма келіп себебін сұрады. Мен оларға: «Бара тұрыңдаршы! Менің жеке қалғым келіп тұр!» дедім.

Рас, көргенім ақиқат, қиял емес. Мына жаз мезгілі күзге айналып ақырында қыс болатыны секілді жаз мезгіліндей жастық шақтың да ақыры қарттық дейтін күзге айналып ақыры қабір мен берзах қысы болмақ. Өткен тарихтың елу жыл бұрыңғы оқиғаларын қазірде теледидар арқылы көрсетіліп жатқаны секілді елу жылдан кейінгі болашақты көрсететін мүмкіндік болса мына адасқандар мен азғындарға, өздерінің алпыс жылдан кейін неге ұшырайтындарын көрсетсе, қазіргі істеп жүрген харам, күнә істеріне, бос күлкілеріне жиіркеніп, өкіне жылар еді.

Мен осы ақиқаттармен шұғылданып отырғанымда азғындық пен адасуды қоздырып, отқа май құйып отырған мағынауи тұлға, адам шайтаны секілді біреу алдыма кесе көлденең тұра қалып былай деді:

«Бізде шаруаң болмасын! Біз өмірдің түрлі қызықтарын, небір зауық, ләззаттарын татып, басқаларға да таттырғымыз келеді!» деді.

Сен, ләззат үшін, қызық көремін деп өлімді ұмытып, адасушылық пен азғын жолда жүрсің. Олай болса, мынаны жақсылап біліп ал! Құдайдан безіп адасқан кезіңде өткен шақ мүлдем жойылып қайтып келмес құрдымға кеткен болып көрінеді. Іші толы жаназа,

қорқынышты мазарлық бейнеде. Адам болған соң, мұндайда басың ауырып, егер бар болса немесе өліп қалмаған болса жүрегің сыздап әлгі шексіз қоштасуларды, сансыз достардан мәңгіге айырылысуларды уайымдап қайғырасың. Бұл сенің масайрап алып жатқан бір сәттік ләззатыңның шырқын бұзады. Енді, келешек болса имансыз көзқараста ол да қараңғы, тып-тыйпыл, өлі әрі қорқынышты болып көрінеді. Ол жақтан келетін ұрпақтың да бейшара бастары "ажал" дейтін баскесердің қылышымен шабылып көздері жойылатындықтан әрдайым имансыз басың бәлеге қалып, уайымдайсың. Себебі сенде ақыл бар. Осылайша, азғындықтан алған бір сәттік ләззаттың шырқы бұзылады.

Егер адасудан бас тартып, азғындықтан тыйылып нағыз иманға келіп, тура жолға түссең әлгі өткен шақ, жым-жылас жоқ қылатын мазарлық емес, нақты түрде бар әрі нағыз болашақ кеткенін, ол бір нұрлы әлем, әруақтар болса болашақта мәңгі бақыт сарайларына кіру үшін кезекке тұрғанын көресің. Әрине, бұл иманның нұрымен жүзеге аспақ. Ол жақтан уайым емес, қайта иманның қуатына қарай жәннаттың белгілі бір мағынадағы ләззатын бұ дүниеде де татуға болады деген сөз. Ал, келешек болса, ол да қараңғы, қорқынышты әлем емес, әрбір көктемді ырысқа толы дастархандай жаратқан шексіз мейрімді, аса жомарт, Рахман-ы Рахим-і Зүлжәлал уәл Икрамның дайындаған қонақасы бейнесінде көрініп, біз де сол мәңгі бақыт сарайларына бара жатырмыз, деген сенім пайда болып, иманның көзімен қарағанда мұны әркім дәрежесіне қарай сезініп, бақи әлемнің ләззатымен зауықтана алады.

Демек, нағыз ләззат, уайымсыз рахат тек иманда және иман арқылы болмақ.

Иманның бұл дүниедегі мол пайдасы мен қыруар жемістерінен тақырыбымызға орай, тек бір ғана пайдасы мен ләззатын мына тәмсіл арқылы баяндап берейін. Бұл Жастар шырағы кітабының сілтемесінде жазылған болатын.

Мысалыға, сенің қатты жақсы көретін жалғыз балаң жантәсілім жағдайында жатыр. Сен де қайғыдан қан жұтып, мәңгіге көз жазып қалатындай қайғырып тұрғаныңда кенет Хазіреті Хызыр немесе Хакім Лұқман сықылды бір дәрігер келді де, бір дәрумен ішкізіп, жаныңдай жақсы көретін, сүйкімді балаң көзін ашып, өлімнен аман қалды. Бұған сенің қуанышыңда шек болмайтынын белгілі.

Міне, әлгі балаға ұқсас сенің сүйіктілерің, бауырларың, миллиондаған игі жандар өткен шақ мазарлығында - сенің ойыңша -шіріп, мүлдем жоқ болады-ау дегенде кенет, иман ақиқаты Хәкім Лұқман секілді үлгеріп, әлгі үлкен мазарлыққа қалб терезесі арқылы нұрын шашады. Сонда әлгі әруақтар жаппай тіріліп: "Біз өлгеніміз жоқ. Сендермен тағы да кездесеміз, мәңгі бірге боламыз!" дегені қиялыңда жанданатындықтан көңілге шаттық сыйлап, қалбты қуанышқа бөлейді. Демек, иман ақиқаты бейне бір дәнек секілді. Егер өсіп-өнсе әркімге өзіндік жәннат сыйлап, саябағына айналады.

Әлгі қырсық:

«Ең болмаса хайуанға ұқсап өмірді қызықты, рахат өткізу үшін харам ләззатпен көңіл көтереміз. Мұндай күрделі мәселелермен шұғылданбай өмір сүреміз!» деді. Оған былай дедім:

Хайуанға ұқсап сірә, рахат өмір сүре алмайсың. Өйткені хайуанға өткен шақ, болашақ деген нәрсе жоқ. Өткенге өкінбейд, келешекті де уайымдап мазаланбайды. Ләззатты дер кезінде толығымен алып Жаратқан Иесіне шүкір етеді. Тіпті, сою үшін жатқызылған мал ештеңе сезбейді. Тек, пышақ тиген сәтте сезгендей болады бірақ ол сезімді де Аллаһ жоқ қылып жібереді де еш нәрсе сезбейді. Демек, Аллаһтың рахымы оларға ғайыпты жауып білдірмей тастаған. Бұл әсіресе, бейкүнә мал-түлікте айқын көрінеді.

Сен болсаң уа, Адам! Ақылың болғандықтан өткен шақ пен болашақты ойлайсың, хайуан сияқты саған ғайып емес, екеуі де аян, мазаңды алады. Өткеннің өкініштері, қайғылы қоштасулар мен болашақтың уайымы сенің дәл қазіргі уақытша ләззатыңды бұзып, тас-талқан етеді. Ләззат алуға келгенде хайуаннан төменсің.

Бұл ақиқат! Олай болса я ақылыңды алып тастап хайуан бол! Мына бәледен құтыл! Не болмаса иманға кел, есіңді жи! Құранды тыңда! Сөйтіп, бұ дүниенің өзінде хайуаннан жүз есе артық нағыз ләззаттың дәмін татып, рахатқа бат!" деп оның үнін өшірдім.

Тағы да әлгі қырсық:

«Тым болмаса шет елдік, ғайры мұслим дінсіздерге ұқсап өмір сүрерміз!» деді.

Оған жауап ретінде былай дедім:

"Европалық дінсіздер сықылды бола алмайсың. Өйткені, олар бір пайғамбарға сенбесе басқасын қабылдауы мүмкін. Ешбір пайғамбарға сенбесе де Аллаһқа сенуі мүмкін. Егер одан да мақұрым

болса, кемелдікке ұйытқы болар кейбір қасиеттері сақталып қалар. Ал, мұсылман баласы ең соңғы және мәртебесі жоғары, діні мен шақыруы жалпыға ортақ ақырзаман пайғамбары Мұхаммед ғаләйһиссалатү уәссаламды жоққа шығарып, оның сара жолынан тайса, ешбір пайғамбарға тіпті Аллаһқа да сенбейді. Себебі, бүкіл Пайғамбарларды, Жаратқан Иесін, кемелдік атаулыны Сол Кісі арқылы таныған. Онсыз ізгі қасиеттерін жоғалтып әбден бұзылады. Сондықтан, бұрыннан бері басқа дін өкілдері Ислам дінін қабылдап, мұсылман болуда. Бірақ, ешбір мұсылман шынайы яһуди, таза христиан, я мәжәсу болған емес. Ондайлар адами қасиетін жоғалтып, отанына, халқына зиянкес атанады!" деп дәлелдеп бердім. Әлгі Құдайдан безген бірбеткейдің амалы таусылып, айтарға сөзі табылмай тайып тұрды, бәлкім Жәһаннамға кеткен шығар.

Уа, мына Юсүф медресесінде менің дәріс бауырларым! Бұл ақиқат. Мұны Рисалей-Нұр нақты айғақтармен жиырма жылдан астам уақыттан бері дәлелдеп келеді. Дінсіз көптеген қырсықтардың тәкаппарлық сағын сындырып иман айтқызып, тәубасына келтіруде. Олай болса біз, һәм дүниемізге, һәм болашағымызға, һәм ақыретімізге һәм отанымызға, һәм халқымызға пайдалы әрі оңай әрі саламатты иман мен истиқаметті (тура бағытты) ұстанып уақытымызды босқа өткізбей, қиялға берілмей Құраннан жаттаған сүрелерді оқып яки мағынасын білетіндерден сұрап және қазаға қалған парыз намаздарды өтеп және бір-біріміздің жақсы мінез-құлықтарымыздан үлгі алып, мына абақтыны тамаша гүл-көшет өсіретін бау-бақшаға айналдырайық, ізгі амалдар жасайық. Қылмескерлерді бақылаушы түрме қызметкерлерін жәһаннамдағы зәбани азап періштелері секілді емес, керісінше Юсүф Пайғамбардың медресесінде жәннатқа адам дайындайтын, олардың тәрбиешісі секілді міндет жүктелген қызметкер, әрқайсысы тура бағыттағы ұстаз, мейрімді жетекші, қамқоршы болуына жағдай жасайық.

Төртінші мәселе

Тағы сол Жастар шырағында баяндалған болатын;

Бірде маған көмектесіп жүрген бауырларым мұндай бір сауал қойды: «Дүниенің астан-кестенін шығарған және Исламның тағдырымен қатысы бар мына аласапыран екінші дүние жүзілік соғыс басталғанына елу күн болды,э(қазір, 1946-жыл, жеті жылдан асты)мән беріп мүлдем назар аудармадыңыз, сұрамадыңыз. Алайда, кейбір діндар және ғалымдар жамағатты, мешітті тастап радионың басында отыр. Апырм-ай, бұл оқиғадан маңызды бір оқиға болып жатыр ма, әлде соғыс жәйімен алаңдаудың зияны бар ма?». Жауап ретінде былай дедім:

Өмір қымбат байлық, бірақ өте аз. Ал, атқарылар істер өте көп! Бірін-бірі қоршап жатқан шеңберлерге ұқсас, әр адамның жүрек, асқазан дейтін тар шеңберінен бастап, денесі, отбасы, тұратын ауданы, қаласы, елі дейтін үлкен шеңберіне, ары қарай жер шары мен адамзат шеңберіне, сонау бүкіл тіршілік иелері мен әлем дейтін бірбірінің ішіне орналасқан шеңберлер бар. Әрбір шеңберде әркімнің атқарар өзіндік міндеті болады. Дегенмен, ең тар шеңберде өте үлкен әрі маңызы зор және әрдайым бақылап отырылуы тиіс өзекті мәселе, уақыт күттірмейтін міндет болады. Ал, ең үлкен шеңберде ең кішкентай әрі уақытша һәм анда-санда қараса болатын ұсақ мәселелер, салыстырмалы түрде аса маңызды емес міндеттер болады. Демек, тар шеңберде үлкен, ал үлкен шеңберде кішкентай, ұсақ міндеттер болады. Бірақ, үлкен шеңбер қызықтырып өзіне тартып, кішкене шеңбердегі өте маңызды, аса қажетті міндетті ұмытқызып, адамды бос нәрселермен шұғылдандырып қояды. Өмір дейтін қымбат байлықты түкке тұрғысыз нәрселерге жұмсатып зая етеді. Кейде, осы соғысты қатты алаңдап, олардың жасаған зұлымдықтарын хош көріп, жауыздығына ортақ болады.

Сұрақтың бірінші тарауына жауап: Иә, бұл дүние жүзілік соғыстан әлдеқайда маңызды және жер жүзіне үстемдік құрудан анағұрлым үлкен дау әркімнің басында бар. Әсіресе, мұсылманның алдында өте үлкен мәселе, дау-дамай ашылып отырғаны соншалық,

ол мәселені шешу үшін әркімнің жеке байлығы Алмания, Англия елдерінің қорындай көп болса, әлгі дауды ұтымды шешу үшін еш ойланбастан бере салар еді.

Ол неғылған дау дейсіз ғой. Әрбір адамға иманды болу шартымен мына жер шарындай үлкен бау-бақша, зәулім бақыт сарайлары бар кең қожалыққа ие болу немесе айырылып қалу мәселесі туып тұр. Бұл туралы кім айтты десеңіз, адамзаттың бетке тұтар жүз мыңдаған әнбия, күн көсемдері және жөн сілтеуші әулие-данышпан, даналар. Олар неге сүйеніп айтты десеңіз, ғаламның Иесі Аллаһтың мыңдаған уәдесіне сүйене отырып, тіпті кейбірі көздерімен көрген. Егер, иман құжаты дұрыс болмаса, әлгіндей зор мал-мүліктен айырылып қалары сөзсіз.

Қазіргі таңда, материализм індетінің кесірінен көбісі бұйырғалы тұрған сол жәннаттан айырылып қалуда. Тіпті, бір «әһл-і кәшф уә қубур» әулие, өлген қырық кісінің жалғыз біреуі ғана иманды кетіп табысқа жеткен, қалғандары айырылып қалғандарын көріпті. Апырмай, олардың айырылып қалған мәңгі жұмақтың орнына дүниенің уақытша бақ-дәулетін берсе әлгі мәңгі өкініштің орнын толтырар ма екен?

Міне, аса маңызды даулы мәселені ұтымды етіп шешіп беретін қызметтерді және жүз адамның тоқсанына тиімді де табысты берудің әлгі атқарылуы тиіс міндеттерін тастап, бұл дүниеде мәңгі қалатындай бос нәрселермен шұғылдануын ақылсыздық деп білетіндіктен біз, Рисалей-Нұр шәкірттері әрқайсымыздың ақылымыз тасып, данышпан болып кетсек те оны тек осы мәңгілік іске осы маңызды қызметке жұмсауымыз керек деп шештік, солай екеніне көзіміз әбден жетті.

Уа, түрменің ауыртпалығын бірге тартып жүрген жаңа достарым! Сендер, бұрыңғы бауырлар секілді Рисалей-Нұрды әлі көрген жоқсыңдар. Мен оларды және олар секілді мыңдаған шәкірттерді куә ретінде мынаны айтып дәлелдеймін һәм дәлелдеген болатынмын: Әлгі үлкен дауды жүзде тоқсан арызданушыға ұтымды етіп шешіп берген және жиырма жылдың ішінде жиырма мың адамға даудың тиімді шешімі, құжаты, ақталу куәлігі боп саналатын кәміл иманға қол жеткізген және Қасиетті Құранның мағынауи мұғжизасы болып табылатын және бұл заманның нөмірі бірінші ақтаушысы (адвокат)

Рисалей-Нұр тәпсірі. Мұны мен толық сеніммен айта аламын. Он сегіз жыл болды, менің дұшпандарым, дінге жау кәпірлер мен материалистер маған қарсы небір сұмдық айла жасап үкіметтің кейбір беделді тұлғаларын алдап, айдап салып, көзімізді жою үшін осы сияқты түрмеге қанша рет жауып, зынданға тастаса да РисалейНұрдың болаттай берік қорғаны саналатын жүз отыз кітапшасының тек екі-үшеуіне ғана тиісе алды. Демек, кімге адвокат керек болса Рисалей-Нұрдан мықтап ұстасын. Қорықпаңыздар! Рисалей-Нұрға тыйым сала алмайды. Мемлекет басында отырған азаматтардың қолдарында маңызды рисалелер - екі-үші ғана одан тыс - емін еркін кезіп жүр. Иншаллаһ, түрмелерді толыққанды түзету, тәрбиелеу орны жасау үшін бақытты түрме бастықтары мен бақылаушылар осы нұр кітапшаларын абақтыда отырғандарға нан мен су секілді ұсынатын болады.

Бесінші мәселе

Жастар шырағы түсіндіргендей, жастық шақ өтеді де кетеді, оған шүбә жоқ. Жаздың күзге, күздің қысқа айналатыны, күндіз ақшамға, сосын түн болатыны секілді анық жастық шақ қарттыққа, ақыры өліммен аяқталады. Егер, осы өткінші, пәни жастықты ар-намыспен, истиқаметпен яғни дұрыс бағытта өткізсе, сол арқылы мәңгі бақи жастыққа ие болатынын аспани кітаптар түгел хабарлап, жүрекке мәңгі қуаныш сыйлауда.

Егер, азғындық жолда өткізсе, қалайша ашу қысып, бір минөтте адам өлтірсе, миллиондаған минөт абақтының азабын тартады, сол сияқты жастықтың буымен харам ләззат, орынсыз көңіл көтеру қабір азабын, ақыреттегі жазасын және бітіп қалғандағы өкініш пен қайғысын, күнә мен салар уайымын, дүниелік жауапкершілігін айтпағанның өзінде дәл сол алған ләззаттан әлдеқайда уайым мен қайғыға салатынын ақылы бар әрбір жас мойындайды, ол тәжірибелермен расталған ақиқат.

Мәселен, харамға құмарлық жанды азапқа салады. Себебі, қызғаныш араласып күйдіреді. Һәм, қоштасудың өкініші, сондай-ақ, қанағаттанарлық жауап ала алмау сықылды уайымы тағы бар. Осы себептерден әлгі азғантай ләззат у қосылған балға айналады. Және жастық шақты бұрысқа пайдаланудың кесірінен науқастанып ауруханаға түседі және бойдағы күш-қайратты қайда жұмсарын білмегендіктен түрмеге қамалады және жүрек пен рухтың аштығынан және міндетін атқармағандықтан мазасы кетіп ақырында ішімдікке үйір болып, азғындыққа салынатынын немесе өлім құшатынын білгің келсе ауруханаға, түрмеге, сырахана мен мазарлыққа барып сұра! Әлбетте, көптеген жастар жастықтың буымен жасаған бұрыс әрекеттері мен харам ләззаттарының жазасын тартып, өкіне жылап жатқанына куә боласың. Егер, тура жолды ұстанып, бағытынан таймай шариғатқа сай өмір сүрсе, жастық шақ Аллаһтың қымбат сыйы және игі амал жасауға оңтайлы кезең, сауап жинауға таптырмайтын мүмкіндік болып, ақыретте мәңгі бақи жарқын жастыққа айналатыны әу баста Құран және басқа да аспани кітаптар бекіткен ақиқат. Олар бір ауыздан сүйіншілеп қуанышты хабар беруде.

Бұл ақиқат. Оның үстіне Аллаһтың халал шеңбері кең, көңілді көншітуге толық жеткілікті. Һәм, харам шеңбердегі бір сағаттық ләззат кейде бір жыл, кейде он жыл қамауға алып сазайын тартқызатыны белгілі. Әлбетте, жастық шақты нығмет деп біліп, оған шүкір ретінде мұндай баға жетпес құнды сыйлықты ар-намыс жолында, тура жолда, дұрыс пайдалану міндет, тіпті, шарт.

Алтыншы мәселе

Рисалей-Нұрдың көптеген жерінде баяндалып, бұлтартпас айғақтармен дәлелденген Аллаһқа иман шартының ауқымы кең, жанжақты мыңдаған айғақтарының бір ғана айғағына қысқаша ишара.

Қастамону қаласында мектеп оқушылары: «Бізге Жаратқан Иемізді таныстырыңызшы! Мұғалімдер Аллаһ туралы айтпайды!» деді.

Мен оларға: «Сендердің оқып жатқан пәндеріңнің әрқайсысы әрдайым өз тілімен Аллаһ туралы айтып, Оны таныстыруда. Сендер мұғалімнің орнына соларды тыңдаңдар!»

Мәселен, керемет бір дәріхана. Әрбір құтыда дәл өлшеммен тірі әрі ғажайып қоймалжың дәрі салынған. Сөз жоқ, бұл бізге аса білікті химия маманы, дана дәрі жасаушыны көрсетеді! Сол сияқты жер шары үлкен бір дәріхана. Онда тіршілік ететін төрт жүз мың түрлі өсімдік пен жануарлар бейне бір дәрі салынған құты тәріздес немесе әрбірі тірі қоймалжың дәрмектер секілді. Бұл дәріханадан жер шары дәріханасы қаншалықты үлкен болса, сендер оқитын медицина ілімі де Жер шарындай ауқымды түрде дәрі дәрмек жасаушы Хаким-і Зүлжәлал Аллаһты тіпті соқырларға да көрсетеді.

Немесе, таңғажайып бір фабрика. Ол тігін фабрикасы маталардың мыңдаған түрін қарапайым бір шикізаттан өндіреді. Бұл бізге фабриканың шебер қожайыны, бесаспап ұстасы бар және оның хикмет иесі дана екенін анық білдіреді. Сол сияқты «Жер шары» дейтін жүз мыңдаған басы бар, әр басында жүз мыңдаған керемет фабрика орнатылған жылжымалы Раббани фабрикаға қарайық. Бұл, адамдар салған фабрикадан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, сендердің оқып жатқан механика пәні де соғұрлым «Жер шары» фабрикасының Шебер Иесі бар екенін анық білдіреді әрі таныстырады.

Тағы бір мысал. Өте керемет, әртарапынан сан-алуан түрлі азықтүлік келіп жатқан, іші небір затқа толы қойма, бір дүкен. Ол міндетті түрде өзінің бір иесі, өте бай қожайыны, бақылаушысы бар екенін білдіреді. Сол сияқты Жер шары, бір жылда жиырма төрт мың жылдық жолды жүйелі түрде жүріп өтеді. Жүз мыңдаған мұқтаждарды

үстіне тиеп алып саяхат барысында жыл мезгілдеоіне соғып, көктемде мыңдаған ризықтарды толтырып алады да қыс бойы жеп азығы таусылған бейшара жандарға жеткізіп, бейне бір ғажап жүк көлігі, Рахмани азық қоймасы, Субхани кеме, әртүрлі қажетті заттар мен консерві құтыларын таситын жүк мәшинасы, Раббани дүкен яғни мына Жер, кәдімгі қоймадан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, оқып жатқан немесе келешекте оқитын тағам өнеркәсіп саласы Жер шары қоймасының Иесін, Жаратушысын, басқарушы Құдіретті соғұрлым анық әрі нақты түрде бар екенін білдіреді, таныстырады, сүйсіндіреді.

Тағы бір мысал. Төрт жүз мың ұлттан құралған, әр ұлттың тамағы басқа, қолданатын қаруы басқа, киетін киімі басқа, тәлім-тәрбиесі, демалысқа шығу мерзімі басқа басқа. Осыншама көп әскерді таңғажайып бір қолбасшысы жалғыз өзі басқарады. Әлгі сан-алуан ұлтқа өзіндік тамақтарын, қару-жарақтарын, киім-кешектерін, құралсаймандарын ұмытпай, шатастырмай дер кезінде, ыңғайлы түрде үлгертіп беріп тұрса, әлгі ғажап әскер мен әскери бөлімше әлгі керемет қолбасшыны шүбәсіз анық түрде көрсетіп, ғажаптығына таңдандыра сүйсіндірмей ме? Дәл осы әскери бөлімшеге ұқсас жер жүзінде әр көктем сайын жаңадан қару-жарақпен жабдықталған, жаңа бір Субхани әскері секілді өсімдіктер мен жануарлар әлемі, сан-алуан ұлттан құралған әскердей төрт жүз мың түрден тұрады. Олардың сыртқы киім-пішіндері, азық-түлік, қару-жарақ, тәлім-тәрбие мен демалысқа шығу мерзімдері әртүрлі болғанымен өте жүйелі, мұқият тәртіпті, ешбірі ұмыт қалмай, шатастырылмай бір ғана лы қолбасшы тарапынан қажеттіліктері өтеліп, қамтамасыз етіліп жатыр. Міне, Жер шарындағы "Көктем" атты әскери бөлімше жоғарыда аталған әскери бөлімшеден қаншалықты ауқымды, зор, керемет болса, сендердің келешекте оқитын әскери дайындық сабағы ұқыпты, ақылды балаларға Жер шарының Хаким Раббысы, басқарушы лы қолбасшы Аллаһтың соғұрлым анық әрі таңғаларлық әрі мақтауға тұрарлық екендігін білдіреді. Шүкір етуге, оны мадақтауға лайық екенін көрсетіп, сүйсіндіреді.

Мәселен, ғажайып бір қала. Үстінде миллиондаған электр шамы бір орнында тұрмай жылжып отырады. Олардың жанар майлары да тоқ көздері де таусылар емес. Мұндай ғажап электр шамдар, өзін

жасап, басқарып отырған, электр станциясын салған, жанармаймен қамтамасыз етіп отырған таңғажайып шеберге, аса керемет құдіретті ғалымға риза боласың. Оның өнеріне тәнті болып, қошеметтеп, ісіне сүйсіне: "Жарайсың!" деп айқайлағың келеді.

Дәл сол сияқты мына «Әлем» атты қалада, «Дүние» дейтін сарайдың үсті аспанда шам тәріздес жалт-жұлт еткен жұлдыздар, астрономияның айтуынша, Жер шарынан мың есе үлкен, зеңбірек оғынан жетпіс есе жылдам қозғалса да әсте жүйені бұзбай, бір-біріне қақтығыспай, сөніп те қалмай, қуаты кемімей жанып тұр. Сендер келешекте оқитын астрономияның айтқанына сүйенетін болсақ, Жер шарынан миллион есе үлкен және миллион жылдан астам бұрын жаратылған Рахмани қонақ үйде әрі шам әрі ошақ қызметін атқарып тұрған Күннің бір тәулік бойы жанып тұруы үшін жер жүзінің теңізіндей жанармай, тауларындай көмір немесе мыңдаған Жер шарының көлеміндей отын керек екен. Мұны және осы сияқты алып жұлдыздарды шексіз құдіретімен жанармайсыз, көмірсіз жандырып, сөндірмей тұрған және әрқайсын өте жылдам әрі бір-біріне соғыстырмай Иләһи құдірет пен билік жасап жатқанын көзімізбен көріп жүрміз. Әлем атты мына зәулім қаланың, дүние дейтін үлкен сарайдың электр шамдары және оны басқару істері қаншалықты зор әрі керемет, өте тамаша болса, сендер оқыған немесе келешекте оқитын физика пәні алып дүниенің Сұлтанын, Мүнәууирін, Мудеббирін, Шеберін аспандағы нұр шашқан жұлдыздарды куә ретінде көрсетіп, таныстырады. Тәсбих еткізіп, құрметпен сүйсіндіреді, Иесіне құштарлық оятады.

Мәселен, бір кітап. Оның жазу жолына ұсақ қаламмен бір кітап жазылған. Әрбір сөзіне үшкір қаламмен Құранның бір сүресі жазылған. Бұл ғажап кітаптың бірін-бірі қуаттайтын тақырыптары авторынын асқан шебер, құдіретті екенін көрсетеді. Мұндай кітап, міндетті түрде, өзінің жазушысы, құрастырушысы өте өнерлі әрі ерекше қасиетті екенін анық білдіреді, таныстырады. «Машаллаһ, Бәрекелді!» дегізіп, жоғары бағалатады.

Дәл сол сияқты мына «Әлем» атты ұлы кітаптың бір ғана парағы жер жүзінің бір ғана жолы болып табылатын көктемде үш жүз мың түрлі өсімдік пен жан-жануарды, барлығын бірге, аралас-құралас, бірбіріне шатастырмай, қатесіз, еш жаңылыспай, ауыстырып жібермей, керемет әрі тыянақты түрде өсіп өндіреді. Кейде "Ағаш" дейтін бір

сөзге бір өлеңді сыйғызып, дән дейтін бір нүктеге бір кітаптың толық мазмұнын жазып қояды. Мұндай құдіретті қаламның көз алдымызда ғажайып жазу жазып жатқанын көзбен көріп жүрміз. Мұндай шексіз әдемі, әрбір сөзі хикметке толы мына алып Құранға ұқсас Құран, аталған мысалдан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, сендердің оқыған философия пәні мен мектептерде үйретіліп жатқан оқу мен жазу ілімі осы тұрғыдан мына "әлем" кіта бының жазушыс ын, суретшісін өнерімен бірге керемет таныстырады, «Аллаһу Әкбар» сөзімен жария етеді, «Сүбханаллаһ» сөзімен түсіндіреді, «Әлхамдүлиллаһ» сөзімен мадақтатады.

Міне, әрбір ілім өз саласында, жүздеген пәндер әрқайсысы өздерінің ауқымды өлшемімен, өзіндік айнасымен, дүрбі тәрізді көздерімен, ғибратты назарымен мына әлемнің Хаким-і Зүлжәлал Аллаһты есім-сипаттарымен бірге таныстырады. Әлемдегі заңғар да жарқын Уахданиеттің дәлелі болып табылатын ақиқаттарды бізге ұғындыру үшін, Құран-ы Мұғжиз-үл Баян бірнеше мәрте, әсіресе:

деген аяттарымен әрдайым Жаратқан Иемізді таныстырып отырады!" деп, әлгі сауалға жауап бердім. Оқушылар дән риза болып, мақұлдап: «Раббымызға шексіз шүкір! Толық қанағаттанарлық, нағыз ақиқат жауап алдық. Аллаһ сізге разы болсын!» деді. Мен сөзімді былай түйіндедім:

Адам сан-алуан қайғы жеп қамығатын, сан-алуан ләззат алып шаттанатын таңғажайып тірі бір мәшине. Өзі өте әлсіз бола тұра, заттық әрі рухани дұшпандары көп. Тым пақыр бола тұра, көзге көрінетін-көрінбейтін, белгілі-белгісіз сансыз қажеттіліктері көп. Әрі қоштасу мен аяқталудың соққыларын әрдайым жейтін бейшара біреу. Міне, осындай күйдегі мұңлық жан, иман етіп, құлшылық қылып әлгіндей Падишах-ы Зүлжәлал Аллаһқа мойынсұнып, әміріне құлдық ұрса және Оны барлық дұшпандарынан сақтайтын пана, арқа сүйер тіреніш әрі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін қамқоршы деп қабылдаса, әркім өзінің қожайынының абы-ройымен, атақ-даңқымен масаттанатыны сияқты, ол да осылайша иманы арқылы Қадир, Рахим бір Аллаһты танып, оның қол астына кіріп, қамқорлығына бөленсе, құлшылық етіп қызмет етсе, сондай-ақ өзіне сұқтанып тұрған

қорқынышты ажалдың, өзін жоқ қылатын бұйрық емес керісінше өмірлік міндетінен босату жарлығы екенін ұғынса қаншалықты қуанып, шүкір етіп шаттанарын, шексіз қарыздар болатынын, қаншалықты мақтанарын өздерің ойлап көріңдер!

Әлгі мектеп оқушыларына айтқанымды абақтыда отырғандарға да қайталап былай дедім: «Оны танып, мойынсұнған адам, зынданда жатса да бақытты. Оны ұмытқан адам, әсем сарайда тұрып жатса да сорлы, бейбақ!»

Баяғыда Раббысын таныған бақытты жан, дарға асылар сәтте залым бейбақтарға былай деген екен: "Негізінде көзі жойылғалы тұрған мен емес, сендерсіңдер! Бәріңнің мәңгіге жойылатындарыңа кәміл сенетіндіктен қазірден-ақ сендерден өшімді алып тұрмын...

Жетінші мәселе

(Денизли қаласының түрмесінде бір жұма ішінде жазылған мәселе, яғни жұма күнінің жемісі)

Бірде Қастамону қаласында «Бізге Жаратқан Иемізді таныстырыңыз» деп өтінген мектеп оқушыларына, осының алдындағы «Алтыншы Мәселеде» пәндердің тілімен берілген дәрісті «Денизли» түрмесінде менімен жолыға алатын кісілер оқып, имандары күшейіп ақыретке қызығушылық оянып: «Бізге ақырет жайлы айтып беріңіз. Бұдан былай нәпсі мен заманауи шайтандарға алданып, мұндай қапасқа қамалудан аман жүрейік!» деді. Сөйтіп, Денизли түрмесіндегі Рисалей-Нұр шәкірттерінің сондай-ақ, Алтыншы Мәселені оқығандардың сұрауы бойынша ақыретке иманның қорытындысын баяндауға тура келді. Мен де Рисалей-Нұрдан алып қысқаша былай дедім:

Қалайша біз, алтыншы Мәселеде Жаратушы Иемізді жердн ж аспаннан сұрағанда олар пәндердің тілімен Айдай анық түрде Жаратқанды жақсылап таныстырды. Ендеше, сол Раббымыздан, сосын Пайғамбарымыздан, Құранымыздан, содан соң басқа да пайғамбарлар мен киелі кітаптардан, одан кейін періштелерден, ғаламнан ақырет жайлы сұрайық.

Әуелі ақырет жайлы Аллаһтан сұрайық. Ол, өзінің жіберген пайғамбарлары арқылы және пәрмен-аяттарымен, бүкіл есімсипаттарымен былай дейді: "Иә, ақырет бар. Сендерді сол жаққа

алып барамын!". "Оныншы Сөз" рисалесінде Он екі жарқын бұлтартпас ақиқаттармен Аллаһтың кейбір есім-сипаттарының ақыретпен қатысты тұстарын түсіндіріп дәлелдеген болатын. Қазір сол түсініктемеге сеніп қысқа ишаралармен жауап береміз.

Иә, дүниеде өзіне бағынып, мойынсұнғандарға сый-сияпат, ал бас көтеріп қарсы шыққандарға жаза бермейтін бірде-бір салтанат, билік болмайтыны белгілі. Олай болса, Иләһи патшалық, толық рубубиет, мүлтіксіз жаппай бағындыратын сәрмәди салтанат әлбетте өзіне иман келтіріп бет бұрған, өзімен тығыз байланысқан, мойынсұнып әміріне құлдық қылған жандарға сый-сияпаты немесе осыншама абыройы үстем салтанатқа күпірлік қылып, қырсығып қарсы шыққандарға тіпті, жоққа шығарғандарға ауыр жаза берілетіні хақ. Ондай жаза мен сый Оның шексіз рахымы мен жәмалына, һәм «иззәт» уа абыройына, һәм жалалына лайық түрде болмақ! деп біздің сұрағымызға Аллаһтың «Рабб-үл Аләмин» уа "Сұлтан-үд Дәийан" есімдері жауап беруде.

Һәм, жер жүзінде жалпыға ортақ рахым, барлығын қамтып жатқан қамқорлық һәм молшылық, жомарттық бар екені анық байқалады, оны көзбен көріп те жүрміз. Мәселен, әрбір көктемде жеміс ағаштарын жәннаттың хор қыздарына ұқсатып жеміс-жидектермен безендіріп, қолдарына яғни бұтақтарына сан-алуан миуаларды іліп жіберіп, бізге иіліп: «Қане, алыңыздар, жеңіздер!» дегізетін рахым ғой. Бізге улы жәндік арқылы шипалы да тәтті бал жегізетін һәм қолы жоқ құрттың қолымен жұп-жұмсақ нәзік жібектен киім кигізетін, сондай-ақ, бар болғаны бір уыс, кіп-кішкене дән-тұқымдардың ішіне мыңдаған тонна ризық, несібелерімізді - құдды ол дәнектер сақтық қоймасы секілді - біз үшін орналастырып сақтап қоятын сол рахым мен қамқорлық қой! Олай болса, әлбетте, мұншалықты еркелетіп, ризық несібесін беріп отырған рахым мен мейірім өзінің сүйкімді де қарыздар, риза әрі өзіне табынушы мүмин-мұсылмандарды мүлдем жоқ қылып жібермейді. Негізінде оларды бұдан да жарқын рахымына бөлеу үшін дүниелік тұрмыстан, жүктелген міндеттен босатып мәңгі демалысқа шығарады - деп, біздің сауалымызға Аллаһтың «Рахим» уа «Кәрим» есімдері жауап беруде. «Әл-джәннату хаққун» дейді.

Сондай-ақ, жаратылыста жалпы жер жүзінде керемет хикметпен істер атқарылып, адам ақылы жетпейтін дәрежеде әділ және дәл өлшеммен құбылыстар болып жатқанын көзімізбен көріп жүрміз. Мәселен, адамның мыңдаған ағзаларындағы керемет хикметті алайық. Соның бірі дәнектей кіп-кішкене есте сақтау қабілеті. Ол жерге

адамның бүкіл өмірбаяны, көріп-білген, бастан кешірген оқиғалары толығымен дерлік жазылып, бейне бір кітапхана секілді, ертең махшар күні пенденің есеп-сотында алдына жайылып салынатын амал дәптерінің шағын үлгісі ретінде әрқашан есіне түсіру мақсатымен әрбір адамға берілген. Оның мидың бір бұрышына орналастырғаны шексіз хикметтің көрінісі. Сондай-ақ, бүкіл жаратылыстың ағзаларын дәл өлшеммен орны-орнына орналастырған, сонау көзге көрінбейтін микробтан бастап мүйізтұмсыққа дейін, шыбыннан сонау қарақұсқа, бір ғана гүл ашатын өсімдіктен бастап сонау миллиард, триллиард гүл ашатын өсімдіктерге шейін, жаппай бәріне ысырапсыз өлшеммен реттілік пен тәртіп, керемет жүйе байқалады. Өте сұлу түрде шебер жаратқан және әрбір тіршілік иесінің өмір сүруі үшін қажетті шарттарды таразылап, өлшеп берген, һәм жақсы амалдарға жақсы нәтижелер, ал жаман қылықтарға жаман нәтижелер бергізген және Адам Ата заманынан бері залым қауымдарды апат-бәлелер арқылы жазалауымен өзінің бар екенін анық аңғартқан сәрмәди әділдік әлбетте оған еш шүбә болмасын, жарықсыз Күннің болмайтыны секілді мұндай Иләһи шексіз әділдік, толассыз хикмет ақыретсіз болмайды. Өйткені, ажалы жетіп өлген кезде залым мен бейшара байғұс бірдей болып, еш айырмашылығы жоқ, мәңгі бақи солай кете беруіне, ондай әділетсіздікке, жөнсіздікке, бассыздыққа, хикметсіздікке әсте жол берілмейді деп Жаратқанның «Хаким», "Хакем" және "Адл", уа «Адил» есімдері біздің сауалымызға толық жауап береді.

Барлық тірі жандардың қолы жетпейтін, әлі келмейтін бүкіл қажеттіліктері, белгілі бір мағынада дұға болып табылатын табиғи қабілеттерін, мұқтаждықтарын сезінген кезде, әлгі өмірге қажетті заттары оларға өте мейірімді, бәрін естуші, аса қамқор құдірет тарапынан беріліп жатады және еркімен жасалатын адами дұғаның әсіресе, ерекше тұлғалар мен пайғамбарлардың дұға-тілектерінің оннан алты-жетісі таңғажайып түрде, әдеттен тыс қабыл болады. Демек, дертті жандардың шағымын тыңдап, бейшара мұқтаждардың дұғасын еститін, Сәмиғ-і Мужиб яки бәрін естуші біреу перденің арғы жағында бар әрі Ол бәрін көріп отыр. Ол, ең ұсақ тірі жанның ең кішкентай қажеттілігін біледі, құпия қалауын естіп, қамқорлық жасайды. Мұнысын іс жүзінде дәлелдеп, пендесін риза қылады. Әлбетте, бұған еш шүбә болмауы керек. Олай болса жаратылғандардың ең жоғары мәртебелісі адамзаттың, оның да ең маңызды, ең ауқымы кең әрі жалпыға ортақ, әрі күллі ғаламмен, Аллаһтың барлық есімсипаттарымен

байланысты болған мәңгі бақи ақырет туралы дұғатілектерін қамтыған, сондай-ақ, адамзаттың күн көсемдері, жарық жұлдыздары, көшбасшысы болған пайғамбарларды артынан ертіп, оларды да өз дұғасына: «Әмин, Әмин» дегізген, және үмметінің ішіндегі діндарлары күн сайын ең азы бірнеше рет өзіне салауат айту арқылы, ол кісінің дұғасына тағы да «Әмин, Әмин!» дейтұғын, тіпті, жаратылыс атаулы түгел оның дұғасына қосылып "О, Раббымыз! Қалауын бере гөр! Оның тілегі біздің де тілегіміз!" дейтін, осындай жауапсыз қалуы мүмкін емес шарттармен жасалған ақыреттік бақи өмір мен мәңгі бақыт сұраған Мұхаммед аләйһиссалату уассаламның бір ғана дұғасы - басқа себептерді есептемегеннің өзінде - жәннаттың жаратылуына жеткілікті себеп. Оның құдіретіне ақыретті жарату көктемді жарату секілді оп-оңай. Оған ол түк те емес! - деп Аллаһтың «Мүжиб» (Жауап беруші), "Сәмиғ"\(Естуші),\"Рахим"\(Аса мейірімді) есімдері біздің сұрағымызға жауап беруде.

һәм жарық, анық түрде Күнді көрсететіні секілді жер жүзінде, атап айтқанда маусымдардың ауысуына назар аударар болсақ, жаппай өлу мен тірілу құбылысынан перденің артында жасырын бір басқарушы бар екенін білеміз. Ол, жер шарын сан құбылтып, өте тәртіпті түрде бір бау-бақша, тіпті бір ағаш секілді жеңіл әрі жүйелі түрде басқарады. Алып көктемді бір тал гүл тәрізді оңай әрі өлшемді, әсем жаратады. Жер жүзі парағына үш жүз мың «хашир» мен "нәширдің" яғни өліп қайта тірілудің сансыз үлгі мысалдарын жазып көрсетеді, әрі ол параққа үш жүз мың кітапқа татитын өсімдіктер мен хайуанат түрлерін жайып салады. Олар барлығы бірге сырт көзге, аралас-құралас болса да араласпай, шатасып жатса да шатаспай, өзара ұқсас бола тұра ауысып кетпей, еш қатесіз, жаңылмай, керемет әрі тәртіппен мағыналы жаратылады. Оларды осылай керемет жазып, жаратып отырған құдіреті күшті бір қалам Иесі, осыншама алып істерді мол мейірім мен шексіз хикметпен жаратуда. Сонымен қатар, алып ғаламды баспана секілді адамзатқа бағындырып, безендіріп, жайлы төсек қылып, адам баласын жер жүзінің халифасы тағайындап және оған аспан мен жер, таудың өзі көтеруге қорыққан ұлы аманатты жүктеп, басқа тірі жандарға көшбасшы мәртебесіне көтеріп, абыройын үстем қылған. Сондай-ақ, Субхани үндеуіне, қасиетті сөзіне тыңдарман ету арқылы жоғары мақамға шығарып, аспани жарлық-пәрмендердің барлығында оған мәңгі бақытты, бақи өмірді нақтылап уәде берген. Олай болса шүбәсіз, міндетті түрде өзінің шексіз құдіреті толық жететін бақыт

әлемін осы бір абыройлы да жоғары мәртебелі пенделеріне арнап сыйға тартатын болады. Ақыреттің қақпасы айқара ашылып хашр, қиямет қайым болады! - деп бізге «Мухий», "Мумит", уа "Хай" уа "Қайюм" уа "Қадир" уа "Алим" есімдері Жаратушыдан сұраған сауалымызға жауап береді.

Иә, әрбір көктемде ағаштар мен өсімдіктердің тамырларын айнытпай қаз-қалпында тірілтіп және хайуанат пен өсімдіктер әлемін болса хаширдің үш жүз мың түріне мысал ретінде жарататын құдірет, Мұхаммед пен Мұса пайғамбарлардың (аләйһиссалатү уәссалам) әрқайсысының үмметінің сүріп кеткен мың жылдық заманды ойша бетпе-бет әкеліп қараса хашир мен нәширдің яғни өлген соң қайта тірілудің мың мысалына, мың дәлеліне екі мың көктем {(Сілтеме): Өтіп кеткен әрбір көктем мерзімі жетіп өліп қалған, қиямет қайым секілді ал одан кейінгі көктем болса оның хашрі яғни қайта тірілген түрі секілді.} арқылы куә боламыз.

Һәм, адамзаттың ең мәшһүр ірі тұлғалары жүз жиырма төрт мың пайғамбар бір ауыздан ақыреттегі мәңгі бақытты, бақи өмірді Аллаһ Тағаланың мыңдаған уәделеріне сүйене отырып хабарлап, оны мұғжизаларымен растап, бекіткен. Сондай-ақ, сансыз әулиелер өздерінің кәшиф уа кәраметтерімен дәл сол ақиқаттың рас екенін қуаттаған. Әлбетте, ақыреттің бар екені ақиқат, Айдай анық мәселе, оған шүбәланған адамның есі дұрыс емес!

Рас, бір ғылымда яки бір өнер саласында білікті екі маманның сол пән мен өнерге қатысты үкіміне қарсы ол саламен қатысы жоқ мың адамның - тіпті олар өз саласының ғалымы, білікті маманы болса да - пікірлерінің қуаты жоқ, есепке алынбайды. Сондай-ақ, бір нәрсені жоққа шығару, сенбеу немесе дәлелдеу мәселесінде де Мысалы, Рамазан айында шәк күні Айдың туғанын көрген екі адам немесе «сүт консервасына ұқсайтын ананас өсетін бау-бақша дүниеде бар!» деген екі дәлелдеуші адам, оны жоққа шығарушы мың адамнан үстем келіп жеңіп шығады. Өйткені, дәлелдеуші бір түйір ананасты немесе өсетін жерін көрсетсе оп-оңай жеңіп шығады. Ал, оны жоққа шығарып, сенбейтін адам бүкіл дүниені аралап, зерттеп ешбір жерде жоқ екенін көрсеткеннен кейін ғана сөзін дәлелдеген болады. Сол сияқты жұмақ туралы, бақыт әлемі жайлы хабар беріп, дәлелдеуші адам тек белгі-нышандарын яки бір ғана көрінісін, бір ғана сәулесін көрсетсе жетіп жатыр. Ал, жәннатқа сенбеушілер бүкіл ғаламды және ежелден болашаққа дейінгі заманды түгел қамтып,

көрсеткенде ғана өзінікінің дұрыс екенін дәлелдеген болады. Бұл өте маңызды сыр. Сондықтан "жеке, арнайы бір жермен қатысты емес және имани ақиқаттар секілді жалпы әлемге қатысты мәселені жоққа шығару, сенбеушілік (негізінде қисынсыз, мүлдем мүмкін емес болмау шартымен) дәлелденбейді!", деп зерттеуші ғұламалар бір ауыздан мақұлдап, оны бір қағида ретінде қабылдаған.

Сонымен, мұндай нақты ақиқатқа байланысты мыңдаған ақылгөй философтардың дінге қайшы пікірлері имани мәселеге келгенде бір ғана пайғамбардың хабары жайлы ешбір күмән, тіпті уәсуәсә туғызбауы керек еді. Өкінішке орай жүз жиырма төрт мың дәлелдеуші өз саласында маман, адал хабаршы және сансыз дәлелдеуші, зерттеуші бола тұра және жаппай барлығы бір ауыздан иман шарттарын дәлелдеп жатқанда ақылы көзінде, жүрегі қара, руханияттан жұрдай, көңілі соқыр бірнеше философтың жоққа шығарып сенбегеніне бола иман тұрғысында шүбәлану неткен ақымақтық, есалаңдық екенін ойла!

һәм, анық түрде өз бойымызда, һәм айналамызда жалпыға ортақ рақым, барлығын қамтыған хикмет һәм әрдайымғы "инает" (жәрдем) бар екені көзге көрінетіндей дәрежеде анық. Сондай-ақ, орасан зор Иләһи рубубиеттің салтанатын, жоғары дәрежеде мұқият әділдік пен абыройы үстем істердің ұшқын-сәулелерін байқап отырмыз. Бір ағаштың жемістері, гүл шешектері қанша болса сонша сол ағашты көп хикметтерге бөлеген шексіз хикмет және әрбір адамды оның қанша ағза-мүшелері, сезім-қабілеттері болса сонша жарылқап, нығметке бөлеген рақым және Нұх, Худ, Салих (аләйһиссалам) пайғамбарлардың қауымдарын Ад, Сәмуд, және Перғауын сықылды қасарысқан халықты жермен жексен еткен және өте ұсақ жәндіктің ақысын жегізбей, қамқорлыққа алған абыройы үстем, жәрдемге әрқашан дайын әділет, әлбетте ақыретті жаратпақ. Сонымен қатар

аяты қысқа да нұсқа түрде былай дейді:

Мәселен, екі казармада тұрып жатқан тілалғыш жауынгерлер бір қолбасшының бұйрығымен қаруларын асынып, сап түзеп қызметке дайын тұра қалады. Дәл сол сияқты, екі казарма іспеттес және бұйрықты орындауға келгенде олардан асып түсетін аспан мен жер шары, Әзәли Сұлтан Аллаһтың мойынсұнғыш жауынгерлеріне екі казарма тәрізді.

Қашан Исрафил періштенің сұры үрленіп әлгі казармаларда өлі күйде жатқандар шақырылса, дереу дене дейтін киімдерін кие сала сапқа тұра қалатынын дәлелдейтін әрбір көктемде, жер шары казармасында жатқандар Рағд (найзағай) періштесінің сұрымен дәл қияметтегі жағдайды еске түсіруі арқылы шексіз ұлықтығы байқалатын Рубубиеттің салтанаты яғни Аллаһтың билік пен толық басқармасы, әлбетте, оған сөз жоқ, күмәнсіз әрі Оныншы Сөзде дәлелденгеніндей, әлгі аталмыш рақым мен хикмет, инает (жәрдем), әділет, Сәрмеди салтанат ақырет әлемінің жаратылуын, хашир мен нәшир болып, махшар алаңының ашылуын керек етеді. Егер ақырет болмайтын болса, әлгі шексіз әсем рақым жағымсыз мейірімсіздікке және әлгі кәміл мол хикмет өте нұқсан әбестікке, пайдасыз ысырапқа ауысып және әлгі шырын, тәтті инает тым ащы қиянатқа айналып және әлгі дәлмедәл өлшемді де мұқият әділдік сұмдық зұлымдыққа жол беріп және манағы ұлық та абыройы үстем Сәрмеди салтанат құлдырап, күйреп тоз-тозы шығып, рубубиетіне шек келіп, нұқсандыққа түседі деген сөз. Бұл әрине әсте мүмкін емес жағдай, оған ешбір ақыл сенбейді, мүлдем болмайды, ақылға сыйымсыз, тым қисынсыз, жалған. Себебі, нәзік, ерке, аяулы ақыл мен жүрек секілді қымбат сезімдерді және мәңгі бақытқа, ақыреттегі бақилыққа деген арманды бере тұра оны мәңгіге жоқ қылу, барып тұрған қатыгездік. Адамның тек миының өзін жүздеген хикметтерге ұйытқы, мол пайдаға жарайтын құрал қыла тұра адамды қайта тірілітпей бүкіл сезім мүшелерін, мыңдаған пайда беретін қабілеттерін өлімнен кейін жоқ қылу, барлығын пайдасыз, нәтижесіз, хикметсіз, ысырап ету әрине мүлдем әбестік. Сондай-ақ, мыңдаған уәдесін, берген сөзін орындамай - Астағфируллаһ - өзінің әлсіздігі мен надандығын көрсетуі әлгіндей ұлық салтанатқа, кәміл рубубиетке керағар, мұны ақылы бар әркім түсінуге тиіс. Енді бұған инает (жәрдем) пен әділетті қойып салыстыр!

Рас, осы көркем төрт есімнің сәуле, шуақтары ең ұсақ, шектеулі нәрседен бастап ауқымды, шексіз нәрселерге дейін жайылып жатыр.

Енді, жыл мезгілдері жағымен ағаш тәрізді жер шарының ақырғы мезгілін алар болсақ, екінші күзде әлгі ағаштың атқарған барлық міндеттерін және Иләһи есім-сипаттарға айна болып жасаған тәсбихтерін және келесі көктем хаширінде қайта тірілетіндердің амал парақтарын кіп-кішкене құтышалардың ішіне жинақтап Хафиз-і

Ал, ол ағаштың сыртқы бейнесі болса, хаширдің үш жүз мың мысалдары мен белгі-нышандарын көрсететін үш жүз мың түрлі гүлдер ашып шексіз рахманиет (мол мейірім), рәззақиет (толық қамтамасыз ету), рахимиет (рақымшылық) және кәримиет (шексіз

Һәм, жер өзінің жылдық мезгілдері жағымен бір ағаш секілді және әлгі төрт есімнің саясында «хафизиетті» көрсетіп сол арқылы хаширға есік ашқаны секілді дәл сол дәуір мен дүние тіршілігі тұрғысынан алғанда тағы да жемістері ақыреттік базарға жөнелтілетін мұқият, ретті ағашқа ұқсайды. Әлгі төрт есімге бөленіп жалт-жұлт еткен айнадай және ақыретке апарар даңғыл жол ашады. Ол жолдың кеңдігін қамти алмаймыз әрі суреттеуге ақылымыз жетпейді. Тек, былай деумен шектелеміз;

Көзімізбен көріп, ақылымызбен мынаны түсінеміз: Адам баласы мына ғалам ағашының ең соңғы, өте мазмұнды жемісі және Мұхаммедтің (аләйһиссалату уәссалам) ақиқаты жағымен адамзат, ғаламның асыл дәнегі. Ғалам бейне бір алып Құран десек адамзат оның «аят-ул Күбрасы» немесе исм-і Ағзамды қамтитын «аят-ул Күрсисі», ғалам сарайының сыйлы қонағы әрі сол сарайдың басқа тұрғындарын басқаруға лайық құзырлы қызметкері және ғалам шаһарының жер шары ауданының бау-бақшасында, егін алқабында кіріс-шығысына жауапты, өнімін қадағалаушы, сондай-ақ, жүздеген пән мен мыңдаған өнер үйретілген, жүрген жері айқай-шу, жауапты бақылаушы қызметкері. Ғалам елінің жер шары өңірінде Әзәл мен Әбәд Патшасы Аллаһтың жіті бақылауындағы тексеруші дейтін лауазымды жоғары мәртебелі жердің халифасы, аз-көп бүкіл амалынан сұраққа тартылатын билеуші және аспан мен жер, таудың өзі арқалауға тартынған ұлы аманатты мойнына алған, алдында екі ғажайып жол жатқан, біреуімен жүрсе тіршілік иелерінің ең сорлысы, ал екіншісімен кетсе ең бақыттысы болатын және мағынасы терең құлшылыққа міндетті «абд-ы күлли», һәм ғалам Иесінің исм-і Ағзамына яғни ең ұлы есіміне бөленген және Оның бүкіл есімдерін қамти алатын мазмұнды айна, Субханның сөзі мен үндеуін ұғатын ерекше тұлға және жандылардың ең мұқтажы, өте пақыр әрі әлсіз бола тұра шексіз арман, тілектері бар, сонымен бірге сансыз дұшпандары мен үнемі тиісіп, аяқтан шалатын жаулары көп бейшара пенде, өте қабілетті, сөйте тұра өмірдің ләззатына келгенде ең мұңлығы, ләззаттары өкінішке айналатын сорлы, әрі мәңілікке құштар әрі оған аса мұқтаж әрі нағыз лайық, бақилықты, соңсыз бақытты жанжақты шексіз дұғаларымен сұрайтын, жалынып жалбарынатын, тіпті оған бүкіл дүние қызығы берілсе оның әлгі мәңгілікке деген арманына жетпейтін және өзіне жақсылық жасап жарылқаған Иесін табынатындай қатты жақсы көретін, сүйкімді де сүйікті өте таңғажайып Сәмедани Құдіреттің мұғжизасы, керемет жаратылыс иесі және сезімдері ғаламды жұтып қоятындай жойқын, сұлулыққа құштар, мәңгілік үшін жаратылғанына бүкіл сезім-мүшелері куәлік ететін...

Міне, осылай жиырмаға жуық күлли ақиқаттармен Аллаһ тағаланың "Хақ" есіміне тәуелді және ең ұсақ тіршілік иесінің ең қарапайым қажеттілігін көріп-білетін, не сұрайтынын естіп, іс жүзінде жауап беріп отырған Хафиз-ы Зүлжәлал Аллаһтың «Хафиз» (сақтаушы)

есімімен әрдайым істеген амалдары әлгі есімнің абыройлы жазушылары періштелер тарапынан жазылып отырған және бәрінен де бұрын сол есімнің назарын өзіне аударған мына адамзат; әлбетте, оған шүбә жоқ сөзсіз осы аталған жиырма ақиқаттың талабына сай адамзат үшін бір хашр мен нәшр, бір қиямет қайым болмақ. Хақ есімінің талабы бойынша адам баласы атқарған қызметінің сыйақысын, жіберген кемшіліктерінің жазасын тартатын болады. Хафиз есімінің күшімен тіркеуге алынған үлкен-кіші әрбір амалынан есеп беріп, сұраққа тартылмақ. Бақи әлемде мәңгі бақыт саябағы ашылып, сонымен қатар соңсыз азаптайтын зынданның қақпалары да ашылмақ. Мына дүниеде көптеген жаратылысқа жетекшілік еткен, істеріне араласып кейде шырқын бұзған әлгі көшбасшы адам әлбетте топырақтың астына кіріп алып істеген істеріне жауап бермей, қайта тірілмей мүлде, тығылып жатып алмайды.

Әйтпесе, шыбынның ызыңын естіп, оның тіршілігіне қажетті бүкіл жағдайды жасап ал, найзағайдай күркіреген бақи өмірге қатысты дұғаны естімеуі, теңдессіз адамдық құқықты таптап, жоғарыда аталған жиырма ақиқатты әрі жер мен көкті шулатқан дұға-тілектерді естімеу және аталған шексіз құқықтарды аяқ асты ету, бұл әрине шыбынның қанатындай ысырапқа жол бермейтін хикметке қайшы. Сондай-ақ, әлгіндей ақиқаттарға негізделген адами қабілеттерді және мәңгілікке негізделген іс-амалдар мен арман-мақсаттарды, қабілет пен өтініш-тілектерді және мұны қуаттайтын ақиқаттарды түгелдей ысырап қылып бекерге шығару, бұл деген әділетсіздік, жөнсіздік, ақылға сыймайтын зұлымдық. Ондай зұлымдыққа Аллаһтың «ХАҚ», "ХАФИЗ", "ХАКИМ", "ЖӘМИЛ", "РАХИМ" есімдеріне куәлік ететін жаратылыс жаппай қарсы шығады. Бұлай болуы, жүз мәрте мүмкін емес, мың есе жалған.

Сонымен, біздің Жаратушымыздан хаширге қатысты сұраған сауалымызға Оның «Хақ», "Хафиз", "Хаким", "Жамил", "Рахим" есімдері жауап беріп былай дейді: Біздің хақ әрі ақиқат болғанымыздай және бізге куәлік ететін жаратылыстың ақиқат болғанындай хашир де хақ, ол сөзсіз болады!"

Иә, әлі де жаза беруге болатындай еді, бірақ мәселе Күндей анық болған соң осымен аяқтадық.

Міне, жоғарыда келтірілген мысалдарға және «һәм» деп басталған мәселелерге қарап отырып, Аллаһ тағаланың жүз тіпті, мың есімдерінің әлемге қарайтын әрқайсысы болмысты өзіне айна қылып

шағылыстыратынына куә боламыз. Оның шағылыс сәулелері сол есімдердің иесін анық түрде көрсетіп, дәлелдегені секілді хаширді, ақыретті де көрсетіп һәм нақты дәлелдейді.

Һәм, Жаратушымыздан сұраған сұрағымызға, Раббымыз бүкіл үндеу сөздерімен, түсірген кітаптарымен, өзінің есім-сипаттарымен анық та қанық жауап берді, дәл солай періштелер арқылы, олардың тілімен де басқа тұрғыдан былай дейді:

"Адам заманынан бері сендердің руханилермен, һәм бізбен кездесіп, көріскендерің жайлы нақты хабарлар бар. Һәм біздің бар екенімізге және рухани болмыстардың нақты екеніне және құлшылықтарының хақ екеніне белгілер мен дәлелдер жеткілікті. Сондай-ақ, біз ақырет әлемдерінде, кейбір кеңістіктерде кезіп, аралағанымызды өзара сәйкес түрде сендердің басшыларыңмен жүздескен кезде айттық әрдайым айтып та жүрміз.

Міндетті түрде біз кезген бақи әрі әсем әлемдер және олардың арғы жағындағы гүл-гүл жайнаған саябақтар мен зәулім сарайлар, шүбә жоқ аса қадірлі қонақтарына мәңгі мекен болу үшін күтіп тұр. Мұны сендерге анық түрде хабарлаймыз!".

Һәм, Раббымыз бізге ұлы мәртебелі мұғалім, керемет ұстаз, алданбайтын, алдамайтын турашыл жетекші ретінде араб Мұхаммедті (аләйһиссалату уәссалам) тағайындағаны және Оны ең соңғы елші етіп жібергені рас. Олай болса, бұл мәселені ғылыми тұрғыда ғана емес, көзбен көргендей, қолмен ұстағандай анық түрде ең бірінші сол ұстазға манағы Жаратушыдан сұраған сұрақты сұрап иманымызды қуаттауымыз керек. Себебі, Аллаһ тарапынан ол Кісіні (с.а.у.) растау боп табылатын мыңдаған мұғжизалар көрсетіп Құранның хақ Кәламуллаһ екенін дәлелдеді. Сол сияқты, Құран да таңғажайып қырықтан астам қыр-сырларымен Оның бір мұғжизасы болып Оның турашыл әрі Расулуллаһ екенін дәлелдеді. Екеуі бірін-бірі қуаттайды. Біреуі; шәһадат әлемінің яғни мына көзге көрінетін әлемнің жаршысы, оны өмір бойы дәлелдеді, һәм өзінен бұрынғы әнбиялар, һәм өзінен кейінгі әулиелер растады. Екіншісі; ғайыб әлемінің яғни көзге көрінбейтін әлемнің жаршысы ретінде мыңдаған аяттарымен дәлелдеген - мұнысын көктен түскен кітаптар мен жаратылыс заңдары растап бекітіп отыр - хашир ақиқаты Айдай анық, күндізгідей жарық нақты мәселе.

Иә, хашр секілді ғажайып, орасан зор және ақыл-ойдың тысындағы үлкен мәселе тек ғана осындай таңғажайып екі ұстаздың дәріс беріп жетекшілік етуімен ғана шешіліп, түсінікті болмақ. Бұрыңғы заман пайғамбарлары үмметтеріне Құран секілді ақыретті егжей-тегжейлі түсіндірмеуінің себебі, ол заман адамзаттың бәдәуи, алғашқы кезеңі, бала секілді енді аяқ басып келе жатқан дәуірі болатын. Бастауыш мектептің сабағында түсініктеме аз болатыны белгілі. Сонымен, Аллаһ Тағаланың көптеген есімдері ақыретті талап ететіні рас, әлбетте ол есімдерді растайтын барлық дәлелдер бір тұрғыдан алғанда ақыреттің болатынына да дәлел боп табылады. Һәм, періштелер мен рухтардың болмысы мен құлшылықтарына куәлік ететін айғақтар, айналып келгенде ақыреттің болмысына да дәлел болып саналады.

Һәм, Мұхаммед аләйһиссалату уәссаламның өмір бойғы көтерген мәселесі, алға қойған мақсат-мүддесі «Уахданиет» болса, одан кейін ақырет болатын. Олай болса, әлбетте Оның пайғамбар екеніне, адал нәби екеніне дәлел болатын барлық мұғжизалары мен айғақ-дәлелдері белгілі бір мағынада, айналып келгенде ақыреттің жүзеге асатынына, сөзсіз болатынына куәлік етеді.

Һәм, Қасиетті Құранның төрттен бір бөлігі «хашр» мен ақырет жайлы екені белгілі. Құран мыңдаған аятымен оны дәлелдеуге тырысып, одан хабар береді. Олай болса, әлбетте Құранның рас екенін дәлелдейтін айғақтар мен дәлелдер айналып келгенде ақыреттің бар екенін, оның сөзсіз орнайтынын, қиямет қайым болатынын дәлелдеп, куәлік етеді. Міне, Иманның бұл шарты қаншалықты қуатты да анық, шүбәсіз екенін біл!

Сегізінші мәселенің қорытындысы

Жетінші мәселеде хашрді көптеген мақамдардан сұрап, дәлелдемек болғанбыз. Алайда, Жаратушымыздың есімдері берген жауап қанағаттанарлық әрі қуатты болғандықтан басқа сұрақтарға қажет қалмады, біз де қысқа қайырдық. Енді осы мәселеде ақыретке иман келтірудің о дүниелік һәм бұ дүниелік бақыт пен пайдаларын, нәтижелерін қысқаша тұжырымдап баяндамақпыз. Ақыреттік бақыты жайлы Қасиетті Құран толық түсіндіргендіктен тағы түсіндіру артық болар. Оны Құранға сілтеме жасасақ дейміз, ал дүниелік бақытына қатысты пайдаларын баяндауды Рисалей-Нұрға сілтейміз. Әзірге қысқаша ғана ақыретке иманның адамның жеке өміріне, оның қоғамдық өміріне қатысты жүздеген нәтижелерінен үш-төртеуін баяндамақпыз.

Біріншісі: Адамзат басқа жаратылыс сияқты емес, оны отбасы алаңдаьқаны секілді айналасы, дүние алаңдатады. Туғантуыстарымен қарым-қатынаста болатыны секілді бүкіл адамзатпен де табиғатынан байланысты. Және дүниеде уақытша болса да ұзақ өмір сүргісі келетіні секілді бақи өмірде мәңгі жасауды қалайды. Және асқазаны тағам сұрап ашыққанда оны қамтамасыз етуге міндетті болғаны секілді дүниедей кең, тіпті шексіз дастарханнан рухани азық сұрайтын ақыл, қалб, рух, адамгершілік дейтін асқазанын қамтамасыз етуге әу бастан мәжбүр, сол үшін жұмыс істейді. Оның осындай толассыз арман-тілектерін тек мәңгі өмірдегі бақыттан басқа ешнәрсе қанағаттандырмайды. Оныншы Сөзде айтылғанындай, бала кезімде өзімнің қиял сезімімнен сұрадым: «Саған миллион жыл өмір және дүниенің билік-салтанаты керек пе? Бірақ, соңында мүлдем із-түзсіз жоғалып кетесің! Әлде, мәңгі өмір, бірақ қарапайым әрі машақаты кө. Қайсысын таңдар едің?» Қиялым: «Ох! Жәһаннам болса да бақи болғанға не жетсін!» деп жауап берді. Адам табиғатының бір ғана қызметшісі қиял сезімін дүниелік өмірдің ләззатары қанағаттандырмайды екен. Олай болса міндетті түрде табиғаты күрделі, сезімге бай адамзат мәңгілікпен әу баста, кіндіктес, тығыз байланысты. Адамның осындай шексіз арман-тілектері бола тұра, қолда бары азғана қалау-ерік, ол тым

пақыр, қолынан түк келмейтін бейшара. Енді оған ақыретке иман қаншалықты қажетті де мол қазына, ол бақыттың кілті, ләззаттың бұлағы, медет пен қуаныштың қайнар көзі және дүниенің бітпейтін уайым-қайғысына қарсы күшті демеу, таптырмайтын жұбаныш екені айтпай-ақ түсінікті. Мұндай үлкен қазына байлықты иелену үшін дүниелік өмірін пида етсе де түк емес.

Үшінші мәселеде түсіндірілген және Жастар шырағындағы бір сілтемеде жазылған маңызы зор нәтиже. Әр адамның әрқашанғы уайымы, көптеген достары мен тумаларын жұтып қойған қорқынышты, суық, барса келмес мазар, ерте ме кеш бәріміз баратын қабір, жоқ қылып жіберетін мола екені белгілі. Бір досы үшін жанын беруге әзір бейшара адам, мыңдаған тіпті миллиондаған, миллиардтаған достары мәңгіге қоштасып, мүлдем жоқ болатынын ойлағанда тозақтан бетер азап шегері белгілі. Енді, ақыретке иман келіп пенденің көзін ашады. Тұмшалаған пердені ысырып тастап: "Қара!" дейді. Пенде иманмен қарағанда жәннаттағы рахаттан хабар беретін рухани ләззаттың дәмін татады яғни әлгі достары мәңгі жоқ болудан, шіріп жоқ болудан құтылып көңілді де нұрлы әлемде жүр, мұны да күтіп отырғандарын көріп мәз болады. Рисалей-Нұрда мұндай нәтижелер дәйекті түрде түсіндірілгендіктен қысқа қайырдық.

Жеке өмірге қатысты үшінші бір пайдасы: Адамның басқа тіршілік иелерінен жоғары мәртебелі, мерейі үстем болуының себебі, оның жоғары қасиеттілігі мен күрделі қабілеттілігі және ауқымы кең құлшылық ете алатынында әрі көптеген болмыс мәртебелеріне ие болуында. Алайда, әлгіндей адам һәм жоқ һәм өлі һәм қараңғы өткен мен болашақтың ортасындағы тап-тар уақытпен шектеліп, соның өлшемімен әлгіндей қасиеттерге яғни жанашырлық, сүйіспеншілік, бауырластық, адамгершілік секілді қасиеттерге ие болады. Мысалы, бұрын-соңды көрмеген, айырылған соң да көрмейтін әкесін, бауырын, жұбайын, халқын, отанын жақсы көреді, қызмет етеді. Бірақ, адал әрі ықыласты болуы екі талай. Міне, уақытшалық ұғымымен кемелдігі мен қасиеті осылайша сарқылып азая түседі. Енді, тіршілік иелерінің ең жоғарғысы емес, тіпті ең сорлысы секілді түсініксіз халге ұшырап, ақылы оны ең мұңлық, бейшара жағдайға түсіреді. Сол кезде оған ақыретке иман көмекке келеді. Қабірдей тар осы шақты кеңейтіп

өткен мен болашақты қамтитынтай кең заманға айналдырады. Дүниедей кең тіпті, әзәлден әбәдке созылып жататын ұлан-ғайыр болмыс мәртебелеріне ие болады. Әкесін мәңгі бақыт әлемінде, рухтар әлемінде де әке деп сыйлайды. Бауырына да мәңгі жалғаса беретін бауырым деп қарайды. Жұбайына жәннатта да бірге болатын сұлу өмірлік жар деп қарап жақсы көреді, құрметтейді, жанашыр болып жәрдем етеді. Әлгіндей мәңгі де кең әлемдегі өмір үшін адал қызмет етіп дүниелік уақытша тұрмыста ренжіспейді. Ықыласпен адал түрде сыйласып кемелдігі, қасиеттері әлгіндей кең өлшеммен - дәрежесіне қарай - арта түседі. Дүниелік тұрмыс жағынан торғайдан төмен манағы пенде енді бүкіл жандылардан жоғарылап, ғаламның таңдаулысы, бақтияр қонағы, әлемнің Иесінің сүйіктісі және адал құлы деген атаққа ие болады. Бұл нәтиже де Рисалей-Нұрда айғақтармен түсіндірілгендіктен қанағат етіп қысқа қайырғанды жөн көрдік.

Адамзаттың төрттен бір бөлігін құрайтын балалар, ақыретке иман келтірсе адам сияқты өмір сүреді әрі адами қасиеттерін сақтап қалады. Әйтпесе, қатты уайымға беріліп өздерін ұйықтату, ұмыту үшін ойыншықтармен ойнап, еркелікке салынып кетеді. Өйткені, әрдайым айналасында өзі секілді балалардың өлгенін естігенде нәзік ойы жарақаттанып, түрлі арманға толы жұдырықтай жүректері сыздайды, дәрменсіз рухтары болса ондай соққыға шыдай алмай өмір сүру азапқа айналып, ақыл-ойы мазалап өмірдің шырқы бұзылады. Ал, ақыретке иман болса әлгі көрмеуі үшін ойыншықтармен жасырылған уайымның орнын қуаныш пен шаттық иеленіп, еңсесін көтеріп былай дейді: «Менің бауырым яки достым өлгені рас. Бірақ ол Жәннаттың құсы болып, бізден әлдеқайда рахат өмір сүруде, әртарапты аралап жүр!» Немесе «Анам қайтыс болды. Алайда Аллаһтың рахымына бөленді. Мені Жәннатта тағы да құшағына қысып аймалап өбеді. Түбінде аяулы анашыма қауышамын!» Осылайша сеніммен адам секілді өмір сүреді.

Һәм, адамзаттың төрттен бірін құрайтын қарттар. Олар өмірінің жақында өшетінін, топыраққа көмілетінін, үйреншікті дүниенің есігі жабылатынын жақсы біледі. Олар жұбанышты тек ақыретке иманнан табады. Әйтпесе, әлгі құрметке лайық аталар мен аяулы аналардың

жаны күйзеліп, көңілдері құлазып қатты қиналар еді. Дүние қараң қалып құдды зындан, өмір болса адам төзгісіз азап болар еді. Бірақ ақыретке иман оларды былай деп жұбатады:

«Уайымдамаңдар! Сендерді мәңгі жастық, жарқын өмір күтіп тұр. Жоғалтқан балаларың немесе тумаларыңмен қуана қайта қауышатын боласыңдар. Жасаған жақсылықтарың босқа кеткен жоқ, ақысын еселеп аласыңдар!» Міне, ақыретке иман көңілдерін жайлап, жұбататыны сонша әрбір қарт жүз есе қартайып кетсе де үмітсіздікке түсіп қамықпайды.

Қоғамның үштен бірін құрайтын жастар. Бойларын әуестік билеп, сезімге берілгіш әрі батыл бірақ, ақылын әрқашан тыңдай бермейтін олар, ақыретке иманды жоғалтса яғни тозақтың бар екенін ескермесе қоғам өміріне қауіп төнеді, ар-намыс тапталып, әлсіздерге қиын болады. Кейде бір сәттік ләззатқа бола бақытты отбасы ойран болып, осылай түрмеде төрт-бес жыл азап шегеді. Жыртқыш жануарға ұқсап жауыздық жасайды.

Егер ақыретке иман көмекке келіп үлгерсе, тез есін жинап тоқтамға келер еді. «Үкімет сақшылары мені көрмеуі мүмкін, олардан жасырына алармын-ау, бірақ жәһаннам дейтін зынданы бар Падишах-ы Зүлжәлал Аллаһтың періштелері мені көріп отыр. Қылмыстарымды жазып қоюда. Беталды жүргізбейді, атқарар белгілі бір міндетім бар, мен жолаушымын. Мен де бір күн қартайып күш-қуаттан таямын ғой» деп, жауыздық жасағалы тұрған кісілерге аяныш сезімі оянып оларға құрмет көрсете бастайды. Бұл мағына да Рисалей-Нұрда дәлелдермен баяндалғандықтан соған сілтеп қысқа қайырдық.

Һәм, адамзаттың маңызды бір бөлігі ауру-сырқат адамдар мен жәбір көргендер және біз секілді бәлеге ұшырағандар, пақырлар, ауыр жазаға кесілгендер. Егер оларға ақыретке иман медет бермесе жағдай қиын. Ауру-сырқау әрдайым өлімді еске түсіріп бір мазаласа енді, намысын таптаған залымнан өшін ала алмай тоңмойынның тәкаппарлығы бір жағынан және пәлекеттен зардап шеккен малмүлкі, опат болған бала-шағасы уайымға салып үмітін үзеді және бір-екі минөттік яки бір-екі сағаттық зауықтың кесірінен бес-он жыл мұндай абақты азабын тарту жанын жегідей жейді. Ал, ақыретке иман жанына медет болса терең тыныстап рахаттанып қалады. Ауыр азаптар мен үмітсіздік, уайым мен қайғы, кек алудың оты иманның дәрежесіне қарай сөніп кейде мүлдем жоқ болады.

Тіпті, мен былай дер едім, "егер менің және кейбір бауырларымның мына нахақтан нахақ қамалып қиналған кезімізде ақыретке иман жәрдем етпегенде бұл жердегі бір күнге шыдатпайтын азап, өлімнен бетер әсер етіп бізді өмірден қош айтысуға итерер еді. Бірақ, Құдайға шүкір, өзімнің қайғыммен қоса жанымдай жақсы көретін бауырларымның қайғысын тартсам да және көзімнің қарасындай қымбат мыңдаған Рисалей-Нұр кітапшаларымды бермей, оларды тәркілеп қинағанда қатты өкінсем де және бұрын аз өктемдікке шыдай алмайтын мінезім болса да енді, сендерге ант ете отырып айтайын, ақыретке иманның нұры, оның сыйлайтын қуаты маған күшті сабыр, төзімділік, жұбаныш пен қайсарлық сыйлады. Тіпті ұлы күресте, сынақ дәрісінде жоғары баға, мол сауап алу үшін қуатты күш-жігер сыйлады. Кітаптың басында айтқан болатынмын, мен өзімді Юсүф медресесінде жүргендей сезінемін. Анда-санда, ауру-сырқау және қарттықтың кірпияздығы болмаса керемет түрде, шынайы ықыласпен дәрістеріме одан бетер дайындалар едім. Қойшы әйтеуір, орайы келіп тақырыптан тыс нәрселер жазылды айыпқа бұйырмаңыздар.

Һәм, әркімнің шағын дүниесі тіпті, кішкене жәннаты өз үйі, отбасы. Егер, ақыретке иман үй-ішіне әсер етпесе отбасының мүшелері өзара мейірім мен сүйіспеншілігі дәрежесіне қарай уайым мен қайғы шегеді. Әлгі жұмақтай өмір тозақи тұрмысқа айналады не болмаса өткінші көңіл көтеру, арзан күлкі, азғындыққа салынып ақыл-ойды мас қылып түк сезбеуге тырысады. Аңшыны көріп, я қаша алмай, я ұша алмай тығылған болып, басын құмға сұққан түйе құсы секілді бейқамдыққа салынады. Солай етсе, өлім мен аяқталу, қоштасу, оны айналып өтетіндей ақымақтық қылып уақытша сезінбейді. Өзінше шарасын тапқан сымақ.

Мысалға, ардақты ана, жанындай жақсы көретін баласын әрдайымғы қауіп-қатерде көргенде жанын қоярға жер таппайды. Сол секілді әкесінің немесе бауырының басына төнген бәлелерден оларды құтқара алмаған балалар, әрдайым мұңайып, қорқақ боп өседі. Осылайша, мына аласапыран фәни өмірде сырт көзге бақытты отбасының бағы тайып шырқы бұзылады. Оның үстіне қысқа мерзімдік уақытша байланыс адал, толық ықыласты болмайды. Өзара сыйластық пен махаббатқа шәк келіп аралары суый бастайды. Мінезқұлық нашарлап, тіпті мүлдем жойылып кетуі ықтимал.

Ал енді, отбасы мүшелері ақыретке иман келтірген болса, шаңырақтары нұрға бөленіп өзара қарым-қатынас, туыстық пен

Міне, ақыретке иманның мыңдаған пайдаларынан бес-алтауына ғана ишара етіп, сілтеме жасадық. Басқа тұстарын өзің салыстыр. Екі дүниенің, екі өмірдің бақыт көзі тек иман екенін түсін!

Рисалей-Нұрда атап айтсақ Жиырма сегізінші Сөзде және басқа рисалелерімде хашрдің денемен болатыны яғни денеміз қайта жаратылатыны жайлы және ол туралы шаң-тозаң секілді күдіктерді сыпырып жоқ қылатын қуатты жауаптарына сілтеп қазір қысқа ишарамен шектелеміз. Былайша:

Аллаһтың көркем есімдерін шағылыстыратын ең ауқымды айна қайда десеңіздер ол дене. Әлемнің жаратылысындағы Иләһи мақсаттардың ең ұлысы, ең ауқымдысы және қызу орталығы сол денеден табылады. Раббани жарылқаулардың ең көп түрі, сан-алуаны сол дене арқылы болмақ. Адамзаттың мұқтаждық сезініп Жаратқанға дұға етуін, шүкір етуін қамтитын саны көп мазмұндар тағы сол денеге тікелей байланысты. Мағынауият пен руханият әлемінің алуан түрлі дәнектері тағы сол тәнге орналасқан. Осы секілді жүздеген күлли ақиқаттар тәнде, денеде тоғысатындықтан Халиқ-ы Хаким Аллаһ жер жүзінде денелердің санын көбейту үшін және аталған ақиқаттарға айна болу үшін қызу түрде, тым жылдам жойқын түрде топ-топ бірінен соң бірін болмысқа дене кигізіп мына көрме тәрізді дүниеге жіберіп жатыр. Ақырында демалысқа шығарып орнына басқасын жібереді. Осылайша, бір тынбастан "әлем" атты өндіріс орны қызу жұмыс істеуде. Дене дейтін өнімді тоқып жер бетін ақыретке, жәннатқа көшет дайындайтын мекен, бау-бақшаға айналдырған. Тіпті, адам денесіндегі асқазанды қанағаттандыру үшін оның хал тілімен жасаған дұға-тілегіне аса мән беріп тыңдап, қабыл алып іс жүзінде қамтамасыз ету үшін, дүниеде сан-алуан тағамдарды керемет шебер әрі дәмді етіп жаратуы, баға жетпес құнды нығметтерді денеге бола дайындауы бекерге емес. Бұл бізге анық түрде ақырет әлемінде жәннаттың ең көп әрі сан-алуан ләззаттары мен қызықтары денемен қатысты екенін, сондай-ақ мәңгі бақыттың маңызды және әркімнің қалауы және үйреніп қалған ырыс-нығметі дене арқылы болатынын нақты түрде көрсетеді.

Апырм-ай, мына қарапайым асқазанның хал тілімен тіршілігі үшін сұраған дұғасын қабыл алып, таңғажайып шексіз тағамдармен оны риза қылған және әрдайым әдейілеп іс жүзінде жауап беретін Қадир-ы Рахим, Алим-ы Кәрим Аллаһ, ғаламның маңызы зор

нәтижесі, жер шарының халифасы, өзінің сүйіктісі, әрі Оны сүюшісі болып табылатын адамзаттың аса мұқтаж әрі әрқашан аңсайтын арманы, үйреніп қалған әрі табиғаты талап ететін тән ләззаттарының бақи әлемде қайта берілуін сұраған сансыз дұға-тілектерінің қабыл болмауы, денемен қайта тірілу арқылы қайтып берілмеуі әсте мүмкін бе!?. Ешбір тұрғыда мұндай жағымсыздыққа жол бере ма?! Әрине, бермейді! Бұл дегенің, шыбынның ызыңын естіп күннің күркірегенін естімеу секілді немесе қатардағы бір жауынгердің қажеттілігіне аса мән беріп орындап, ал қалың әскерге мүлдем мән бермеу сықылды жүз есе қисынсыз жағдай, әрі мүмкін емес!

Иә,

аятының ашық бұлтартпас хабарында, «жәннатта адам өзі әбден үйреніп қалған және дүниеде үлгісін көріп дәмін татқан тән ләззаттарын лайықты түрде көріп, зауық алатын болады», дейді. Көз, құлақ, тіл секілді ағзалардың жасаған шынайы шүкірлері мен өзіндік құлшылықтарының сыйақысы ретінде сол ағзаларға лайық дене түрінде ләззаттар берілетін болады. Қасиетті Құран тән ләззаттары жайлы анық баяндағаны сонша басқаша жору, ап-ашық мағынасын қабылдамау мүмкін емес.

Міне, ақыретке иманның пайдалары мен нәтижелеріне қысқаша шолу жасадық. Қалайша, адамда асқазанның болуы және оның асқа деген мұқтаждығы тағамның бар екенін нақты дәлелдейді. Дәл солайша, адамның ақиқаты, оның кемелдігі және табиғи қажеттіктері де сондай-ақ, мәңгілікке деген арман-тілектері және жоғарыда аталған ақыретке иманның нәтижелері мен пайдаларын талап ететін ақиқаттар анық әрі нақты түрде ақыреттің, жәннаттың және денеге қатысты бақи өмірде мәңгі ләззаттар болатынын дәлелдеп куәлік етеді.

Сондай-ақ, ғаламның кемелдігі, керемет жаратылыс заңдары әрі адамзаттың аталған ақиқаттарымен тығыз байланысты күллі ақиқаттары жаппай ақырет әлемінің болатынына, оның хақ екеніне, хашр яғни өлген соң қайта тірілу рас екеніне, жәннат пен жәһаннам жүзеге асатынына куәлік етеді, растайды. Бұлар Рисалей-Нұр кітапшаларында әсіресе Оныншы Сөзде, Жиырма сегізінші Сөзде, Жиырма тоғызыншы Сөз және Тоғызыншы Шуақ сондай-ақ, Мінәжат рисалесінде бұлтартпас айғақтармен ешқандай шүбә қалмайтындай етіп дәлелдеген-ді. Тақырыбымызды соларға сілтеп бұл ұзақ мәселені қысқа қайыруды жөн көрдік.

Жәһаннам туралы Құранның аяттары керемет түсінікті баяндағандықтан тағы ол туралы айтудың қажеті жоқ. Тек, бір-екі болмашы шүбәні жоқ қылатын екі-үш тұжырымды - егжей-тегжейлі түсіндірмені Рисалей-Нұрға сілтеп - өте қысқа қорытындысын баяндаймыз.

Бірінші Тұжырым: Жәһаннамның бар екені жоғарыда аталған иман жемістерінің ләззаттарын қорқыту арқылы жоймайды. Себебі, Раббани рақым тозақтан қорыққан кісіге: "Маған тәуба есігімен кір! Сонда, үрей билемейді. Қайта, жәннаттың ләззатын толық сезініп рахаттанасың. Һәм, сенің және ақысы желінген шексіз жәбірленушілердің өші алынатынын ойла! Егер, сен адасып қисық жолдан шыға алмай жүрсең, бәрібір сен үшін жәһаннамның болмысы мүлдем жоқ болып кетуден абзал. Ол, кәпірлерге белгілі бір мағынада мейірім боп табылады. Өйткені, адам тіпті баласы бар хайуан да жақындарының, жақсы көргендерінің яки баласының рахаттанғанынан, бақытты болуынан ләззат алып, рахаттанады. Бұл тұрғыдан өзін бақытты сезінеді. Олай болса, уа діннен безген пенде! Сен адасып жүрген болсаң я мәңгіге жоқ боласың, я болмаса жәһаннамға барасың. Өте жаман нәрсе болып табылатын жоқ болу деген сөз, сенің бүкіл сүйіктілеріңнің және қуанышыңа ортақ барлық тума-туыстарыңның және ұрпағыңның жаппай сенімен бірге жоқ болып, мәңгіге жойылып кетуін қабылдау, солай болатынына сену деген сөз. Бұл, жәһаннамнан бетер азап. Сенің жаныңды жегідей жеп, рухыңды азаптап, қасиеттен жұрдай қылады. Өйткені, жәһаннам болмаса жәннат та болмайды. Барлығы сенің имансыз назарыңда жаппай жоқ болып, құрдымға кетеді. Бұған сену тымауыр. Айталық, сен жәһаннамға баратын болдың, әйтеуір жоқ болып кетпей болмыста қалсаң, сенің жақындарың, тума-туыс, бауырларың я жәннатта бақытты өмір сүреді я болмаса жоқ болып кетпей бір мағынада мейірімге бөленеді. Демек, сенің қалай болғанда да жәһаннамның бар болуын қалауың керек-ті. Өйткені, жәһаннамға қарсы болу, мүлдем жоқ болуды қалау деген сөз. Бұл әрине, әлгіндей қыруар досжарандарыңның бақытты болуын қаламау, оларға не болса ол болсын дегендей қолын бір-ақ сілтеу деген.

Иә, жәһаннам деген нағыз жақсылық болып табылатын болмыс әлеміндегі Хаким-і Зүлжәлал Аллаһтың хикмет пен әділдігін көрсететін өте қорқынышты «Жалал» есімі шағылысатын мекен. Ол зындан қызметін атқаруымен қатар басқа да көптеген міндеттері

және оның біз біле бермейтін көптеген хикметтері мен бақи әлемге қатысты атқарар қызметтері бар және "зәбани" деп аталатын саны көп тіршілік иелерінің жалалды мекен-жайлары.

Екінші Тұжырым: Жәһаннамның болмысы, оның ауыр азабы Аллаһтың шексіз рахымына, нағыз әділдігіне, ысырапсыз дәл өлшемді хикметіне ешқандай керағарлығы жоқ. Қайта рахым, әділдік пен хикмет оның болғанын қалайды. Өйткені, қалайша мыңдаған жазықсыз жанның ақысын жеген бір залымды жазаға тарту және бейшара жүздеген малды өлімші қылған бір жыртқышты өлтіру һәм әділдік һәм әлгі жәбір көргендерге жасалған мейірім боп табылады. Ал, ондай залым, қанішерді кешіру, еркіне қоя беру орынсыз жасалған мейірім әрі зәбір көрген жүздеген бейшараларға жасалған зұлымдық болар еді.

Мұндай оңбаған залымды жәһаннамға тастамау орынсыз мейірімділік һәм ақысы желінген сансыз жәбірленуші, даугер бейшараларға жасалған жауыздық болып табылады.

Міне, осындай даугерлер жәһаннамның болмысын талап ететіні секілді Аллаһтың «жалалды абыройы», "кәміл ұлықтығы" да тозақты қатаң талап етеді. Иә, халықтың құқығына қол сұққан бір есалаң, сол жердің абыройы үстем әкіміне қарсы былай десе: «Маған түк істей алмайсың, қолыңнан келсе қамап көрші!» Әлбетте, ол қалада абақты болмаса да әлгі әдепсіз есерсоққа арнап қапас салдырады да қамап тастайды. Дәл сол секілді, иманнан жұрдай кәпір

күпірлігімен Аллаһтың жалалды абыройына шек келтіреді, оның асқан құдретін жоққа шығарып шектен шығады, кәміл рубубиетіне сенбес қырсығады. Әлбетте, жәһаннамның көптеген міндеттері мен себептерін, болмыс хикметтерін санамағанның өзінде манағыдай кәпірлер үшін жәһаннамды жарату, ондай опасыздарды ішіне қамау Иләһи абырой мен жәлалдың талабы.

Һәм, күпірліктік өзі де жәһаннамның бар екенін білдіреді. Иә, иманның мән-мағынасы егер денеге айналып, бір бейнеге енсе, өзіндік ләззаттарымен белгілі бір мағынада жәннатқа айналуы ғажап емес. Осы тұрғыдан алғанда жәннаттан жасырын хабар береді. Дәл сол сияқты, күпірлік әсіресе нағыз имансыздық, іріткі салу, діннен безудің мән-мағынасы уайым-қайғыға, қараңғылық пен рухани азапқа толы. Егер денеге айналса әлгі діннен безген кәпірге өзіндік тозақ болуы ғажап емес. Осы тұрғыдан алғанда астарлы түрде нағыз, шынайы үлкен тозақтан хабар береді. Бұл да бұлтартпас дәлелдермен РисалейНұрда баяндалған-ды. Мына көшет өсіретін дүние егінжайындағы кішігірім ақиқаттар ақыретте өсіп-өнеді дейтін болсақ әлгі улы дәнек сонау жемісі ащы "заққум" ағашын еске түсіреді. «Мен оның өзегімін. Мені жүрегіне еккен залымдарға обал-ақ! Тозақтағы » заққум" ағашының шағын үлгісі, менің жемісім!" деп тұрғандай.

Қасиетті Құранның жәннат пен жәһаннам туралы керемет баяны және Құранның тәпсірі және одан бастау алған Рисалей-Нұр, жәннат пен жәһаннамның бар екені жайлы нақты дәлелдері тағы үстеме түсініктеме жасауға қажеттілік қалдырмаған.

секілді көптеген аяттардың және әу баста Ардақты Расул-ы Әкрем (с.а.у.) сондай-ақ бүкіл пайғамбарлар, ақиқатшылдар әрдайым дұғасында жиі-жиі:

деп айтулары және уахимен расталған, көзбен көрінген және бар екені нақты әлгі жәһаннамнан «бізді сақтай гөр!» дегендеріне қарағанда адамзаттың ең басты мәселесі жәһаннамнан құтылу болып отыр. Әлемдегі ең маңызды, өзекті үлкен мәселе, ұлы ақиқат жәһаннам болғаны ғой, парасатты ірі тұлғалар, әулие-асфиялар оған куә болып, кейбіреулер оның белгі-нышандарын, ұшқындарын көріп тым қорқынышты болғандықтан зәресі қалмай қорқып жылаған екен. «Бізді одан сақтай гөр!» деп жалынып жалбарынған екен.

Рас, әлемде жамандық пен жақсылық, жарық пен қараңғылық, жылу мен суық, жағымды-жағымсыз, адасу мен тура жол қарамақарсы келіп, араласып сапырылысып жатуының көптеген хикметсырлары бар. Өйткені, жамандық болмаса жақсылықтың қадірі болмайды. Азап болмаса, рахаттың не екенін білмес едік. Қараңғысыз жарықтың мәнісі жоқ. Суық болған соң жылудың дәрежелері анық. Жағымсыздық арқылы жағымды нәрселердің, әсемдіктің бір ақиқаты бірнеше ақиқат болып, мыңдаған әсемдіктің түрлері пайда болған. Жәһаннамсыз жәннаттың көптеген әсем сұлулықтар жасырын қалар еді. Жалпы барлық зат бір жағынан алғанда қарама-қайшы нәрсесімен білінеді, бір ғана ақиқаты көбейіп көптеген ақиқаттар нәтиже береді.

Мына сапырылысқан дүние фәни әлемнен бақи әлемге зымырап, ағып жатырғаны рас. Олай болса әлбетте жақсылық, ләззат, жарық, әсемдік, иман секілді жағымды нәрселер жәннатқа қарай ал, жамандық, бәле, уайым, қараңғылық, жағымсыздық пен имансыздық секілді зиянды нәрселер жәһаннамға қарай ағып барады деп толық айта аламыз. Осылайша, тынбай шайқалып ағып жатқан әлемнің арналары ақырында әлгі екі әуізге құйылып, тоқтамақ. Керемет, ерекше сырлы жиырма тоғызыншы Сөздің соңындағы ишаралы, астарлы мағынаға бай тұжырымдарда бұл тақырып біршама қозғалған болатын, сол үшін қысқа қайырдық.

Осы жеріне келгенде Құрбан айт басталды.

ұлық. Демек, хашрді жарату, бізді жоқ болудан сақтап қалу, мәңгі бақытқа бөлеу оның құдретіне түк емес. Ол бәрінен алып. Таңғалған, ақылыңа сыймай қиналған не нәрсені болсы Ол (Аллаһ) одан да шексіз үлкен.

және кім, кімге арнап айтса да бүкіл мадақ пен шүкір Аллаһ Тағалаға ғана тиесілі, Сол ғана лайық! Барлық нығметтердің бұлағы, нығметті нығмет қылатын және күллі сана иелерін жоқ болудың уайым қайғысынан құтқаратын нәрсе тек қана мәңгі бақыт, әбәди сағадат болып табылады. Менің әлгі ауқымды, күлли мағынама тек бақи өмір, мәңгі бақыт ғана жауап болып, қанағаттандырады".

Сондай-ақ, қатар, «Ахмеди әулиелік» пен "Мұхаммеди убудиет" жағымен яғни Пайғамбарымыздың (аләйһиссалатү уәссалам) ауқымы кең құлшылығы тұрғысынан алғанда зікір алқасында, намаздан кейін

Міне, осындай ауқымы кең зікір алқасында жоғарыда аталғанындай һәм Құранның һәм Иманның һәм намаздың өзегі, дән-дәнегі саналатын осы қасиетті, берекелі үш сөзді намаздан кейін отыз үш рет қайталау қаншалықты маңызды, сауабы мол екені әлбетте, түсінікті болар. Осы рисаленің басындағы Бірінші Мәселе намаз туралы тамаша бір дәріс болып басталып еді, ойламаған жерден еріксіз түрде соңғы жағы да намаз тәсбихаты жайлы маңызды бір дәріс болып шықты.

Тоғызыншы мәселе

Илә ахир-ы аят...

Осы қасиетті де ұлық аяттың ауқымды да терең бір тұжырымын баяндауға өте маңызды мағынауи бір сұрақ және орасан зор Иләһи нығметке бөленуден пайда болатын бір хал себеп болды. Былайша:

"Неліктен иман ақиқаттарынан біреуін жоққа шығарған адам кәпір болады және оны қабылдамаған мұсылман емес? Алайда, Аллаһқа, Ақыретке иман Күндей жарық нұр шашып ондай қараңғы күпірлікті жойып жіберуі керек қой? Һәм, неліктен Иманның бір ақиқатын не бір шартына сенбеген адам діннен безген имансыз болады, ал мойындамағандар Дін Исламнан шығады? Бірақ олар, иманның басқа шарттарына сенеді ғой. Ондай иман адамды нағыз кәпір болудан құтқаруы керек еді ғой?" деген сауал қойылды.

Жауабы: Иман - алты шарттан құралған «уахдани» ақиқат. Оны бөліп-жару мүмкін емес. Ол - тұтас нәрсе, бөлінбеді. Кең ауқымды, шексіз әсте бөлінбейді. Өйткені иманның әрбір шарты өзін дәлелдейтін айғақтары арқылы басқа шарттарды да дәлелдейді, бір-біріне қуат беріп өзара бұлтартпас дәлел боп табылады. Олай болса бүкіл шарттарды толық дәлелдерімен бірге бекерге шығара алмайтын қарсы пікір, ақиқатында бір түйір шартты тіпті, иманның бір ақиқатын жоққа шығара алмайды. Бірақ кейде, «қабылдамау» дейтін пердені жамылып, қырсығып сенбеуі мүмкін. Ол да барабара иман шарттарын толығымен жоққа шығаруға апарып нағыз кәпір қылып адами құндылықтан айырады. Ол басқа мәселе. Сөйтіп, рухымен һәм денесімен жәһаннамға тура бет алады. Сонымен қазір біз, қысқа ишаралармен және Миуа Рисалесінде хашрді дәлелдеген кезде басқа да иман шарттарын дәлелдейтін қортындылары секілді осы тұста өзекті пікірлермен, қысқа тұжырымдармен - Аллаһ қаласа - осы мағынасы терең тұжырымды алты тоқтаммен баяндамақпыз.

БІРІНШІ Т ЖЫРЫМ. Иман-ы Биллаһ яғни Аллаһқа иман өзінің айғақ-дәлелдерімен иманның басқа шарттарын, мәселен ақыретке иманды нықтап бекітеді.

Иә, мына ғаламды бір сарай, бір шаһар, бір мемлекет секілді бүкіл қажеттіліктерімен бірге толық басқарып, барлығын өлшеммен, жүйелі түрде реттеп шыр айналдырып отырған сондай-ақ, хикметпен өзгертіп, зәррелерді, жұлдыздар мен шыбындарды әрқайсысын жекежеке жаппай жабдықтап, қозғалысқа келтіріп отырған және өзінің әмір, қалауымен әрдайым әскери жаттығу секілді оларға тәлімтәрбие беріп, белгілі бір міндет жүктеп әрекетке ендірген сондай-ақ, өзіне мойынсұндырып құлшылық еткізген және барлығын ресми шеруге шығарғандай саяхат еткізген Әзәли уә Бақи Рубубиеттің, жаппай басқару салтанатының, Әбәди уә Даими Улухиеттің мәңгі бақи мекені, әрдайымғы орталығы, Сәрмәди мекен-жайы ақырет тұрағының болмауы әсте мүмкін бе? Ешбір ақыл мұны қабылдай ма!? Оны мүмкін деп ақылы бар ешкім айта алмас! Әсте мүмкін емес! Демек, Аллаһ Тағаланың Рубубиетінің салтанаты - Жетінші Мәселеде баяндалғанындай - Оның көптеген көркем есімдері және бар екенін дәлелейтін айғақтардың барлығы ақыреттің хақ екенін растап әрі талап етеді. Міне, Иман шарттары әсіресе, осы шартының сүйенер тірегі өте мықты екенін ойла, біліп қой, көзбен көргендей иман ет!

Һәм, қалайша Иман-ы Биллаһты ақыретсіз ойлау мүмкін емес, сол сияқты - Оныншы Сөзде қысқа ишаралармен баяндалғанындай - өзінің Улухиеті мен Мағбудиетін яғни Жаратушы екенін, барлығы бір өзіне бағынатынын көрсету үшін ғаламды бейне бір алып Сәмедани кітап, әрбір беті бір кітапқа татитындай, әрбір жолы бір параққа парапар терең мағыналы үлкен Сүбхани Құран секілді. Оның тәкуани аяты, әрбір сөзі, тіпті әрбір нүктесі, әрбір әрпі жеке-жеке мұғжиза.

Һәм іші аятқа толы, сан-алуан нақыштармен безендірілген Рахмани зәулім мешіт тәрізді. Әр бұрышында бір жамағат өзіне тән табиғи құлшылықтарымен шұғылданады. Міне, ғаламды осындай керемет жаратқан, табынуға лайық Мағбуд-ы бил Хақ Аллаһтың осындай ұлы Кітабының мағынасын ашып дәріс беретін ұстаздарды жібермеуі, осы Сәмедани Құранның аяттарын тәпсірлеп беретін елшілерді жолдамауы һәм сол алып мешітте түрлі құлшылық етушілерге имамдарды тағайындамауы әсте мүмкін бе? Ол ұстаздар мен тәпсіршілерге, имамдарға өзінің бұйрық-әмірі жазылған кітабын түсірмеуі мүмкін бе? Жоқ әсте, мүмкін емес!

Һәм, рахымының жәмалын, қамқорлығының кереметтігін, рубубиетінің кемелдігін саналы жандарға көрсету үшін және оларға мадақ айтқызып шүкір еткізу үшін мына ғаламды не керектің бәрі бар, бейне бір бай дастархан, қызықты көрме, көңілді серуенжай түрінде жаратып ішін сан-алуан дәмді нығметтер мен ғажайып өнерге толтырған. Енді ғаламды осындай керемет түрде жаратқан Рахымды Сани, аса жомарт шебер Аллаһтың әлгі саналы қонақтармен сөйлеспеуі және оларға берілген нығметтерге елшілер арқылы шүкіршілік міндетін атқару керектігін, сондай-ақ жасалған қамқорлық пен көрсетілген рахымға құлшылық қызметін өтеу қажеттігін үйретпеуі мүмкін бе, оны ақыл қабылдай қояр ма? Әсте, мүмкін емес.

Һәм, өзің ойлашы, өте шебер әрі өнерін өте жақсы көреді әрі оны жұрттың ұнатқанын қалайды. Тіпті, ол тілдің небір дәм сезгіш қабілеттерін де ескереді. Қысқасы өзінің өнерінің жоғары бағалануын, жұрттың сүйсінуін, риза болуын қалайды және өнерінің әрбір туындысымен өзін таныстырғысы, жақсы көрінгісі келеді. Һәм белгілі мағынада өзінің мағынауи жәмалын көрсетуді қалағандықтан мына ғаламды ғажап өнерімен безендіріп құлпыртып қойған. Осылай бола тұра Ол Аллаһ, әлемдегі жандылардың ең жоғары дәрежелісі боп табылатын адамзатпен, оның ішінде ұлық тұлғалардың кейбірімен сөйлесіп оларды елші тағайындап адамзатқа жібермеуі мүмкін бе? Әлгі ғажап көркем өнерін елеусіз, еш бағалаусыз, және көркем есімдерін еш қошаметсіз және өзін таныстырып жақсы көргізу істеріне жауапсыз қалуына әсте жол бере ме? Жо-жоқ олай болуы әсте мүмкін емес!

Һәм, барлық жандылардың тіршілік үшін жасаған дұғаларын, тіпті, хал тілімен сұраған болса да бүкіл өтініш-тілектерін дәл уақытында өз қалауымен қамқорлық жасап, мол мейрімге бөлеп жарылқап тұрған, осылайша іспен де хал-жағдаймен де анық-қанық сөйлейтін Мүтәкәллим-і Алим Аллаһ, өзің ойлашы, өте ұсақ жандылармен іс жүзінде және хал тілімен де сөйлесіп, дертін тыңдап дәрмен беріп, қажеттілігін қамтамасыз етіп, жай-жапсарды түгел біле тұрса, күллі ғаламның таңдаулы жемісі, жердің халифасы, көптеген жаратылысқа жетекшілік ететін адамдармен және олардың рухани басшыларымен көріспеуі мүмкін бе? Олармен жеке-жеке іс жүзінде һәм хал тілімен сөйлескені секілді адамзаттың ірі тұлғаларымен сөз арқылы, кәламымен сөйлеспеуі, оларға өз әмірін, парақтар мен кітаптарды түсірмеуі әсте мүмкін бе, бұл ақылға сыя ма? Әрине олай етуі әсте

мүмкін емес. Демек, иман-ы Биллаһ анық түрде өзінің шексіз дәледерімен яғни пайғамбарларға және киелі кітаптарға иманды дәлелдейді.

Тағы да мүмкін бе, мына ғаламның Иесі жаратқандарына жүз мың тіл беріп өзара сөйлескізіп және олардың сөздерін естіп, біліп бірақ өзі сөйлемейді. Жоқ әрине!

Һәм, әлемдегі өзінің киелі мақсатын кітап түсіру арқылы білдірмеуі әсте мүмкін бе? Тылсымы терең сырларды ашып, «Жаратылыс қайдан келіп, қайда барады, не үшін бұлай топ-топ болып келіп, азғана аялдап қайта кетеді?» деген мәнісі терең мүшкіл бірақ маңызды сұрақтарға толық қанағаттанарлық жауап беретін Құрандай қасиетті кітап түсірмеуі мүмкін бе?! Жоқ, әсте мүмкін емес!

Һәм, он үш ғасырды нұрға бөлеген және сағат сайын жүз миллион тілде аса құрметпен оқылып жатқан және миллиондаған қари-хафыздардың миына құндылығын сақтай отырып жазылатын және адамзаттың сапа тұрғысынан жартысынан көбін әділ заңымен басқарып келе жатқан, нәпсі, рух, қалб, ақыл, көңіл секілді сезімдерді тәрбиелеп, тазартып тәлім берген, сондай-ақ, Рисалей-Нұрда таңғажайып қырық сыры баяндалған және қырық түрлі адамға қырық түрлі мұғжизалығын көрсететіні Он тоғызыншы Мәктуб атты кітапшада айтылған, сондай-ақ, Мұхаммед ғәлейһиссалату уәссалам мың мұғжизасымен Оның бір мұғжизасы болып табылатын, осылайша өзінің хақ кәламуллаһ яғни Аллаһтың сөзі екені нақты дәледенген Қасиетті Құран Кәрім әлбетте, Мүтәкәллим-і Әзәли, Сани-ы Сәрмәди Аллаһтың сөзі, Оның бұйрығы, әмірнамасы болмақ. Олай болмауы ешбір тұрғыдан мүмкін емес!

Демек, Аллаһқа иман өзінің барлық дәлел, айғақтарымен Құранның кәламуллаһ екенін дәлелдейді.

Һәм, жер жүзін әрдайым тірі жандармен толтырып, бірде босатып тұрған және өзін таныстыру әрі жаратқандарына өзіне құлшылық еткізу, пәктеу үшін мына дүниемізді саналы жандармен безендіріп қойған Сұлтан-ы Зүлжәлал Аллаһ, аспан мен жұлдыздарды ешкім тұрмайтын бос яғни оған лайық тұрғындарды жаратпауы әрі оларды сонау аспани зәулім сарайларға қоныстандырмауы мүмкін бе?! Мұндай алып әлемін Өзінің Рубубиетінің салтанатына қызметші әрі мойынсұнғыш әрі елші әрі жақын дос, әрі бақылаушы әрі тамашалаушы әрі құлдық ұратын ғабит әрі бағынышты халық болып табылатын періштелерді жаратпай көктерді бос қалдыруы мүмкін бе?! Әлбетте, періштелер қанша болса сонша мәрте мүмкін емес!

һәм, ғаламды керемет кітапқа ұқсатып ғажап түрде жаратқан және әрбір ағаштың өмірбаянын, жасаған амалдарын толығымен оның кіп-кішкене дәнінің ішіне жазып қойған және әрбір өсімдік пен гүлшешектің дүниде атқарған міндеттерін толық түрде тұқымдарына мұқият жазып қоятын және әрбір саналы жанның өмір баяндарын ешбірін қалдырмай тырнақтай ес-жадысына керемет мұқият сақтайтын және өзінің иелігінде болып жатқан кез келген амал мен барлық оқиғаларды жаппай әртүрлі жолдармен сақтап, тіркеп қоятын және рубубиетінің маңызды негізі боп табылатын "әділет", "хикмет", "рақым" секілді ақиқаттардың ашылып толығымен ортаға шығуы үшін ауқымды жәннат пен жәһаннамды, сырат көпірі мен дәу

таразыны жаратқан Хәкім-і Хаким, Алим-ы Рахим Аллаһ, өзің ойлашы адамдардың әлемге қатысты іс-амалдарын жазбауы, жазғызбауы және жазаға тарту я сый-сияпатқа бөлеу үшін іс-қимылдарын тіркемеуі сондай-ақ, жамандық пен жақсылықтарын тағдыр таспаларына тізіп қоймауы мүмкін бе? Жоқ, олай болуы мүмкін емес! Ләух-ы махфузда қанша әріп болса сонша мәрте мүмкін емес!

Демек, Иман-ы Биллаһ ақиқаты өзінің дәлелдерімен періштелерге иманның да тағдырға иманның да ақиқаттарын анық түрде растап дәлелдейді. Көктегі Күн күндізді ал, күндіз Күнді көрсеткені секілді иманның шарттары да бірін-бірі дәлелдеп, қуаттайды.

Осы тақырыпты бастарда алты «тұжырым» және әрбір тұжырым бес тараудан, осылай иман шарттарын отыз алты тұжырыммен баяндауға ниет еткен болатынмын. Және ең басындағы маңызды сұраққа жан-жақты жауап берсем деген ойым болған. Бірақ, кейбір кедергілер мүмкіндік бермей қолды байлады. Менің ойымша бірінші тұжырым жеткілікті болғандықтан одан әрі түйсігі мол жандарға қажеттілік қалмаған секілді. Сонымен, мұсылман адам иманның бір

ақиқатына сенбей жоққа шығарса нағыз кәпір болады. Себебі, басқа діндер қысқа қайырған негізгі мәселелерді хақ дін Ислам толық түрде, егжей-тегжейлі түсіндірген. Иманның негіздері өзара шынжырмен матаса байланған. Мұхаммед ғәлейһиссалату уәссаламды қабылдамай, сенбеген мұсылман Аллаһты да (сипаттарымен) қабылдамайды, ақыретке сенбейді деген сөз. Ендеше Мұсылманның иманы қуатты, бұлтартпас шексіз айғақтарға сүйенетіні сондай, сенбеуіне ешқандай сылтау, қандай да бір себеп жоқ. Бейне бір ақылы қабылдауға мәжбүр секілді анық мәселе.

ҮШІНШІ Т ЖЫРЫМ. Бірде «Әлхамдүлиллаһ» дедім. Мұның шексіз ауқымды, терең мағынасына тең келер бір нығмет іздедім. Кенет мына сөз ойыма келді:

Қарасам өте үйлесіп тұр. Былайша: ................

Оныншы Мәселе

Құран аяттарының қайталануын сынап, қарсылық білдіргендерге қуатты жауап.

Азиз, адал бауырларым!

Иә, бұл мәселе мүшкіл жағдайда жазылғандықтан бәлкім түсіну қиын болар. Бірақ, түсіну қиын күрделі сөйлемдердің астарында өте қымбат, ғажап сырлар жатқанын нақты білдім. Өкінішке орай, түсінік беруге шамам жетпейді. Дегенмен, сырт көзге сөз тіркестері түсініксіз көрінгенімен Құранға қатысты болғандықтан "тәфәккүри ғибадат" яғни пікірмен жасалатын құлшылық, жалт-жұлт еткен киелі жақұт жәуһардың құтысы десе болады. Сондықтан жыртық сырт киіміне емес, ішіндегі алмас-жауһарға қараңыздар! Егер лайық болса Оныншы Мәселе деп атаңдар, болмаса сендердің хаттарың сияқты бір хат деп қабылдарсыңдар.

Һәм, мұны ауыр науқас әрі мүшкіл жағдайда, азықсыз, бір-екі күнде Рамазанда мәжбүр түрде қысқа-нұсқа түрде әрбір сөйлеміне көптеген ақиқаттар мен түрлі айғақтарды сыйғызып жаздым. Айыпқа бұйырмаңдар!

{(Сілтеме): Бұл, Денизли түрмесінің жемісіне Оныншы мәселе ретінде Әмирдағы қаласының және осы қасиетті Рамазанның нұрлы шағын бір гүл-шешегі болсын. Құран аяттарының қайталануының бір хикмет-сырын баяндайды. Сөйтіп адасқандардың сасық әрі улы негізсіз ойларын теріске шығарады.}

Азиз, адал Бауырларым!

Қасиетті Рамазан айында Қасиетті Құран-ы Мұғжиз-ул-Баянды оқып отырғанымда - Бірінші Шұғада Рисалей-Нұрға ишаралары баян етілген жерде - отыз үш аяттың қайсы бірі келсе, сол аяттың парағы мен беті және қиссасы да Рисалей-Нұрға, оның шәкірттеріне - қиссадан үлес алу түрінде - бір шама сәйкес әрі қатысты боп шығады. Әсіресе, "Нұр" сүресіндегі Нұр аяттары онға жуық белгінышандарымен Рисалей-Нұрмен қатысты екендігі, сондай-ақ өзінен кейінгі зұлымат жайлы аяттары да оның қас жауларына дәлме-дәл сәйкес келіп, қатыстылығы байқалады. Тіпті ашықтан-ашық хабар береді десе де болады. Бейне бір сол мақамның арнасы кеңейіп жаппай барлығын қамтып жатқандай әлгі жалпылық ішінде жалқы түрде осы ғасырда оның бір тұлғасы ретінде Рисалей-Нұр және оның шәкірттері екені байқалады.

Рас, бейқам, дінсіз назармен қарағанда қорқынышты, үрейлі және барлық нәрсенің көзін жоятын, өте қайғылы және барса келмес мазарлық боп көрінетін өткен шақ, бұрынғы замандар, өліп-өшкен дәуірлер, жоғалған ғасырлар; міне бұлар негізінде әрқайсысы ғибратқа толы тірі парақтар, бастан-аяқ жанды ғажап әлем екенін және шынымен де бар және бізбен байланысты Раббани әлемдер түрінде өткен шақ, тарих киноленталар, сахыналар тәрізді біресе бізді сол замандарға, біресе ол замандарды біздің алдымызға әкеліп, әр ғасырға, әр қауымға көрсетіп осылайша керемет дәріс беретін Қасиетті Құран

өте шешен түрде дінсіздік назардағы меңіреу, жансыз, түсініксіз, өлі, үлкен үрейхана тәріздес дүниені, айрылысуға толы, жоғалуға бет алып бара жатқан мына әлемді Сәмадани кітап, Рахмани шәһар, Раббани өнер көрмесі ретінде көрсетеді. Әлгі өлі, жансыздарды жандандырып, әрқайсысының белгілі бір міндеті бар қызметкерлер бейнесінде бірбірімен сөйлестіріп, бір-бірінің жәрдеміне жүгіртіп, адамзат пен жын және періштелерге нағыз, нұрлы, қызықты да зауықты хикмет дәрісін береді. Міне осындай Қасиетті Құран-ы Азиймуш-шан Құранның әлбетте, әрбір әрпінде он кейде жүз, кейде мың және мыңдаған сауап жазылуы және бүкіл жын мен адам жиналса оның теңін таба алмауы және аяттар бүкіл адамзатпен және әлеммен орынды сөйлесуі және әрқашан миллиондаған қарилардың көкейлеріне ләззатпен жазылуы және көп қайталанса, қайта-қайта оқылса еш зеріктірмеуі және бір-біріне ұқсас көптеген жерлері мен сөйлемдері бола тұра балалардың нәзік, қарапайым миларына тез қонып жеңіл жатталуы және науқастарға, аз сөзден мазасызданатын хәл үстінде жатқан науқастардың құлағына зәмзам суындай хош естілуі; міне, бұл өзінше киелі ерекшелік. Сондай-ақ, екі дүниенің де бақытын шәкірттеріне ұсынуы әрі тәржімеші Кісінің (а.с.м) қарапайымдылық мәртебесін толық сақтай отырып мәжбүрлік, жасандылық, рия секілді ешбір нәрсеге жол бермей аққан судай өзіндік сарынмен; осылайша өзінің тікелей көктен келгенін және - адамзаттың басым көпшілігі болған - қарапайым халықтың қарапайым түсініктерімен санаса отырып сөз саптауы; сөйтіп халықты жарылқау хикметімен көбінесе аспан мен жер туралы оқылуы оңай, ашық әрі түсінікті парақтарды ашып, белгілі әрі үйреншікті нәрселердің астынан құдіреттің таңғажайып сырлары мен мағынасы терең хикмет жазуларын дәріс беру арқылы тура жолға тартуы өзінше бір ғажап қасиет, теңдесіз мұғжиза.

Қасиетті Құран өзінің қайталауды талап ететін дұға мен дағуат, зікір мен тәухид кітабы екенін білдіре отырып әсем әрі тәтті қайталау арқылы бір қиссада бөлек-бөлек көптеген мағыналарды әртүрлі топтағы тыңдаушыларға шебер түсіндіреді. Шағын, сырт көзге әншейін, қарапайым бір құбылыстағы ең ұсақ, бізге маңызсыз нәрселер де мейірім назарында, тәртіппен басқару шеңберінде екендігін білдіреді. Дін Исламның негіздерін орнықтыру, шариғаттың өзекті мәселелерін бекіту тұрғысынан сахабалардың кіп-кішкене уақиғаларына аса маңыз беріп назарға алуында терең сыр жатыр. Себебі, ол жерде жалпыға ортақ өмірлік ережелердің сондай-ақ,

әркімге тиесілі дін Исламның, шариғаттың орнығуы үшін әлгі кішкене уақиғалар үлкен рөл ойнайтын бейне бір дәнектер сияқты маңызы зор көптеген жемістер береді. Осы тұрғыдан алғанда ерекше ғажап екені көрінеді.

Иә, қажеттіліктің қайталануына орай қайталау керектігіне байланысты, жиырма жыл бойы көптеген сұрақтарға жауап ретінде бөлек-бөлек дәріс берген және алып әлемді парша-парша етіп, қияметте бет-бейнесін өзгертіп, дүниені төңкеріп орнына мәңгі бақи ақыретті құратын және атомдардан жұлдыздарға дейінгі жаппай және жеке-жеке барлық нәрсе бір ғана Құдреттің қолында, Оның билігінде екендігін дәлелдейтін және бүкіл әлемді, жер мен көктерді, тіпті элементтерді ашуландырған адамзаттың зұлымдықтарына - әлемнің жаратылу нәтижесі жағынан - Иләһи ашу мен Раббани қаһарды көрсететін сансыз және қорқынышты және ұлы төңкеріс болып табылатын қиямет-қайымды түсіндіру үшін мыңдаған айғақтай қуатты кейбір сөйлемдерді және шексіз дәлелдерді қамтитын кейбір аяттарды қайталау кемшілік емес, керісінше керемет шешендік, теңдесіз сөз саптау өнері және жағдайдың талабына сай сөз сөйлеу, ол өзінше шешендік.

да пайғамбарлардың амандығын талап ететінін дәріс беретіндіктен мыңдаған мәрте қайталанса бәрібір қажеттілік туады. Мұндай қайталау ғажап әрі ұлық шешендік, керемет сөз саптау өнері.

Тағы да «Рахман» сүресінде жиі қайталанған:

Тағы бір мысал, Құранның нағыз және белгілі бір мағынада толыққанды мінәжаты, іші сырға толы Құраннан шыққан «Жәушанүл Кәбир» атты Пайғамбарымыздың мінәжатында (с.а.у.) жүз рет

сөйлемінің қайталануында тәухид дейтін әлем бойынша ең ұлық ақиқат және жаратылғандардың Рубубиетті «тәсбих етуі» (пәктеу), "тахмид қылуы"\(шүкір) және "тақдис жасауы"\(ұлықтау) секілді үлкен үш міндетінің ең маңыздысы және мәңгі бақытсыздықтан құтылу сынды адамзаттың өте өзекті мәселесі және құлшылық, сосын адамзаттың әлсіздігінің ең маңызды нәтижесі болғандықтан мұны мыңдаған рет қайталанса да аздық қылады.

Міне, Құранда жиі қайталанатын аяттар осы секілді негіздерге байланысты тіпті, кейде тіпті бір парақта жағдайдың талабы мен түсіндіру тәсілінің қажеттілігіне орай және баяндаудың шешендігі тұрғысынан жиырма рет ашық яки жасырын тәухид ақиқаттарын түсіндіреді. Зеріктіру былай тұрсын, керісінше қуат беріп ынталандыра түседі. Рисалей-Нұрда Құрандағы қайталанудың қаншалықты орынды және лайықты әрі шешендік тұрғыдан өте керемет екендігі дәлелдермен баян етілген болатын.

Құран-ы Мұғжиз-ул Баянның Мекке сүрелері мен Мәдина сүрелері шешендік жағынан және иғжаз бен ашып түсіндіру және жинақылық жағынан бір-бірінен өзгеше болуының сыры мен хикметі мынада: Меккеде тыңдарман немесе қарсы келушілердің алдыңғы сапында Құрайш мүшриктері мен үммийлер яғни сауатсыздар болғандықтан, шешендікке сай ерекше тәсіл және қысқа-нұсқа түсіндіру, толық қанағаттандырарлық иғжазбен, жинақы түрде және санаға сіңдіру үшін «текрар» яғни қайталау керек болғандықтан, жалпы Мекке сүрелері иман шарттарын, тәухидтың мәртебелерін өте қуатты және керемет әрі таңғажайып қысқа-нұсқа қайталап түсіндіреді. Әлемнің басы мен соңы туралы және Аллаһ пен Ақырет жайлы мәселелерді бір бетте емес, тіпті бір аятта, бір сөйлемде, бір сөзде де емес кейде бір әріпте сондай-ақ, «тақдим», "тағриф", "тә'хир", "тәнкир", "хазф", "зікір" (еске түсіру) секілді тіркестерде қуатты түрде дәлелдейді. Оған тіл өнерінің сөзге шешен имамдары таңдана таңдай қаққан. Рисалей-Нұр, әсіресе Құранның қырық жақты мұғжизалығын жинақы түрде дәлелдеген «Жиырма Бесінші Сөз» қосымшаларымен бірге сондай-ақ, Құранның ұйқастығындағы ғажап сәйкестікті керемет дәлелдеген арапша Рисалей-Нұрдың «Ишарат-үл Иғжаз» тәпсірі Меккелік сүрелер мен аяттарда таңғажайып тәсіл, керемет жоғары әдіс қолданылғанын іс жүзінде көрсеткен.

Ал, Мәдиналық сүрелер мен аяттарда бірінші сапта тыңдаушы немесе қарсы шығушы Аллаһты мойындайтын яхуди және насара яғни христиан сынды «әһл-и кітап» болғандықтан, шешендік пен тәрбиелеу, жөнге салудың талабына сай және деңгей мен жағдаятқа байланысты қарапайым, ашық түрде, егжей-тегжейлі түсіндіру тәсілін пайдаланып әһл-и кітапқа діннің киелі негіздері мен иман шарттарын емес, керісінше қайшылық туғызған шариғат пен үкім-заңдарға қатысты және ұсақ-түйек мәселелердің сондай-ақ, жалпыға ортақ заңдардың түпкі бұлақтары мен себептері болған ұсақ нәрселерді баяндау қажет болғандықтан әлгі Мәдиналық сүрелер мен аяттарда көбінесе ашықтамалар, анықтамалар, түсіндірмелер жасалған және қарапайым түрдегі баяндаулар кездеседі. Осылайша Құранға тән теңдессіз әдістеме байқалады. Осылай келе жатып бірден әлгі кішкене уақиғаның ішінен тым терең, маңызы зор қорытынды, бір тұжырым, айғақ табылады. Сөйтіп әлгі шариғатқа қатысты кішкене уақиғаны

ауқымды қылатын және мойынсұнуды Аллаһқа иманмен қамтамасыз ететін тәухид сөйлемін, иман және ақырет жайлы сөзді зікір етеді. Бұл әдіс сол мақамды нұрландырып, биікке көтереді.

Рисалей-Нұр, аяттардың соңдарында жиі келетін

сынды тәухид пен ақыретті түсіндіретін нәтижелер мен қортындыларда керемет шешендіктер, көркемдіктер, ерекше қасиеттер және судай ағатын ерекшеліктер, терең тұжырымдар жатқанын Жиырма Бесінші Сөздің Екінші Шұғасының Екінші Нұрында сол түйін-тұжырымдардың көптеген ерекшеліктері мен қаасиеттерінің он данасы баяндалған. Осылайша мұндай тұжырымдарда ғажайып ұлы қасиет бар екендігін бір беткей қырсықтарға да дәлелдеген.

Иә, Құран осындай шариғаттың кішкене мәселелері мен қоғамға қатысты заңдарды баяндай отырып кенет оқырманның назарын биікке, күлли ақиқаттарға аударып, қарапайым әдісті керемет әдіске өзгертеді, шариғат дәрісін тәухид дәрісіне ауыстырады. Осылайша Құранның шариғат кітабы және үкімдер жинағы һәм хикметке толы екенін һәм кітаб-ы ақида уа иман уа зікір уа фікір уа дұға уа дағуат кітабы екендігін көрсетіп, әрбір мәртебеде көптеген тәрбиелік мәні зор ережелерді үйретеді. Бұл тұрғыдан алғанда Меккелік аяттардың шешендік әдісі бөлек, ерекше ғажап, оқылуы аққан судай оңай.

басқарады!" дейді. Осыған ұқсас баяндау тәсілі жағымен әлгі қарапайым, оқымаған адамның деңгейін және ауам халықтың түсінік деңгейін ескере отырған қарапайым және қысқа диалог осылайша ұлық, тартымды және жалпыға ортақ әрі тура жолға салар тәрбиелік мәні бар сөзге айналып шыға келеді.

Сауал: Кейде маңызды ақиқат атүсті назарларға көрінбейді және кей жерлерде кішігірім және қарапайым бір уақиғадан орасан зор «тәухиди тұжырымға» немесе күлли, «жалпылама ережеге» өткенде арасындағы байланыс білінбейді. Сол үшін мұны бір кемшілік деп ойлайды.

Мәселен, Юсүф Аләйһиссаламның бір айла жасап бауырын қасына алып қауы мәселесіндегі деп, тамыры терең үлкен бір ереже туралы айтуын алсақ, мұнда шешендік жағынан байланыстығы көрінбейді. Бұның сыры мен хикметін ашып берсеңіз?"

Жауап: Әрқайсысы жеке-жеке, шағын өзіндік Құран саналатын көптеген үлкен және орташа сүрелерде, сондай-ақ көптеген парақтар мен жерлерде тек екі-үш мақсат баяндалып қоймайды. Негізінде, Құранның мән-мағынасы, оның бір кітаб-ы зікір уа иман уа фікір, һәм бір кітаб-ы шариғат уа хикмат уа иршад яғни зікір кітабы (Аллаһты еске салатын), һәм иман мен пікір кітабы, һәм шариғат пен хикметке толы кітап һәм, тәрбиелеуші кітап сынды көптеген кітаптар мен небір дәрістерді қамти отырып Аллаһтың рубубиеті барлығын қамтитынын әрі айбынды құдреті шексіз екенін баяндайды. Бұл тұрғыдан алғанда "әлем" атты алып кітаптың қырағаты яғни оқылуы болып табылатын Құран, әлбетте әр мақамда, тіпті кейде бір парақта көптеген мақсаттарды көздеп, «мағрифатуллаһ», "тәухид" мәртебелері туралы дәріс, иман ақиқаттарынан сабақ беретіндіктен - бір жағынан - мәселен сырт көзге әлсіз бір байланыс арқылы басқа, тың дәріс ашады. Әлгі әлсіз байланысқа қуатты байланыстарды қосып жібереді. Сөйтіп, сол мақамға өте ыңғайлы мағына шығарады. Шешендіктің дәрежесі биіктен көрінеді.

Екінші бір сауал: Құранда ашық кейде жасырын түрде және ишара арқылы Ақырет туралы, Аллаһтың бірлігі жайлы және адамзаттың сый-сияпатқа бөленуі немесе жаза тартылуы хақында мыңдаған аяттар кездеседі. Олар әлгі тақырыптарды қайта-қайта дәлелдеп, назарға ұсынады және әрбір сүреде, әрбір парақта, әрбір мақамда ол туралы дәріс береді. Мұның хикмет-сыры не?

Жауап: Мына дүниенің және ғаламға қатысты оқиғалар мен түбегейлі өзгерістер жайлы және мойнына үлкен аманат жүктеліп жердің халифасы атанған адамзатты бақытсыздыққа немесе мәңгі зор бақытқа бөленуіне себеп маңызды міндеттерінің ішінде ең маңызды, ең басты, ең өзекті мәселелерін үйрету, дәріс беру сондай-ақ, ол туралы небір күдік пен сансыз күмәндарды жою әрі сұмдық қасарысу мен бірбеткейліктен қайтару, міне осы тұрғыда әлбетте мұндай үлкен өзгерістер болатынын мойындату үшін және адамзатқа орасан зор, аса қажетті зәру мәселелерді қабылдату үшін Құран Кәрім, мыңдаған мәрте емес, бәлкім миллиондаған рет ол мәселелерге назар аудартса, ешқандай ысырап емес, болмайды да. Сондықтан ол жайлы миллиондаған рет оқылады, жалықтырмайды, қажеттілік те таусылар емес. Мәселен,

Аятында баяндалған мәңгі бақыт туралы сүйіншінің ақиқатына үңілер болсақ, бейшара адамзатқа минөт сайын кездесетін өлімнің мәнісі жайлы, «ол, адамды һәм дүниесін тас-талқан етіп, бүкіл тума-туыстарынан мәңгіге қоштасу еместігін ол, мәңгі бақи салтанатқа ие қылады» дегендіктен миллиард рет қайталанса және оған әлемдей мән берілсе ысырап болмайды, маңызын жоғалтпайды.

Міне, осы тектес өзекті де маңызды мәселелерді дәріс беретін және әлемді бір үй, зәулім сарай сияқты сан-құбылтып, ақырында мүлдем өңін өзгертіп жіберетін орасан зор құбылыстарды баяндағанда толық қанағаттандырып, сендіруге, дәлелдеуге тырысатын баяны мұғжиза Қасиетті Құран, әлбетте, ашық яки астарлы түрде және ишараларменен мыңдаған рет ол мәселелерге назар аударса еш те ысырап емес, бәлкім нан, дәрі, ауа, жарық секілді аса қажетті нәрсе әрі үлкен жарылқау боп саналады.

Һәм, мәселен:

секілді қатаң ескерту жасайтын аяттарды Құран, өте қатты, ашулы және қуатты түрде қайталауының хикмет-сыры - Рисалей-Нұрда нақты дәлелденгеніндей - адамзаттың күпірлігі әлемнің және жаратылыстың

басым көпшілігінің құқықтарына қол сұғу болғандықтан көктер мен жерді ашуландырып бүкіл болмысты ызаландырады. Сондықтан, топан су арқылы апаттармен залымдарды жазаға тартады.

аяты ашық түрде әлгі залым мүңкірлерге жәһәннамның қатты ызаланатыны сонша - ашудан булығып, жарылып кете жаздайды, дейді. Міне, мұндай жауыздық пен шектен шыққан астамшылыққа қарсы адамзаттың ұсақ болмысына, оның түкке тұрғысыз заттық тұрғысына қарап емес, зұлымдығының орасан зорлығы мен кәпірлік кердеңдігіне қарсы бүкіл әлемнің Сұлтаны, өзіне бағынышты пенделерінің ақылары өзіне өте маңызды екенін және мүңкір кәпірлердің күпір уа зұлымдықтары шектен шыққан жауыздық екенін көрсету үшін өзінің хикмет толы кітабында қатты ашулана, аса қаталдықпенен әлгі жауыздықтың және шегетін жазасын мың рет емес, бәлкім миллиондап, тіптен миллиардтап қайталаса, ешқандай ысырап, кемшілік болып саналмайды. Сондықтан, ықылым заманнан бері жүз миллиондаған адамдар жалықпастан, ықыласпен ынтық түрде әрі қажетсіне оқуда.

Мысалы, Мұса-и Муса секілді көптеген сырлары мен пайдалары бар Мұсаның (а.с.) қиссасын және өзге әнбиялардың (а.с.) қиссаларын жиі қайталауында терең сыр жатыр. Құран, Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарлығының хақ екеніне барша әнбияның елшіліктерін дәлел ретінде көрсетіп, оларды жаппай жоққа шығара алмаған адам, Оның да елшілігін негізінде жоққа шығара алмайды секілді хикметпен және әркім әрқашан Құранды толық оқуға мүмкіндігі бола бермейтіндіктен әрбір ұзын және орта көлемдегі сүре кішкене Құран қасиетіне ие болғандықтан маңызы зор иман шарттары жайлы баяндайтын әлгі қиссаларды жиі қайталау ешқандай ысырап емес, қайта шешендіктің талабы, өнер және Мұхаммедтің (с.а.у.) уақиғасы адамзат тарихында ең ұлы оқиға, әлемнің ең үлкен мәселесі екенін дәріс беру боп табылады.

жеміс беруі, тек осы Құран оқу жағынан амал дәптеріне сансыз нұрлардың жазылуынан бастап, сонау мағынауи келбеті Мұхаммеди ақиқат (с.а.у.) болашақта Жәннаттың Туба ағашындай көркем болатынын Аллам-ул-Ғуюб, бәрін біліуші Аллаһ білген, көрген және сол дәрежесіне қарай Құранында өте ұлық мәртебе, жоғары дәреже берген және өзінің бұйрық пәрманында Оның ізінен еріп сәния сүннетіне бой ұсыну арқылы шапағатына бөлену адамның ең басты адами міндеті, маңызды мәселе екені анық. Міне, сондықтан мұндай алып Туба ағашының бір дәні болған адами тұлғасы мен әуел бастағы адамдық хәлдеріне назарды сирек аударады. Құранның жиі қайталануының осындай маңызы зор себептері болғандықтан аяттардың қайталануы аса қажетті әрі маңызды әрі тамыры терең мағынауи мұғжиза. Бұған фытрат-ы сәлима яғни табиғаты таза жандар куәлік етеді. Алайда, материализмнің оба індетінен көкірегі, ар-ұжданы кеселге ұшыраған болса амал нешік...

Деген қағида бар.

Біріншісі: Осыдан {(Сілтеме): Осы рисаленің жазылуынан он екі жыл бұрын.} он екі жыл, өте сұмдық әрі тоңмойын бір дінсіз, Құранға тәржіме жасату арқылы қастандық істеуді ұйғарып, оны жүзеге асырмақшы боп: «Құранға тәржіме жасалсын! Сөйтіп, оның не екенін әркім білсін!» Яғни, «ішіндегі жөнсіз қайталануларды әркім көрсін. Сосын Құранның өзі емес тәржімесі оқылсын!» деген сұмдық жоспар құрғанын естідім. Бірақ, Рисалей-Нұрдың бұлтартпас ақиқаттары кеңінен тарап: «Құранның нағыз тәржімесі мүмкін емес және » лисан-ы нахви" болған Араб тілінде түскен Құранның қасиеттерін, шешендігін, теңдесіз өнері мен күрделі тұжырымдарын басқа тіл сақтай алмайды. Және әрбір әрпі оннан мыңға дейін сауап беретін Құранның таңғажайып, жан-жақты ауқымды сөздеріне адамдардың қарапайым, саяз өресінің аудармасы тең келе алмайды. Оның орнына аудармасы мешіттерде оқылмайды!" деп, Рисалей-Нұр әр тарапта жайылуымен әлгі сұмдық жоспарды жүзеге асырмай тастады. Бірақ, әлгі дінсізден дәріс алған мұнапық екіжүзділер, тағы да - шәйтанға еріп - Құранның жарық Күнін үрлеп өшірмек болған ақымақ балаларға құсап еліріп, тырысып жатқандықтан маған қысылтаяң әрі ыңғайсыз жағдайда осы Оныншы Мәселе жаздырылды десе болады. Басқалармен жолығып, жүздеспегендіктен соңғы жағдайдың анық қанығын білмеймін.

Қорытындының екінші сілтемесі: Денизлі түрмесінен босап шыққан соң атақты «Шәһир» Отелінің үстіңгі қабатында отыр едім. Көз алдымдағы әсем бақта жайқала өскен теректер зікір алқасы секілді әрбірі нәзік әрі сүйкімді түрде бұтақтары, жапырақтары самал желмен теңселіп көз тартар бейнеде тербеле билегенде бауырларымнан ажырап жалғыздық шеккен мұңлы көңілім құлазып қоя берді. Сол мезетте күз-қыс мезгілдері еске түсіп мені бір ғапылдық басты. Мұндай бейқам шаттықпен еркелей билеп, бұраңдаған теректерге және жалпы тіршілік иелеріне жанымның ашығаны сонша көзіме жас келді. Өмірдегі әдеміліктердің астарындағы осылай құрып жоқ болу,

хоштасу деген жағымсыз нәрселерді ойлағанымда көзім қарауытып, басым айналды. Кенет, Мұхаммеди ақиқаттың (с.а.у.) әкелген нұры келіп жәрдем етті. Әлгі қайғы қасірет қуаныштарға айналды. Тіпті, ол нұрдың - әр кімге, әрбір әһл-и иманға - миллион фәйзінен тек сол уақытта менің жағдайымда берген көмегі мен жұбанышы үшін Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у.) өзімді мәңгі қарыздар сезіндім. Өйткені, менің ғапыл назарымда әлгі мүбәрак болмыстардың атқарар міндеті жоқ, нәтижесіз, бос. Олар жылдың бір ғана мезгілінде көрініп жоқ болатындықтан әлгі билегендей жарасымды әрекеттері шаттықтан емес керісінше мүлдем жоғалудан, айырылысудан қорқып, қалтырап дірілдегендей, мәңгіге құрып кететіндей көрінгендіктен, - әркімде болатыны сияқты - мендегі мәңгілікке деген ғашықтық, сұлулыққа деген құштарлық, тіршілікке деген жанашырлық сезімдеріме қатты әсер етті. Дүние мағынауи тозаққа, ақыл азаптаушы құралға айналды.

Міне, осы сәтте Мұхаммед аләйһиссалату уәссаләмның адамзатқа әкелген сыйы, нұры қараңғы пердені ашып ақиқатты көрсетті. Жойылу, жоқтық, құрдым, еш міндеті жоқ, әбес, қоштасу емес, керісінше әрнәрсенің жаратылу мақсаты мен хикметі теректердің жапырақтары қанша болса сонша көп екенін білдім. Рисалей-Нұрда үш түрлі нәтижелері мен міндеттері дәлелденген болатын.

Біріншіден: Сани-ы Зүлжәлалдың есімдерімен қатысты. Мәселен, шебер біреу ғажайып бір мәшине жасаса, оны көргендер: "Машаллаһ, Барәкаллаһ!" деп, құттықтап, қошамет көрсетеді. Әрі әлгі мәшиненің өзі де мақсұт нәтижені толық орындауы арқылы өзінің хал тілімен шебер ұстасын дәріптеп құттықтайды. Міне, сол сияқты әрбір тіршілік иесі, әрнәрсе әлгіндей мәшине тәрізді. Өзінің жаратушы Иесін мақтап мадақтайды.

Екіншіден: Тіршілік иелеріне, саналы пенделерге қатысты. Оларға маңызды зерттеу алаңы, талқылау, танытым кітабы. Мағыналарын сана иелерінің зейіндерінде, суреттерін ес-жадылары мен мысали таспаларда және ғайып әлемінің дәптерлерінде жазылып, болмыста қалып, соңында шәһадат әлемін тастап, ғайб әлеміне көшеді. Демек, көзге көрінетін жасанды болмысын тастап, мына көзге көрінбейтін мағынауи, ғайби, іліми көптеген болмыстарға ие болады.

Иә, Аллаһтың бар екені хақ және Оның ілімі барлығын жаппай қамтитыны рас. Олай болса, ақиқатында жоқ болу, құрдым, жойылу, аяқталу, мүлдем жоғалу деген нәрсе әлбетте имандылардың дүниесінде жоқ. Ал, кәпірлердің дүниесі өткінші, ол жоқтыққа, айрылысуға, қоштасуға толы. Міне, бұл ақиқатты халық ауызында жүрген мына мақал дәріс беріп былай дейді: «Кім Аллаһқа сенсе оған бәрі бар. Сенбегенге ешнәрсе жоқ!»

Сөздің түйіні. Иман, адамның ажалы жетіп өлер кезде мәңгіге жоқ болудан құтқаратыны секілді адамның ішкі дүниесін жоқтықтан, қараңғылықтан құтқарып тұрады. Ал, күпірлік болса, әсіресе нағыз күпірлік болса, адамның өзін, оның ішкі дүниесін жоқтыққа салып, тозақи қараңғылыққа түсіреді. Өмірдің шырқын бұзып, ләззатын ащы уға айналдырады. Дүниялық өмірді ақыреттік өмірден артық көретіндердің құлақтары шуласын! Келсін, бұған я бір шара тапсын, я болмаса иманға келсін! Сөйтіп, мына сұмдық қасіреттен құтылсын!...

Аса қадірменді де сүйікті ұстаз!

Аллаһ Тағалаға шексіз шүкір, Рисалей-Нұрдың керемет ақталуы боп табылатын «Денизлинің жемісі Оныншы Мәселе» деп аталатын «Әмірдағының гүл-шешегі» атты хатыңызды алдық. Бұл хат екі ай бойы жалғасқан бәле-жаланы, жан азабын сейілтіп, көңілге демеу, рухқа һидаят самалын сыйлайтын Құранның жалалды да абыройлы, рахымды да қамқор аяттарының қайталану сырын, оның әдемілігін, қажеттігін, хикметі мен маңыздылығын тамаша түсіндіріп берді. Шынымен де жоғары бағалауға, мақтауға лайық осы бір гүлшешекті құшырлана иіскеген сайын рухымыздың ынта ықыласымыз артты. Тоғыз айлық қамау азабынан «Миуа» рисалесінің тоғыз мәселесі қалайша құтылуымызға үлкен себеп болып, өзінің керемет екенін көрсеткені секілді «Оныншы мәселе» дейтін гүл-шешек те Құранның таңғажайып мазмұндылығының кереметтерін көрсету арқылы қайталаудың кереметтігін көрсетіп тұр десем артық айтқан болмаймын.

Қадірлі ұстазым! Гүлдің әсемдігі, нәзіктігі оның бұтағындағы тікенді назардан тыс қалдырып, ұмыттырып жіберетіні секілді, осы жолғы жіберген нұрлы гүл-шешек те бізге тоғыз ай бойы қамалудың қиыншылығын ұмыттырғандай көңілде ешбір қаяу қалмады. Талдап талқылауына адам тоймайтын, ақылдарды таңқалдырған осы нұрлы гүл-шешектің құнды қасиеттері көп-ақ. Әсіресе, аударма жасау арқылы Құранды халық алдында төмендетпек болған қара ниетті жауыз арамзаларға қарсы Құран аяттарының қайталануының маңыздылығын толық түсіндірген жеріне дән риза болдық. Құранның баға жетпес ұлылығын осылайша әлемге паш еттіңіз.

Ізінен ерушілер әр ғасырда жан тәнімен мойынсұнып мықтап ұстанатын және бұйрықтарын орындап, тыйымдарынан сақтанатын, бейне бір жаңадан түскендей әрдайым балғын болатыны дәлелденген Қасиетті Құранның ғасырлар бойы залымдарға қарсы жиі қайталанатын ызғарлы да қатаң ескертуі, сонымен қатар жәбір көрген

бейшараларға мейрімін шашып, қамқорлығын қайта-қайта айтып еркелетуі, әсіресе осы ғасырдағы залымдардың тарихта болмаған зұлымдықтарына қарсы құдды тозақтан хабар беретін қорқынышты пәлекеттермен соңғы алты-жеті жылдан бері тынбастан оларды зар еңіретуі, ал зұлымдыққа ұшыраған құлдарының осы ғасырдағы көптеген тұлғаларынан әуелі баста, Рисалей-Нұр талабаларының, расында да бұл ілім талапкерлері бұрыңғы заман қауымдарының пайғамбарлары құтылғаны, есендікке қауышқаны секілді олар да жалпы немесе жалқы түрде есендікке қауышуы, ал қарсыластарының яғни дінсіздердің тозақи азаппен жазаланғандығын көрсетуі ғажап сәйкестік.

Һәм, тамаша әрі нәзік сілтемемен аяқталуы, сөйтіп гүл-шешектің қорытындылануы мына пақыр шәкіртіңіз Хүсревті шексіз қуанышқа бөлеп, жан тәнімен шүкір еткізді. Осы әдемі гүлдің сыйлаған қуанышы мен шаттығын өмірімде бірінші рет сезіндім. Мұны жасыра алмай әуелі сізге сосын бауырларыма айтқан болатынмын. Өзі әлсіз, тым қауқарсыз бола тұра мойнына өте ауыр жүк, маңызды міндет жүктелген сіз, сүйікті ұстаздан Аллаһ тағала мәңгі бақи риза болсын!

Жүгіңізді жеңілдетіп әрдайым жүзіңіз гүл-гүл жайнасын!

Иә, сүйікті ұстаз! Біз Аллаһтан, Құраннан, Расулуллаһтан, РисалейНұрдан және Құранның делдалы сізден мәңгі бақи ризамыз. Танысып, жақын болғанымызға әсте өкінбейміз. Көңіліміз кіршіксіз ақ, сізге қарсы титтей де болсын жаман ниетіміз жоқ. Бізге тек қана Аллаһ және оның ризашылығы керек. Аллаһты разы етіп оған қауышсақ, оны көрсек деген құштарлық жүрегімізде күннен күнге артып күшеюде. Бізге жамандық жасағандарды жаппай бір Аллаһқа тапсырып, оларды кешіру, керісінше бізге зұлымдық еткендерді де қосып жалпыға бірдей жақсылық жасау; міне бұл Рисалей-Нұр шәкірттерінің жүрегінде мықтап орныққан Исламның белгісі, мұсылманшылық қасиет. Біз мұны жария қылуды қаламасақ та әлемге паш еткен Аллаһқа шексіз шүкір.

Он бірінші мәселе

[Миуаның он бірінші Мәселесінің басында, қасиетті иман ағашының сансыз, жалпы-жалқы жемістері туралы баяндалады. Атап айтсақ, үлкен жемістерінің бірі жәннат, мәңгі бақыт және ең тәттісі де "руетуллаһ" яғни Жаратқанның дидарын көру. Иманның жемістерінің жүздеген үлгі-мысалдары Рисалей-Нұрда баяндалып, айғақтармен дәлелденгендіктен оны "Сирадж-үн Нұрға" сілтеп жалпы негіздерін емес жалқы әрі оның да шағын әрі жекеше жемістерінің бірнешеуін баяндамақпыз.]

БІРЕУІ: Бір күні: «Уа, Раббым! Жәбрайыл, Микайыл, Исрафил, Әзрейіл періштелердің құрметіне және шапағатына бөлеп мені жын мен адамдардың бәлесінен сақтай гөр!» деген мағынадағы дұғаны айтқан кезімде жұрттың бәрін елең еткізетін, тіпті қорқытатын Әзірейілдың аты аталған кезде мені хош, тәтті сезім билеп, жұбанышқа толы ғажайып күй кештім. «Құдайға шүкір!» дедім. Әзірейілды шын жүректен жақсы көріп кеттім.

Періштелерге иманның осы секілді көптеген жемістерінен біреуіне қысқа ишара қыламыз.

Адамның ең қымбат және жоғалтып аламын ба, деп қатты қорқатын заты оның жаны, рухы болып табылады. Оны әсте жоғалтпай, еш зиян тигізбей сақтайтын қуатты әрі сенімді біреуге тапсыру шынымен де зор қуаныш екені белгілі, мен мұны бүкіл болмысыммен сездім.

Ойыма адамдардың іс-амалын жазып отыратын періштелер келді. Қарасам дәл манағы жеміс секілді тәп-тәтті.

Атап айтсақ, әркім өзінің тауып айтқан сөзін немесе жасаған игі амалының мәңгі болғанын қалап бар ынтасымен өлең жазады яки таспаға түсіріп сақтап қоюға тырысады. Әсіресе, жасаған амалы жәннатта жеміс беріп алдынан шығатын болса одан бетер ықыласы артады. Енді, «Кирамин Катибин» періштелері адамның екі иығында отырып ізгі амалдарын мәңгі көрмеде көрсету үшін және иесіне мол сауап, әрдайымғы сый-сияпат бергізу үшін үзбей жазып отыратынын ойлаған кезде ғажап күйге түскенімді айтып жеткізе алмаспын.

Содан, кәпірлердің мені қоғамнан аластатып, көп нәрседен тыйым салғаны, оның ішінде кітаптарымды бермей қинап, жоражолдастарыммен, қызметші бауырларыммен жолықтырмай және

көңілімді жұбататын істерден тыйып, оның үстіне жалғыздық, бөтен жер секілді жәйттардан мазам қашып, қараң қалған дүние құдды төбеме құлап келе жатқандай көңілім құлазыған сәтте періштеге иманның көптеген жеміс-пайдаларынан бір түйірі көңілге медет берді. Қоршаған орта, дүнием жарыққа бөленіп, періштелер мен руханилерге толды. Әлемім гүл-гүл жайнап көңілім көтерілді. Ал, бейшара адасқан кәпірлердің дүниесі қараңғы, үрей мен қорқынышқа толы, өздері іштей қапа болып, қамығып жүретіндерін көрдім.

Қиялым осы жемістің ләззатына шаттанғанда бүкіл пайғамбарларға иманның көптеген жемістерінен осы тектес бір түйірінің дәмін татып рахатқа батты. Бейнебір сол заманғы пайғамбарлармен бірге өмір сүргендей оларға деген иманым, оларды мойындауым о замандарды да нұрландырып жіберді. Иманым қанаттарын жайып кеңейе түсті. Ақырзаман пайғамбары Расулуллаһтың иман жайлы айтқан сөздеріне көзім жетіп, олар мені бейне бір растаушы ретінде көрініп, шайтандар тым-тырақай қашты.

Кенет ойыма «Хикмет-үл Истиазе» кітабымда жауабы толық берілген сұрақ келді. Сұрақ мұндай болатын:

"Иманның осындай тәтті жемістері мен пайдалары бола тұра һәм игі амалдардың болымды нәтижелері мен тиімді жақтары көп бола тұра һәм, бәрінен де мейрімді Әрхам-үр Рахимнің аса қамқор таупық, жәрдемі жар бола тұра, тура жолда жүрген имандылар неліктен діннен безген кәпірлерге көбінесе жеңіліп қалады? Кейде жиырма кәпір жүз имандыны қыспаққа алып, қиын жағдайға ұшыратады. Бұл сұраққа толғаныстан шайтанның түкке тұрғысыз алдап-арбауына қарсы Құранның қайта-қайта ескертуі, періштелерді көмекке жіберуі және Аллаһтың жәрдемін ұмытпау керектігі, оны әрдайым еске салатыны секілді ақиқаттар ашыла бастады. Рисалей-Нұр оның хикмет-сырын анық түрде дәлелдеп жан-жақты түсіндіргендіктен бұл сұрақтың жауабын қысқа қайтарамыз.

Иә, кейде есерсоқ, аса қауіпті әрі жасырын келетін адамның бір үйге өрт қою пиғылынан жүздеген адам үдеріп, зәресі ұшады. Әлгі үйді жүздеген адам күзетіп, тіпті мемлекетке, патшаға шағымдануға тура келеді. Сонда ғана үйді аман сақтап қалады. Өйткені, үйдің болуы үшін бүкіл себептердің болуы шарт. Ал, оның қирап жоқ болуы үшін бір ғана шарттың болмауы жеткілікті. Бір есалаң зәулім сарайды бір тал сіріңкемен өртеп, күлін көкке шығарады. Дәл сол секілді жын мен адам шайтандары азғантай әрекетпен қыруар қырғынға ұшыратып,

қауіпті жағдайға түсіреді. Жалпы, жамандық, күнә мен бәлелердің негізі, өзегі жоқтық яғни себептердің кем болуы, сонымен қатар бұзу болып табылады. Сырттай бәрі толық, бәрі жасалған секілді көрінгенмен астарында жоқтық пен бұзу жатыр.

Міне, жын мен адам шайтандары, жалпы болымсыздар осы сырға сүйеніп өздері әлсіз бола тұра, зор қуатқа қарсы төтеп беріп, хақ пен ақиқат жолында жүргендерді әрдайым Аллаһ Тағалаға сыйынуға, Оны паналауға итеретіндіктен Құран Кәрім оларды сақтау үшін аяттарын шоғырландырып қарша боратады. Аллаһтың тоқсан тоғыз есімін ұсынып әлгі дұшпандарға қарсы табандылық танытуға шақырып, қатаң бұйрықтар береді.

Осы жауаптың артынан дереу үлкен бір ақиқаттың ұшы мен орасан зор мәселенің негізі көрінді.

Қалайша, жәннат бүкіл болмыс әлемдерінің өнімдерін бойына жинақтайды, дүниенің өсірген тұқымдарын мәңгі түрде әрі қарай дамытып көктеп көгертеді. Дәл сол сияқты, жәһаннам да шексіз "адем" яғни болымсыз нәрселердің кесірінен пайда болған күналарды, рухани жағымсыз өнімдерді, атқарылмай қалған істердің болымсыз нәтижелерін көрсету үшін әлгі болымсыздарды өртейді. Ол өте қорқынышты жәһаннам өндірісі басқа да қызметтерімен қоса болымды әлемді ластап тұрған болымсыздықтардан тазартады. Бұл өте күрделі мәселе. Әзірге кіріспей, Құдай қаласа кейін түсіндіреміз.

Періштелерге иманның жемісінен біреуі және Мүнкәр мен Нәкірге қатысты шағын бір мысалы.

«Жұрт секілді мен де сөзсіз барамын ғой» деп ойша қабіріме кірдім. Қабірдің іші қараңғы, суық әрі тар, мен де жалғызбын. Жалғыздықтан, тарлықтан қысылып, үрейленіп, бір тараптан үмітсіздік зәремді ұшырды. Кенет Мүнкәр Нәкір дейтін сұрақ періштелері шыға келді. Арамызда сұрақ-жауап болды. Көңіліммен бірге қабірім де кеңейіп, бір жақтан жарық, жылу келді. Рухтар әлеміне терезелер ашылды. Мен қазір ойша болып жатқан ал, келешекте іс жүзінде болатын бұл жағдайға жан тәніммен риза болып, қатты қуандым әрі шүкір еттім.

Араб тілі емлесі «сарф уә нахив» ережелерін үйреніп жүрген бір медресе шәкірті кенет қайтыс болып, қабірінде Мүнкәр, Нәкір келіп: «Мән Раббука?» (Раббың кім?) деп сұрапты. Сонда шәкірт, өзін медреседе жүргендей араб тілінің емлесімен: «Мән» бастауыш, «Раббука»

баяндауыш. Бұл оңай, маған қиындау сұрақ қойыңыз!" деп, әлгі періштелерді һәм сол жердегі әруақтарды һәм сол уақиғаға куә болған «әһл-і кәшф уәл қубур» әулиені күлдіріпті және Аллаһтың рахымын өзіне аударып азаптан құтылыпты, деседі. Сол сияқты, Рисалей-Нұрдың шәһид қаһарманы, марқұм Хафыз Али бауырымыз түрмеде «Миуа» рисалесіні бар ынтасымен жазып әрі оқып жүргенде қайтыс болып қабірінде сұрақ періштелеріне өзін соттағыдай сезініп Рисалей-Нұрдың ақиқаттарымен жауап бергені секілді, мен және Нұр шәкірттері де Рисалей-Нұрдың жарқын әрі бұлтартпас дәлелдерімен келешекте іс жүзінде, әзірге ойша жауап береді, иншаллаһ! Періштелерге: «Дұрыс! Бәрекелді! Машаллаһ!» дегізетін болады.

Һәм, періштелерге иманның бұ дүниенің бақытына себеп болтынына бір мысал:

Ғылымхалдан иман сабағын алып жүрген бейкүнә бір бала, қасында інісі қайтыс болып жылап тұрған бейкүнә бір балаға: " Жылама! Шүкір ет! Сенің інің періштелермен бірге Жәннатқа кетті. Ол жер рахат, періштедей ұшып барлық жерді кезіп аралайды, жағдайы бізден жақсы!" дегенде әлгі бала жылағанын қойып, күлімсірепті.

Мен де сол жылаған бала секілді биыл қыста, қиналып жүрген кезімде өте қайғылы екі хабар алдым. Біреуі жоғары оқу орнының үздік шәкірті, Рисалей-Нұр ақиқаттарының жайылуына ат салысқан және бауырымның баласы Фуад сондай-ақ, қажылыққа барып тауап жасап жүргенде опат болған өте сауатты марқұм Ханым әпкем.

Осы екі бауырымның өлімін естіген кезімде марқұм Абдурахманның өлімі секілді жаныма қатты батты. Сонда мен иманның нұрымен әлгі марқұм Фуад пен салиқалы әпкем Ханымның енді адамдардың орнына періштелермен, хурилермен жүргенін, дүниенің қауіпқатерінен, күнәлардан құтылғанын жүрек көзімен көрдім. Менің уайым-қайғым бір сәтте қуанышқа айналып һәм оларды һәм Фуадтың әкесі бауырым Абдүлмәжидті һәм өзімді құттықтап, мейрімі мол Аллаһқа шүкір еттім. Мұның бұл жерге жазылуының себебі сол екі марқұмға рақымшылық дұғасы оқылса деген ой.

Рисалей-Нұрдағы таразы-теңеулер мен мысалдар иманның бұл дүниеде һәм о дүниеде мәңгі бақытқа ұйытқы болар жемістерін баяндайды. Ондай үлкен әрі күлли жемістер адамды бұ дүниеде

бақытқа бөлеп, өмірдің рахатын сездіреді. Сол тұрғыдан алғанда әр мүминнің иманы оны мәңгі бақытқа бөлейтін және бүршік ашып ақырында жұмаққа айналатын дәнек секілді. Манағы күлли әрі сансыз жемістерінен бесеуі миғраж жемісі ретінде Отыз бірінші Сөздің соңында және тағы бес жемісі Жиырма төртінші Сөздің бесінші тармағында мысал ретінде жазылған болатын.

Иман шарттарының әрқайсысының жеке-жеке, көптеген тіпті сансыз деуге болатын жеміс-пайдалары бар. Олардың барлығын қосып жинақтаса көптеген жемістер алуға болады. Мәселен, олардың біреуі алып жәннат, біреуі мәңгі бақыт және біреуі әрі ең тәттісі «руәт-і Иләһия» яғни Аллаһтың дидарын көру деп әуел баста айтқан болатынбыз. Және Отыз екінші Сөздің соңындағы теңеу-мысалда иманның екі дүниенің бақытына себеп кейбір жемістері тамаша түсіндірілген болатын.

Періштелерге иманның күлли жемістерінің біреуіне Жиырма екінші Сөздің екінші бөлімінде былайша ишара етілген болатын: Әзірейіл періште Аллаһ тағалаға мінәжат ретінде былай деген екен: Жан алу міндетін атқарарда құлдарың маған ренжіп, үстімнен шағым айтатын болды!" Оған жауап ретінде былай делінген екен: «Сенің атқаратын міндетіңді ауру, бәле секілді себеп-перделермен жасырып қоямын. Құлдарым саған емес әлгі себептерге наразы болады!». Осы себеп-перделер секілді Әзірейіл аләйһиссәламның міндеті де бір перде. Ол орынсыз шағымдардың Аллаһ тағалаға бағытталуына жол бермейді. Иә, өлімнің хикмет-пайдасын, оның рақымшылық екенін әркім көре алмайды. Үстірт қарап наразылық

білдіреді, шағым айтады. Сондықтан, осы тектес арыз-шағымдар аса мейрімді Рахим-ы Мұтлаққа бағытталмауы үшін Әзірейіл періште перде қызметін атқарады. Сол секілді барлық періштелер тіпті, барлық сыртқы себептердің міндеттері Иләһи Рубубиетке перде болып сырт көзге әдемілігі көрінбейтін, хикметтері белгісіз оқиғаларда Иләһи құдіреттің абыройын, пәктігін, рахымының кеңдігін сақтау. Наразылық, жаман ой тумасын деп және құдреттің болымсыз істермен, мейрімсіз нәрселермен қатысы жоқ - сырттай - екенін көрсету. Ал, шынтуайтында ешбір себептің әсері, ешқандай да жарату қабілеті жоқ, қолдарынан түк келмейтіні, барлығын бір Аллаһтың өзі жасайтыны Рисалей-Нұрда сансыз айғақтармен дәлелденген-ді. Жарату, жоқтан бар ету тек Оған тән. Себептер бүркемелеп жауып тұрған жай ғана перделер. Періштелер секілді саналы мақұлықтардың азғана ықтияры, шағын қалау-еркі ғана бар және олар еш нәрсе жарата алмайды. Олардың қолынан "кәсіб" дейтін белгілі бір мағынада өзіндік міндетінен және құлшылығынан басқа ештеңе келмейді.

Иә, Аллаһтың үстем абыройы мен ұлықтығы себептердің перде болып Иләһи пәк құдретті ақылдың назарында жауып тұруын талап етеді. Ал, тәухид пен әхадиет болса себептердің шынайы әсер ете алмайтынын, барлық нәрсе бір Аллаһтың қолында екенін білдіреді.

Сонымен, періштелер сондай-ақ, игі істерге, болмысқа негізделген шаруаларға пайдаланылатын сыртқы себептер, өмірде әдемі жақтары көрінбейтін, білінбейтін, сырт көзге жағымсыз көрінген істерде Раббани құдіретті кемшіліктен, зұлымдықтан қорғап, оны мадақтауға, тәсбих қылуға себеп болатыны секілді, жын мен адам шайтандары сондай-ақ, зиянкес заттардың жағымсыз әрі жоқ қылуға негізделген істерде пайдаланылуы тағы да сол Субхани құдіретті зұлымдықтан, жөнсіз наразылықтан, шағымнан қорғаштайды. Сонымен қатар Раббыны мадақтап, тәсбих қылуға және әлемдегі кемшілік атаулыдан Құдайдың құдіреті пәк, таза екенін көрсетуге қызмет етеді. Себебі, кемшіліктер жалпы болымсыз әрекеттерден, жоқтан, қабілетсіздіктен, бұзудан, міндетін атқармаудан - бұлар жеке-жеке жоқтан, амал етпеуден, ешнәрсе істемеуден пайда болатын болымсыздықтар. Мұндай шайтани, жағымсыз перделер әлгі кемшіліктерге көз болып наразылық пен шағымдарды орынды түрде өзіне аударады. Аллаһ тағаланың пәк құдретін паш етіп дәріптеуге қызмет етеді.

Расында жаман, болымсыз, бұзуға негізделген істерге күшқуат керек емес. Азғантай іс, кішкене қуат жеткілікті, тіпті, кейде өз міндетін атқармаудың салдарынан сұмдық бұзықтықтар мен болымсыз нәтижелер пайда болады. Сондай кезде әлгі жамандықты істеушілер күшті боп көрінеді. Алайда, болымсыз әрекет пен жоққа себеп болудан басқа түк әсері жоқ. «Кәсіб» дейтін нәрседен басқа қолдарынан еш нәрсе келмейді. Бірақ, жамандықтар болымсыз істерден пайда болатындықтан әлгі жамандар расында кінәлі, жасаған солар, бұзушы да солар. Орынды түрде егер саналы себеп болса жазасын да тартатын болады.

Демек, жамандыққа келгенде әлгі жамандар жасаушы, істеуші болып табылады. Бірақ жақсылыққа, игі амалдарға келгенде оған болмыс, күш-құдірет керек болатындықтан себеп болған жақсылар нағыз жасаушы, істеуші, әсер етуші емес, бола да алмайды. Олар тек қабылдаушы, олар жалғыз Аллаһ берген нұр-фейізді қабылдайды. Сондықтан берілетін сый-сияпаттар бір Аллаһтың мол мейрімінен, асқан фазылынан болмақ. Міне, бұл ақиқатты Құран мына аятымен білдіреді:

Енді екінші күлли (ауқымы кең) жемісіне «Жиырма төртінші Сөз» бен «әлиф» әрпінің кереметін көрсеткен «Жиырма тоғызыншы Сөз» ишара етіп өте жарқын түрде періштелердің бар екенін, не қызмет атқаратынын дәлелдеген болатын.

Иә, ғаламның қай жағына қарасаң жалпы я жалқы нәрселерде өзін таныстыра, жақсы көргізе аса қамқор жойқын ұлық Рубубиет яғни Құдай тағала барлығын бір өзі жіті басқарып отыр. Мұндай билік, басқарма әлбетте өзіндегі айбындылыққа, қамқорлыққа, таныстыру ісіне жауап ретінде шүкір, пәктеу мағынасында күлли, ауқымды да саналы бір құлшылықты яғни бағынуды, мойынсұнуды керек етеді, тіпті шарт. Мұндай маңызды міндетті бүкіл жансыз жаратылыс пен алып болмыстың атынан тек саны шексіз періштелер ғана атқара алады. Манағы рубубиеттің барлық тұсын, жан-жақты атап айтсақ шыбыннан жұлдыздарға дейін бүкіл әлемдегі, ірге тасынан бастап сыртында болып жатқан хикмет толы жойқын Иләһи істерге олар уәкілдік қылады яғни періштелер болмақ.

Мысалы, философияның меңіреу заңдары тым қорқынышты, қараңғы түрде көрсеткен жердің жаратылысын, оның табиғи жағдайын осы имани жеміс арқылы нұрлы, жанға жайлы бейнеде «Сәуір» мен «Худ» дейтін періштелердің арқаларында яғни бақылауында екенін көресің. Жұмақтан әкелінген пәни жер шарына бақи тірек болмақ үшін яғни келешекте дүниенің бір бөлігін мәңгі жәннатқа тапсырылатынына ишара ретінде «Сахрет» деп аталатын ақыреттік бір зат, бір ақиқат жіберілген деседі. Ол әлгі Сәуір мен Хут дейтін періштелерге сүйеніш екен. Ол туралы Бән-и Исраилдың бұрыңғы пайғамбарларынан риуаят бар әрі оны Ибн-і Аббас та риуаят қылған. Өкінішке орай, осы киелі мағына заман өте мәнісін жоғалтып, әлгі тәшбих яғни теңеу ауам халық назарында ақиқат деп қабылданып ақылға сыйымсыз түрде тараған. Негізінде періштелер ауада емінеркін кезетіні секілді топырақта, тас пен жер астында да еркін жүре береді. Олай болса, әлбетте періштелер мен жер шары үстіне мініп тұратындай заттық бір тасқа немесе балыққа, өгізге қажеттілік жоқ.

Мәселен жер шары, үстінде қанша түр жаратылыс болса сонша басымен және ол түрлердің қанша тұлғалары болса сонша тілімен және олардың қанша ағзалары, жапырақ пен жемістері болса сонша тәсбих қылып зікір салады. Енді, мұндай ауқымды зор, бірақ бейсана фытри құлшылықтың парқына барып, сезіне білетін уәкіл ретінде Аллаһтың алдына ұсыну үшін қырық мың басы бар, әрқайсында қырық мың тіл бар, әр тілі қырық мың тәсбих қылатын бір уәкіл періштенің болуы керек қой. Ал ол туралы дәлме-дәл ақиқат ретінде Мухбир-і Садық Әз-Мұхаммед (с.а.у.) айтып кеткен.

Сондай-ақ, ғаламның маңызды нәтижесі боп табылатын адамдарға Раббысымен қандай мәміледе болу керектігін, талап-тілегін жеткізетін, көрсететін Жәбірейіл (а.с.) періште бар. Сосын жануарлар әлемінде өте маңызды оқиға, олардың тіріліп жан бітуі және өліп қызметтен босауы секілді жалғыз бір Аллаһтың қолынан келетін Иләһи іске тек уәкіл болып құлшылығы ретінде бақылап отыратын Исрафил ғаләйһиссалам мен Әзірейіл ғаләйһиссалам бар. Сондайақ, өмірде үлкен рөл ойнайтын, рахымның мазмұнды да ауқымы кең әрі қымбат ризық секілді Аллаһтың сый-жарылқауын бақылап отыратын, сонымен қатар бейсана жасалған шүкірлерді саналы түрде жеткізіп отыратын Микаил періште бар.

Міне, осындай табиғаты ғажап періштелердің және олардың болмыстарын сондай-ақ, рухтардың бақилығын Иләһи салтанат, рубубиет қатаң талап етеді. Неше түрге бөлінетін мұндай жаратылыстың бар екені әлемде Күндей анық көрініп тұрған Иләһи салтанат пен биліктің анықтығындай күмәнсіз, ақиқат. Періштелерге қатысты мәселелер осы айтылғанға салыстырып қаралсын.

Иә, жер шарында төрт жүз мың түрлі мақұлықтарды тіршілік иесінен жаратқан, тіпті өте қарапайым және сасық заттардан да тірі жандарды мол түрде жаратып жатқан және әртарапты солар арқылы безендірген және өзінің теңдесіз өнеріне олардың тілімен «Машаллаһ! Бәрекаллаһ! Субханаллаһ!» дегізген, сондай-ақ, әліг жан-жануарларға рахымын түсіріп мол сыйлыққа бөлеп оларға «Әлхамдулиллаһ! Әш-шүкр-ү Лиллаһ, Аллаһу Әкбар!» дегізген Қадир-і Зүлжалал-и уәл Жамал, әлбетте, оған еш шәк жоқ алып аспанға лайық, әсте қарсыласпайтын, өте мойынсұнғыш, әрдайым құлшылық ететін тұрғындарды, руханиларды жаратқан. Көк аспанды солармен безендіріп, бос жер қалдырмаған. Олардың кейбірі кіп-кішкентай боп жаңбыр мен қар түйіршіктеріне мініп, Иләһи өнер мен рахымшылықты өз тілдерімен қошаметтейді. Кейбірі жеке-жеке алып жұлдыздарға мініп ғаламды шарлап, Аллаһтың ағзаметін (ұлықтығын), ғиззатын (үстем абыройын), Рубубиетінің хашметін тамашалап «Аллаһу Әкбар! Лә иләһә иллаллаһ!» деп құлшылықтарын әлемге паш етеді.

Иә, Адам Атадан бері аспаннан түскен сәмауи кітаптар мен діндер жаппай періштелердің бар екеніне, олар әрдайым құлшылықта болатынын бірлесе хабар берген. Және әрбір ғасырда адамдардың

періштелермен сөйлескендігі, олармен жүздескендігі күмән тудырмайтындай түрде кеңінен тарап айтылып жүр. Қалайша Америка құрылығын мекендейтін адамдарды көзбен көрмесек те хабарға сеніп күмәнданбайтынымыз секілді періштелердің де бар екені, олар бізбен байланыста екені анық, оған сенімдіміз.

Сонымен, кел! Осы екінші күлли жеміске иман нұрымен қарап, дәмін тат! Әлемді құлпыртып, оны ұлы мешітке яки үлкен ғибадатханаға айналдырып жібергенін көр! Пән мен философия, жаратылысты сұсты, өлі, қараңғы қорқынышты түрде көрсететін болса иман, нәрсені тірі, саналы, жарық әрі жылы шырайлы етіп көрсетіп мәңгі өмірдің ләззатын бір шама иманды жандарға дәрежесіне қарай дүниенің өзінде татқызады.

Соңы

Осы таңғажайып сүренің тек ишари мағынасына қысқаша шолу. Бұл аят: «Әлемдегі болмысты жоқ қылуға, бұзуға бағытталған пәлекеттерден, адам мен жын шайтандарынан өздеріңді сақтаңдар!» деп, Ардақты Пайғамбарымызға және үмметіне бұйырады. Аят әрбір ғасырды қамтитыны секілді ишари мағынасымен мына сұмдық ғасырымызға анағұрлым тіпті, ашықтан ашық қарап, Құранның қызметшілерін Аллаһқа сыйынуға шақырады. Бұл ғайби мұғжизаны яғни келешектен хабар беретін керемет аятты бес ишарамен қысқаша мағынасын баяндауға тырысамыз.

дүние жүзілік соғыс болатынын хабар береді. Әрі Мұхаммедтің (с.а.у.) үмметіне: «Бұл соғысқа қатыспаңдар! Раббыларыңа сыйыныңдар!» деген мағынаны білдіреді. Енді, рәмізді мағынасы, Құранға қызмет етіп жүрген Рисалей-Нұр шәкірттеріне арнайы ілтипат көрсетіп олардың Ескішәхир түрмесінен яғни сұмдық бір бәледен аман-есен құтылатындарын және «көздерін жою керек» деген ауыр үкімнің іске аспай қалатынын тарихын көрсетіп тұрып, оларға бейне бір: «Бір Аллаһқа сыйыныңдар!» дегендей рәмізді мағына жатыр.

Ескере кететін жәйіт; Әрбір аяттың бірнеше мағынасы болады, Һәм әрбір мағына күлли яғни ауқымы кең әр ғасырға қарайтын жағы болады. Біз айтып отырған ишари мағына тек осы ғасырға қарайтын жағы. Һәм әлгі күлли мағынаның ішінде біздің ғасыр бір тұлғасы ғана. Дегенмен, өзіне баса назар аудартқан болуы керек, себебі дәл тарихын көрсетіп тұр. Мен төрт жылдан бері бұл соғыстың жай-жапсарын, не болып жатқанын, ымыраға келіп-келмегенін білмеймін, сұраған да емеспін. Сондықтан, бұл киелі сүренің ішінде тағы нендей ғасырымызға, соғысқа қатысты ишари жақтары бар екен деп үңілмедім. Әйтпесе, бұл қазынада көптеген құнды сырлар жатқанын Рисалей-Нұрдың кітапшаларында, атап айтсақ «Румузат-ы Сәмание» рисалелерінде баяндалып һәм дәлелденгендіктен соларға сілтеп қысқа қайырдым.

Аят-үл Күрсидің қосымшасы боп саналатын

мың үш жүз елу (1350);

мың тоғыз жүз жиырма тоғыз (1929) немесе (1928),

тоғыз жүз қырық алты (946) "Рисалет-үн Нұр" есіміне сәйкес келеді.

Мың үш жүз қырық жеті (1347);

егер бірге қойсақ мың он екі (1012); егер бірге болмаса, тоғыз жүз қырық бес (945) (бір шәдде саналмайды);

мың үш жүз жетпіс екі - шәддесіз -

мың төрт жүз он жеті (1417)

Мың үш жүз отыз сегіз (1338) - шәдде саналмайды.

Мың екі жүз тоқсан бес (1295) - шәдде саналады

Рисалет-үн Нұрдың екі мәрте атына һәм күрес тәсіліне һәм жүзеге асатынына және жазылып, пісіп жетілетін заманына дәлме-дәл сәйкес келіп тұр. Сонымен қатар, кәпірлердің мың екі жүз тоқсан үште (1293) соғыс отын тұтатып Ислам әлемінің нұрын сөндіруге әрекеттенген заманына және бірінші дүние жүзілік соғысты пайдаланып мың үш жүз отыз сегізде (1338) адамзатты іс жүзінде нұрдан қараңғылыққа түсіру ниетімен жасалған сорақы келісім шарттардың тарихына дәлмедәл келеді. Және аятта нұр мен қараңғылық сөзі жиі кездесуі және

сол рухани соғыста Құраннан шыққан бір Нұр имандыларға демеу болатынын ишари мағынасымен хабар береді деп, көкейіме бір ой келді. Мен де жазуға мәжбүр болдым. Қарасам, мағына жағымен осы ғасырмен тығыз байланысты. Тіпті, сәйкестік тұсы мүлдем болмаса да аяттар әрбір ғасырды қамтитындықтан ишари мағынасымен де бізбен сөйлесіп тұрғанына күмәнім қалмады.

Иә, біріншіден, ең басында тұрған

сөйлемі джифри уә әбжәди есеп бойынша мың үш жүз елу (1350) тарихын меңзеп ишари мағынасымен былай дейді: "Ол заманда дінді дүниеден бөліп, діндегі мәжбүрлікке, шарттарға қарсы және діни күресті қабылдамайтын, дін үшін шайқасуға қарсы пікір қалыптасып "ар-ұждан бостандығы" деген желеумен тіпті мұны мемлекет өзіне заң ретінде қабылдап саяси қағида, қатаң ереже болып бекітіледі. Өкімет "Зайырлы елге" айналады. Оған қарсылық ретінде мағынауи шайқас, діни күрес "тахқиқи иман" яғни әбден зерттеліп, көз жеткізілген шынайы иман қылышымен жүзеге аспақ. Өйткені, діннің тура жол екенін, тәлімтәрбиесін, оның хақ пен ақиқат екенін көзге шұқып тұрып анық көрсететін қуатты, бұлтартпас айғақтармен айқындап беретін бір Нұр, Құраннан шығады. Осылайша өзінің мұғжиза, ғажап тылсымының бір шуағын көрсетеді.

Иә, Құдайға шүкір, Рисалей-Нұр жиырма жылдан бері әлгі ғайби хабарды растап, аяттың мұғжизалық бір сәулесін іс жүзінде көрсетіп келеді. Міне, осы сырға байланысты Рисалей-Нұр шәкірттері дүниелік саясатқа, саяси ағым, партияларға және заттық күрестерге араласпайды, мән бермейді, өздерін төмен түсірмейді. Оның нағыз, хас шәкірттері қас дұшпан жауының жауыздығына қарсы былай жауап береді:

"Ей, бейбақ! Мен сені мәңгі жоқ болудан құтқарып, фәни хайуандықтың төмен деңгейіне түсіп кетпей мәңгі бақи адами бақытқа қолы жетсін деп жүгіріп жүрмін. Сен болсаң мені өлтіріп, көзімді жойғың келеді.

Біліп қой! Сенің бұл дүниеде алар ләззатың, көрер қызығың өте қысқа! Ал ақыретте тартатын азабың мен жаза өте ауыр әрі ұзаққа созылмақ. Ал, мен үшін өлім құрметті демалысқа шығу. Жолымнан былай тұр! Сенімен шұғылдануға уақытым жоқ, не істесең оны істе!" деп, әлгі залым дұшпанына кек сақтап ашуланудың орнына оны мүсіркеп аяйды. Жаны ашып: «Шіркін құтылса ғой, аман болсыншы!» деп тура жолға түсіруге тырысады.

«Рисалей-Нұр бұд ғасырда және өз кезеңінде » уруәт-үл усқа" яғни еш үзілмейтін мықты арқан, "Хаблуллаһ". Оған қолын созып, мықтап ұстағандар құтылады!" деп рәмізді хабар береді.

(Осы жерге келгенде перде жабылып қалды. Демек жазуға рұқсат жоқ. Кейінге шегерілді)

Аса құрметті де қадірменді және жанымдай жақсы көретін, сүйікті ұстазым!

Ел үшін, халық үшін баға жетпес құндылықтарға толы "Миуа" атты кітап өзінің «Тоғыз Мәселесімен» өте қауіпті кезеңде, бұзақы, тентектердің ішінде, азулы дұшпандардың арасында жазылып жарыққа шықты. Ол таңғажайып түрде шәкірттерінің сотта ақталып аман-есен шығуына себеп болды. Сонымен қатар оныншы, он бірінші Мәселелері арқылы атын атап тұрып Нұр шәкірттерінің ұстанған жолы ақиқат екенін растап, қошамет көрсеткен екен. Сондай-ақ, сөзсіз баратын жеріміз қабірдегі ахуалдың қалай болатынын және әркімнің зәресін алып, әсіресе бейғамдарды қатты қорқытатын, қараңғы да үрейлі көрінген топырақтың асты жылы, жарық әрі ол жерде жолығатын, сөйлесетін періштелермен сұхбатты жағымды баяндап, осылайша қорқынышты қабірге деген үрейімізді басып терең тыныс алдырды. Әсіресе, о дүниенің нұрлы өмірін мен секілді көре алмайтын жандарға жарығы жүз мыңдаған жылдарға жететіндей электр шамын сыйлады. Һәм, «Миуа рисалесі» әрдайым иіскеп отыратын гүл бақшасы секілді. Иә, біз сүйікті ұстазымызға күн сайын сабағын мұғаліміне тапсыратын шәкірт сияқты әрқашан сүйікті ұстазға айтып отырғымыз келеді. Алайда, сүйікті ұстаз әзірге сөйлесуге үзіліс жариялапты.

Уа, ғазиз ұстаз! Рисалей-Нұрдың ақиқаты және Миуаның әсемдігі сондай-ақ, гүлінің нұр-сәулесі маған қатты әсер етсе керек, ризашылығымнан аз да болса көпшіліктің атынан сөз сөйлеуге батылдық пайда болды. Ол мен сияқты жандардың жүрегін тірілтіп жан бергендей. Қазіргі таңда өлкемізде Рисалей-Нұрға қызығушылық оянып, сұраушылар көбейіп Миуаның он бірінші гүлін иіскеген соң одан бетер қайсарлық, табандылық танытуда. Әлеміміз нұрға толып, ақиқаттар ашылып, қызу әрекет басталып кетті.

[Спарта қаласындағы барлық Нұр шәкірттері атынан Рамазанды құттықтап жазылған және он үш жеріне түзету енгізілген хат]

Уа, мұсылмандардың дүние мен ақыретте аман-саулығын тілеп, сол үшін Құранның фәйзімен, Рисалей-Нұрдың ақиқатымен және адал шәкірттерінің ынта-жігерімен көзінен жас емес қан ағызған жан! Уа, ақырзаманның фитне-бүліктері мен аласапыран уақытында Хәзіреті Әюб ғаләйһиссаламнан бетер дертке душар бейшараларға Құранның нұрын, Рисалей-Нұрдың дәлелдерін көрсетіп, шәкірттерінің ынтаықыласын оятқан, Ислам әлемінің заттық-рухани дерттерін дөп басып Хәкім Лұқпан секілді емдеуге тырысып баққан жан! Уа, мүбарак қолындағы Нұр кітапшаларының хақ әрі ақиқат екенін Құранның отыз үш аятымен дәлелдеген және Хәзіреті Али мен Ғаус-ы Ағзамның кәрәматымен растаған жан!

Уа, өзі науқас, қарт, әлсіз әрі тым аянышты халде бола тұра Ислам үшін бәрімізден артық жанын пида етуге дайын жанашыр және өзіне зұлымдық жасағысы келгендерге Құранның ақиқатымен және Рисалей-Нұрдың айғақтарымен, Нұр шәкірттерінің адалдығымен жауап берген және оларға қайыр дұға тілеп, жақсылық жасаған және жазған құнды еңбектерінің ішінен «Аят-үл Күбра» кітабының бастырылуына байланысты шәкірттерімен бірге түрмеге түсіп, сол зындан, қапастарды Құранның нұрымен, Рисалей-Нұрдың дәрістерімен және шәкірттерінің ықылас, ынтасымен Юсүфтің (а.с.) медресесіне айналдырған және оны дәрісхана жасап арамыздағы надан кісілерге түгелдей Құран оқуды үйретіп, оны басынан соңына шейін оқытып хатым шығартқан және сондай қиын күндерде Құранның тылсым қуатымен, Рисалей-Нұрдың жұбаныш беретін ақиқаттарымен, бауырлардың сабырлығымен және өзі жүдеу һәм әлсіз бола тұра баршаның ауыр жүктерін арқалап, сондай-ақ өзі жазған «Миуа», "Мудафанаме" рисалелерімен және Құранның қасиетімен, Рисалей-Нұрдың бұлтартпас айғақтарымен және шәкірттерінің шынайы ықыласымен Құдай қалап қамаудың құлыптарын аштырып,

өздерін ақтап бостандыққа шығуға себеп болған, сөйтіп сол күнді бізге және Ислам әлеміне мейрам қылған, осылайша шынымен Рисалей-Нұр «нұр үстіне нұр» екенін дәлелдеп оның қияметке дейін еркін оқылып, дербес жазылуына жол ашқан жан!

Уа, Қасиетті Құранның киелі азығымен, Нұрдың ақыреттік нәрімен және шәкірттерінің адал құлшылығымен бұл Нұрларға Ислам әлемінің ауа мен су секілді мұқтаж екенін және осы Нұрларды оқып әрі жазған кісілердің ішінен мыңдаған жан қабірге иманмен кететінін дәлелдеген сондай-ақ, өзіне әбден берілген тәлабаларын ешқашан, ешбір жерде ұятқа қалдырмай, жеңілдірмей желеп-жебейтін және күні бүгінге дейін Құранның сәмауи дәрістерімен, Рисалей-Нұрдың негіздерімен әрі шәкірттерінің зеректігімен және Миуаның оныншы, он бірінші мәселе, гүл-шешектерімен бір-бірімізден айырылысудан пайда болған, қанжылаған жүрегімізді абылхаятпен, кәусар шарабымен яғни осы мүбарак «Мәселелермен», "гүл-шешектермен" жүрегіміздің жарасын емдеп, қуанышқа кенелткен және жұрттың қатты қорқатын өлімнің имандылар үшін мүлде жоқ болу еместігін, керісінше ол құрметті демалысқа шығу екенін көрсеткен (мұны Құран Кәрім анық уәде берген және қатаң ескерткен және марқұм шәкірттерінің көргеніндей «кәшф-үл қубур» дейтін әулиелердің дегеніндей), ол - нұр әлеміне саяхат екенін дәлелдеген ал, діннен безген кәпір, екі жүзді мұнапықтар үшін мәңгі зұлымат құрдым екенін баяндаған Қасиетті Құранмен, Ардақты пайғамбарымыздың хадистерімен дәлелдеген және сырттай үрейлі де қараңғы әрі суық та тар қабірді иманды жандарға жәннаттың бір бақшасы, жұмаққа айқара ашылған есік екенін дәлелдеген, ал кәпір мен мұнапық, дінсіздерге ол жәһаннам үңгірі, іші жылан мен шаянға толы шұңқыр болатынын дәлелдеген және ол жерге келетін Мүнкер мен Нәкир періштелері болса тура жол бұйырып, ақиқатты ұстанғандар үшін дос-жаран болатынын және Рисалей-Нұр шәкірттерін «талабе-и улум» қатарына қосып әлгі Мүнкер мен Нәкирдің сұрақтарына Рисалей-Нұрмен жауап беретіндігін марқұм, қаһарман, шәһид Хафыз Алидің опат болуымен анықтап білдірген және тірі жүргендерімізді де сол сияқты РисалейНұрмен жауап беруімізді Аллаһтың рахымынан сұрап, жалбарынған және қасиетті Құранды жоғары дәрежеде өзіне лайық түрде суреттеп, оқырманға оның қырық түрлі қырын, мағынауи ғажайыптығын

көрсету арқылы ол бүкіл әлемді қамтитындығын, ол Кәлам-ы Әзәли екенін Рисалей-Нұр тәпсірімен дәлелдеген, атап айтқанда «Румузат-ы Сәмание» рисалесімен және бақыт ғасырынан бері ешкімнен қолынан келмеген тәсілде Рисалей-Нұрдың қаһарман жазушысы Хусревке "Жаз!" деп бұйырғанда Құран Ләух-ы Махфуздағыдай жазылып таңғажайыптығын көзге де көрсеткен, осылайша Құран Аллаһтың сөзі екенін тағы да растаған және ол Құран, аспани кітаптардың ең ұлығы, ең абзалы екенін және бір "Фатиха" сүресінің ішінде мыңдаған "Фатиха", бір "Ықылас" сүресінде мыңдаған "Ықылас" сүресі бар екенін, әріптері болса он, жүз яки мыңдаған сауап беретінін теңдесіз түрде, ешкім естіп, ешкім көрмеген тәсілде түсіндірген және Қасиетті Құран мың үш жүз жылдан бері өзінің иғжазын көрсетіп жатқанын, ол өзінің жауларына тойтарыс беріп, нұрын көзге көрсеткендей нақты дәлелдерімен әлемге атой салғанын, мұны ең қырсық адамның өзіне мақұлдатқан Жиырма бесінші Сөз және басқа еңбектері арқылы дәлелдеген сондай-ақ, Хәзіреті Пайғамбар ғаләйһиссалату уәссаламнық хақ пайғамбар, әрі ол жүз жиырма төрт мың пайғамбардан үстем әрі олардың имамы екеніне байланысты мыңдаған мұғжизаларын «Мұғжизат-ы Ахмәдие» (с.а.у.) атты кітапшасымен шебер дәлелдеген және Қасиетті Құранның Ардақты Пайғамбарымызды әлемдерге рахым түрінде жібергенін айғақтармен баяндаған және Оның (с.а.у.) іс-әрекеті, хал-жағдайы әлемге үлгі, толыққанды өнеге, жетекші екенін соқырларға да көрсеткен, сондайақ, Анадолу басқа да өңірлерде Нұрдың жайылуы бәлелердің алдын алып кері қайтарғанын, ал тыйым салынып қудаланғанда бәлелердің көбейіп кетуінің сырын ашқан және Нұр шәкірттерінің өте қиын шарттарда табандылықпен қызмет етіп, өзара тығыз байланысу арқылы ол Кісінің (с.а.у) сүннетіне мойынсұну өте пайдалы екенін және бұ заманда бір сүннетті орындау жүз шәһидтің сауабына қол жеткізетінін және садақа қалайша қаза мен бәленің бетін қайтаратын болса дәл солай Рисалей-Нұр да Түркияны қауіп-қатерден, бәлежаладан жиырма жылдан бері сақтап келгенін анық түрде дәлелдеген аса қадірменді стаз!

Сонымен, мына Рисалей-Нұрдың ақталуы әуелі сіз, сүйікті ұстазымызды, сосын біз секілді кемшілігі көп шәкірттеріңізді, сосын Ислам әлемін қуанышқа бөлеп мейрамның үстіне мейрам

жасағаныңыз үшін сізді шын жүректен құттықтаймыз. Сонымен қатар болып отырған Рамазан мерекеңізді, Қадір түніңізді де құтты болсын демекпіз! Мұндай мейрамдар көп болып мерейіңіз үстем бола берсін! Біз секілді кемтар пенделер кемшіліктерін кешірілуін тілей отырып, жаппай сізге сәлем айтуда, қолдарыңыздан сүйіп дұға-тілектеріңізді күтеміз.

(Мені асыра бағалап, көп мақтап жазылған бұл хаттың мазмұнын кішіпейілділік танытып кері қайтару, нығметтің қадірін білмеу әрі барлық Нұр шәкірттерінің жақсы ойларын сыйламау, ал дәл солай қабылдау тәкәппарлық, менмендік болатындықтан, барша жамағаттың атынан Рисалей-Нұрдың қаламгері жазған бұл ұзақ хатты, қасына басқа он үш пікірлерді қосып, бір жағынан шүкір мақсатында һәм мақтанудан һәм тоңмойындықтан құтылу үшін сендерге бір нұсқасын жіберіп отырмын. Мұны он бірінші мәселенің соңына "Рисалей-Нұрдың Спарта және айналасындағы тәлабаларының бір хаты" деп тіркеп қоярсыңдар).

Мен осы хаттың кейбір тұстарын алып, қысқартып отырғанымда бір көгершін екі мәрте қасымыздағы терезеге келіп қонды. Ішке кірейін деп еді Джәйланды көріп кірмеді. Бірнеше минуттан кейін басқасы дәл солай келді де тағы да жазып отырған шәкіртті көріп кірмей қойды. Мен былай ойладым: "Бұл да алдыңғы құстар секілді сүйінші хабар әкелген болар немесе осы хат секілді бірнеше хат жазылғандықтан берекеге бөленгенін құттықтап келіп тұрған шығар!".

Он екінші Шуақ

{(*):}

Уа, мырзалар! Сендерге турасын айтайын: Осы жерде отырғандардан басқа және бізбен яки Рисалей-Нұрмен байланысы жоқ немесе азғана байланысы бар жандарды санамағанда менің қаншама адал бауырларым, ақиқат жолында сапарлас шынайы жолдастарым бар. Біз, Рисалей-Нұрдың нақты хабарына сүйеніп екі жердегі екі төрт болатындай дәрежеде анық көзіміздің жеткені, өлім хақ және ол мәңгі жоқ болу емес. Құран өлімнің мәнісін ашып бергеніндей біз үшін ол құрметті демалысқа шығу. Ал бізге қарсы шығып, тура жолдан тайған кәпірлер үшін әлгі сөзсіз болатын өлім, я мәңгіге жойылу (егер ақыретке сенбейтін болса) немесе (егер ақыретке сеніп, бірақ азғындыққа салынған болса) мәңгі бақи, қараңғы қапас, жалғыз өзін қамайтын зындан болмақ. Апырм-ай, бұл мәселеден де маңыздырақ, мәнісі зор мәселе бар ма екен дүнияда, басқа шаруалар соған құрал болатындай. Әрине, жоқ, бола алмайды да. Олай болса, бізге неге тыныштық бермей тиісе бересіңдер? Біз ең ауыр жазаның өзін нұрлы әлемге сапарға жолдама деп қабылдап табандылықпен сабыр етеміз. Алайда, бізге сенбей, адасқандардың атынан бізді тұтқындағандарды, сіздерді осы мәжілісте көріп отырғанымыздай анық түрде мәңгі жоқ болып немесе жалғыз адамдық зынданға қамалатынын және олардың өте жақында сондай ауыр жазаға тартылатынын білеміз, тіпті көзбен көргендей сенеміз. Оларды шынымен адамшылық тұрғыдан аяймыз. Бұл анық әрі маңызды ақиқат. Мұны дәлелдеуге және ең қырсық тоңмойын адамдарға дәлелдеуге дайынмын.

Мәселені түсінбейтін, ызақор, руханияттан жұрдай сараптамашыларға емес, ең атақты ғалым, философтарға да айдай анық қылып дәлелдеп бермесем, қандай жаза берсеңдер де қабылдаймын. Сөзіме дәлел ретінде екі жұмада абақтыда жазылған және Рисалей-Нұрдың өзегі, қорытындысы, негізі деуге болатын және Рисалей-Нұрдың ақтау сөзі боп табылатын «Миуа» рисалесін ұсынып отырмын. Түп нұсқасы төте жазумен жазылғандықтан Анкара жоғары сотына беру үшін жаңа әріппен зор қиыншылықпен, көзден таса, жасырын түрде жаздырып жатырмыз. Соны оқыңыздар! Бірақ, мұқият ден қойып қараңыздар. Егер жүрегіңіз (нәпсілеріңе араласпаймын) менің айтқандарыма қанағаттанбаса, жалғыз адамдық камерада отырған маған кез-келген қиянат, азап берсеңдер көнемін.

Қорытынды: Сендер, я Рисалей-Нұрға тиіспей оны еркіне қоя беріңдер, я болмаса осы өте қуатты бұлтартпас ақиқатты қолдарыңнан келсе бұрыс екенін дәлелдеп, теріске шығарыңдар! Мен осы кезге дейін сендерді де дүнияны да ойлағаным жоқ, ойламас та едім. Бірақ, мені мәжбүрледіңдер. Мүмкін, сендерге ескерту жасау керек болған шығар. Сол үшін тағдыр бізді осында алып келді. Біз,

Мырзалар! Көптеген белгі-нышандардан көзімнің жеткені, өкімет бізге: «діни сезімдерді қоздырып қауіпсіздікке қатер төндіреді» деп айыптап тиісіп жатқан жоқ. Негізінде, жала жауып дінсіздік атынан, біз өзіміздің иманымызға, жалпы имандылыққа қызметіміз үшін және елдің тыныштығына еңбек еткеніміз үшін тиісіп жатыр. Оған дәлел-мысалдар көп. Айтар болсақ, жиырма жылдың ішінде РисалейНұрдың жиырма мың кітапшаларын жиырма мың адам қызыға оқып, мақұлдаған. Бірақ, Рисалей-Нұр шәкірттері тарапынан елдің тыныштығын бұзатын, қауіп төндіретін бірде-бір оқиға болмаған, ресми тіркелмеген және бұрыңғы сот та соңғы сот та таба алмаған. Алайда, астыртын үгіт-насихат жүргізілген болса жиырма күнде-ақ оқиғалармен ортаға шығар еді. Демек, олар «ар-ождан бостандығы» дейтін заңға өздері қарсы әрекет етіп, бүкіл діндар уағызшыларға қатысты, қай жаққа тартса созыла беретін заңның жүз алпыс үшінші бабын сылтау қылып соны пайдалануда. Діннен безгендер кейбір мемлекеттік қызметкерлерді алдатып, әділет басқармасын шатастырып солар арқылы бізді аяусыз жаншып, көзімізді жойғысы келеді. Мұның ақиқат екені рас, олай болса біз де жан айқаймен былай дейміз:

Сот төрағасы Али Риза мырза!

Құқымды қорғау үшін өте маңызды талабым, бір өтінішім бар. Мен соңғы шыққан жаңа әріпті танымаймын және жазуым да нашар. Әрі мені басқа адамдармен жолықтырмайды, құдды жалғыз адамдық камерада жатқандаймын. Тіпті, айыптау қорытындысын он бес минуттан кейін қолымнан тартып алды. Менің қорғаушы, адвокат жалдауға шамам келмейді. Тіпті, сізге ұсынып отырған мына арызымның бір бөлігін жасырын түрде жаңа әріппен жазылған бір нұсқасын әзер дегенде алдым. Рисалей-Нұрдың белгілі бір мағынада «арыз-талабы» деуге болатын және ұстанған жолымыздың негізі «Миуа» рисалесінің бір нұсқасын бас прокурорға және бір-екі нұсқасын астанамыз Анкараға жіберу үшін көшіртіп жаздырып едім, оны да алып қойды, әлі қайтарып берген жоқ. Ескішәһир қаласының әділет басқармасы абақтыға қол машинкасын кіргізуге рұқсат беріп арыз-шағымдарымызды жаңа әріппен бір-екі нұсқа көшіріп жаздырған едік. Һәм соттың өзі көшіріп жаздырған болатын. Менің сізден өтінерім, бізге бір қолмашинкасын беріңдер немесе бізге рұқсат етіңдер біз сырттан тарттырып алайық. Сөйтіп, өзіміздің арыз-шағымымызды һәм, Рисалей-Нұрдың арызы болып табылатын «Миуа рисалесін» жаңа әріппен екі-үш нұсқасын жаздырып әділет министрлігіне, һәм комиссия мүшелеріне, һәм депутаттар мәжілісіне, үкімет кеңесіне жолдайық. Себебі, айыптау қорытындысындағы бүкіл мәселе Рисалей-Нұр және Рисалей-Нұрға қатысты тақырыптар. Алайда оны айыптау жәй бір мәселе емес, ол мән берілмей шетке ысырып қоятындай жеке басқа қатысты оқиға да емес. Бұл, халыққа, елімізге, үкіметке қатысты баршаны алаңдататын, сайып келгенде Ислам әлемінің назарын аударатындай дәрежеде өзекті де үлкен әрі жалпыға ортақ мәселе.

Иә, Рисалей-Нұрға астыртын түрде тиісіп жатқандар шетелмен байланысы бар сұрқия залымдар. Олар отанымыздың, халықымыздың орасан зор күш-қуаты болып табылатын Ислам әлемінің елімізге сүйіспеншілігін, құрметін, ынтымақ пен бауырластығын жоқ қылып, оларды бізден суытып, жек көргізу үшін саясатты құрал

қылып дінсіздікті, нақты күпірлікті, анық құдайсыздықты астыртын түрде орнатқысы келеді. Міне, сөйтіп олар өкіметті алдатып, әділет органдарын шатастырып, осымен екі рет былай дейді: «Рисалей-Нұр және оның шәкірттері дінді саясатқа пайдалануда, олар елдің тыныштығына қауіп төндіреді!»

Уа, бейбақтар! Рисалей-Нұрдың саясатпен еш байланысы жоқ. Дегенмен, Рисалелер күпірлікке, Құдайсыздыққа оңдырмай соққы беретіндіктен кәпірліктің іргетасы болған анархияны және оның бет пердесі болған мәлім өктемшілдікті, диктаторлықты күл-талқан етеді, мүлдем қабылдамайды. Рисалей-Нұр елдің тыныштығын, қауіпсіздігін, егемендігін және әділетті қамтамасыз етеді. Оны дәлелдейтін көп айғақтан бірі осы өзін-өзі қорғау боп саналатын "Миуа рисалесі". Бұл кітапты жоғарғы ғылыми комиссия мүшелері мен қоғам қайраткерлері мұқият оқып, зерттесін. Егер айтқаным өтірік болса, мен сендердің қандай да болсын ауыр жазаларыңа, азаптарыңа, тіпті өлім жазасына ризамын.

Төраға! Соттың үкімі үш тарауға негізделген екен.

Біріншісі: Саяси ұйым. Мен осындағы барлық Рисалей-Нұр шәкірттерін және мені танитындарды сондай-ақ, Рисалей-Нұрды оқитын яки жазатындарды куәгер ретінде айтарым, нанбасаңдар сұраңдар, мен ешқашан: «Біз саяси ұйымбыз яки нақшибәнділік ұйым құрамыз!» деген емеспін. Менің әрдайым айтатыным: "Әуелі иманымызды сақтап қалуға тырысайық!".

Иә, біз бір шеңбердің ішіндеміз. Ол шеңберде барлық имандылар, үш жүз миллионнан астам киелі Ислам жамағаты, мұсылмандар бар. Одан бөтен тақырып қозғалмайды. Құранда "хизбуллах" деп аталған, күллі имандыларды қамтитын, бауырластыққа негізделген және Қасиетті Құранға қызмет ету үшін сол шеңберге кірдік. Егер, соттың үкімі соны айтқан болса жан-тәнімізбен, мақтанышпен қабылдаймыз. Егер одан бөлек мағына болса біздің хабарымыз жоқ, басқа нәрсе білмейміз.

Екінші тарау: Сот шешімі растаған және Қастамонуның тәртіп сақшылары берген түсініктемеде көрсетілгендей, біз «әсте жарыққа шықпасын!» деп отын-көмірдің астына, сандыққа салып тығып тастаған, сондай-ақ, Ескішәһар қалалық соты сараптама жасап тексеруден өткен және жеңіл жазасы да өтелген, ешкімге көрсетпей жүрген «Тәсәттүр рисалесі» мен "Хужумат-ы Ситте уә зәйлі" атты кітаптарды, оның да кейбір сөздеріне бұрыс мағына беріп, тоғыз жыл бұрын, жазасы өтелген, өтіп кеткен мәселені көтеріп сол арқылы бізге айып таққысы келеді.

Үшінші тарау: Сот шешімінің бірнеше жерінде: «Елдің тыныштығын бұзып, қауіп төндіруі мүмкін!» деген сөз жиі қайталанып мүмкін нәрсені болғандай көрсетуге тырысқан. Ендеше, әркім адам өлтіруі мүмкін. Болуы мүмкін деп жұрттың бәріне айып тағуға бола ма?!

Төраға мырза!

Анкара басқармасына және елбасына өтініш ретінде жіберілген уәжнама хатыма премьер министрдің мойындағанын растайтын хатты қосып бірге жіберіп отырмын. Прокуратураның бізді негізсіз айыптауына қарсы нақты жауаптар сол хатта көрсетілген. Басқа қалалардың құзырлы органдары ашу-ыза араластырып ат-үсті берген қарарларына сүйенген жергілікті сарапшылардың да болымсыз, қисынсыз көптеген сөздерін мысал келтірдік. Оның да жауабы осы хатта бар. Атап айтсақ, бұрын да сізге білдіргенімдей, Ескішәһир қалалық соты, мені заңнаманың 163-бабымен айыптағысы келгенде оларға былай дегенмін: «Республиканың үкімет адамдары, екі жүз депутаттың ішінен 163-і қол қойып Ван қаласында ашпақ болған » Дар-ул Фунун" медресеме жүз елу мың банкнот ақша аударуға келіскен еді. Міне, сол үкімет адамдарының маған деген құрметі сендердің маған тағып отырған 163-бабтағы айыпты жоққа шығарады!" Сарапшылар сөзімді бұрмалап: «Саид Нұрсиға 163 депутат қарсы шығып, оны қудалаған екен!» депті. Мені

айыптаушылар әлгі сарапшылардың негізсіз айыптауына сүйеніп бізді жауапқа тартуда. Алайда, мәжілістің өзі қаулы бойынша жоғары деңгейлі сарапшылар мен ғалым-ғұламаларға тапсырылып РисалейНұрдың барлық кітаптары зерттеліп, нәтижесінде бір ауыздан мұндай қарар шығарған болатын: «Саидтың және Рисалей-Нұр шәкірттерінің жазбаларында діни құндылықтарды пайдаланып елдің тыныштығын бұзатын яки саяси ұйым құру немесе өкіметке қарсы шығу секілді бүлікшіл әрекеттер байқалмайды және Саидтың шәкірттері өзара хабарласуында үкіметке қарсы жаман пиғыл, қарсы топ ұйымдастыру немесе тариқат құру істері анықталмады!» деп бірауыздан қаулы шығарған-ды.

Сондай-ақ, сарапшылар былай деген: "Саид Нұрсидың кітаптарының жүзде тоқсаны шынайы әрі шабытпен жазылған. Һәм ілім мен ақиқатқа, дінге негізделген. Ешқандай ауытқу байқалмайды. Олардың дінді қолдану немесе қандай да бір ұйым құру, мемлекетке қауіп төндіру әрекеті жоқ. Шәкірттері және Саидтың өзі бір-біріне жазған хаттары осы тақырып төңірегінде. Жекеге жазылған бес-он әрі шағымданып, ашынып жазған және ғайры іліми рисалелерінен басқа бүкіл кітаптары әрбірі я аяттың, я хадистің мағынасын ашықтайды. Тақырыптары дін, иман, Аллаһ, пайғамбар және ақыретке иман және оның мағынасын тәмсіл-мысалдармен түсіндіреді. Өзінің ғылыми ойпікірлері қарттарға, жастарға арналған ахлақ, мінез-құлық тәрбиесі және өмірлік тәжірибеден алынған ғибратқа толы оқиғалар, пайдалы кеңестер. Рисалелері осы тектес тақырыптарды қамтиды. Бұлардың үкіметке, билікке, тәртіпті бұзушылыққа қатысты ешбірі жоқ!" деп жаппай шешім шығарған.

деймісің!" депті. Сол секілді Рисалей-Нұрдың бір сөйлемін алып, ол сөзді талдап, нәтижесін баяндайтын жалғасын оқымай бір сөйлемді бізге қарсы пайдалануда. сынып отырған арызымда мені айыптаған сөздерінен осыған ұқсас отыз-қырық мысал табылады. Мысал ретінде біреуін айтайын.

Ескішәһир қалалық сотында айыптаушылар тарапынан байқамай қателесіп, Рисалей-Нұрдың имани дәрістеріне: «Халықтың арасына іріткі салып, бүлік шығаруда!» деген сөз кездеседі. Бірақ оны кейіннен түзеткен. Рисалей-Нұрдың Абдрәззақ дейтін шәкірті бір жыл өтіп кеткен соң әлгі сотқа былай депті:

"Әй, бейбақ! Қасиетті Құран отыз үш аятымен ишара еткен және Хазіреті Али (р.һ.) үш мәрте кәрамат көрсетіп хабар берген және Ғаус-ы Ағзам, Шейх Гәйләни айтып кеткен, діни құндылығы расталған және соңғы жиырма жылдың ішінде билікке еш зияны тимеген, ешкімге зарары жоқ, керісінше жұрттың иманын қуаттап, жүректерді нұрландырып, тура жолға салып, жаман мінез-құлықтан сақтап жүрген Рисалей-Нұрдың тағылымына қалай ғана дәтің барып: «іріткі салу, бүлік шығару» дейсің. Құдайдан қорықпайсың ба?! Үнің өшкір! Тіліңді тартып сөйле!" депті. Енді, өзіңіз ойлаңыз, бұл шәкірттің орынды айтқан сөзін прокуротура: "Саид Нұрси, бүлік шығаруда!" деп айтуы, мұны өзіңіз ар-ожданыңызға салып сараптаңыз.

Айыптаушы орган Рисалей-Нұрдың қоғамдық өмірге қатысты дәрістерін шектемек болып: «Діннің орны бар, оның жері ар-ождан. Әркім дінді өзінше ұстануы керек. Онымен үкім шығарып, заңға араластыруға болмайды. Бұрыңғы заманда дінді заңдастырып бүлік шықты емес пе?» - дейді.

Мен оларға жауап ретінде дедім: "Дін тек иман келтірумен шектелмейді. Салих амал, игілік те діннің бір бөлігі. Адам өлтіру, зина, ұрлық, құмар ойын, арақ-шарап секілді қоғам өмірін бұзатын ауыр қылмыс, үлкен күнәларды тоқтату үшін тек соттап түрмеге қамау немесе тәртіп сақшысы, полициялармен қорқыту жеткілікті деп ойлайсыңдар ма?! Онда, әр үйге, тіпті әркімнің басына әрдайым бақылаушы, полиция қызметкерін қою керек. Мүмкін, сонда жүгенсіз нәпсі жамандықтан тыйылар? Ал, Рисалей-Нұр өз оқырманын ізгі амал мен имандылыққа баулып әркімге әрдайым өзін қадағалаушы және Жәһаннам азабы, Аллаһтың қаһары бар екенін ескеріп жағымсыз қылықтан сақтандырады.

Соңғы сөзден үзінді

Мырзалар! Төраға! Абайлаңыз! Рисалей-Нұрды, оның шәкірттерін тұтқындау бұл тура мағынада күпірлікті жақтау, Құран ақиқаттарын, Иман мәселелерін тұтқындау болып есептеледі. Сонымен қатар, он төрт ғасырдан бері жыл сайын үш жүз миллион адам ұстанатын және үш жүз миллиард мұсылмандарды ақиқатқа, мәңгі бақытқа жетелейтін ұлы даңғылды жабуға тырысу болып саналады. есіңізде болсын, бұл сол жолда жүрген абзал жандардың жиіркенішін, наразылығын тудыратын әрекет. Өйткені, сол жолда жүргендер мен жүріп өткендер артынан ерген ұрпаққа дұға тілеп, өзара жәрдем

етіп отырады. Мына берекелі отанымызға бір пәлекет келуіне себеп болуы мүмкін. Апырм-ай, ертең қиямет күні, лы Сотта әлгі үш жүз миллиард кісі даулап сіздерден: "Доктор Дузи деген кісінің бастан аяқ Ислам дініне тіл тигізіп, отандарыңа қауіпті зиянкес кітаптарына тиіспей, оқылуына кедергі болмай және сол кітапты оқитындар заңды түрде ұйым құрып, дінсіздікті, коммунизмді яки анархияшыл комитет ұйымдастырып яки ұстанған саясаттарыңа қарсы болымсыз тұраншылдық сынды ұйым құрып жатқанда оларға тиіспедіңдер. Неліктен ешқандай саясатқа араласпаған, жалғыз Иман уә Құранның ұлы даңғылына өздерін арнаған, халқын, отандастарын мәңгі жоқ болудан, жалғыздық қабір қапасынан құтқару үшін тырысқан Құранның керемет тәпсірі Рисалей-Нұр секілді хақ пен ақиқатқа толы кітапты оқығандарға, олардың ешбір саяси ұйыммен байланысы болмаса да сол абзал, діндар жандардың өзара ақырет үшін достық, бауырластығына тиісіп, саяси ұйым деп жала жаптыңдар! Оларды қисынсыз қайдағы бір заңмен қудалап, қамағыларың келді?" деп, сұраса не деп жауап берер едіңдер? Біз де білгіміз келеді.

Сендерді алдап, әділет басқармасын шатастырып, үкіметті халыққа, отанға қарсы айдап салып бізбен шұғылдандырып қойғандар біздің де дұшпанымыз, олар діннен безгендер мен мұнапықтар. Олар өктемшіл саясатты «республика», діннен безуді «режим, құрылым» деп атап, ал азғындықты «мәдениет» деп, ал жұртты күпірлікке итеруді «заңнама» деп атап, сіздерді алдап, үкіметті қолға түсіріп, бізді де қинап Ислам құндылықтарына, оның өміршең өшпес үкімдерін жойып халыққа қиянат, отанға опасыздық жасауда.

Уа, мырзалар! Төрт жылдың ішінде төрт мәрте жер сілкініп зілзәлә болғаны рас. Ол, Рисалей-Нұр шәкірттеріне қатты шүйліккен кезде, зұлымдық шектен шыққан кезде болуы тегін емес. Ал, тиісуді доғарып, тұтқыннан босатқан кезде әлгіндей апаттардың да тоқтауы, мынаны меңзейді: соңғы қамалуымызға байланысты болып жатқан табиғи апаттарға сіздер жауаптысыздар!

Соңғы сөзден үзінді

Мырзалар! Қазіргі қоғамдық өмірдің жағдайын біле алмағандықтан, бізге айып тағушылардың айтқанына қарағанда, бізді тұтқындап қайта-қайта кінәлап, айып тағуына себеп: «саяси ұйым!» деген жала. Мұндай айыптауға қарсы көптеген дәлелмен нақты жауап берген болатынмын. Оны Анкара сарапшылары жіті тексеріп, соңында қабылдаған болса да мұнша шүйлігіп тиіскендеріне таңғалып отырғанымда көкейіме мұнд бір ой келді:

Расында, қоғамдық өмірдің іргетасы және адам табиғаты зәру, өте мұқтаж және отбасы, әулеттен бастап, ұлттық, Ислами және қоғам өміріне дейін, ең маңызды әрі қуатты байланыс ол бауырластық, қарым қатынас екені белгілі. Дүнияда жеке басы қарсы тұра алмайтын заттық-рухани кесел-кедергілерге және адами, Ислами міндетті атқаруға бөгет болатын себептерге төтеп беретін күш, ол өзара көмек, бауырластық, ынтымақ, тату тәтті жамағат болу екені рас. Солай бола тұра, ешқандай да саяси мақсаты жоқ, тек Хақ дін мен ақырет үшін, дүния бақытына да себеп болатын иман мен Құран дәрісі үшін достасқан және елге қауіпті, отанға зиянкес нәрселерден сақтану үшін бір-бірімен тығыз байланыс құрған Рисалей-Нұр шәкірттерінің өте тамаша, адам қызығарлық, бір-бірін жақсы көріп, имани дәріске жиналуына «саяси ұйым» деп айып таққандар, әлбетте оған еш күмән жоқ, түрі жаман алданғандар немесе барып тұрған жауыз, залым анархист, бейбақтар. Олар адамзатқа қауіп төндіретін жыртқыш хайуандарға ұқсап дін Исламға нәмруд секілді дұшпан әрі қоғам өмірін бұзып астан-кестеңін шығаратындар. Олар отанға қауіпті, халық жауы. Олар Ислам шариғатына, діни құндылықтарға қарсы соғыс ашқандар немесе шет елдіктердің қол жаулығы, олардың қуыршағы болып халқымыздың күре тамырын тесіп қанын соратын "Әл-ханнас" дейтін астыртын жұмыс істейтін дінсіз сатқын ұйымдар. Олар үкіметті алдап, әділет органдарын шатастырып, осы кезге дейін жын-шайтандарға, перғауындарға, анархистерге қарсы қолданып келген рухани күш-қуатымызды өзімізге, бауырларымызға қарсы пайдаланып, өз қандастарымызды, отандастарымызды жойғысы келеді.

Мырзалар! Отыз-қырық жылдан бері шетелдіктермен байланысы бар және халықты күпірлікке итеріп, діннен бездіру үшін сондайақ, сүйікті отанымызда бүлік шығарып, елге іріткі салу үшін, осындай қаскөй арам оймен Құран мен Иман ақиқаттарына барынша қастандық жасап жүрген және әртүрлі маска киіп, астыртын жұмыс жасап жатқан ұйымға және бізді сылтау қылатын ынсапсыз әрі асыра сілтеуші қызметкерлерге сондай-ақ, соттың өзін таңғалдырған мұсылман кейпіндегі бірақ өзі дінсіздікті насихаттайтын адамдарға осы мақамда сырттай сіздерге айтқан болып көрінсем де негізінде оларға айтар бір-екі ауыз сөзім бар. Егер рұқсат етсеңіздер....

(Бірақ келесі күні ақталсын деген шешім шығып, әлгі қатты айтылатын сөзім айтылмай, кейінге қалды).

Маңызды бір сұраққа ақиқат жауап.

Бірнеше мемлекеттік ірі қызметкерлер менен мынаны сұрады: «Мұстафа Кемал, сізге үш жүз лира айлық төлейтін болып Күрдистанға және Шығыс уәлаяттарға сол кездегі Шейх Синусидың орнына уәкіл-уағызшы етіп тағайындағысы келгенде неліктен қабылдамадыңыз? Егер, қабылдап сол орынға отырғаныңызда көтерілістің салдарынан дарға асылған жүз мың адам бәлкім аман қалып құтқарып қалар едіңіз?»

Мен оларға былай деп жауап бердім: Олардың жиырма әрі кетсе отыз жылдық дүниялық өмірін сақтап қалмаған шығармын, бірақ жүз мыңдаған отандастарымның әрқайсысына миллиондаған жылдық ақыреттік өмірге қол жеткізуге себеп Рисалей-Нұр жарыққа шығып, олар жоғалтқан нәрсесінен мың есе артық пайда беретін қызмет атқарды. Егер, ол ұсынысты қабылдағанымда ешнәрсеге құрал болмайтын, ешкімге тәуелсіз, нағыз ықыласқа негізделген РисалейНұр жарыққа шықпас еді. Тіпті мен, абақтыда отырған қымбатты достарыма былай дегенмін: Егер, Анкараға жіберілген Рисалей-Нұрдың

ащы шындық, ауыр сөздері үшін мені дарға асса, сол үкімді шығарған кісілер, бірақ Рисалей-Нұрды оқып, иманға келіп мәңгі жоқ болудан өздерін құтқарып жатса, сендер куә болыңдар мен оларды шын жүректен кештім.

Сотта ақталып шыққан соң да, Денизли қаласында мені аңдып мазамды алғандарға және басшылар мен полиция қызметкерлеріне былай дедім:

Рисалей-Нұрдың ешкім жоққа шығара алмайтын кәрәматы болса керек; жиырма жыл бойы маған зұлымдық жасалып, жүздеген рисалелерімді, хаттарымды, сондай-ақ мыңдаған шәкірттерімнің ізіне түсіп қанша аңдыса да бірде-бір жат ағыммен, саяси ұйыммен, не ішкі не сыртқы топтармен байланысы бар екенін дәлелдейтін бірде-бір құжат, бірде бір оқиға тіркелмеген. Тоғыз ай бойы сұрастырып бұған өздерінің де көздері жеткен еді. Бұл ғажап уақиға! Мұны ақылмен, мұқия қамданып жасау мүмкін емес. Тіпті, жәй бір адамның бірнеше жылғы құпия сырлары ортаға шықса әлбетте оны ұятқа қалдыратын, заң алдында жауапқа тартқызатын жиырма шақты күдік табылып үстінен іс қозғалар еді.

Иә, бұл ақиқат! Олай болса мұны таңғажайып әсте жеңілмейтін бір зейін, бір жоғары ақыл басқарып отыр я болмаса бұл Аллаһтың құдретімен Құдайдың өзі сақтайды, дейсің. Ендеше, мұндай жоғары ақылмен тартысу үлкен қате. Ол, халыққа да отанға да зиянды. Ал, Құдайдың өзі сақтайтын Раббани жәрдемге бөленгендермен қарсыласу перғауын секілді тәкаппарлардың ісі.

Егер былай десең: "Сені өз еркіңе қоя беріп, еш аңдымай, қадағаламасақ дәріс беріп, құпия сырларыңмен қоғамның шырқын бұзуың мүмкін!".

Жауабым: Менің жазба дәрістерім жаппай үкіметтің, әділет басқармасының қолында. Ішінен бір күндік болсын жазаға тартатын кінә табылмады. Рисалей-Нұрдың қырық-елу нұсқа дәрістерім халық арасына тарап мұқият әрі қызыға оқылуда. Пайдасынан басқа еш зияны жоқ екенін бұрыңғы және соңғы жаңа сотта дәлелденіп, бірауыздан ақтауға шешім шығарды. Ал, ескіде болған сот, бір ірі тұлғаның абыройын түсірмеу үшін жүз отыз рисаленің ішінен бес әрі кетсе он сөзге тиісіп, оны да ақылға емес, сезімге беріліп жүз жиырма бауырымның тек он бесін ғана алты ай жазаға тартты. Бұл маған және Рисалей-Нұрға босқа күдіктеніп, тиісудің үлкен зұлымдық

екенін көрсетеді. Әрі менің енді беретін жаңа дәрісім, жасырын сырым қалмады. Бұдан былай аңдып, қадағалаудың қажеті жоқ. Мен осы кезде еркіндікті қатты аңсап жүрмін. Жиырма жылдан бері бекерге, жөнсіз, түк пайдасы жоқ аңдығандарың жетер. Сабырымды тауыстыңдар! Қарттық меңдеп әлжуаз болған соң осы кезге дейін жасамаған қарғыс дұғасын оқуым мүмкін. «Жәбірленген жанның зары сонау ғарышқа жетеді!» деген. Мұнан соң, әлгі жоғары мақамды иеленіп алған залым бейбақтар маған былай деді: Сен, жиырма жылдан бері бір рет болсын басыңа шапкамызды кимедің. Тіпті бұрыңғы соттың, қазіргі соттың алдында басыңды жауып, мүлдем ашпайсың. Негізінде, біз секілді киінуді он жеті миллион адам қабылдады ғой".

Мен былай дедім: "Қателесесіз! Он жеті миллион емес, жеті миллон да емес, тіпті өз ризасымен, шын жүректен қабылдағандардың саны жеті мың болар. Ондай еуропа құмар, маскүнемдердің сыртқы пішініне ену үшін шариғаттан рұқсат алып, заңмен қудаланып киінгенше шариғаттың тақуалығын ұстанып жеті миллиард халықтың киімін киінгенім артық. Мен секілді жиырма бес жылдан бері қоғамдық өмірге араласпай, тәркі қылған адамға: «Қырсығып тұр! Бізбен ерегісіп жүр!» деп айту жөнсіздік. Жарайды, оны қырсығу десеңдер деңдер. Бірақ оған Мұстафа Кәмалдың өзі қарсы шығып тоқтата алмады емес пе! Оның қасында сендер кімсіңдер?! Сендердің бұл әрекеттерің жалпы халыққа, һәм үкіметке зиянды. Тіпті, менікі саяси қарсылық саналғанның өзінде, өздерің білесіңдер, жиырма жыл бұрын дүниямен байланысы үзілген, жиырма жылдан бері рухани тұрғыдан да өліп қалған бір адам, қайта тіріліп келіп, өзіне түк пайдасы жоқ, қайта зияны тиетін саяси өмірге араласып сендермен шатыспайды! Сендердің одан қорқуларың ақымақтық. Ал ақымақтармен шынайы түрде сөйлесудің өзі ақымақтық саналатындықтан сендер сияқтылармен сөйлеспеймін де!" дедім. Әрине, бұл сөзім оларды ашуландырды һәм үндерін өшірді. Соңғы сөзім:

Рисалей-Нұрдағы мейірім, ар-ождан, ақиқат пен хақ, бізді саясатқа араласуға үлкен кедергі. Өйткені, мақсұм, бейкүнә жандар бәлеге ұшырап, оларға зұлымдық болады. Мұны кейбіреулер түсіндіріп беруімді сұрады.

Мына аласапыран заманда залым мәдениеттен кесірінен өзімшілдік, тапқа бөліну және дүниежүзілік соғыстан кейінгі әскери өктемдік және адасудан пайда болған мейірімсіздік, қатыгездік көбейіп, шектен шыққан зұлымдық, диктаторлық етек алғаны сонша, хақ жолдағылар өздерінің ақысын материалдық тұрғыдан қорғайтын болса, олар да сұмдық зұлымдық жасаған болып, жауға жақтастарды аямай көптеген бейшара жандарды құрбан қылады. Осылайша өздері де залым болады, сәтсіздікке ұшырайды. Себебі, мұндай сезіммен әрекет еткендер бір-екі адамның қатесіне бола, жиырма-отыз адамды бір сылтаумен зиянға ұшыратып, қиын жағдайға ұшыратады. Егер, тура жолдағылар хақ пен әділдікті ұстанамыз деп, тек зиян бергенді ғана жазалайтын болса, отыз шығынның орнына жалғыз біреуді жазалап нәтижеде жеңіліске ұшырайды. Егер, "маған не істесе соны істеймін!" деген зұлымдық қағидасымен әрекет етсе онда тура жолдағы хақ иелері бола тұра бір-екі адамның қатесіне бола, жиырма-отыз бейшараны жазаласа ол кезде хақ атымен, Құдай үшін үлкен зұлымдық жасаған болады. Міне, Құранның әмірімен және оның қатаң ескертуіне байланысты біз саясаттан мүлдем қол үзіп, билікке араласудан аулақ тұратынымыз содан. Мұның басты себебі де нағыз хикметі осы. Әйтпесе, хақтан алған күш-қуатымызбен ақымызды алу үшін қорғанар болсақ күшіміз толық жеткілікті. Оның үстіне, дүниеде әрнәрсе уақытша, фәни әрі өлім тоқтап, қабірдің есігі жабылар емес және өткінші қиыншылықтардың соңы Иләһи рахымға айналатыны рас. Олай болса әлбетте, біз сабыр сақтап, Аллаһқа шүкір етіп, Оған тәуекел етеміз. Бізді мәжбүрлеп, зиянға ұшыратып, тыныштығымызды бұзу әрине ынсапқа, әділдікке, отаншылдыққа, елге қызметке, ұлтжандылыққа қайшы, мүлдем керағар.

Сөздің түйіні. Үкімет басындағылардың, саясаткерлердің, биліктегілердің, тәртіп сақшыларының, әділет басқармасының бізге тиісуге ешқандай хақысы жоқ. Дүнияда ешбір өкімет дұрыс деп айта алмайтын, ақыл есі дұрыс ешбір жан құптамайтын тура мағынадағы күпірліктің ғана ақысы болар және сұм дінсіздер, материалистер, діннен безгендер ғана шайтанға еріп кейбір мемлекеттік ресми органдардағы қызметкерлерді алдатып, үрейлендіріп бізге айдап салуда. Біздің оларға жауабымыз: Мұндай бірнеше күдікшіл су жүрек қорқақтар түгіл, бүкіл дүнияны бізге қарсы айдап салса да Құранның қуатымен, Құдайдың құдіретімен әсте тайсалмаймыз, ондай діннен безген нақ күпірлікке бас имейміз!

Он үшінші Шуақ

[ стаздың шәкірттеріне жіберген өте қымбат әрі нұрлы хаттар жинағы. Рисалей-Нұрдың қайсар табандылығын, кәпірлерге қарсы тегеуірінді күресін осы шынайы хаттар анық-қанық көрсетеді.]

Ғазиз, адал бауырларым! Өткен қасиетті Қадір түндеріңді және келе жатқан мейрамдарыңды шын жүректен құттықтаймын! Сендерді Әрхамур-Рахиминнің бірлігіне, шексіз рахымына аманат қылып тапсырдым.

Біріншіден; Бұл оқиғаның саясында Рамазан айы ықыласпен, құлшыныспен, ояу түрде және үзбей Аллаһқа жалбарыну, сыйыну арқылы өтті. Тіпті, ауырғанымды ұмытқызып, аянбай еңбек еткізді.

Екіншіден; Мен әдеттегідей биыл да сендермен көрісіп, бірге болуды аңсаған едім. Тек, біреуіңді көру үшін сонау Спартаға барып жол азабын тартуға дайын едім.

Үшіншіден; Қастамону қаласында да жолда келе жатқанда да, һәм осы жерде болсын кенет шұғыл түрде барлық уайым-қайғыларым бірден өңі өзгеріп қоя береді. Күтпеген жерден, ойламаған жағдайда Аллаһтың жәрдемі келіп еріксіз (Қайыр-жақсылық Аллаһтың қалауында!) дегізеді.

Маған қатысты пайдалары болғаны секілді біздің бауырластығымызға қатысты және Рисалей-Нұрға, Рамазанға және сендерге қатысты сондай көп пайдалары бар. Егер, ақиқат ортаға шығып перде ашылса: «Уа, Раббым! Мың да бір шүкір! Бұл тағдырдың жазуы біз үшін Құдайдың жарылқауы екен!» деп, айтар едіңдер. Оқиғаға кінәлі кісілерді жазғырмаңдар! Бұл бәленің ауқымды да сұмдық жоспары бұрыннан жасалып, дайындалып қойған-ды. Дегенмен мағына жағынан өте жеңіл өтті. Иншаллаһ тез өтіп кетеді. сыры бойынша өткенге өкінбеңдер!

Ғазиз бауырларым!

Сендердің қастарыңда болудың өзі мен үшін ғанибет. Сендердің қиял-ойларыңмен анда-санда сөйлесіп, жұбаныш табамын. Әттең, қолымнан келсе сендердің бүкіл қиналыстарыңды қуана-қуана өзім шегер едім. Сендердің арқаларыңда Спарта қаласын, жалпы сол аймақты тас-топырағымен бірге жаппай жақсы көремін. Тіпті, былай деп ойлаймын әрі мұны ашық айта аламын: Спарта үкіметі мені айыптап, жазаға тартса, басқа аймақтар ақтап бостандыққа шығарар болса мен бәрібір осы жерді таңдар едім.

Иә, мен өзімді үш тұрғыдан Спарталықпын деп ойлаймын. Мұны әрине, тарихи деректермен дәлелдей алмаймын. Дегенмен "Спарит" ауданында дүнияға келген Саидтың тегі осы жерден кеткеніне көзім жетті. Оның үстіне Спарта облысы маған нағыз дос-бауырлар сыйлады. Олар үшін мен Абдүлмәжитті, Абдурахманды ғана емес тіпті керек болса Саидты да әрбіріңе еш ойланбастан пида етуге дайынмын.

Менің ойымша, қазіргі болып жатқан дүрбелең дүнияда Рисалей-Нұр шәкірттеріндей ақыл-ойы, жүрегі, жаны тыныш адамдар кемдекем. Өйткені, олардың жүрек пен жаны, ақылы хақиқи иманның нұрымен рухани азап шекпейді. Ал, материалдық қиыншылықтар болса, Рисалей-Нұрдың түсіндіргеніндей олар уақытша һәм сауап жаздырады әрі түкке тұрмайтын елеусіз сондай-ақ, иман қызметінің басқа алаңда жайылуына себеп болатындықтан шүкір етіп, сабыр сақтау керек. Олар (шәкірттер) хал тілдерімен былай дейді әрі дәлелдеген: «Тахқиқи иман бұл дүнияның өзінде бақытқа бөлейді!» Иә, «Уа, Аллаһ! Сен не істесең де жақсылық екеніне сенемін!» деп табандылық танытады. Мұндай уақытша қиыншылықтарды бақи рахымшылыққа айналдыруға тырысады.

Аса мейрімді, ерекше қамқор Аллаһ мұндай азаматтардың санын көбейтсін! Оларды отанымыздың мақтанышы, жарқын болашақтың кепілі қылсын! Өздерін де фәрдаус жәннатында мәңгі бақытқа бөлесін, Әмин!

Азиз, адал бауырларым!

Бұл оқиғаға Иләһи қаза, тағдырдың жазуы деп қараған жөн. Арамызға жаңа қосылған кейбір кісілердің ықылас сырына қайшы дүниялық нәрселерді Рисалей-Нұр арқылы сұрауы, ниет етуі әрине бұрыс болғандықтан бағзы пайдакүнем, бақталас адамдардың қызғаныш сезімін оятып оларды бізге қарсы шығарды деп ойлаймын. Сөйтіп, түп нұсқасы осыдан жиырма бес жыл бұрын жазылып соңғы сегіз жылда екі-ақ рет қолыма түскен, кейін қайтадан жоғалып кеткен «Бесінші Шуақ» рисалесі, бізден ұзақ бір жерден табылса да әлгі көре алмаушылықпен соны сылтау қылып әділет басқармасы бізден күдіктенуде. Дәл сол уақытта менің ойымша «Мифтах-ул Иман» кітабымды жаңа әріппен бастыру керек еді, бірақ орнына

менің рұқсатымсыз «Аят-ул Күбра» рисалесі бастырылып, бізге де бірнеше нұсқасын жіберген-ді. Оны өкімет естіп осы екі мәселе бір-біріне шатасып кеткендіктен бейне бір бұл әрекетіміз мәдениет заңдарына қайшы саналатын «Бесінші Шуақ» кітапшасын бастырды деп күдіктеніп, дереу дұшпандарымыз түймедейді түйедей қылып қастық ниетпен бізді мына абақтыға қамады. Дегенмен, Иләһи тағдыр, бізге пайдалы жағымен осында айдап алып келді. Бұрыңғы заманда кейбір кісілер өз еркімен қамалып нәпсісін тәрбиелеген болса, одан да сауаптырақ әрі ықылас сабағын беретін әрі расында түкке тұрмайтын дүниялық бос өмірден қол үздіру үшін бұл жолы тағы Юсуфтың медресесі мына абақтыға шақырды.

Дүнияқұмарлар үрейленіп жатса оларға айтарымыз: «Жетінші Шуақ» яғни "Аят-үл Күбра" рисалесі басынан соңына дейін имандылық туралы баяндайды, сендер қателестіңдер. Ал, өзіміз де таралуына тыйым салған және түп нұсқасы жиырма жыл бұрын жазылған «Бесінші Шуақ» болса, ол мүлдем басқа рисале. Оны бастырмақ түгіл біреуге көрсетуді де қаламайтынбыз. Бірақ, ол жерде жазылған нәрселердің бәрі дұрыс, ол біреумен ерегісіп дауласып жатқан жоқ.

Мейрамдарыңды тағы да құттықтай отырып, жүздеспегенімізге ренжімеңіздер. Біз шындығында әрдайым біргеміз. Әбәд жолында, мәңгілік сапарда да иншаллаһ достығымыз жалғаса бермек. Иманға қызмет кезінде тапқан мәңгі сауап, рухани кемелдік, адами қасиет пен қуаныш мына қазіргі шеккен уақытша азап пен уайым-қайғыны ұмыттырып жібереді деп ойлаймын. Бұ заманға дейін Рисалей-Нұр шәкірттеріндей қасиетті қызметті адал атқарып, бірақ аз қиналғандар болмаған.

Иә, жәннат арзан емес. Адамды, екі өмірдің шырқын бұзатын нағыз күпірден құтқару, мына заманда маңызы зор міндет. Аздап қиналғанға қарамастан ықыласты жоғалтпай, ынта жігермен, шүкір етіп, сабыр сақтауымыз керек. Бізді осы қызметке жұмсап жатқан Жаратушы Иеміз өте рахымды да хикмет иесі. Олай болса басымызға не келсе риза болып Аллаһтың мейріміне, хикметіне сеніп, шыдап бағуымыз керек.

Ержүрек бір бауырымыз "Аят-ул Күбра" кітабына қатысты мәселеде бүкіл жауапкершілікті өз мойнына алып, "Хизб-і Құран" мен "Хизб-і Нұрдан" және кітапты қолменен жазудан түскен мол сауапқа, ақыреттік абыройға өзінің толық лайық екенін дәлелдепті. Оның бұл батыл әрекеті мені қатты қуантып, көзіме жас келді. "Жетінші Шуақ" деп аталатын "Аят-үл Күбра" рисалесі келешекте бүкіл назарды аударып өзінің басымдығын, жеңісін әлі-ақ көрсетеді. Сондықтан, әлгі бауырымыздың уақытша қиналуы ақыры жақсылыққа айналып өзінің және отбасының жасаған қызметі еселеніп, шығын-төлемі қайтып, орнын толтырады деп ойлаймын, иншаллаһ. Бұдан да жарқын жеңіске қол жеткізеді, көресіңдер әлі. Солай болуын Аллаһтың рахымынан күтеміз.

Соңғы оқиға маған қатты әсер етті. Сендер үшін жанымды пида қылуға шын жүректен дайынмын. Бүгін соның шарасын қарастырып отырғанымда «Жәлжәлутия» дұғасын оқыдым. Қарасам, ол жерде Хазіреті Имам-ы Али (радиаллаһу анһ): "О, Аллаһ! Бізді аман сақта!" деп дұға етіпті. Иншаллаһ, сол дұғаның құрметіне аман-есен бұл бәледен құтыласыңдар.

Иә, Хазіреті Али (радиаллаһу анһ) өзінің «Жәлжәлутия» қасидасында екі түрлі жолмен Рисалей-Нұрдан хабар бергені секілді «Аят-ул Күбра» рисалесіне ишара ретінде:

құрметі үшін Хазіреті Али: сөзімен сол бәледен шәкірттерді құтқара гөр, оларды аман қыл!" деп, жалбарынады. Әлгі рисалені және оның қайнар бұлағын шапағатшы ретінде атын атаған. Иә, «Аят-үл Күбра» рисалесінің бастырылуымен болған пәлекет әлгі ғайби ишараны растап дәлме-дәл солай болды.

Һәм, сол қасидада Рисалей-Нұрдың маңызды кітаптарына ретретімен ишара етіп келеді де соңында бір парақта былай дейді:

Яғни: "Міне, Рисалей-Нұрдың ішіндегі сөздер мен әріптер. Біз оларға ишара қылдық. Сен сол әріп пен сөздердің ерекшеліктерін сана, сосын мағыналарына талдау жаса! Барлық қайыр мен сағадат, бақыт пен жақсылық сол арқылы тәмам болады!" дейді. Ол жерде «Әріптердің мағыналарына талдау жаса!» дегені, мағына білдірмейтін әріптерді емес, сөздерді яғни «Сөздер» атты рисале болуы ықтимал.

Азиз, адал бауырым Рәфет мырза!

Сенің ғалымға жарасатын сұрақтарың Рисалей-Нұрдың «Мектубат» атты кітаптың маңызы зор терең ақиқаттарының ашылуына себеп болғандықтан, сенің сауалдарыңа немқұрайлы қала алмаймын. Оның қысқа жауабы былай:

Ғазиз, адал бауырларым!

Жаңа бесін намазын оқыдым. Тәсбихат оқып жатқанда сендерді еске алдым. «Әркім өзін сондай-ақ, үйіндегі бала-шағасын ойлап қиналып жүр-ау!» дедім. Кенет мынадай бір ой келді: Бұрыңғы заманда ақыретін дүниясынан жоғары санайтындар қоғамдағы лас өмірден құтылу үшін және ақыретіне ықыласпен қам жасау үшін үңгірлерге кіріп, өзін қинап, осылайша нәпсісін тәрбиелеп, оқшау өмір сүрген деседі. Олар бұ заманда болса Рисалей-Нұр шәкірттері болар еді. Олай болса, әлбетте қазіргідей қысыл-таяң заманда ақыретін ойлайтындар мұндай тәрбиге он есе мұқтаж және он есе жоғары қасиетке ие болуға мүмкіндік бар және он есе жеңіл әрі рахат.

Азиз, мүбәрак бауырларым!

Көп-көп сәлем. Біздің елде ескіде арапа күні Ықылас сүресін мың рет оқитын әдет бар еді. Мен, қазір әуелі бес жүз, сосын арапа күні бес жүз оқимын. Қолынан келген адам бәрін бір күнде оқиды. Иә, мен сендермен көрісе алмайтыным және әрбіріңмен жеке-жеке сөйлесе алмайтыным рас. Дегенмен, жиі-жиі дұға еткен кезімде әрбіріңмен жеке атын атап тұрып сұхбат қыламын.

Ғазиз, адал бауырларым!

Мен, осы кезге дейін «Нұр» фабрикасы тобының ықыласты жандарынан екі хас шәкірт қамаудан босап еркіндікте жүр деп білуші едім. Шынымен де ол топ, алты-жеті жылдың ішінде табысты еңбек етіп, жүйрік қаламдарымен жазған кітаптары секілді өздерінің де қызметтері ешқашан тоқтамай қызмет етуде. Олардың орнына еңбек етіп амал дәптерлеріне сауаптар жаздыруда. Тіпті, «Хизб-у Нұрияның» жойқын күресі жалғасуда және ол маңызды жерлерге барып, өзін оқытуда. Демек, оны бастырған кісілер тынбастан жұмыс істеп, қызу еңбек етіп жатқан болып есептеледі. Мен, көп еңбек еткен, еңбекқор Хафыз Мұстафаны манағы кісі сияқты сыртта жүр, қамалған жоқ деп білетінмін, біреу: «ол да осында» деді. Мүмкін басқа Мұстафа болар деп өзімді жұбаттым.

Ғазиз бауырларым!

Мен бүгін таңертең тәсбихатта Хафыз Тәуфиқты ойлап жаным ашыды. Осымен екі рет үстінен іс қозғалып қиналып жатыр. Кенет мұндай бір ой келді: "Оны құттықта! Ол, өзіне пайдасы жоқ сақтық жасаймын деп, Рисалей-Нұрдағы жоғары мәртебесінен, үлкен үлесінен құр қалуы мүмкін еді. Бірақ, қызметінің киелілігі, ұлылығы оны тағы да осы зор табысы зор үлкен үлеске қосып, мол сауапқа бөледі. Азғана әрі уақытша қиналғанға бола мұндай рухани абырой мен табыстан айырылмағаны жөн.

Иә, бауырларым! Бәрі де өтіп кетеді. Өткен соң егер ол нәпсіге жағымды, ләззат болса босқа өтіп өкіндіреді. Ал, егер қиыншылық мен азапты болса, дүния жағынан һәм ақырет жағынан пайдалы һәм, мұндай киелі қызмет үшін болса тәтті пайдалары бар. Ол пайда үшін әлгіндей қиыншылықтар түк емес. Араларыңда бір адамнан басқа ең қарт, жасы үлкені және көп қиыншылық шеккен мен шығармын. Ант етейін, сабыр сақтап, шыдап шүкір етіп келемін, халіме ризамын. Жалпы, қиыншылыққа сабыр сақтап шүкір ету ондағы сауап үшін, ақырет пен дүниялық пайдасы үшін емес пе?!

Азиз бауырларым!

"Миуа" рисалесіндегі мәселелердің кемелденіп, пісіп жетілуіне жол бермеген кедергілер азаюда, иншаллаһ, ол мәселелер қайта жалғасып, толықтырылады деп ойлаймын. Ол кедергілер не десеңдер, біреуі ауа-райының қолайсыз күрт суып кетуі. Екінші кедергі оның қуаттылығын білген масондар, үрейленіп қорқуы яғни оған қарсы шара қолдануы. Мен, осы басымызға келген қиыншылыққа тағдыр жағынан қараймын. Сонда қиыншылық рахымшылыққа айналып кетеді. Рас, Рисалей-Нұрдың "Тағдыр" рисалесінде баяндалғанындай, әр оқиғаның екі себебі болады, біреуі сыртқы, біреуі негізгі. Сыртқы себепке қарап адамдар алданады, көбіне қателесіп зұлымдық жасайды.

Екінші негізгі себебі, ол ақиқат. Тағдыр соған қарай үкім береді. Бір оқиғада адамдар зұлымдық етсе де Аллаһ әділдік жасайды. Мысалы, біреу ұрлық істемесе де жала жабылып абақтыға қамалады. Бірақ, оның құпия, жұрт білмейтін қылмысы болатын, тағдыр соған қарап қамауға үкім берді. Сол секілді осы мәселеде де солай. Алмаздарды

шыны-әйнектерден айырып, адал да жанкешті азаматтарды күдікшіл, солқылдақ, тұрақсыздардан және ықыласты таза жандарды тәкаппар, менменшілдікті тастамаған кісілерден ажырату үшін бұл емтиханға кірдік, мұның екі себебі бар:

Біріншісі; Ықыласты түрде мықты ауызбіршілікпен дінге зор қызмет етілді. Әрине дүнияқұмарларға, саясатшылдарға бұл жақпады. Адами зұлымдық осыны көрді де тиісті.

Екіншіден; Әрқайсымыз жеке-жеке осы киелі қызметке шынайы ықыласпен ынтымақ құрып соған лайық болуымыз керек еді. Өкінішке орай олай болмады, Иләһи тағдыр соған қарап жазаға тартты. Енді, Иләһи тағдыр өте әділ түрде бізге мол мейірімін төгіп отыр. Ол не десеңдер, бір-біріне ынтық, қатты жақсы көретін бауырларды бір жерге жинады. Олардың шеккен қиыншылықтарын ғибадатқа, шығындарын садақаға айналдырды. Жазған рисалелеріне көпшіліктің назарын аударды және дүниялық мал-мүлік, бала-шаға, рахаттың бәрі уақытша әрі баянсыз екенін, бір күні бәрін тастап қабірге кіретіндіктен соларға бола ақыретін бұзбау керектігін және бізді сабырға, төзімділікке үйрету үшін әрі келешек иманды ұрпаққа ерлік тұрғысынан үлгі, тіпті олардың имамы қылу секілді, көптеген жақтан Аллаһтың мейірімділігі боп саналады. Алайда, бір нәрсе мені ойландырады. Қалайша, адамның бір саусағы жарақат алса, көз, ақыл, жүрек секілді сезімдер міндеттерін тастап әлгі ағзамен шұғылданып кетеді. Дәл сол секілді мұншалықты ауыр, қиындыққа ұшыраған өміріміз жарақат алғандықтан жүрек пен рухты өзіне аударатыны белгілі. Тіпті, дүнияны ұмыту, тәркі ету керек болған бір уақытта әлгі сезім мені масондардың жиналатын жеріне апарып оларды мықтап тұрып сыбағаным бар. Аллаһ Тағала сол ғапылдық халімді кәпірлермен пікіри күрес деп қабылдар деп өзімді жұбатып қоямын.

Рисалей-Нұрдың аса қадірменді мұғалім шәкірті Хафыз Мехметтің бауыры Али Гүл сәлем жолдаған екен, алейкумассалам. Мен оған және барлық жерлестеріме және Сауа ауылының тұрғындарына және өлі әруақтарына мыңдаған дұғай-сәлем жолдадым.

Азиз, адал бауырларым!

Сендердің табандылықтарың мен мәрттіктерің масондар мен мұнапықтардың жоспарын тас-талқан қылды.

Иә, бауырларым жасыратыны жоқ, әлгі діннен безгендер РисалейНұрды, оның шәкірттерін тариқатпен шатастырды білем. Әсіресе, Нақшибәнди тариқатына ұқсатып оларға жасаған айла-қулықтарын бізге де пайдаланып, арамызға іріткі тастап, жамағатты таратып, жоқ қылу ойымен осы соңғы шабуылын жасаған еді.

Олар не істеді дейсіздер ғой; әуелі жамағаттағы адамдарды қорқытады, үрей беріп сосын, ұстанған жолдың кемшіліктерін, бұрыс жақтарын көрсетеді.

Екіншіден; Сол жолдың белсенді жандардың, ортасында жүрген кісілердің айыптарын ашып жұртқа паш етеді.

Үшіншіден; Материализм философиясының және мәдениеттің нәпсі қоздырар азғындықтарымен, басты айналдыратын улы тәтті ләззаттарымен жамағаттың шырқын бұзады. Сөйтіп өзара ауызбіршілік пен ынтымақты азайту және ұстаздарына қиянат жасап оны төмендету, әшкерелеу және ұстанған жолдарын пән мен ғылым арқылы, философияның кейбір заңдарымен теріске шығару, міне осы секілді жымысқы әрекеттерімен Нақшибәнди, басқа да тариқатшыларға қолданған қару-тәсілмен бізге де шабуыл жасады. Бірақ алданды. Өйткені, Рисалей-Нұрдың негізі, оның мызғымас ұстаным-ережелері былай: Шынайы ықыласқа қол жеткізу, менмендікті тастау және қиыншылықтың ішінен рахымшылықты табу, қайғыдан бақи ләззат сезініп, соны іздеу және фәни харам ләззаттың өзінен ащы өкініш пен қайғыны көру және иманның бұл дүнияның өзінде шексіз ләззат пен рахатқа бөлейтін құнды нәрсе екенін, сондай-ақ, нұр рисалелері ешбір философияның қолы жетпеген мағыналарды, терең ақиқаттарды дәріс беріп үйрету, міне сондықтан, олардың сұм жоспарлары жүзеге аспай қалды, иншаллаһ. Және «Рисалей-Нұрды» тариқатпен салыстыруға болмайды, ол мүлдем басқа!" деп олардың үнін өшіреді.

Қызық оқиға: Бүгін таңертең жанымдағы жандарма бөлмесінен біреуі шақырады. Терезеге шығып қарасам: «Біздің есігіміз өздігінен құлыптанып қалды, аша алмай әуре болып жатырмыз!» дейді. Мен оларға: "Бұл сендерге ишара-белгі! Сендердің күзетіп, қамап ұстап отырған адамдардың ішінде өздерің секілді жазықсыз жандар бар!".

Тіпті бұлар, он жыл бойы көріспеген бауырыммен бір минут сөйлесе қойып едім, соған бола маған қиянат жасап, басқа сылтаумен сыртқы есігіміздің екіншісін де жауып тастады. Мен де оларға соны ескертіп: «Соның жазасы ретінде сендердің де есіктерің жабылып қалды!» дедім.

Азиз, адал бауырларым!

Сендерге кешегі жазған қызық оқиғаның үш нәзіктігін баяндап берейін.

Біріншісі; Болашақта келетін мүбәрак жамағаттың мағынауи тұлғасының бір уәкілі болатындықтан және сол, мағынауи тұлғаның арқасында, соның берекетімен деуге болады жабық есік өздігінен ашылып кеткені еді. Сондай-ақ, әлгі жүзеге асып құралып қойған мүбәрак топтың бір уәкілі он жылдан соң менімен жарты минут сөйлескені үшін тиісіп, менің ашуымды келтірді. Мен ашуланып: "Есіктері жабылып қалғыр!" деп қайта-қайта айтқан болатынмын. Дәл сол күннің ертеңіне - әдеттен тыс - күзетшілердің есігі өздігінен жабылып, құлыптанып қалды. Сөйтіп екі сағат бойы әуре сарсаңға түсті.

Екіншісі: Мен бір қағазға былай деп жазып прокурорға жібердім: «Мені жалғыз адамдық камераға қамап тастады. Ешкіммен сөйлестірмейді. Сөйлестірсе де мен мына қалада ешкімді танымаймын. Бұл жердің әкімдігі...тағысын тағы..» Оны оқыған айыптаушы: «Ол шынымен жалғыз адамдық камерада ма?» деп сұрапты. Түрме бастығы: «Жоқ!» дегесін, екеуі әлгі жазбама наразылық білдіріпті. Дәл сол күні, сәл қияли, алыстан туыс бір кісі келіп менімен жарты минут сөйлескен болатын, соған бола «ешқандай да жалғыз емес!» деп, жалған ақпарат беріпті. Маған жасаған наразылықтары осылайша әшкере болды.

Үшіншісі: Көрші камерадағы тентек бозбалалардың айқайшулары есік жақтан менің мазамды алатын еді. Дегенмен қатты мазаламайтын. Сол күні дәл сол есікті бір сылтаумен бекітіп тастады. Бір жағынан жағымсыз иіс басымды ауыртса, бір жағынан тентектердің есік жақтан дауыстары жағымсыз әсер етіп, зияны тиген болатын. Мен тағы да: «Есіктері жабылып қалғыр! Неге бұлай істеді екен!» дедім. Дәл сол күні таңертең манағы оқиға болды.

Бауырларым! Сендердің жаңа әріппен жазған екі мәселе шынымен жақсы әсер етті. Енді бірінші, екінші, үшінші мәселелер де жазылса жақсы болар еді. Бірақ, Хүсрев, Тахири сынды қаламы Құран жазуға, Құран әріптеріне арналған кісілердің ол іске араласуы қалай болады екен деп ойладым. Басқалар жазса дұрысырақ болар еді.

Ғазиз бауырларым!

Бір жылдан бері біршама яғни бір дорба макарон мен күрішті пайдаланып жүргенмін. Оның зор берекеті болғанына шүбәм қалмады. Тағы да пісіріп пайдаланайын десем сендер маған тамақ істетпейсіңдер. Олай болса оны сендерге тәбәрік ретінде, әрі берекелі кәде ретінде тарту еттім. Бірде сол макаронның таңғажайып берекетін көрдім. Пісіріп алып кептіріп қойғанымда бір түйірі бастапқысынан он есе ұлғайып кететін. Мұны мен де, басқалар да көрген-ді.

Ғазиз бауырларым!

Кеше түнде дұға кітаптарымды оқып отырғанымда даусым кезекші күзетшілерге де, басқаларға да естіліп жатты. Мұндай ой келді: «Апырм-ай, бұлай дауыстап оқу сауабына зиян келтірмей ме екен?» Мұны уайымдаған кезімде Хүжжат-ул Ислам, Имам-ы Ғазалидың мәшһүр сөзі есіме түсті. Ол былай деген екен: «Кейде дауыстап жария оқу іштей, құпия оқудан абзалырақ!» Яғни, дауыстап оқыса басқалар да пайдаланады не болмаса еліктейді немесе ғапылдықтан оянады. Егер, адасып жүрген, азғын пасық болса қарсы алдында Ислам дінінің мұндай белгі-нышанын көргенде діннің үстемдігін сезіп, сөзсіз жағымды әсер етеді. Әсіресе, мына заманда ықылас дәрісін алғандарда рия, мақтангершілік, жасандылық болмайды деп ойлаймын. Шарттары орындалып жатса жамағат сауабы артып, көбеюі бек мүмкін деп көңілім орнына түсті.

Екі күн бұрын соттағы Қазы шақырып жатқанда, мен бауырларымды қалай ақтап аламын деп ойлаған сәтте Имам-ы Ғазалидің «Хизб-үл Мағсун» кітабын ашып едім мына аяттар шықты:

Ғазиз, адал бауырларым!

Мен, осының алдындағы және соңғы Юсуф медресесінде қатты қыспаққа түсіп ауыр емтихан болған кезімізде табынды да қайсар және аузы күйсе дағы шәкірттіктен бас тартпаған және мұнша соққыларда рухани күшінен айырылмаған жандарды «әһл-і ақиқат» яғни көзі ашық, көкірегі ояу жандар жоғары бағалап түсінеді, болашақ ұрпақ дән риза болып қадірлейтін болады. Сонымен қатар көктегі періштелер де, руханилер де риза болып қошеметтейтін болады, деп ойлаймын. Дегенмен, араларыңда науқас, осал әрі жағдайы төмен пақыркедейлер болғандықтан материалдық қыспақ та жоқ емес, баршылық. Мұндайда, әрқайсымыз бір-бірімізге жұбаныш сыйлап, жақсы мінезқұлық пен сабырда үлгі көрсетіп, өзара ауызбіршілік сақтап, бірбірімізді еркелетіп қамқор болуымыз керек. Дәрістерімізді пысықтап, талқылап және ұшқыр ойлы тыңдарман әрі елгезек болып, білмегенін сұрап, осылайша жақсы қасиеттердің бір-бірімізге жұғуына жағдай жасайық, иншаллаһ. Сонда мұндай тәнге қатысты қиыншылықтар кетіп қалады, деп ойлаймын. Осыны ойлағанда, жанымнан да жақсы көретін сендер жайлы жұбаныш табамын.

Жүз жиырма жасқа толған Мәуләна Халидтің (қуддусу сиррух) шапанын сендерге бір күні жібермек ойым бар. Ол кісі маған шапанын жапқаны секілді мен де оны сол кісінің атынан сендердің әрқайсыңа тәбәрік ретінде кигізгім келеді. Қалаған уақыттарыңда сендерге жіберемін.

Абақтыға жаңа келгенімде шешек ауруынан сақтандыру деп маған ине еккен болатын. Содан қолым ісініп, ол бойымды жайлап жатқызбайды, дәрет алуға қиындық туғызуда. Апырм-ай, тек менің денем егуге келмей ме, әлде басқа мағынасы бар ма, оны біле алмадым. Бұдан жиырма жыл бұрын да Анкарада еккен болатын, сол жер әлі күнге дейін анда-санда сыздап мазамды алады. Бұл жолғысы да солай болмасын деп қорықтым, сендерде қалай?

Ғазиз, адал бауырларым!

Иләһи тағдырдың әділдігі ғой, бізді Денизлинің Юсуф медресесіне әкеп тапсырды. Мұның хикметі, Рисалей-Нұрға, оның шәкірттеріне барлық жер сондай-ақ, қамаудағылар, жалпы халық, тіпті мемлекеттік қызметкерлер, әділет басқармасы өте мұқтаж болғаны ғой. Сондықтан, біз осы иман міндетін атқару және ақыреттік қызмет ету үшін мына қиындау емтиханға кірдік. Иә, біз келгенде жиырма-отыз адамның бір-екеуі ғана намазын толық оқитын болса, Рисалей-Нұр шәкірттерінен кейін қырық-елу адам жаппай намазын толық оқи бастады. Бұл шәкірттердің я халімен яки ісімен берілген дәрістің нәтижесі, тәрбиесі. Сол үшін біздің қиналысымыз, шеккен азабымыз түк те емес, тіпті қуанарлық жағдай. Нұр шәкірттері ісәрекетімен мұндай дәріс бергені секілді, жүректеріндегі қуатты ақиқи имандарымен де бұл жердегі мүмин жандарды құтқарып, кәпірлердің күдік-күмәндарынан сақтап және қиыншылыққа шыдауды үйретуде. Олардың болаттай мықты қорған болуын Аллаһтың рахымы мен инаетінен үміттене тілейміз.

Бұл жерде мына адасқандардың бізді сөйлетпей, басқалармен араластырмай қоюы түк емес, еш зияны жоқ. «Хал тілі қал тілінен әлдеқайда әсерлі» яғни хал-жағдай кейде сөзбен айтқаннан анағұрлым жақсы әсер етеді дейді. Жалпы абақтыға қамау тәрбие үшін емес пе?! Олай болса олар халықты жақсы көретіні рас болса қамауда отырғандарды Рисалей-Нұрдың шәкірттерімен кездестірсін. Сонда бір айда тіпті бір күнде бір жылдық тәрбие алып шығады. Осылайша қылмыскерлер халыққа, отанға әрі өзіне, ақыретіне пайдалы жан болып, түрмеден шыққанда жақсы азамат болып оралады. РисалейНұрдың «Жастар шырағы» кітабы болғанда көп пайдасы болар еді. Иншаллаһ бір күні келер!..

Ғазиз, адал бауырларым!

Бүгін, менің үлкен ағам, марқұм Молла Абдуллаһ пен Хазіреті Зияддин туралы өздерің білетін арамызда болған әңгімені еске алдым. Сосын сендер еске түстіңдер. Көкейіме мұндай бір ой келді: Егер ғайып пердесі ашылса мына аласапыран заманда табандылық танытып, мұндай күйдіргі күйге төзімді, қажымайтын қайратты, ыстық ықыласты мына діндар, шынайы мұсылмандардың

әрқайсысы әулие тіпті "құтұб" болып шықса менің оларға деген қазіргі көзқарасым, құрметім арта қоймас. Ал егер олардың әрбірі жәй қарапайым болып шықса да құрметім азайып, өзгере қоймас. Өйткені, мұндай қысыл-таяң кезеңде иман құтқару қызметі бәрінен де жоғары. Жеке адамдық артықшылығына мән беріп, әсірелеп тым қасиетті санау мына аласапыран заманда, мұндай аумалы-төкпелі кезеңде құрметке зияны тиіп сыйластығы, сүйіспеншілігі азаяды. Әлгі, құрметті адам да олардың назарында өзінің мәртебесін, беделін сақтау үшін жасанды әрекет етіп, көтере алмайтын жүкті мойнына алуға, ықыласты болуға өзін мәжбүр сезінеді. Міне, Құдайға сансыз шүкір, біз ондай болымсыз "тәкәллуфтерге" яғни қолынан келмейтін істі мойнына алып өзін-өзі қинауға мәжбүр болып жатқанымыз жоқ.

Ғазиз, адал бауырларым!

Сендерді қасиетті он күн басталуына байланысты шын жүректен құттықтаймын. Біздің мағынауи серіктестік үлкен табыстарға жететініне дұға етіп, Аллаһтың рахымынан үмітіміз зор. Бүгін түсімде сендердің қастарыңа барып, имам болып намаз оқытайын деп жатқанда оянып кеттім. Менің тәжірибем бойынша түсті жорып, мәнісі ашылар кезде "Сауа" және "Хома" ауылынан батыр екі жігіт баршаңыздың атынан жорылған түстің мәнісін растау үшін қасыма келді. Мен де оны баршаңыздың атына қабылдап, сендерді көргендей қуанып қалдым.

Бауырларым! Бұл жағдай жақтастарға да мемлекеттік қызметкерлерге де болымсыз әсер етіп, Рисалей-Нұрдан шегіншектеуіне, қашуына себеп болғаны рас. Бірақ, бізге қарсылас жандардың және діндар кісілердің сондай-ақ, бізді тексеруші ресми қызметкерлердің назарын аударып, қызығушылық оятуда. Уайымдамаңдар! Бұл Нұрлар әлі-ақ жарқылдап, нұрын шашатын болады.

{(Сілтеме): Уа, бауырым! Назар аударыңыз! Денизли соты болған кезде бүкіл ел сырттай ұстазға қарсы және сот нұршылар өлім жазасына кесілсін деген үкім шығарған-ды. Соның өзінде ұстаз: "Уайымдамаңдар! Бауырларым, осы нұрлар әлі-ақ Күндей жарқырап жайылатын болады!" - деген.тМіне, бұл сөзі қалай жүзеге асты. Неткен көрегендік десейші!

Шәкірттері}

Сабридің айтқанындай және оның мағына шығарып жорығанындай және "Аср" сүресінің меңзегеніндей «Рисалей-Нұр Анадолу елінің » Джуди" тауына тоқтаған Нұхтың кемесі секілді пәлекеттен аман болуына және Спарта мен Қастамону қалаларының аспани, табиғи апаттардан құтылуына себеп болады" депті. РисалейНұрға тиіспесін! Әйтпесе, төніп тұрған апаттар келетінін ескеріп есін жисын! Осы апаттан біраз ғана бұрын осы сөздерді мен қайталап жатыр едім және сендерге сол хатты жіберген болатынмын. Енді міне, суыт хабар келді. Қастамону қаласы мен жақын аймақтарда Рисалей-Нұрды аза тұтқандай сұмдық зілзәлә болыпты. Иншаллаһ, мұқтаждар қайтадан Рисалей-Нұрға қауышар. Қауышар де күлім қағып, бұрыңғыдай шүкір етер.

Сендерге екі күн бұрын тапқан аса қымбат табысымызды жазған болатынмын. Хаттың екінші бөлімінде "жүздеген тілмен дұға етіп, сондай-ақ тәсбихат..." тағысын тағы деген едім. Қарасам кейбір сөздер нұқсан қалыпты. Дұрысы былай: "Әрқайсымыз дәрежесіне қарай жүздеген тілмен...." деп әрмен қарай жалғаса бермек.

Ғазиз бауырларым!

Ғазиз бауырларым!

Менің ойымша, нағыз және ең соңғы ақталуымыз осы Денизли түрмесінде жазылған түрменің жемісі деуге болатын "Миуа" рисалесі болса керек. Олай дейтінім, бос уайымға беріліп, бізден

үрейленіп бір жылдан бері бізге қарсы құрған жоспарлары мынау болатын: «Тариқатшылық, астыртын ұйым, сыртқы ағымдармен байланыс, солардың қол шоқпары, діни сезімді пайдаланып оны саясатқа құрал қылу, республика болуға қарсы әрекет, билікті құлату, елдің тыныштығын алып, қауіп төндіру»; міне осы секілді негізі жоқ сылтаулармен бізге тиіскен болатын.

Хақ Тағалаға сансыз шүкір, олардың жоспарын іске асырмай тастады. Олар ауқымды түрде, жүздеген шәкірттерді тұтқындап, жүздеген рисалелерді тексеріп он сегіз жыл бойғы хаттар мен кітаптарды зерттеп еді, ақырында имани уа Құрани ақиқаттардан басқа ештеңе таба алмады. Сұм жоспарларын жасыру үшін түкке тұрмайтын болмашы сылтау-себептер іздей бастады. Дегенмен, үкіметте істейтін кейбір шенеуліктерді алдатып бізге қарсы қойып, сондай сұмдық, астыртын діннен безген ұйым соңғы кезде тікелей кәпірлік үшін, Құдайдан бездіру мақсатымен бізге қастандық жасауы мүмкін. Соған қарсы қолымызда Күндей жарқын, еш күмән қалдырмайтын, таудай берік, мызғымас "Миуа" рисалесі бар. Иншаллаһ, оларға тегеурінді тосқауыл болып біздің ақтаушымыз болар. Бұл, олардың аузына құм құятын кітап деп ойлаймын.

Бауырларым!

Тұрып жатқан мекендерің тар екені рас, бірақ көңілдерің кең болғандықтан мазаланатындай әсер ете қоймас. Һәм, біздің жайымыздан қарағанда әлдеқайда дербес, еркінсіңдер.

Біліп жүріңдер, біздің негізгі қуатымыз, тірегіміз ауызбіршілік, ынтымақ. Байқаңдар, мазасыз кезде адам ашушаң келеді. Бір-бірлеріңді кінәламаңдар! Тағдырға, Аллаһтың бұйырғанына наразылық болып табылатын шағымдану және «Олай болмағанда бұлай болмас еді!» деп өзара ренжіспеңдер. Менің түсінгенім, бұлардың бәлесінен құтылу мүмкін емес еді, біз не істесек те олар бәрібір тиісетін еді. Енді, сабыр сақтап, шүкір етіп, болған нәрсеге болаттай бол демекші, қазаға риза, тағдырға тәсілім керек. Сөйтіп, Аллаһтан инает-медет келгенше аз уақытта, аз ғана амалмен қыруар сауап жинап, игі амал жасаған болуымыз керек. Ол жердегі бауырларымыздың амансаулығына дұға етеміз.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бұл дүнияның өмірі тез өтетіндіктен әрі өкіндіріп кететіндіктен, фәни, кейде бос, түкке тұрмайтын қызықтарына және аяқталу, қоштасу соқпақтарына күшті демеу, мықты жұбаныш беретін нәрсе адал достармен жолығып жүздесу. Иә, кейде бір түйір досын бірекі сағатқа көру үшін жиырма күндік сапар шегіп, жүз лирасын жұмсайды. Ендеше, мына аласапыран, доссыз заманда ақ ниетті адал қырық-елу доспен бір жерде бір-екі ай бойы бірге болу және Құдай үшін сұхбат қылып толыққанды жұбаныш тауып әрі оларды жұбату мүмкіндігі туып отыр. Сол үшін басқа түскен мұндай машақат пен шығын әлбетте түк емес, мәнісі жоқ деп ойлаймын. Мен, сендерді он жылдан бері көрмегендіктен бұл жердегі бауырларымның тек біреуін көру үшін осы қиыншылыққа көнер едім. Шағым айту, тағдырды мінеу, ал шүкір ету болса тағдырға көну боп табылады.

Ант етейін, дәл қазір ажалым келіп өліп кетсем еш уайымдамай, рахат, алаңсыз кете беремін. Неге десеңіздер, араларыңда қуатты, табанды әрі жас көптеген Саидтарды көріп отырмын. Олар мына байғұс, қарт, ауру, әлжуаз Саидтан анағұрлым Рисалей-Нұрға ие болып, орынбасар, ізбасар болатынына сенімдімін. Назиф бауырымның хатында есімдері жазулы және рухани қуат беріп жүретін жігіттерге дән риза болып, көңілім бір жасап қалды. Негізінде мен олардың солай болатынын сезген едім. Хақ тағала оларға сәттілік және басқа бауырларға үлгі болуын нәсіп етсін, әмин!

Ғазиз, адал бауырларым!

Сендер Рисалей-Нұрға ақырет үшін, ғибадат ниетімен, сауап және иман үшін жақын болдыңдар. Олай болса, әлбетте мұндай қиын шарттарда әрбір сағаты жиырма сағат ғибадатқа пара-пар және ол жиырма сағат болса Құран мен Иман қызметінде рухани күреске жұмсалған болып есептелетіндіктен жүз сағатқа пара-пар, ал жүз сағат болса осындай әрбірі жүз адамға татитын нағыз мұжахит, ержүрек қаһарман бауырлармен бірге өткізу, олармен серттесіп достасу, оларды қуаттап және олардан қуат алу, сондай-ақ, жұбатып әрі өзі жұбану, қол ұстасып киелі қызметте аяқты нық басып табанды

түрде күресті жалғастыру және бір-бірінің жақсы мінездерінен пайдалану, осылайша «Зәхра» медресесіне шәкірттікке лайық болу үшін ұйымдастырылған емтиханда яғни мына Юсүф медресесі деп аталатын абақтыда өзінің несібесін, тағдырда жазылған ризығын жеу және сөйтіп сауап жинау; міне осындай хикметтер үшін біз осы жерге келдік, оған шүкір етуіміз керек. Барлық қиыншылықтарға жоғарыда аталған пайдаларды ойлап, сабыр сақтап, шыдап бағуымыз керек.

Бауырларым!

Мен, темірдей мықты, болаттай берік Спартаның және сол аймақтың жігіттері сияқты жау жүрек қаһармандар (Хусрев, Хафыз Али сынды) Қастамону жақтан да шығуын шын жүректен қалап, армандаушы едім. Құдайға сансыз шүкір, Қастамону аумағы менің үмітімді толық ақтады. Бізге көмекке бірнеше батыр жігіттер келді. Жадымда әрдайым сақтаулы бірақ, аттарын атай алмайтын қастарыңдағы бауырларыма жеке-жеке сәлем, аман-саулықтарына дұға етемін.

Ғазиз, адал, табанды да қайсар бауырларым!

Сендерді мұңайту немесе бір шара іздеу үшін емес, тек дұғаларыңды және ортақ сауап қазаннан көптеу үлес алуым үшін және сендердің де суыққандылық сақтап, сақ әрі сабырлы болуларың үшін әрі ынтымақбірліктерің бұзылмай қарай қарқынды түрде жалғастыра беру үшін бір халімді баяндап берейін:

Бұл жерде бір күндегі шеккен азабымды Ескішәһирде бір айда шекпеген шығармын. Сұмдық, ойы арам масондар ынсапсыз бір масонды маған айдап салып басыма бәле болды. Мақсаттары мені қатты ашуландырып шамадан тыс азаптауына: «Жетер, енді!» деп төзімімді тауысу. Сосын, соны сылтау қылып өздерінің зұлымдықтарына желеу етіп айла-сұмдықтарын сонымен жасырғысы келеді. Таңғажайыбы, Аллаһтың жарылқауымен мен соның бәріне шүкір әрі сабыр етіп келемін және солай жалғастыруға бел будым. Біз тағдырға көнген жандармыз.

Ғазиз бауырларым!

Әуелі және соңғы айтар кеңесіміз: Өзара ынтымақ пен ауызбіршілікті сақтаңдар! Менмендік, тәкаппарлық, бақталастық, бәсекеден аулақ болыңдар! Суыққандылық, күйіп-піспеу сонымен қатар сақтық керек.

Ғазиз, адал бауырларым!

Прокурордың соңғы айыптамасынан түсінгенім; кейбір министрлерді алдатып бізге қарсы айдап салушы діннен безгендердің жоспары іске аспай, жала екені әшкере болды. Енді, онысын жасыру үшін сылтау ретінде бізді «астыртын ұйым» деп қаралағысы келеді. Сондықтан болар, мені ешкіммен кездестірмей отыр. Олардың ойынша менімен жолықса дереу бізге жақтасып кететіндей. Тіпті, үлкен қызметкерлер де үркіп аулақ жүретін болыпты. Кейбірі бастыққа жағыну үшін маған қиындық туғызуға тырысады. Мен, өзімнің шағымнамамның соңғы бетіне төмендегі жазбаны оқып берейін дедім, бірақ бір ой кедергі болды.

Иә, біздің ұйым екеніміз рас! Біздің ұйымның мүшелері кім десеңдер, олардың саны әрбір ғасырда үш жүз миллионнан асатын, күнде бес рет сол киелі ұйымның ережелерін қатаң сақтап толық мойынсұна өздерінің адалдығын, өмірінің соңына шейін қызмет ететінін дәлелдейтін және деген қасиетті жарлыққа сай бір-біріне жәрдем етіп, дұға-тілектерімен, тапқан сауаптарын бөлісіп отыратын ұйым.

Міне, біз осындай киелі де алып ұйымның мүшесіміз. Біздің өзіндік міндетіміз бар. Ол - Құранның имани ақиқаттарын тұщымды етіп иманды жандарға жеткізу, түсіндіру. Оларды және өзімізді мәңгі жоқ болу, өмір бақи қамалу дейтін бәледен құтқару. Одан өзге дүниялық, саяси және іріткі салатын ұйымдармен еш байланысымыз жоқ, ешбірін танымаймыз олай өзімізді төмендетпейміз.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бүгін таңертең бәріңді ойлап жаным ашыды. Кенет, есіме «Дерт пен Дауа» рисалесі түсіп көңілім жәй тапты.

Иә, мына басымызға келген бәле қоғамдық ауру-сырқат тәрізді. Әлгі рисаледегі имани дауаларды мұның да ем-шарасы. Әсіресе, Ерзурумдағы мүбарак науқасқа айтылғанындай, осы сәттен алдында болған бүкіл бәлелер мен қиыншылықтардың уайымы кетіп сауабы, жақсылығы қалды, һәм дүниялық һәм, ақыреттік һәм имани уә Құрани пайдаларын тастап өте шықты. Демек, өткінші бір пәлекет мәңгі және көптеген нығметтерге, жақсылықтарға айналды деген сөз. Келешек болса әзірге болған жоқ. Сондықтан ол кезде болатын бәле де қазір жоқ деген сөз. Оны уайымдап, жоқ бәлеге қиналу, әрине Аллаһтың рахымына шәк келтіру, тағдырға көнбеу болып саналады.

Екіншіден; Қазіргі таңда жер жүзінде адамзаттың басым көпшілігі я рухымен я тәнімен қиналып жүргені рас. Біздің душар болған бәлеміз оларға қарағанда өте жеңіл әрі табысты. Біздің қиыншылықтың көңілге, рухқа қатысты жақтары бар. Ол имани ләззат береді, аманшылыққа, ден-саулыққа қауыштыратын ләззаттары бар.

Үшіншіден; Мына аласапыран заманда осылай бір абақтыға қамалмағанымызда күдікшіл тыңшылар ізімізді аңдып бұл жағдайдан да бетер ауыр жағдайға салар еді және оларға жағымпаздану, жасанды әрекеттер жасау секілді бәлелерге ұшырар едік.

Төртіншіден; Мұндай қыс кезінде яғни я жұмыс жоқ әрі аяз әрі рухани жүдеу кезде «Медресет-үз Зәхраның» дәрісханасы боп саналатын мына Юсуфи медреседе ет бауырынан жақын, мейірімді, адал дос, ұстаз яки жетекші ақыреттік бауырлар табу, олармен аз шығынға жолығу, өзара танысып олардың жеке қасиеттерінен пайдалану және жылтырақ нәрселердің өзара шағылысуы секілді олардың нұрлы ерекшеліктерінен, рухани күштерінен, көтеріңкі көңілдерінен, жұбаныш беретін артықшылықтарынан қуат алу;

міне осы тұрғыдан алғанда бұл бәле бәле емес. Бұл жағдай тек инаеттің бет пердесі, Иләһи жарылқау екені байқалады. Иә, осы құпия Иләһи жарылқаудың бір шуағы ғой, бұл жерге түскен РисалейНұр шәкірттеріне жаппай «Хожалар» деп ат қойыпты. Бұлай атаудың астарында нәзік мағына жатыр. Демек, бұл абақты медресеге айналғаны секілді Рисалей-Нұр шәкірттері де әрбірі ұстаз, мұғалім және басқа жердегі түрмелер де мұндай "хожалардың" саясында иншаллаһ әрқайсысы мектеп, медресеге айналмақ.

Бауырларым!

Ғазиз, адал бауырларым!

Мен сендермен жүздесіп, көрісе алмай жүргенім рас. Бірақ, сендерге жақын, бір ғимаратта болғаныма қуаныштымын, Құдайға шүкір. Кейде еріксіз түрде жасалуы қажет шараларды сендерге ескертіп отырамын. Атап айтсам, көрші камераға масондар бір суайт, өтірікші әрі тыңшы бір адам жіберіпті. Жалпы бұзу оңай болғандықтан - әсіресе, мұндай жастарды - әлгі оңбаған менің мазамды алды әрі осы жердегі жастарды бұзақылыққа үйретті. Бұдан түсінгенім, сендердің қылмыскерлерді тәрбиелеп, жөнге салып жүргендеріңді біліп, енді әлгі, діннен безгендер кедергі болып, жолдан тайдыруға тырысады. Олай болса сендер өте сақ әрі мүмкін болғанынша бұрыннан отырған жігіттермен ренжіспей, ренжітпей, екіге бөлініп жік-жік болуға жол бермеңдер! Суыққандылық танытып, шыдап бағыңдар! Қолдан келгенше біздің бауырлар өзара ынтымақты сақтап, ауызбіршілікті кішіпейілділікпен нығайтып, менмендікті тастау қажет тіпті, шарт. Менің мұндай дүниялық істермен шұғылдануым мазамды алатынын білесіңдер. Сендердің парасаттарыңа сенемін. Мен мәжбүр болмасам мұндай нәрселермен шұғылданбасам деп едім.

Бауырларым!

Не болары белгісіз болғандықтан бүгін таңертең көкейге келген бір мәселені баяндауға тура келіп тұр. Біздің Құраннан алған ақиқаттарымыз Күн секілді айқын, күндізгідей жап-жарық әрі ешқандай күмән туғызбайтын анық екеніне дәлел, жиырма жылдан бері: «Апырм-ай, дінсіз философтар бұған қарсы не дер екен, оларды бұл ақиқатқа қарсы шығуға итерген не нәрсе екен!» деп нәпсім мен шайтаным тіміскілеп, шарқ ұрып барынша ізденіп бақты. Соңында ешбір ақау, кем-кетік, бірде-бір тесік таба алмай әуре болды. Өте сезгіш әрі істің басында, дәл ортасында жүрген нәпсі мен шайтанымды қанағаттандырған ақиқат әрине, ең қырсық кәпірлерді де қанағаттандырады деп ойлаймын. Олай болса, біздің қолымызда осындай мықты әрі аса құнды, бәрінен жоғары, маңызы зор, баға жетпес қымбат, тіпті бүкіл дүния-мүлікті, керек болса жанымызды берсек те ақысы өтелмейтін ақиқат бар, біз сол үшін жүрміз. Әлбетте кез-келген қиыншылыққа, азапқа, қандай да дұшпанға табандылықпен шыдап, қарсы тұруымыз керек. Бәлкім, алданған немесе біреудің

алдағанына еріп бізге қарсы шығатын кейбір молдалар, шейх-пірлер және сырт қарағанда тақуа жандар әлі талай кездеседі. Олар тиіскенде сендер ауызбіршіліктеріңді сақтап олармен шұғылданбаңдар, айтыстартыстың керегі жоқ.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бізге тиісіп, соңғы жасалған ауқымды да сұмдық жауыздықтың негізгі себебі «Бесінші Шуақ» еместігін, негізгі себебі "Хизб-і Нури" және «Мифтах-ул Иман», "Хужжат-ул Балиға" екенін осы таңда мағынауи ескертпеден түсіндім. Сосын мұқият зер салып «Хизб-і Нуриді» біршама оқыдым, сосын «Мифтахты» да ойладым. Көзімнің жеткені, діннен безгендердің нағыз күпірлік, құдайсыздық ұғымы осы екі өткір алмас қылыштың соққысына төтеп бере алмайтынын біліп, қасақана түрде саясатты біршама жанамалап қысқа баяндайтын "Бесінші Шуақты" сылтау қылып, соны себеп қып көрсетті. Сөйтіп, үкіметті азғырып бізге қарсы айдап салды.

Әлгі ескертпеден кейін маған мұндай бір ой келді: «Кейбір әлсіз бауырларым уақытша болса да бұл қызметтен бастартса, бәлкім мына бәледен құтылар, оларға рұқсат берейін» деп ойладым. Кенет мұндай ой келді: "Осынша уақыт бізбен қоян-қолтық байланысып, екі рет ауыр емтиханда бірге болып, көп қиыншылық көргеннен кейін еш пайдасы жоқ, тіпті зияны тиетін шын жүрекпен бастарту дұрыс емес. Бәлкім, оларды алдату үшін тек сырттай аулақ тұруына болар. Әйтпесе, өзіне де бізге де һәм мына киелі қызметімізге күллі зиян. оның тартар жазасы бар яғни көздеген мақсатына жете алмай нәтиже керісінше болады.

Ғазиз, адал бауырларым!

Басқа жерлермен салыстырғанда ең қиыны, ең суығы болған осы абақтының азабын тартқандар, әлбетте қамалуына себеп болған нәрседен аулақ тұрып бастартқысы келетін шығар. Дегенмен, бұл оқиғаның сыртқы себебі болған Рисалей-Нұрдың әлгі қиналған жандарға беретін шынайы имандылықты ойласа және сол иман арқылы ақыры қайыр, жақсы болатынын сондай-ақ, мағынауи

серіктестіктің арқасында игі амалы жүздеген есе артып мол сауапқа ие болатынын, соңында бұл машақаттар рахымшылыққа айналатынын білсе еш өкінбейді, деп ойлаймын. Енді, осы Нұрдың беретін екі зор пайдасының ақысы не десеңіздер, біреуі адалдық, екіншісі табандылық. Сондықтан, өткен іске өкіну, бастарту үлкен зиян. Шәкірттерімнің ішінде дүниямен байланысы жоқ немесе байланысы аз болғандар үшін бұл абақты әлдеқайда қайырлы, бір тұрғыдан "еркіндік" деп айтар едім. Ал, дүниемен тығыз байланысты, жағдайы да жақсы кісілердің шығындары садақа саналады әрі абақтыда өткен сағаттары еселеніп ғибадатқа айналады. Сондықтан шағымданудың орнына шүкір ету керек.

Енді, пақыр және әлсіздерге келер болсақ, олар абақтыға қамалмай сыртта жүргенде пайдасы жоқ сауаптар жинап және жауапкершілігі бар машақат шегер еді. Сондықтан мұндай қайырлы, сауабы мол, жауапкершілігі жоқ және жанашыр достармен жеңіл болатын машақат, олар үшін де шүкір ететін жағдай.

Ғазиз, адал бауырларым!

Қастамону қаласында бір тақуа кісі шағымданғандай былай деді: «Мен құлжырап, азып барамын. Бұрыңғы халім басқа еді. Қазір түк қызық емес, ешнәрсеге зауқым жоқ, нұрлардан жұрдай болып барамын».

Мен оған дедім: "Бауырым, сен керісінше рухани дамып барасың. Себебі, нәпсіні қоздыратын, ақырет жемістерін бұл дүниеде жегізетін және менмендікті оятатын сезімдерді, әрекеттерді тастап, одан да биік дәрежелерге көтеріліп, өзімшілдікті қойып, уақытша ләззатқа құмартпау секілді қасиеттерге ие болып мәртебең көтеріліпті!". Рас, Аллаһ өзінің жарылқағанын менменшіл құлдарына сездірмеуі Оның үлкен сыйы болып табылады. Мүмкін құлы тәкаппарланып кетпесін дейтін шығар.

Бауырларым! Осыған байланысты айтарым, әлгі адам секілді ойлайтын немесе әсірелеп біреуді қатты көтермелеп, жоғары мәртебе, ерекше қасиеттерге назар аударатын кісілер, сендерге қарап сендердің кішіпейіл, инабатты әрі қызметші бейнеде міндет атқарып жүргендеріңді көріп "бұлар қарапайым, жәй кәдімгі адамдар ғой! Ақиқаттың қаһармандары, дүнияны шулатып, дүр сілкіндіреді

дегені осылар ма! Ондай азаматтар қайда, бұлар қайда! Қане, бұ заманда әулиелерден асып түсетін киелі қызметтің күрескерлері?!" деп, егер дос болса үміті сөніп, егер дұшпан болса "айттым ғой, әне!" деп, өзінің қарсы пікірі дұрыс деп ойлайды.

Ғазиз, адал бауырларым!

Сендердің абақтыдан жинаған жемістерің яғни көңілге түйген мағыналы хаттарың мен үшін фәрдаус бағының жемістері секілді хош әрі қымбат. Ол хаттар сендерге деген зор үмітімді ақтап, үлкен сенімімді нығайта түсті. Араңыздағы ауызбіршіліктің мықты екеніне көзім жетті. Сендердің жазу қаламдарың біріккен сайын - бейне бір төрт әліптің қатарласа орналасқаны секілді - мен сендерді мына қысыл-таяң кезеңде үш жүз, төрт жүз адамдай көремін. Иә, мына қиын-қыстау кезеңде ауызбіршілікті сақтап жүргендіктерің кешегі сөзімді растағандай болды.

Иә, тәмсілдің қатесі болмас, қалайша үлкен әулие дін Исламға қызмет тұрғысында кішкене бір сахабаға жете алмайтыны әһл-і сүннет уәл жамағат тарапынан мақұлданған мәселе. Сол секілді мына заманда Иманға қызмет үшін нәпсінің қалауын тастап кішіпейіл түрде ынтымақ пен ауызбіршілікті сақтап жүрген адал бауырым мен үшін әлдебір әулиеден артық. Оған көзім жеткен-ді. Менің осы ойымды сендер әрдайым растап отырасыңдар. Хақ Тағала сендерге әрдайым разы болсын, әмин!

Ғазиз, адал бауырларым!

"Миуа" рисалесі өте маңызды, ішінде құнды ақиқаттар бар. Күні туып, оның үлкен азаттық күресі жеңіске жететініне үмітім зор. Сендер оның қадір-қасиетін түсінгендіктен мына дәрісхананы дәріссіз қалдырмадыңдар. Менің айтарым; Осынша қиындық пен зиянның жемісі мен пайдасы тек осы рисале және "Мүдафа" яғни соттағы ақталу рисалесі болса және сендермен бірге болу болса, әлгі зиян мен қиыншылық түк те емес, ондай қиыншылықтың он есе сорақысын көрсем дағы мен үшін ештеңе емес.

Көптеген тәжірибемен және мына қиын әрі азапты абақтыда көзімнің жеткені; Рисалей-Нұрды оқу немесе жазу қиыншылықты азайтып, мазасыздықты жояды, күпті болған көңілді бір көтеріп тастайды. Ал, нұрлармен шұғылданбағаг кезде қиыншылық артып түк пайдасы жоқ, бос нәрселермен шұғылданып мазам кетеді. Кейбір себептерге байланысты Хүсрев, Хафыз Али сосын Тахириді (рахметуллаһи алейһим) қиналып жүр-ау деп ойлаушы едім. Жоқ, ең рахат, көңілі тыныш солар екен және солардың қасында жүргендер екен. "Неге олай?" деп сұрастырсам, олар өздерінің басты міндетін атқарып, бос нәрселермен шұғылданбайды екен және тағдырдың ісіне араласпайды екен. Менмендіктен пайда болатын өзімшілдік, біреуді мінеп-сынау, уайымдау оларда жоқ. Олар, табандылық танытып, шынайы түрде қанағат етіп Рисалей-Нұр шәкірттерінің абыройын көтерді. Діннен безген кәпірлерге Рисалей-Нұрдың мағынауи күшқуатын көрсетті. Хақ Тағала олардың бойындағы кішіпейілділік, инабаттылық, ізет пен абырой, батырлық секілді қасиеттерін басқа бауырларымызға да жұғып, сондай болуын нәсіп етсін! Әмин.

Бауырларым!

Ғапылдықтан және дүнияқұмарлықтан пайда болған менмендік мына заманда өршіп тұр. Сондықтан әһл-і хақ, тура жолдағылар - тіпті орынды болса да - менмендікті, өзімшілдікті мүлдем қоюы керек. Сол үшін Рисалей-Нұрдың адал шәкірттері бір мағынауи тұлға үшін, яғни үлкен дарияны иелену үшін мұздың түйіріндей менмендігін тастап, ерітетіндіктен иншаллаһ, осы соңғы оқиғада да берік болып, табандылық көрсетеді деп ойлаймын.

Иә, мұнапықтардың ең қауіпті де сұм айласы былай еді: әрқайсысы қолбасшы немесе би-төре секілді ірі тұлғаларды бір ортақ мәселеде бір-бірімен шағыстырып, бірін-бірі мінеп-сынауға итеретін осындай тар, қиын жерлерге жинап, өзара қырқыстырып, рухани күштерін жойып, әбден әлсірету. Сосын күш-қуаттан айырылған соң оларды оп-оңай тымақпен ұрып, шыбынды шықпыртқандай көздерін жою. Рисалей-Нұр шәкірттері өзара бауырластық, жанкешті жолдас, адал достық жолын ұстанатындықтан иншаллаһ мұндай жымысқы да әккі, мұнапықтардың жоспарларын жүзеге асырмай тастайды.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бұрыңғы заманда бір шәйхтің мүридтері тым көбейіп кеткендіктен үкімет үрейленіп, оның жамағатын таратпақ болыпты-мыс. Сонда, әлгі шәйх үкіметке былай депті: «Менің бар болғаны бір жарым мүридім бар. Сенбесеңдер сынақтан өткізейік!»

Шәйх бір жерге шатыр құрып өзін пір санайтын мыңдаған мүридтерін жинап, былай деп бұйырыпты: "Мен сендерді сынақтан өткізбекшімін. Кімде-кім маған мүрид-шәкірт болып, менің айтқанымды қабылдайтын болса оны дереу жұмаққа жіберемін!"

Сөйтіп, мүридтерін жеке-жеке шатырға шақырыпты. Шатырға алдын ала жасырын бір қой әкеп қойған екен, соны бауыздап сойыпты. Халық шатырға кірген шәкіртті бауыздап, жанын жәннатқа жіберді деп ойлап аққан қанды көрген мыңдаған мүрид тым-тырақай қашып, пірдің әулиелігін жоққа шығарыпты. Содан мыңдаған халықтан бір ғана адам: «Жаным құрбан!» деп қасына барыпты және бір әйел заты қалыпты-мыс. Қалғанының бәрі тарап кетіпті. Сонда әлгі ұстаз үкімет адамдарына: «Міне, көрдіңіздер ғой, менің бір жарым ғана мүридім бар!» депті.

Хақ Тағалаға сансыз шүкір! Рисалей-Нұр Ескішәһир қаласында болған емтиханнан яғни соттан аман-есен түгел өтті. Ол өзінің мыңдаған шәкірттерінен тек бір жарымын ғана жоғалтты. Әлгі пір туралы әңгімеге керісінше болды. Спарта қаласы мен айналасындағы бауырлардың қайрат-жігерімен әлгі бастартып, тастап қашқан бір жарым шәкірттің орнына жаңадан он мың шәкірт қосылды. Иншаллаһ, осы емтиханда да батыс пен шығыстың батыр жігіттерінің арқасында көп шығынымыз бола қоймас, біреуі кетсе орнына он кісі келер.

Бірде мұсылман емес біреу, тариқаттан халифалық алу үшін бір жолын тауып, тариқат құрып алыпты. Содан тәрбиесіндегі мүридшәкірттері дамып, рухани кемелдене бастапты. Содан біреуі "кәшф" қылып парасатымен муршидінің яғни ұстазының дәрежесі тым төмен екенін байқап қойыпты. Әлгі ұстазы да оның жағдайды білгенін парасатымен біліп әлгі шәкіртіне былай депті: «Мен осындай адаммын! Қайтейін енді?» Сонда мүрид: «Осы дәрежеге жетуіме сіз себеп болдыңыз. Олай болса, бұдан кейін сізді одан да бетер құрметтеймін!» деп Хақ Тағалаға дұға етіп, жалбарынып әлгі байғұс пірін құтқарып қалыпты дейді. Содан манағы ұстазында рухани даму

болып бүкіл мүридтерінен озып қайтадан оларға нағыз мүршид, ақиқи ұстаз болыпты. Демек, кейде мүрид шәйхінің шәйхі, ұстазының ұстазы болуы әбден мүмкін.

Иә, нағыз адамшылық деп, бауырының жаман қылығын көрген кезде оны тастап кету емес, қайта одан әрі жылы қабақ, бауырластық танытып оны жөнге салу, міне нағыз өнер осы. Мұны адал достар істейді. Мұнапықтар дәл сол кезде бауырлардың ынтымағын, өзара жақсы пікірін бұзу үшін: "Сол ма, сенің сонша мән беріп жүрген адамың. Ол жәй, әншейін біреу ғой!" дейді... қойшы әйтеуір, соңғы қиыншылыққа ұшырағанда көп зиян шеккеніміз рас. Бірақ, бұл күллі мұсылман баласына, Ислам әлеміне қатысты болғандықтан оқасы жоқ, арзыйды деп ойлаймын. Осы тектес бірақ басқа оқиғалар мейлі, ол діни әлде саяси болсын мұндай дәрежеде яғни Ислам әлеміне ықпал ететіндей дәрежеде бола алмады.

Бұрыңғы Саидтың бастырған "Лемағат" атты қолжазбасының басында таңғажайып қолтаңбасы бар. Оны сәл өзгертсе дәл қазіргі халіме және өмірімнің жетпісінші жылына сәйкес келетіндіктен қайта жазып отырмын.

Қираған мазарым, Саидтың жетпіс тоғыз мәйіті жатыр ішінде күнәларымен бірге, қайғырып.

Сексенінші болып тағы бір мазар тасы қойылды.

Ол да Исламның қайғы қасіретіне қосылып жылайды.

Құлпы тас та өлілер де қайғырады қиналып

Алған бағытым жақында болатын ақырет әлеміне қарай.

Анық білетінім Азия халқын жарқын болашақ күтіп тұр.

Барлығы жаппай Исламды қабылдап, қоластына кірмек. Өйткені, берекет пен бақыт тек имандылықта Иман халыққа есендік пен саулық сыйлайды.

Азиз, адал бауырларым!

Сендердің ауызбіршіліктеріңе менің көп мән беруімнің себебі тек өзіміз үшін немесе Рисалей-Нұр үшін, оның пайдасы үшін ғана емес. Оның нақты себебі мынау; хақиқи иман аясында әлі кіре қоймаған, мықты демеуге және табанды жамағаттың тапқан ақиқатына арқа сүйеуге тым мұқтаж мұсылман халық өздерін адасушылықтан, қисық жолдан сақтайтын, қайтпас қайсар, болаттай мықты, әсте алдамайтын ұстаз, бұлтартпас айғақ іздейді. Сонда олар сендердің ауызбіршіліктеріңді көріп бір ақиқаттың бар екенін, ол ешбір нәрсеге құрал болмайтынын әрі ол адасқандарға ешқашан бас имейтінін, әсте жеңілмейтінін біліп, көзі әбден жетеді. Міне, сонда олардың рухани күші тасып, иманы қуаттанып кетеді де дүнияқұмарларға, азғындарға еліктеп, оларға еріп кетуден сақтанады.

Ғазиз, адал бауырларым!

Абайлаңдар! Өзара дауласпаңдар! Тыңшылар сол сәтті пайдаланып кетуі әбден мүмкін. Дұрыс болсын, бұрыс болсын осы жағдайда айтысып, дауласқан адамыкы дұрыс емес. Бір түйір тарыдай ақысы болса, сол үшін айтысып, дауласқан адам бізге бір қап зиян келтіреді. Баяғы заманда Ескішәһир абақтысында отырғанымда тым талғампаз бауырыма айтқан әңгімені қайталайын деп отырмын:

Бірінші дүние жүзілік соғыс жылдары Ресейдің шығыс аумағында тоқсан офицермен бірге тұтқында болып, бәрімізді үлкен бір баракқа қамап тастады.

Әлгі офицерлер мені қатты құрметтейтіндіктен оларға үгітнасихат айтып араздыққа жол бермейтін едім. Бірақ, жағдай күрт өзгеріп, сарбаздардың мазасы кетіп, дегбірсізденіп кетті. Содан айқай-шу, айтыс-тартыс көбейді. Мен, сол кезде үш-төрт адамды тағайындап оларға былай дедім: «Сендер қай жерде шу шықса, біліп алып кімдікі дұрыс емес, соған болысыңдар!» дедім. Олар менің дегенімді орындап еді айтыс-тартыс азайып тыныштық орады.

"Неліктен мұндай бұрыс іс-шара қолдандың?" деп сұрағандарға: "Дұрыс адам жалпы қашанда ынсапты, ұятты келеді. Ол өзінің тарының түйіріндей ақысын көпшіліктің жүз түйір ақысына пида ете

алады, қоя салады. Ал, бұрыс адамдар көбінесе тәкаппар, менменшіл келеді. Ол ақысын пида ету дегенді білмейді, одан сайын үдеріп айқайлай береді! Сол үшін солай істедім!" дедім.

Бауырларым!

Сендер өзара қысқа хаттардағы жұбаныш туралы, сабыр сақтау жайлы, шыдамдылық хақындағы жазбаларды мұқият мән беріп, қайта-қайта оқи беріңдер! Мен сендермен салыстырғанда ең әлсізі әрі зор бәлеге ең көп ұшырағаныммен, Құдайға шүкір шыдап сабыр сақтап келемін. Және бар кінәні маған жапқандарға да ренжімедім. Жалпығы ортақ мәселе бола тұра тек өзін ғана ақтап, астыртын ұйым деген жаланы бізге жаба салғандарға да өкпелегенім жоқ. Біздің бауыр екеніміз рас, олай болса менен осы сабырлылық тұрғысынан өнеге алуларыңды өтінемін.

Ғазиз, адал бауырларым және мына дүния мейманханасындағы достарым!

Мені, кеше түнде бұрыңғы Саидтың сезімдері билеп, әнеу күнгі қолымызды кісендеп, күзетшілер мылтық кезеніп сотқа апарғаны есіме түскенде бойымды ашу кернеп қатты ызаландым. Кенет мынадай бір ой келді: Сен ашуланба! Керісінше мақтан! Біле білсең бұл шүкір етіп, қуанатын жағдай. Өйткені, сендерді қаншама саналы пенделер, сансыз періштелер, руханилар сондай-ақ, ақиқатты түсінген жандар мен ар-ожданы таза, иманы кәміл кісілер көріп тұр ғой. Сендер олардың алдынан бұл ғасырда хақ пен ақиқат және Құран мен Иман үшін күрескен, жанкешті қаһармандар тобы ретінде сап түзеп өттіңдер. Олардың қошеметтеуі Аллаһтың рахымы түсіп жоғары бағалануға себеп әрі қабыл болғанын көрсетеді. Оның қасында, саусақпен санарлықтай бірнеше азғын, алаяқтардың қаскөйлігі түк емес.

Тіпті, бірде науқас болғандықтан мені көлікпен апарғанда мазасызданып, өзімді ыңғайсыз сезіндім. Ал, кейін бәрімізді сендер сияқты қолымыз байлаулы, кісендеп апарғанда көңілім хош, рухани шаттық сезіндім. Демек, ол жағдай әлгі мағынадан пайда болғаны ғой.

Мұны көп қайталағаным секілді қазір де айтқым келіп отыр: Тарихта Рисалей-Нұр шәкірттеріндей хақ жолда көп қызмет қылып, мол сауап жинап, бірақ аз жапа шеккендер болмаған. Біз қанша қиналсақ та бәрібір арзан.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бұл бәледен құтылу екі тұрғыдан мүмкін емес-ті.

Біріншіден; Аллаһтың жазған тағдыры дәм-тұзымызды осы жерден бұйырғандықтан қалай болғанда да қамалатын едік. Осы ең қайырлысы болар.

Екіншіден; Құрған тұзақтарынан құтылудың шарасын таба алмадық. Мен осылай боларын сезген едім, бірақ амал нешік. Байғұс марқұм Шәйх Абдүлхаким де Шәйх Абдүлбақи да құтыла алмады емес пе? Демек, бұл бәлеге ұшырағанымызға шағымданбауымыз керек әрі мағынасыз әрі зиянды. Бұл бір мағынада Рисалей-Нұрға ренжіп, ашулану болып саналады.

Абай болыңдар! Хас шәкірттердің қарқынды қызметін, шұғыл әрекеті осы бәленің келуіне себеп болды, деп оларға ренжу, РисалейНұрдан ұзақтау және иман ақиқаттарын үйренбей тұрып өзіне өкіну деген сөз. Ал, бұл материалдық бәледен де сорақы рухани бәле. Мен сендерге ант етейін, сендерден жиырма-отыз есе бәлеге ұшырап жүрсем дағы, әлгі ниеті таза шұғыл әрекет еткендердің мұқиятсыздығынан болған бұл бәле он есе сұмдық болса да оларға еш ренжімеймін. Әрі оның үстіне өткенге өкінудің мағынасы жоқ.

Себебі, оны жөндеу мүмкін емес.

Бауырларым!

Уайымдау бәлені күшейтіп жібереді. Материалдық бәле руханиға айналып жүректен орын алады. Оның үстіне уайымдау тағдырға наразылық, маңдайға жазғанды менсінбеу болып саналады. сондайақ, Аллаһтың рахымына шәк келтіргендей мағына шығады. Әр нәрсенің бір жақсы жағы бар және рахымның міндетті түрде бір шуағы болатыны рас. Сондай-ақ, тағдырдың әділ, ол бәрін хикметпен жасайтыны мәлім. Олай болса әлбетте, мына заманда күллі Ислам әлеміне қатысты мұндай зор іс-шараның нәтижесінде азғантай қиналғанға уайымдап мән бермеуіміз керек.

(Болмашы, жәй бір халімді сендерге баяндауды жөн көрдім.) Бауырларым!

Маған назар қатты әсер етеді, ауырып қаламын, оған көзім әбден жеткен. Оған бірнеше тәжірибе жасап көрдім.

Ғазиз бауырларым!

Бүгін таңсәріде шұғыл бір ой келді. Иә, мен де Хүсревтің зілзалаға қатысты жазған егжей-тегжейлі Нұрдың кәраматын растаймын, оған шәк жоқ солай. Олай дейтінім, кәпірлер Рисалей-Нұрға және шәкірттеріне төрт мәрте тиіскен кезде дәл сол уақытта төрт рет сұмдық жер сілкініп, зілзәлә болды. Бұл сәйкестік кездейсоқ болуы мүмкін емес. Сол секілді Рисалей-Нұрдың жайылуы жағынан екі орталығы саналатын Спарта мен Қастамону қалаларының басқа аймақтармен салыстырғанда ондай апаттардан аман болуы және Құрандағы "Аср" сүресінің ишарасымен ақырзаманның ең үлкен қайғы-қасіреті саналатын мына екінші дүния жүзілік соғыстан құтылудың жолы тек иман және игі амал болып табылады. Сондықтан дәл осы аласапыран уақытта Рисалей-Нұр Анадолы елінің әртарапына ақиқи иманды жайып, соның саясында Анадолы таңғажайып түрде әлгі сұм соғыстың қасіретінен аман қалды деп толық түрде айта аламыз. Сондай-ақ, Рисалей-Нұрдың қызметіне зиян келтіргендер немесе қызметке кедергі болғандар дәл сол уақытта шапалақ жеп бәлеге ұшырайды. Мұндай көптеген оқиғалардың өзара сәйкестігі әсте кездейсоқ болмайтынын, ал Рисалей-Нұрға адал қызмет еткен жандардың бәрі дерлік тұрмыста береке, күн көрісі жеңіл, көңілі көтереңкі, жаны тыныш, рахат өмір сүруі секілді мыңдаған оқиғалар дүниеде кездейсоқтық жоқ екенін көрсетеді.

Ғазиз, адал бауырларым!

Иншаллаһ, бұл жолғы қиыншылық әлдеқайда кең алаңда, анағұрлым сот орындары мен қала, орталықтарда имани қызметке жол ашады деп ойлаймын. Иә, Рисалей-Нұрдың түсіндіру әдісі ерекше, ол өз оқырманын бейжай қалдырмасы анық. Басқа кітаптар секілді тек ақыл мен жүректі ғана емес, нәпсіні де, сезімдерді де баурап алады. Сендердің ақталып шығуларың бұл ақиқатқа зияны тие қоймас, дегенмен менің ақталып шығуым зиян. Мен күллі Ислам әлеміне қатысты ақиқат үшін тек дүниелік өмірімді ғана емес, керек болса ақыреттік өмірімді, мәңгі бақытымды да имандылар үшін, олардың Рисалей-Нұр арқылы бақдәулеті үшін пида етуге нәпсім де дайын.

Бұл жерде бас тарапы жазылмаған зілзәлә оқиғасының соңғы жағын баяндайтын Хусрев бауырымыздың хатынан үзінді.

"Одан кейін басқа газетте әлгі оқиғаны тәмамдайтын, әркімді таңқалдыратын мына жазуларды көрдім:

Зілзәлә болмай тұрып ит, мысықтар үш-үштен, бес-бестен жиналып тым-тырыс, еш үн шығармастан құдды бір нәрсе ойланып отырғандай абыржулы кейіпте бір-біріне қарап бір сәт отырған соң жан-жаққа тарап кетіпті. Олар зілзәлә болып жатқанда да тіпті, кейін де ешқайсысы болмаған деседі. Ауылдан ұзап қырға кетсе